# ماح (م-ا-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%A7%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ا - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والميم
حمى ، حام ، محا ، ماح ، وحم ، ومح ، أمح ، حمأ ، احمومى .
حمى : قال الليثُ : الحَمْوُ أبو الزّوج وأخُو الزّوج ، وكلُّ مَن وَلِيَ الزَّوْجَ من ذِي قرابته فهم أَحْمَاءُ المرأة ، فَأُمُّ زوجها حَمَاتُها . وفي الحَمْو ثلاث لغات : هو حَمَاهَا مثل عَصَاها ، وحَمُوها مثل أبوها ، وحَمْؤُها مهموز ومقصور .
ابن السكيت عن الأصمعيّ قال : حماةُ المرأة أُمُّ زَوْجِهَا ولا لُغَةَ فيها غيرُ هذه . قال وأمّا أَبُو الزوج فيقال : هذا حَمُوها ، ومررت بِحَمِيها ، ورأيت حَمَاهَا ، وهذا حَمٌ في الانفراد . ويقال : هذا حَمَاها ورأيت حَمَاهَا ومررت بِحمَاهَا ، وهذا حَماً في الانفراد . وزاد الفراء حَمْؤُهَا ساكنةُ الميم مهموزةٌ ، وحَمُها بترك الهمزة ، وأنشد :
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
وقال : وكل شيء من قِبَل الزوجِ أَبُوه أو أَخُوه أو عَمُّه فهم الأَحْمَاءُ .
وقال رجل كانت له امرأةٌ فطلّقها وتزوّجها أَخُوه فأنشأ يقول :
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
أي أصبحتُ أخا زَوْجِها بعدما كنتُ زَوْجَها .
وفي حديث عمر أَنَّهُ قال : ما بَالُ رجَالٍ لا يزَالُ أَحَدُهم كاسراً وِسَادَهُ عند مُغْزِيَةٍ يتحدّث إليها ؟ عليكم بالجَنْبَةِ .
وفي حديث آخَرَ : ( لا يدخُلَنّ رجلٌ على امْرأةٍ وإن قيل حَمُوها ، أَلاَ حَمُوها المَوْتُ ) .
قال أبو عُبيد في تفسير الحَمْو ولغاتِه عن الأصمعيّ نحواً مما ذكره ابنُ السكّيت .
قال أبو عبيد : وقوله ( أَلاَ حَمُوها الموتُ ) يقول فَلْتَمُتْ ولا تَفْعَلْ ذلك ، فإذا كان هذا رَأْيَه في أبي الزَّوْجِ وهو مَحْرَمٌ فكيف بالغريب ؟
قلت : وقد تدبّرت هذا التفسيرَ فلم أَرَهُ مُشَاكِلاً للفظ الحديث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( الْحَمْو الموتُ ) . هذه كلمةٌ تقولها العربُ كما تقول : الأسَدُ المَوْتُ ، أي لِقَاؤُه مثل الموْتِ ، وكما تقول السلطانُ نَارٌ ، فمعنى قوله : ( الحَمْو المَوْتُ ) أي أن خَلْوة الحَمْو معها أشد من خَلْوةِ غيره .
قُلْتُ : كَأَنَّهُ ذهبَ إلى أنّ الفسادَ الذي يَجْرِي بين المَرْأةِ وأحْمَائِها أشَدُّ من فسادٍ يكون بَيْنَها وبين الغريبِ ، ولذلك جعله كالمَوْتِ .
ورَوَى أبو العباس عن أبي نصر عن الأصمعي أنه قال : الأَحْمَاءُ من قِبَلِ الزَّوْجِ والأَخْتَانُ من قِبَلِ المرأة .
وهكذا قالَ ابْنُ الأعرابيّ ، وزاد فقال : الحَمَاةُ أُمُّ الزوْج والخَتَنَةُ أُمُّ المرأة . قال وعلى هذا الترتيبِ العباسُ وعليٌّ وحمزةُ وجعفرٌ أحْمَاءُ عائشة .
وقال الليث : الحماة لَحْمة مُنْتَبِرَة في باطن الساق .
وقال الأصمعيّ : الحَمَاتَان : اللَّحْمَتانِ اللَّتان في عُرْض الساق تُرَيَان كالعصَبَتيْن من ظاهرٍ وباطنٍ .
وقال ابنُ شميل : هما المُضْغَتَانِ المنْتَبِرَتان في نِصْفِ السَّاقين من ظاهرٍ .
وقال الأصمعيُّ في الحوافر : الحَوَامِي وهي حُرُوفُها من عن يمينٍ وشِمَالٍ .
وقال أبو دواد :
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ
وقال أبو عبيدة : الحاميتان ما عن يمينِ السُّنْبُك وشِمَاله .
وقال الليث : الحِمَى موضع فيه كَلأٌ يُحْمَى من الناس أن يُرْعَى .
وقال الشافعيّ في تفسير قول النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا حِمَى إلا للَّهِ ولرسوله ) . كان الشريفُ من العرب في الجاهليَّة إذا نزل بلداً في عشيرته استعوى كلباً فَحَمَى لخاصّتَهِ مَدَى عُوَاء ذلك الكلْبِ ، فلم يَرْعَهُ معه أحَدٌ وكان شريكَ القوم في سائر المراتع حوله . قال : فنهى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) أن يُحْمَى على الناس حِمىً كما كانوا في الجاهليَّة يَحْمُون . قال وقوله : ( إلاّ لله ولرسوله ) يقولُ إلاّ ما يُحْمَى لخيل المسلمين وركابهم المُرْصَدَةِ لجهادِ المشركين والحملِ عليها في سبيل الله ، كما حَمَى عُمَرُ النَّقِيعَ لِنَعَمِ الصَّدَقَةِ والخَيْلِ المعَدَّةِ في سبيل الله .
وقال الأصمعيّ : يُقَالُ حَمَى فلانٌ الأرض يَحْمِيها حِمىً إذا مَنَعها من أن تُقْرَبَ . ويقال أحْمَاها إحْمَاءً إذا جعلها حمىً لا تُقْرَب . قال : وأحْمَيْتُ الحديدةَ فأنا أُحْمِيها إحْمَاءً حتى حَمِيَتْ تَحْمَى ، وكذلك حَمِيَتِ الشمس تَحْمَى حَمْياً .
وقال ابن السكّيت : أحْمَيْتُ المسمار إحْماء فأنا أحْمِيه ، وهذا ذَهَبٌ جيدٌ يخرج على الإحماء ولا يقال على الحَمَى لأنه من أَحْمَيت . ويقال حَمَيْت المريض وأنا أحْمِيه من الطّعام ، وحَمَيْتُ القومَ حِمايةً ، وحَمَى فلانٌ أنْفَهُ يحمِيه حَمِيَّةً ومَحْمِيَةً ، وفلانٌ ذُو حَمِيَّةٍ مُنْكَرَةٍ إذا كان ذَا غَضَبٍ وأنَفَةٍ ، وحَمَى أهْلَهُ في القِتال حِمايةً .
وقال الليثُ : حَمِيتُ من هذا الشيء أحْمَى منه حَمِيّةً أي : أنفاً وغيظاً ، وإنه لرجل حَمِيٌّ لا يَحْتَمِلُ الضَّيْم ، وحَمِيُّ الأنْف ، ويقال : احْتَمَى المريضُ احْتِماءً من الأطْعِمة . والرجلُ يَحْتَمِي في الحرْب إذا حَمَى نفْسه ، وحَمِيَ الفرسُ إذا عَرِق يَحْمَى حَمْياً وحَمَى الشَّدُّ مثلَه .
وقال الأعشى :
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
ويجمع حَمْيُ الشَّد أحْماءً .
