# ما (م-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: -dığı şey

- Harfler: م - ا
- Kur'an'da: 2.215 geçiş · 1.635 ayet · 15 sîga
- 6 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (15)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | مَا | -dığı şey; Değil; -ması; Ne; Az; Zaman; Her ne; -ması - şey - değil; Benzer; Eğer; Hangi?; Ordu; az; Şekil; Şey | 1.005 | 883 | [2:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:17.md) |
| [وَمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | وَمَا | Değil; Ve değil; Ve şey; Ne; Her ne; Şey; Ve ne; Ve her ne; Ve -ması; Ve -ması - şey - değil; Şeyle beraber | 646 | 554 | [2:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:4.md) |
| [بِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | بِمَا | -dığı şeyi; -ması sebebiyle; -ması ile; -dığı şeye; -dığı ile; -dığı şeye karşılık; -dığı şey ile; -dığı şey sebebiyle; -masını; -dığı şey ile beraber; -dığı şey karşılığında; -masına karşılık; Şey yardımıyla; Şeyi | 296 | 282 | [2:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:4.md) |
| [مِمَّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%85%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%A7.md) | مِمَّا | - şeyden; -masından - şeyden; - şeyden dolayı; -masından dolayı | 111 | 102 | [2:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:23.md) |
| [فَمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%81%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فَمَا | Değil; Hemen değil; Öyleyse değil; Ne; - şey; Öyleyse ne; Hemen - şey; Öyleyse -şey; -şey; Hemen -şey | 88 | 87 | [2:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:16.md) |
| [لِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%84%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | لِمَا | -şeyi; -şeye; - şey ile; -şey sebebiyle | 35 | 34 | [2:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:41.md) |
| [وَمِمَّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%A7.md) | وَمِمَّا | Ve - şeyden; - şeyden | 11 | 11 | [2:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:3.md) |
| [فَبِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فَبِمَا | Öyleyse -ması sebeiyle; -ması sebeiyle; Sebeiyle | 6 | 6 | [3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:159.md) |
| [لَمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%84%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | لَمَا | -şey; Öyleyse o şey | 6 | 4 | [2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:74.md) |
| [وَبِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | وَبِمَا | Ve -ması sebebiyle; Ve -şeyi | 6 | 6 | [3:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:79.md) |
| [أَفَمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | أَفَمَا | Değil mi? | 1 | 1 | [37:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/37:58.md) |
| [بِمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E.md) | بِمَ | Neyle? | 1 | 1 | [27:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/27:35.md) |
| [فَبِمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E.md) | فَبِمَ | Hemen ne ile? | 1 | 1 | [15:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/15:54.md) |
| [مَهْمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | مَهْمَا | Her ne ... se | 1 | 1 | [7:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/7:132.md) |
| [وَلِمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | وَلِمَا | Ve şey ile | 1 | 1 | [21:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/21:67.md) |

## Mücavir kökler — 628 mücavir (1.180 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 753 ortak ayet · G² 256 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
2. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 488 ortak ayet · G² 178 · Kevn, tepe demektir
3. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 325 ortak ayet · G² 132 · Dağın sivri noktası demektir
4. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 175 ortak ayet · G² 131 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
5. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 56 ortak ayet · G² 124 · Kazandı
6. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 141 ortak ayet · G² 87 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
7. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 198 ortak ayet · G² 72 · Şey
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 480 ortak ayet · G² 64 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
9. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 187 ortak ayet · G² 59 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
10. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 121 ortak ayet · G² 54 · “Nezle” konaklama yeri demektir
11. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 122 ortak ayet · G² 52 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
12. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 187 ortak ayet · G² 52 · Beyn topraktaki yarık demektir
13. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 61 ortak ayet · G² 52 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
14. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 25 ortak ayet · G² 50 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
15. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 78 ortak ayet · G² 45 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
16. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 130 ortak ayet · G² 45 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
17. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 60 ortak ayet · G² 38 · El ve kol demektir
18. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 56 ortak ayet · G² 36 · Bab kapı demektir
19. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 99 ortak ayet · G² 36 · Baid uzak demektir
20. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 184 ortak ayet · G² 34 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
21. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 48 ortak ayet · G² 34 · İki yüzlüler
22. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 33 ortak ayet · G² 32 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
23. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 56 ortak ayet · G² 32 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
24. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 22 ortak ayet · G² 31 · Açığa çıkarırsınız
25. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 68 ortak ayet · G² 31 · Dane, inek yavrusuna denir
26. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 40 ortak ayet · G² 29 · Hiram keçe demektir
27. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 28 ortak ayet · G² 29 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
28. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 67 ortak ayet · G² 29 · Tasma kayış demektir
29. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 108 ortak ayet · G² 29 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
30. [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md) — 14 ortak ayet · G² 27 · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
31. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 111 ortak ayet · G² 26 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
32. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 158 ortak ayet · G² 25 · Saçak demektir
33. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 38 ortak ayet · G² 25 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
34. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 111 ortak ayet · G² 24 · Önce
35. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 65 ortak ayet · G² 23 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
36. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 16 ortak ayet · G² 23 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
37. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 51 ortak ayet · G² 22 · Üzüm demektir
38. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 30 ortak ayet · G² 21 · Ferv “Ferre”ye bak
39. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 36 ortak ayet · G² 20 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
40. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 20 ortak ayet · G² 20 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
41. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 110 ortak ayet · G² 20 · Zalimler
42. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 27 ortak ayet · G² 19 · “Kudüm” ön demektir
43. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 43 ortak ayet · G² 19 · Buğa boğa demektir
44. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 77 ortak ayet · G² 19 · Gem demektir
45. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 77 ortak ayet · G² 19 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
46. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 37 ortak ayet · G² 19 · Az
47. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 30 ortak ayet · G² 19 · Sağanak yağmur demektir
48. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 52 ortak ayet · G² 19 · Half : Ense demektir
49. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 20 ortak ayet · G² 19 · Kanat demektir
50. [حيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%82.md) — 9 ortak ayet · G² 18 · Havk Çalı süpürgesi demektir
51. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 18 ortak ayet · G² 18 · Berr kara parçası demektir
52. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 14 ortak ayet · G² 17 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
53. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 66 ortak ayet · G² 17 · Kesr(sin ile) kırık demektir
54. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 62 ortak ayet · G² 16 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
55. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 58 ortak ayet · G² 16 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
56. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 29 ortak ayet · G² 16 · Arka demektir
57. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 39 ortak ayet · G² 15 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
58. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 31 ortak ayet · G² 15 · Sağ yandır
59. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 34 ortak ayet · G² 15 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
60. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 25 ortak ayet · G² 15 · İcl havuz demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%A7/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ما |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli, gayr-ı akil nesnelik, olumsuzluk ve şart bildiren müşterek edat |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, الذي, إن |