وقال طرفة :
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ
ويقال إن هذا الذهب والفضة ونحوها لحسن الحَمَاءِ ، ممدود أي خرج من الحَماء حسناً .
قال والحامِيَةُ الرجلُ يحمي أصْحابَه في الحَرْب . يقال : كان فلانٌ على حامِيَةِ القوْم أي آخِر من يَحْمِيهم في انْهِزَامِهم ، والحامية أيضاً جَمَاعَةٌ يَحْمُون أنْفُسَهم .
وقال لبيد :
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
قال : والحامية الحِجَارةُ يُطْوَى بها البِئْرُ .
شمر عن ابن شميل : الحوامِي عِظَامُ الحِجَارَةِ وثِقَالُها . والواحدة حامِيَةٌ ، والحَوَامِي : صَخْرٌ عِظَامٌ تُجعل في مآخيرِ الطَّي أن ينْقَلِع قُدُماً ، يحفِرون له نِقَارَا فيغمِزُونه فيها ، فلا يَدَعُ تراباً ولا شَيْئاً يدْنُو من الطّيّ فيدفعه .
وقال أبو عمرو : الحَوَامِي ما يحميه من الصخْر ، واحِدُها حامِيَةٌ .
وقال ابن شميل أيضاً حِجَارَة الركِيَّة كلّها حوامِ ، وكلُّها على حِذَاءٍ واحدٍ ليس بعضُها بأعظَم من بعض .
قال : والأثافِي الحوَامِي الواحدة حامية وأنشد :
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ
وقال الليث : يقال مَعْنى فلان في حَمِيَّته أي في حَمْلته .
الأصمعيّ : يقال سارت فيه حُمَيَّا الكأْسِ يعني سَوْرَتَها ، ومعنى سارت ارْتَفَعَتْ إلى رَأْسِه .
وقال الليثُ : الْحُمَيَّا بلوغُ الخمر من شارِبها .
وقال أبو عبيد : الحُمَيَّا دَبِيبُ الشراب .
وقال شمر : حُمَيَّا الْخَمْرِ سَوْرَتُها . وحُمَيَّا الشيء حِدَّتُه وشِدَّتُه . ويقال : إنه لشديد الحُمَيَّا أي شديد النفْس .
وقال الأصمعيّ : إنه لحامي الحميَّا أي يَحْمِي حوزته وما وَلِيَه ، وأنشد :
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ
وقال الليث : الحُمَّةُ في أفواه العامة إبْرَةُ العقرب والزُنْبور ونحوه ، وإنما الحُمَةُ سُمُّ كل شيء يَلْدَغُ أو يَلْسَعُ .
وقال شمر : الحُمَة السم قال وناب الحية جَوْفاء وكذلك إبرة العَقْرَب والزنبور ومِنْ وَسَطِها يخرج السُّمُّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : يقال بِسُم العقرب الحُمَةُ والحُمّة .
قلت : ولم أسمع التشديد في الحُمَة لغير ابن الأعرابيّ ولا أحسبه رَوَاه إلا وقد حفِظه عن العرب . الليث احْمَوْمَى الشيءُ فهو مُحْمَوْمٍ ، يوصف به الأسوَدُ من نحوِ اللَّيْلِ والسحاب .
وقال الأصمعي : المُحْمَوْمِي من السحاب الأسود المتراكم .
حمأ : الأصمعي : يقال حَمِئَتِ الركيَّةُ فهي تَحْمأُ حَمَأً إذا صارت ذات حَمَأٍ وأحْمَأْتُها أَنَا إحْمَاءً إذا نقيتها من حَمَأَتِها .
قال : وحَمَأْتُها إذا ألقيت فيها الحمْأةَ .
قلت : ذكر هذَا الأصمعيُّ في كتاب ( الأجنَاس ) كما رواه الليث . وليس بمحفوظٍ ، والصواب ما أخبرنا المنذريُّ عن الحرَّاني عن ابن السكّيت .
قال : أحْمَأْتُ الركيَّة بالألف إذا ألقيت فيها الحَمْأَة وحَمَأْتُها إذا نزعت حَمْأَتَها ، وكذلك رَوَى أَبُو عُبَيْدٍ عن اليزيديّ : حَمَأْت البِئْر إذا أخرجْتَ حَمْأَتَها .
قال : وأَحْمَأْتُها جعلتُ فيها حَمَأَةً ، وافق قولُ ابن السكيتِ قولَ أبي عبيد عن اليزيديّ . وقرأتُ لأبي زيد : حمأت الركيَّة جعلتُها حَمِئَةً . وقرأ ابن عباس : ( تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ) ( الكهف : 86 ) بالهمز .
ورواه الفرَّاء عن ابن عيينة عن عمرو بن دينار عن ابن عباس نحوَه .
قال الفراء : قرأَ ابن مسعود وابن الزبير ( حَامِيَةٍ ) .
وقال الزجّاج : ( فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ ( أي في عين ذات حَمْأة .
يقال : حَمِئَتْ فهي حَمِئَة إِذا صارت فيها الحَمْأَةُ . ومن قرأ ( حَامِيَةٍ ) ، بغير همزٍ أراد حارَّةً ، وقد تكون حارَّةً ذاتَ حمأةٍ .
أبو عبيد عن الفراء : حَمِئْتُ عليه حَمَأً ، مهموزٌ وغيرُ مَهْمُوزٍ ، أي غَضِبْتُ .
وقال اللحيانيُّ : حَمِيتُ في الغضب أَحْمَى حُمِيّاً ، وبعضهم حَمِئْتُ في الغضب بالهمْز .
أمح : في ( النوادر ) : أَمَحَ الجُرْحُ يأْمِحُ أَمَحَاناً ونَبَذَ وأَزَّ وذَرِبَ إذا ضَرَبَ بِوَجَعٍ ، وكذلك نَبَغَ ونَتَع .
محا : قال الليث : المَحْوُ لِكُلّ شيء يذهبُ أثَرُه ، يقول : أنَا أمْحُوه وأمْحَاهُ وطيّىء تقول : مَحَيْتُه مَحْياً ومَحْواً . وامَّحَى الشيءُ يَمَّحِي امحَاءً . وكذلك امْتَحَى إذا ذهب أثره ، الأجود امَّحَى ، والأصل فيه انْمحى . وأمَّا امْتَحى فَلُغَةٌ رَديئة الخ .
أبو عبيد عن الفراء : أصبحت الأرض مَحْوَةً واحِدَةً إذا تغطَّى وجهها بالماء .
قال أبو عبيدٍ : وقال الأصمعي : من أسماء الشَّمال مَحْوَة غيرُ مصروفة .
وقال ابن السكّيت : هبَّت مَحْوَةُ اسم للشَّمال معرفة وأنشد :
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ
وقال غيره : سميت الشّمال مَحْوةَ لأنها تمحو السحاب وتَقَشَعُهَا .
وقال أبو زيد : تركبُ السماءُ الأرض محوةً واحدةً إذا طبَّقها المَطَر . والمَحِي من أسماء النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) محا الله بِهِ الكُفْرَ وأثره . وهكذا رُوِي في حديثِ مرفوع .
حوم : قال الليث : الحَوْمُ القَطِيع الضَّخْمُ من الإبل . قال : والحَوْمَةُ أكثرُ موضِعٍ في البَحْرِ ماءً ، وأغْمَرُهُ ، وكذلك في الحوض .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : حَوْمَةُ القتال : مُعْظَمُه ، وكذلك من الرَّمْلِ وغيره قال :
وقال أبو عبيدة : الحَوْمُ الكثير من الإبل .
وقال الليث : الحَوَمَانُ دومان الطير يَدُومُ ويَحُومُ حَوْلَ المَاءِ . غيره : هو يَحُوم حول الماء ويَلوبُ إذا كان يَدُور حولَه من العطش .
وقال الليث : الحوائم الإبل العِطَاشُ جِدّاً ويقال : لكل عطشان حائمٌ ، وهامَةٌ حائِمةٌ قد عَطِش دِمَاغُها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الحُوَّمُ من الإبل العطاشُ التي تَحُوم حولَ الماءِ .
قال أبو بكر : قال الأصمعي في قول علقمة بن عَبَدة :
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
قال الحُومُ الكثيرة .
وقال خالد بن كلثوم : الحُومُ التي تحوم في الرَّأس أي تدور .
وقال الليثُ : الحَوْمَانُ نباتٌ يكون بالبادية .
قلت : لم أسمع الحَوْمانَ في أسماء النبات لغير الليث ، وأظنه وهْماً منه . وقرأت بخط شمر لأبي خيرة قال : الحَوْمَان واحدها حَوْمَانَةٌ شَقائِقُ بين الجبال ، وهي أطيب الحُزُونة ولكنها جَلَد ليس فيها إِكام ولا أبارِق .
وقال أبو عمرو : ما كان فوق الرَّمْلِ ودونه حين تصعده أو تهبِطه .
وقال الأصمعيّ : الحَوْمَانَةُ وجمعها حَوَامِينُ ، أماكِنُ غِلاظٌ مُنْقَادَةٌ .
قلت : وَرَدْتُ رِكيَّة واسعةً في جَوَ واسع يلي طرَفاً من أطْرَاف الدق يقال لها الحَوْمانة ولا أدري الحومانة فوعال من فعل حَمَنُ أو فَعَلان من حَام .
وقال زهير :
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم
ميح : قال الليث : المَيْحُ في الاستِقَاءِ أن ينزِلَ الرجُل في قرار البِئْرِ إذا قلَّ ماؤُها فيملأ الدَّلْوَ ، يَمِيحُ فيها بيده ويَمِيحُ أصحابَه ، والجميع مَاحَةٌ .
وفي الحديث أنهم وردوا بئْراً ذَمَةً أي قليلاً ماؤُها . قال ونزلنا فيها ستّةً مَاحَةً . وأنشد أبو عبيد :
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا
وقال الليث : المَيْحُ يجري مَجْرَى المنفعة ، وكل من أعطَى معروفاً فقد مَاحَ . والمُيُوحَةُ ضرْبٌ من المشي في رَهْوجة حَسَنة .
وأنشد :
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا
قال : والبطّة مَشْيُها المَيْحُ ، وأنشد لرؤبة :
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ
قال : وقد ماحَ فَاه بالسوَاكِ يَمِيحُه إذا شَاصَه وماصَه .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : ماح إذا استَاك ، وماح إذا تبخْتَر ، وماح إذا أفْضَل ، ويقال امْتَاحَ فلانٌ فلاناً إذا أتاه يطلب فَضْلَه فهو مُمْتَاحٌ وامْتَاحت الشمس ذِفْرَي البعير إذا استَدَّرت عَرَقَه .
وقال ابن فَسْوَة يذكر مُعَذّر ناقته :
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
الهاء في ذِفْراه للمُعَذر .
أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : يقال لصُفْرة البَيْض المَاحُ ولبياضه الآح .
وقال ابنُ شميل مُحُّ البيض بالتشديد ما في جَوْفهِ من أصْفَرَ وأبْيَضَ كلُّه مُحٌّ . قال ومنهم من يقول المُحَّةُ الصّفْرَاءُ .
وحم : قال الليث : يقال للمرأة الحُبْلَى إذا اشتهت شيئاً : قد وَحِمَتْ وهي تَحِمُ فهي وَحْمَى بينَة الوِحَام ، قال والوَحَمُ والوِحَام في الدواب إذا حملت استعْصَت فيقال وَحِمَتْ . وأنشد :
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها
أبو عبيد عن الأصمعي : من أمثالهم في الشهوان : وَحْمَى ولا حَبَلٌ : أي أنه لا يذكر له شيء إلاَّ تَشَهَّاه كَتَشَهي الحُبْلَى قال : وليس يكون الوِحامُ إلا في شَهْوَةِ الحَبَل خاصَّةً .
وقال أبو عبيدة : ومن أمثالهم : وَحْمَى وأمّا حَبَلٌ فَلاَ ، يقال ذلك لمن يطْلُب ما لا حاجَةَ له فِيه من حِرْصِه ، لأنّ الوَحْمَى التي تَرْحَمُ فتشتهي كُلَّ شيء على حَبَلها ، فقال هذا يشتهي كما تشتهي الحُبلى وليس به حَبَلُ .
قال : وقيل لحُبْلَى : ما تشتهين ؟ فقالت التَمْرَةَ وبِيَهْ دَوَاهاً ، وأَنَا وَحَمَى للدّكَة أي للوَدَك . قلت : الوحَمُ شدة شهوة الحُبْلَى لشيء تأْكُلُه ، ثم يقال لكل مَن أفرط شهوته في شيء قد وَحِمَ يَوْحَمُ وَحَماً ومنه قول الراجز :
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
فجعل شهوته للقاء لَيْلَى وَحَماً وأصل الوَحَمَ للحَبَالى .
وأما قول الليث : الوِحَام في الدّوابّ استعصاؤها إذا حَمَلت ، فهو تفسير باطل فأراه غلْطَةً إنما غَرَّهُ قول لبيد يصف عَيْراً وأُتنَه فقال :
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
فظن أنه لما عطف قوله ووِحَامُها على قوله عِصْيانُها أنهما شيء واحد ، والمعنى في قوله وِحَامُها شهوة الأُتُنِ للعَيْرِ أراد أنها تَرْيحُه سَرَّةً وتستعصي عليه مع شَهْوتِها له فقد رابه ذلك منها حين ظهر له منها شيئان متضادّان .
ومح : أهمل الليثُ هذا البابَ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الومْحَةُ الأثَرُ من الشمس . وقرأت بخط شَمِر أنّ أبا عمروٍ أنشد هذه الأرجوزة :
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
أي الضم للأنثى إلى نفسه .
أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
سدَّه بذكره .
قال : ومَّاحُها صَدْعُ فَرْجها . انْفَرَى أي انْفَتح وانفتَقَ لإيلاجه ألا يريقه قلت ولم أسمع هذا الحرف إلا في هذا الرَّجَز وهو من نوادر أبي عمرو .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الميم**
**حمى** , **حام** , **محا** , **ماح** , **وحم** , **ومح** , **أمح** , **حمأ** , **احمومى** .