| Zıt Kök | [بلى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akıl taşımayan varlıklara, durumlara ve fiillere işaret eden nesnel gönderim ile kesin olumsuzlama |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da nesnel varlık alanını kuşatma, ilahi iradenin kapsayıcılığı ve inkarı mutlak olarak nefyetme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve hüküm alanında mutlak genellik, nesnel belirsizlik veya varlık-hüküm bağının değillenmesi |
| Kritik Hata Riski | Edatın mevsûle, nâfiye veya istifhâmiyye yönlerinin karıştırılması sonucu ayetin olumlu yargısının olumsuz, olumsuz yargısının olumlu anlaşılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ما | Varlık alanına, akıl dışı nesnelere veya soyut durumlara işaret eden en yalın sescil kalıp olup bağlama göre nesnel belirsizlik, soru veya olumsuzlama bildirir | Veri bulunamadı | Asli iki harfli edat yapısında olduğu için üçüncü harf eklenmesi söz konusu değildir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, kuşatıcılık, belirsiz ve yaygın nesnel alanın maddesel zeminini oluşturur |
| ا | Öküz başı | Açığa çıkma, keskinleşme, bir yöne doğru kuvvetle atılma ve sınırı belirleme hareketini katar |
| ما | Kuşatıcı nesnel alanın sınırlanıp açığa vurulması | Akışkan ve genel olan varlık veya durum zeminine yönelerek onu soruyla belirleme, mevsulle işaret etme veya mutlak olarak değilleme hareketini doğurur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel bir cismi değil, konuşma eyleminde somut bir nesneye veya duruma işaret etmeyi ya da bir eylemin gerçekleşmediğini keskin biçimde bildiren ilksel seslenimsel işlevi temsil eder |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde hem akıl dışı varlıklara yönelen soru ve mevsul işlevinde hem de Hicaz ve Necid lehçelerinde fiil ve isim cümlelerini mutlak olumsuzlayıcı nâfiye olarak geniş biçimde yer almıştır; nitekim erken Arapça şiir şahidinde soru ve hayret edatı olarak kullanılmıştır: قد وردت من أمكنه / من ههنا ومن هنه / إن لم أروها فمه |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ebü'n-Necm el-İclî'nin şiirinde zaman zarfına bitişen zâide ve tekit işleviyle şahit kılınmıştır: الله نجاك بكفي مسلمت / من بعدما وبعدما وبعدمت |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Mufradāt.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinin ortak miras katmanında kök, özellikle Batı ve Orta Sami dillerinde hem soru zamiri hem de ilgi adılı olarak çok köklü bir geçmişe sahiptir. Proto-Sami biçiminde soru edatı ve belirsizlik zamiri olarak var olan ses yapısı, Doğu Sami kolunda Akadca dilinde soru bildiren biçimiyle tespit edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde, özellikle İbranice ve Süryanice sahasında soru kökü olarak asli yerini korumuş; ancak Arapçada gelişen kullanım çizgisi, bu soru ve ilgi işlevine ilave olarak Güney ve Orta Sami kollarında görülen yenilikçi bir semantik kaymayla geçmiş zaman ve şimdiki zaman fiillerini değilleyen güçlü bir olumsuzluk edatı hüviyeti de kazanmıştır. Bu durum, varlığın ne olduğunu sorgulayan ilksel ses yapısının zamanla o şeyin bulunmadığını ilan eden olumsuzluk düzlemine genişlemesiyle açıklanır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ما edatının soru, mevsûl, şart ve nefiy biçiminde çok işlevli dallanması | İlksel nesnel soru ve belirsizlik işlevinden türeyerek isimleşmiş ilgi adılına ve oradan varlığı değilleyen nefiy kalıbına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice soru edatı מָה ve Süryanice ilgi-soru edatı ܡܐ biçimleriyle ortak köken | Sami dillerinde akıl dışı nesnelere sorulan soru ve nesnel bağlaç iken Arapçada buna ilave olarak olumsuzluk işlevi yerleşmiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelindeki m- tabanlı soru ve ilgi biçimleri | Berberi ve Mısır dillerindeki soru ve işaret unsurlarıyla morfolojik paralellikler taşır | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ما | Anlamlı | Nesnel ilgi, soru ve mutlak olumsuzlama | Kur'an'da en yüksek frekansa sahip edatlardan biri olup gayr-ı akil mevsul, şart, istifham ve nefiy bildirir | Kur’an’da geçer (hedef kök) |
| أم | Anlamlı | İki durum arasında sorgulama ve karşıtlık kurma | İki hükümden birini tayin etmeyi isteyen muttasıl veya cümlenin yönünü çeviren munkatı‘ istifham ve bağlaç edatıdır | Kur’an’da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ما | Merkez | Nesnel işaret, ilgi, soru ve olumsuzlama | Akıl taşımayan varlıklara, durumlara, fiillere ve mutlak olumsuzluğa işaret eder | Kur'an'da gayr-ı akil için genel mevsul ve geniş zamanlı olumsuzluk edatıdır |
| من | Komşu | Şahıs ve özne ilgisi | Akıl sahibi varlıkları doğrudan hedef alması bakımından ayrılır | ما nesne ve durumları, من ise şuurlu failleri merkeze alır |
| الذي | Komşu | Belirli ilgi adılı | Belirlilik ve işaret değeri kesinleşmiş durumlar için kullanılır | ما nekire ve tümel nesnelliğe açıkken الذي belirlenmiş özneleri bağlar |
| إن | Komşu | Şart ve olumsuzlama | Olasılık ve şart zemininde kurgulanması bakımından ayrılır | Bazı bağlamlarda olumsuzluk bildirse de asli yapısı şart ve tahkik eksenlidir |
| [بلى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%8A.md) | Zıt | Tasdik ve olumsuzluğu iptal | Olumsuz bir soruyu veya inkarı iptal ederek olumlu hükmü kurar | ما ile kurulan olumsuzluk veya belirsizlik yapısını doğrudan ispatlayan zıt edattır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ما | Şey, ne, -dığı şey, değil | Nesnel ilgi adılı, soru işareti ve olumsuzluk bildiren çok işlevli edattır | Kesin |