**حمى** : Leys dedi: **الحَمْوُ** kocanın babası ve kocanın kardeşidir; kocaya, akrabalığından velâyet eden herkes kadının **أَحْمَاءُ**’ıdır; böylece kocasının annesi onun **حَمَاتُها**’sıdır. **الحَمْو** hakkında üç lugat vardır: o, **حَمَاهَا** (tıpkı **عَصَاها** gibi), ve **حَمُوها** (tıpkı **أبوها** gibi), ve **حَمْؤُها** hemzeli ve maksûrdur.

İbnü’s-Sikkît, el-Asma‘î’den: dedi ki: kadının **حماةُ**’si kocasının annesidir; bunda bu dışında lugat yoktur. Dedi: kocanın babasına gelince, “bu onun **حَمُوها**’sıdır” denir; “onun **بِحَمِيها**’sına uğradım”, “onun **حَمَاهَا**’sını gördüm”; ve bu, tekil kullanımda bir **حَمٌ**’dır. Ve “bu onun **حَمَاها**’sıdır”, “onun **حَمَاهَا**’sını gördüm”, “onun **بِحمَاهَا**’sına uğradım”; ve bu, tekil kullanımda bir **حَماً**’dır, denir. El-Ferrâ’ **حَمْؤُهَا**’yı ekledi: mîm’i sâkin, hemzeli; ve **حَمُها** hemzeyi terk ile. Ve şu beyti okudu:
هي ما كَنَّتِي وتَزْ
عُمُ أَنّي لها حَمُ
Ve dedi: koca tarafından olan her şey: babası, kardeşi, amcası; işte onlar **الأَحْمَاءُ**’dır.

Bir adamın bir karısı vardı; onu boşadı ve kardeşi onunla evlendi; bunun üzerine şöyle söylemeye başladı:
لقد أَصْبَحَتْ أسماءُ حِجْراً مُحَرَّماً
وأصبحْتُ من أَدْنَى حُمُوَّتِها حَمَا
Yani: onun kocası iken, onun kocasının kardeşi olduktan sonra.

Ömer’in hadisinde: dediği rivayet edilmiştir: “Ne oluyor ki birtakım erkekler, onlardan biri bir **مُغْزِيَةٍ** yanında yastığını kırar halde durmadan ona konuşuyor?” Size **الجَنْبَةِ** (ile) (emrediyorum).

Başka bir hadiste: “Bir erkek bir kadının yanına girmesin; ‘onun **حَمُوها**’sı’ denilse bile. Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür.”

Ebû ‘Ubeyd, **الحَمْو**’nun ve lugatlarının tefsirinde, el-Asma‘î’den, İbnü’s-Sikkît’in zikrettiğine yakınını (nakletti).

Ebû ‘Ubeyd dedi: ve onun sözü “Dikkat edin: onun **حَمُوها**’sı ölümdür” (şunu) söyler: “Ölsün de bunu yapmasın”; böylece bu, kocanın babası hakkında—ki o bir **مَحْرَمٌ**’dır—onun görüşü ise, yabancı hakkında nasıl olur?

Dedim: bu tefsiri tedebbür ettim de onu hadisin lafzına benzer görmedim.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: onun sözü hakkında: “**الْحَمْو** ölümdür.” Bu, Arapların söylediği bir kelimedir; tıpkı “aslan ölümdür” demeleri gibi; yani onunla karşılaşmak ölüm gibidir; ve tıpkı “sultan ateştir” demeleri gibi. Böylece onun sözü “**الحَمْو** ölümdür”ün manası: **الحَمْو** ile onun baş başa kalması, başkasıyla baş başa kalmasından daha şiddetlidir.

Dedim: sanki, kadın ile **أحْمَائِها** arasında cereyan eden fesadın, onunla yabancı arasında olacak fesaddan daha şiddetli olduğuna gitmiştir; bu yüzden onu ölüm gibi kıldı.

Ebû’l-‘Abbâs, Ebû Nasr’dan, el-Asma‘î’den rivayet etti: dedi ki: **الأَحْمَاءُ** koca tarafından; **الأَخْتَانُ** kadın tarafından.

İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi; ve artırdı da dedi ki: **الحَمَاةُ** kocanın annesi; **الخَتَنَةُ** kadının annesi. Dedi: bu tertibe göre el-‘Abbâs, ‘Alî, Hamza ve Ca‘fer, Âişe’nin **أحْمَاءُ**’ıdır.

Leys dedi: **الحماة** bacağın iç tarafında kabarık bir et parçasıdır.

El-Asma‘î dedi: **الحَمَاتَان**: bacağın enine kısmında olan iki et parçasıdır; dıştan ve içten iki sinir gibi görünürler.

İbn Şümeyl dedi: ikisi, dış taraftan iki bacağın yarısında kabarık iki lokmadır.

El-Asma‘î, toynaklarda: **الحَوَامِي**; o, onların sağdan ve soldan kenarlarıdır, dedi.

Ebû Duvâd dedi:
له بَيْنَ حَوَامِيِه
نُسُورٌ كَنَوَى القَسْبِ

Ebû ‘Ubeyde dedi: **الحاميتان** **السُّنْبُك**’un sağından ve solundan olan şeydir.

Leys dedi: **الحِمَى** içinde ot bulunan bir yerdir; insanların orada otlatmasından korunur.

Eş-Şâfi‘î, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) “Allah ve Resûlü için olandan başka **حِمَى** yoktur” sözünün tefsirinde: Araplardan bir şerif, câhiliyede, aşireti içinde bir beldeye indiğinde bir köpeği uluturdu; böylece o köpeğin ulumasının menzili kadarını kendi hasları için **فَحَمَى** ederdi; onunla birlikte kimse orada otlatmazdı; ve o, etrafındaki diğer meralarda kavmin ortağı idi. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) câhiliyede **يَحْمُون** oldukları gibi insanlar üzerine bir **حِمىً** korunmasını yasakladı. Dedi: ve onun sözü “Allah ve Resûlü için olandan başka” (şunu) söyler: müşriklerle cihad için ve Allah yolunda onlara yüklenmek için hazırlanmış Müslümanların atları ve binekleri için korunan şeyden başka; tıpkı Ömer’in sadaka hayvanları ve Allah yolunda hazırlanmış atlar için **النَّقِيعَ**’ı koruduğu gibi.

El-Asma‘î dedi: “Falan, yeri **حَمَى** eder, onu **يَحْمِيها حِمىً**” denir; onu yaklaşılmaktan men ettiğinde. Ve “onu **أحْمَاها إحْمَاءً**” denir; onu yaklaşılmayan bir **حمىً** kıldığında. Dedi: “Demiri **أحْمَيْتُ**; ben onu **أُحْمِيها إحْمَاءً** (yaparım) ta ki **حَمِيَتْ تَحْمَى** oluncaya kadar”; ve güneş de böyle: **حَمِيَتِ** güneş **تَحْمَى حَمْياً**.

İbnü’s-Sikkît dedi: çiviyi **أحْمَيْتُ إحْماء**; ben onu **أحْمِيه**; ve bu iyi altındır, **على الإحماء** üzere çıkar; **على الحَمَى** denmez; çünkü o, **أَحْمَيت**’tendir. Ve “hastayı **حَمَيْتُ**; ben onu yemekten **أحْمِيه**” denir. Ve “kavmi **حَمَيْتُ حِمايةً**” denir. Ve “falan burnunu **حَمَى** eder; onu **يحمِيه حَمِيَّةً ومَحْمِيَةً**” denir. Ve “falan, inkâr edilen bir **حَمِيَّةٍ** sahibidir” denir; öfke ve kibir sahibi olduğunda. Ve “ehline savaşta **حِمايةً** ile **حَمَى** etti” denir.

Leys dedi: “Bu şeyden **حَمِيتُ**; ondan **أحْمَى** ederim; **حَمِيّةً**” yani: burun kıvırma ve öfke. Ve o, zulmü taşımayan **حَمِيٌّ** bir adamdır; ve **حَمِيُّ الأنْف**. Ve “hasta, yiyeceklerden **احْتَمَى احْتِماءً** etti” denir. Ve adam savaşta **يَحْتَمِي** eder; nefsini **حَمَى** ettiğinde. Ve at **حَمِيَ** eder; terlediğinde: **يَحْمَى حَمْياً**; ve **حَمَى الشَّدُّ** da onun gibidir.

El-A‘şâ dedi:
كأَنَّ احْتِدامَ الجَوْفِ من حَمْيِ شَدهِ
وما بَعْدَهُ من شَدهِ غَلْيُ قُمْقُمِ
Ve **حَمْيُ الشَّد** **أحْماءً** olarak cem‘ edilir.

Tarafe dedi:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَزِعَتْ
طَارَ من أحْمَائِها شَدُّ الأُزُرْ

Ve denir ki: bu altın ve gümüş ve benzerleri, güzel **الحَمَاءِ**’dandır; medli (yani): **الحَماء**’dan güzel çıktı.

Dedi: **الحامِيَةُ** savaşta arkadaşlarını koruyan adamdır. “Falan, kavmin **حامِيَةِ**’si üzerindeydi” denir; yani onların bozguna uğrayışlarında onları koruyan en son (kişiydi). Ve **الحامية** ayrıca, nefislerini koruyan bir topluluktur.

Lebîd dedi:
ومَعي حَامِيةٌ من جَعْفَرٍ
كلَّ يَوْمٍ نَبْتَلي ما في الخِلَلْ
Dedi: ve **الحامية** kuyunun onunla örüldüğü taşlardır.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الحوامِي** taşların büyük kemikleri ve ağırlarıdır. Tekili **حامِيَةٌ**’dir. Ve **الحَوَامِي**: eskiyen **الطَّي**’ın arkalarının sökülüp çıkmaması için konulan büyük kayalardır; onun için oyuklar kazarlar da onları içine bastırırlar; böylece ne toprak ne de **الطّيّ**’a yaklaşan bir şey bırakır; onu iter.

Ebû ‘Amr dedi: **الحَوَامِي** kayadan onu koruyan şeylerdir; tekili **حامِيَةٌ**’dir.

İbn Şümeyl ayrıca: kuyunun taşlarının hepsi **حوامِ**’dir; hepsi tek bir hizadadır; bazısı bazısından daha büyük değildir, dedi.

Dedi: ve **الأثافِي** **الحوَامِي**’dir; tekili **حامية**’dir. Ve şu beyti okudu:
كأنَّ دَلْوَيَّ تَقَلَّبَانِ
بينَ حَوَامِي الطَّي أَرْنَبَانِ

Leys dedi: “Falan, onun **حَمِيَّته**’sinde mânâ etti” denir; yani onun hamlesinde.

El-Asma‘î: “Onun içinde kadehin **حُمَيَّا**’sı yürüdü” denir; yani onun coşkusu. Ve “yürüdü”nün manası: başına yükseldi.

Leys dedi: **الْحُمَيَّا** şarabın içeninden (içene) ulaşmasıdır.

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الحُمَيَّا** içkinin yürüyüşüdür.

Şemmer dedi: **حُمَيَّا الْخَمْرِ** onun coşkusudur. Ve **حُمَيَّا** şeyin keskinliği ve şiddetidir. Ve “o, şiddetli **الحُمَيَّا** sahibidir” denir; yani nefsi şiddetlidir.

El-Asma‘î dedi: o, **حامي الحميَّا**’dır; yani kendi havzasını ve velâyet ettiği şeyi korur. Ve şu beyti okudu:
حَامِي الحُمَيَّا مَرِسُ الضَّرِيرِ

Leys dedi: **الحُمَّةُ** avamın ağızlarında akrep ve yabanarısı ve benzerinin iğnesidir; hâlbuki **الحُمَةُ** her ısıran veya sokanın zehridir.

Şemmer dedi: **الحُمَة** zehirdir. Dedi: yılanın dişi boştur; akrep ve yabanarısının iğnesi de böyledir; ve ortasından zehir çıkar.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “akrebin zehriyle **الحُمَةُ** ve **الحُمّة** denir” denir.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî’den başkası için **الحُمَة**’de teşdîdi işitmedim; ve sanmam ki onu ancak Araplardan hıfzedip rivayet etmiş olsun. Leys: şey **احْمَوْمَى** eder; o, **مُحْمَوْمٍ**’dur; gece ve bulut gibi siyah olana bununla vasıf verilir.

El-Asma‘î dedi: **المُحْمَوْمِي** yığılmış siyah buluttandır.

**حمأ** : el-Asma‘î: “kuyu **حَمِئَتِ**; o, **تَحْمأُ حَمَأً**” denir; **حَمَأٍ** sahibi olduğunda. Ve “ben onu **أحْمَأْتُها أَنَا إحْمَاءً**” denir; onu kendi **حَمَأَتِها**’sından temizlediğinde.

Dedi: ve “onu **حَمَأْتُها**” (denir); içine **الحمْأةَ** attığında.

Dedim: bunu el-Asma‘î, Leys’in rivayet ettiği üzere, ( **الأجنَاس** ) kitabında zikretti. Ve bu mahfuz değildir; doğru olan, el-Münzirî’nin el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten bize haber verdiğidir.

Dedi: kuyuyu elif ile **أحْمَأْتُ**; içine **الحَمْأَة** attığımda; ve onu **حَمَأْتُها**; onun **حَمْأَتَها**’sını çıkardığımda. Ve Ebû ‘Ubeyd de el-Yezîdî’den şöyle rivayet etti: “kuyuyu **حَمَأْت**” (yani) onun **حَمْأَتَها**’sını çıkardığında.

Dedi: ve “onu **أَحْمَأْتُها**” (yani) içine **حَمَأَةً** yaptım. İbnü’s-Sikkît’in sözü, Ebû ‘Ubeyd’in el-Yezîdî’den sözüne uygun düştü. Ebû Zeyd’e ait olarak okudum: “kuyu **حمأت**” (yani) onu **حَمِئَةً** kıldım. Ve İbn Abbâs, ( **تَغْرُبُ فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) (Kehf: 86) hemze ile okudu.

El-Ferrâ’, İbn ‘Uyeyne’den, ‘Amr b. Dînâr’dan, İbn Abbâs’tan onun benzerini rivayet etti.

El-Ferrâ’ dedi: İbn Mes‘ûd ve İbnü’z-Zübeyr ( **حَامِيَةٍ** ) okudu.

Ez-Zeccâc dedi: ( **فِى عَيْنٍ حَمِئَةٍ** ) yani **حَمْأة** sahibi bir pınarda.

“**حَمِئَتْ**; o, **حَمِئَة**’dir” denir; içinde **الحَمْأَةُ** olduğunda. Ve hemzesiz ( **حَامِيَةٍ** ) okuyan, sıcak olanı kastetmiştir; ve sıcak, **حمأة** sahibi de olabilir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “ona **حَمِئْتُ**; **حَمَأً**” (denir); hemzeli ve hemzesiz; yani öfkelendim.

El-Lihyânî dedi: öfkede **حَمِيتُ**; **أَحْمَى حُمِيّاً**. Ve bazısı: öfkede hemze ile **حَمِئْتُ**.

**أمح** : ( **النوادر** )’de: yara **أَمَحَ** eder; **يأْمِحُ أَمَحَاناً**; ve **نَبَذَ** ve **أَزَّ** ve **ذَرِبَ** (eder); acıyla vurduğunda; ve **نَبَغَ** ve **نَتَع** da böyledir.

**محا** : Leys dedi: **المَحْوُ** her şey içindir ki izi gider. Der ki: ben onu **أمْحُوه** ve **أمْحَاهُ**. Ve Tayyı’ (lehçesi) “onu **مَحَيْتُه**; **مَحْياً** ve **مَحْواً**” der. Ve şey **امَّحَى** eder; **يَمَّحِي امحَاءً**. Ve izi gittiğinde **امْتَحَى** da böyledir; en iyi olan **امَّحَى**’dır; aslı onda **انْمحى**’dır. **امْتَحى** ise kötü bir lugattır, vb.

Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: yer, yüzü suyla örtüldüğünde “yer **مَحْوَةً** tek bir (hal) olarak sabahladı” (denir).

Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi ki: kuzey rüzgârının adlarından **مَحْوَة** gayr-i munsarıftır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **مَحْوَةُ** esti; kuzeyin özel isim olarak adıdır. Ve şu beyti okudu:
قد بَكَرَتْ مَحْوَةُ بالعَجَاجِ
فَدَمَّرَتْ بَقِيَّةَ الرَّجَاجِ
Başkası dedi: kuzeye **مَحْوةَ** adı verildi; çünkü o bulutu siler ve onu dağıtır.

Ebû Zeyd dedi: yağmur onu kapladığında “gök, yeri tek bir **محوةً** olarak biner” (denir). Ve **المَحِي** Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) isimlerindendir; Allah onunla küfrü ve izini sildi. Ve merfû bir hadiste böyle rivayet edildi.

**حوم** : Leys dedi: **الحَوْمُ** develerden büyük sürüdür. Dedi: ve **الحَوْمَةُ** denizde suyun en çok olduğu yer ve en derinidir; havuzda da böyledir.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **حَوْمَةُ** savaşın: onun çoğudur; ve kumdan ve başkasından da böyledir, dedi:
وقال أبو عبيدة : **الحَوْمُ** develerden çok olandır.

Leys dedi: **الحَوَمَانُ** kuşun dönüp durmasıdır; su etrafında **يَدُومُ** eder ve **يَحُومُ** eder. Başkası: o, su etrafında **يَحُوم** eder ve susuzluktan onun etrafında döndüğünde **يَلوبُ** eder.

Leys dedi: **الحوائم** çok susamış develerdir; ve her susayana **حائمٌ** denir; ve susamış bir kafa: **هامَةٌ حائِمةٌ**; onun beyni susadı.

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الحُوَّمُ** develerden susamış olanlardır; su etrafında dönerler.

Ebû Bekr dedi: el-Asma‘î, ‘Alkame b. ‘Abede’nin sözü hakkında dedi:
كأسُ عزيزٍ من الأعنابِ عَتَّقَها
لِبَعْضِ أَربَابِها حَانِيَّةٌ حُومُ
Dedi: **الحُومُ** çok olandır.

Hâlid b. Kulsûm dedi: **الحُومُ** başta dönen (şey)dir; yani döner.

Leys dedi: **الحَوْمَانُ** çölde bulunan bir bitkidir.

Dedim: bitki adlarında **الحَوْمانَ**’ı Leys’ten başkası için işitmedim; ve onu, ondan bir vehim sanıyorum. Şemmer’in hattıyla Ebû Hayra’dan okudum: dedi ki: **الحَوْمَان** tekili **حَوْمَانَةٌ**’dir; dağlar arasında yarıklardır; ve o, sertliğin en hoşudur; fakat o, düz (yerdir); onda ne tümsekler ne de küçük tepeler vardır.

Ebû ‘Amr dedi: kumun üstünde olan ve onun altında olan; ona çıktığında veya ondan indiğinde.

El-Asma‘î dedi: **الحَوْمَانَةُ** ve cem‘i **حَوَامِينُ**; kalın, uzanıp giden yerlerdir.

Dedim: geniş bir kuyuyu, **الدق**’ın uçlarından bir uca bitişik geniş bir boşlukta gördüm; ona **الحَوْمانة** denirdi; ve **الحومانة**’nın, **حَمَنُ** fiilinden **فوعال** mı yoksa **حَام**’dan **فَعَلان** mı olduğunu bilmiyorum.

Züheyr dedi:
بحَوْمَانَةِ الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم

**ميح** : Leys dedi: **المَيْحُ** su çekmede, suyu azaldığında adamın kuyunun dibine inmesidir; kovayı doldurur; içinde eliyle **يَمِيحُ** eder ve arkadaşlarına **يَمِيحُ** eder; hepsi **مَاحَةٌ**’dır.

Hadiste: az sulu bir kuyuya vardılar; yani suyu az. Dedi: ve biz orada altı **مَاحَةً** olarak indik. Ebû ‘Ubeyd şu beyti okudu:
يا أَيُّها المَائِحُ دَلْوِي دُوْنَكَا
إني رأيْتُ النَّاسَ يَحْمَدُونَكا

Leys dedi: **المَيْحُ** faydanın yürüdüğü yol üzere yürür; her kim bir iyilik verirse, muhakkak **مَاحَ** etmiştir. Ve **المُيُوحَةُ** güzel bir **رَهْوجة** içinde yürüyüşün bir türüdür.

Ve şu beyti okudu:
ميَّاحة تميح مَشْياً رَهْوَجَا
Dedi: ve ördeğin yürüyüşü **المَيْحُ**’tır. Ve Ru’be’ye ait olarak okudu:
من كُل مَيَّاحٍ تَرَاهُ هَيْكَلا
أرْجَلَ خِنْذِيذٍ وغَيْرِ أرْجَلاَ
Dedi: ve misvakla ağzını **ماحَ** etti; onu **يَمِيحُه**; onu **شَاصَه** ve **ماصَه** ettiğinde.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **ماح** denir; misvak kullandığında. Ve **ماح** denir; salınarak yürüdüğünde. Ve **ماح** denir; fazlalık verdiğinde. Ve “falan, falanı **امْتَاحَ** etti” denir; onun fazlasını istemek için ona geldiğinde; o da **مُمْتَاحٌ**’tır. Ve güneş, devenin **ذِفْرَي**’ını **امْتَاحت** etti; terini yuvarlaklaştırdığında.

İbn Fasve, devesi **مُعَذّر**’i zikrederek dedi:
إذا امتاحَ حَرُّ الشَّمسِ ذِفْرَاهُ أَسْهَلَتْ
بِأَصْفَرَ منها قَاطِر كُلَّ مَقْطَرِ
**ذِفْراه**’daki **الهاء** **المُعَذر** içindir.

Ebû’l-‘Abbâs, ‘Amr’dan, babasından: yumurtanın sarılığına **المَاحُ**, beyazına **الآح** denir.

İbn Şümeyl dedi: yumurtanın **مُحُّ**’u teşdîd ile, içindeki sarı ve beyazın hepsi; hepsi **مُحٌّ**’tur. Dedi: onlardan kimi **المُحَّةُ** sarıdır, der.

Ve **حم** : Leys dedi: hamile kadın bir şeyi arzuladığında ona “**قد وَحِمَتْ**” denir; o, **تَحِمُ** eder; o, **وَحْمَى**’dır; **الوِحَام**’ı açık (olan). Dedi: ve **الوَحَمُ** ve **الوِحَام** binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında huysuzlaşırlarsa “**وَحِمَتْ**” denir. Ve şu beyti okudu:
قد رَابَهُ عِصْيَانُهُا وَوِحَامُها

Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: onların darb-ı mesellerinden, şehvetli hakkında: “**وَحْمَى** ve hamilelik yok”: yani ona bir şey anılsa mutlaka onu arzular; hamile kadının arzulaması gibi. Dedi: ve **الوِحام** ancak hamileliğin şehvetinde özellikle olur.

Ebû ‘Ubeyde dedi: onların darb-ı mesellerinden: “**وَحْمَى**; ama hamilelik yok”; bu, hırsından dolayı kendisine ihtiyaç olmayan şeyi isteyen kimseye söylenir; çünkü rahmi olan **الوَحْمَى** hamileliği üzerinde her şeyi arzular; böylece “bu, hamile kadının arzuladığı gibi arzuluyor; onda hamilelik yok” denildi.

Dedi: ve bir hamileye “ne arzuluyorsun?” denildi; o da “bir hurma ve onunla birlikte belalar” dedi; ve “ben, **وَحَمَى**’yım **للدّكَة** yani **للوَدَك** için.” Dedim: **الوحَمُ** hamile kadının yiyeceği bir şeye şehvetinin şiddetidir; sonra bir şeyde şehveti aşırı olan herkes için “**قد وَحِمَ**; **يَوْحَمُ وَحَماً**” denir. Ve ondan râcizin sözü:
أَزْمانَ ليلى عامَ ليلى وَحْمَى
Böylece Leylâ ile buluşma şehvetini **وَحَماً** kıldı; ve **الوَحَمَ**’ın aslı hamileler içindir.

Leys’in sözüne gelince: “**الوِحَام** binek hayvanlarında hamile kaldıklarında huysuzlaşmalarıdır”; bu bâtıl bir tefsirdir; onu bir hata görüyorum. Onu ancak Lebîd’in, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken söylediği söz aldattı:
قد رَابَهُ عِصْيَانُها وَوِحَامُها
Böylece, “**ووِحَامُها**”yı “**عِصْيانُها**”ya atfettiği için ikisinin tek şey olduğunu sandı. Hâlbuki “**وِحَامُها**” sözündeki mana: dişi eşeklerin erkek eşeğe şehvetidir; onun için bir rahatlık verir ve ona, ona olan şehvetiyle birlikte, karşı koyar; böylece onda iki zıt şey kendisine göründüğünde bu, onu onlardan şüphelendirdi.

**ومح** : Leys bu babı ihmal etti.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **الومْحَةُ** güneşten olan izdir. Ve Şemmer’in hattıyla okudum ki Ebû ‘Amr bu recezi okumuş:
لما تَمشَّيْتُ بُعَيْدَ العَتَمَهْ
سَمِعْتُ من فوقِ البُيوتِ كَدَمَهْ
إذا الخَرِيعُ العَنْقَفِيرُ الحَزَمَهْ
يَؤُرُّها فَحْلٌ شديدُ الضَّمْضَمَه
Yani: dişiyi kendine sıkıca katma.

أَرّاً بِعَتَّارٍ إذا ما قَدَّمَهْ
فيها انْفَرَى وَمَّاحُها وخَزَمَه
Onu, erkeklik uzvunu zikrederek kapattı.

Dedi: **ومَّاحُها** onun ferciğinin yarığıdır. **انْفَرَى** yani açıldı ve yırtıldı; onun sokması için; onu dökmemek (üzere). Dedim: bu harfi ancak bu recezde işittim; ve o, Ebû ‘Amr’un nadirlerindendir.