| Latince | quod, quid, non | O şey ki, ne, değil | Latince quod mevsul işlevini, quid soru işlevini, non ise olumsuzluk işlevini ayrı ayrı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | what, that which, not | Ne, o şey ki, değil | İngilizcede tek bir sözcük bu üç alanı kapsamaz; what ve that which mevsul-soruyu, not nefiy işlevini verir | Güçlü |
| Almanca | was, das was, nicht | Ne, o şey ki, değil | Almancada was ilgi ve soru boyutunu, nicht ise cümlenin değillenmesini üstlenir | Güçlü |
| Fransızca | ce que, quoi, ne...pas | O şey ki, ne, değil | Fransızcada ce que nesnel mevsulü, quoi soruyu, ne...pas ise mutlak olumsuzluğu yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert French Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Nâfiye (olumsuzluk bildiren) | Değil, -medi, yok | Şimdiki ve geçmiş zaman hükümlerini kesin biçimde iptal eden bağlamlar; örnek Bakara [2:16](https://lisan.digital/tr/ayet/2:16.md), Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md), Tebbet [111:2](https://lisan.digital/tr/ayet/111:2.md) |
| Mevsûle (ilgi adılı olan) | O şey ki, -dığı şeyler | Akıl dışı varlıkların, yaratılanların ve durumların tamamını niteleyen bağlamlar; örnek Bakara [2:4](https://lisan.digital/tr/ayet/2:4.md), Lokmân [31:27](https://lisan.digital/tr/ayet/31:27.md), Felak [113:2](https://lisan.digital/tr/ayet/113:2.md) |
| Şartiyye (şart koşan) | Her ne ki, ne yaparsa | Cezm edatı olarak amelde bulunma ve karşılık görme bağlamları; örnek Bakara [2:197](https://lisan.digital/tr/ayet/2:197.md), Âl-i İmrân [3:115](https://lisan.digital/tr/ayet/3:115.md), Fâtır [35:2](https://lisan.digital/tr/ayet/35:2.md) |
| İstifhâmiyye (soru yönelten) | Ne, nedir, niçin | Anlamı sorgulama, hayret uyandırma veya kınama bağlamları; örnek Tâhâ [20:17](https://lisan.digital/tr/ayet/20:17.md), Neml [27:35](https://lisan.digital/tr/ayet/27:35.md), Kâria [101:2](https://lisan.digital/tr/ayet/101:2.md) |
| Masdariyye (mastara dönüştüren) | -ması, -dığı sebebiyle | Fiili mastar anlamına büründürerek sebep ve birliktelik bildiren bağlamlar; örnek Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md), Tevbe [9:77](https://lisan.digital/tr/ayet/9:77.md), Şûrâ [42:30](https://lisan.digital/tr/ayet/42:30.md) |
| Kâffe ve zâide (pekiştirme ve ameli durduran) | Ancak, sadece, pek az | Başta إن olmak üzere edatların amelini engelleyip manayı hasreden bağlamlar; örnek Âl-i İmrân [3:79](https://lisan.digital/tr/ayet/3:79.md), Kehf [18:110](https://lisan.digital/tr/ayet/18:110.md), Mü'minûn [23:40](https://lisan.digital/tr/ayet/23:40.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve sıfat bahisleri | Allah'ın zatı için mâhiyet sorusunun sorulamayacağı ve nefiy cümlelerinin tevhide delaleti | Gayr-ı akil nesnelik bildiren yapının ilahi zat için ancak mutlak kuşatıcılık veya tenzih bağlamında kullanılması |
| Fıkıh | Hükümlerin genel ve özel oluşu | Lafzın mutlak umûm bildirip bildirmediği ve tahsise uğrama kuralları | Şer'i hitapta lafzın geçtiği her yerde bütün nesne ve fiilleri içine alan umûm lafız olarak kabul edilmesi |
| Tefsir | İrab ve mana tercihleri | Bir ayetteki edatın mevsûl mü, nâfiye mi yoksa masdariyye mi olduğu ihtilafları | Edatın türünün değişmesiyle ayetin müspet bir habere mi yoksa mutlak bir inkara mı dönüştüğünün tespiti |
| Hadis | Şer'i kural ve nehiy formülasyonları | Nebevi buyruklarda geniş kapsamlı nehiy ve emir kiplerinin tesisi | Bütün yasaklanan fiilleri tek tek saymak yerine lafzın genelliğiyle tek bir kaide altında toplama işlevi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç hiyerarşisi | Yaratılmış nesneler alanı ve tenzih kalkanı | Tenzih ve yaratılmışlar alemini sınırlama | İlahi zat dışındaki bütün nesnel varlıkları kuşatırken aynı zamanda şirki değilleme işlevi görür | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Bilginin nesnesi ve araştırılan olgu | Bilgiye konu olan nesnelliğin sınırını çizme | Üzerinde akıl yürütülen her türlü nesne, olay ve tecrübeyi nesnel bir bütünlük olarak tanımlar | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve kamu alanı | Kamusal hükümlere konu olan eylem ve yasalar | Kanunilik ilkesi ve yetki sınırlarının tayini | Hükmün hangi nesnel şartlara ve olaylara bağlanacağını belirleyen normatif çerçeveyi kurar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, emtia ve harcama | Mala, kazanca ve infaka konu olan iktisadi değer | İktisadi nesnelliği ve tasarrufları kapsama | İnsanın kazandığı, infak ettiği veya harcadığı bütün somut ve soyut iktisadi varlıkları ifade eder | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal değilleme operatörü ve evrensel nesne kümesi | Matematiksel mantıkta önermenin doğruluk değerini tersine çeviren değilleme işlemi ile küme teorisinde nesneleri kapsayan evrensel küme elemanını karşılar | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pozitif hukukta nesnellik ilkesi ve davranış normu | Hukuk felsefesinde süjenin karşısında yer alan tüm hak, borç ve eşya alanını tanımlayan nesnel hukuk zeminiyle örtüşür | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın zengin işlevlerinin göz ardı edilip yalnızca basit bir olumsuzluk sözcüğü veya sıradan bir ilgi bağlacı olarak yüzeysel biçimde tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelamın bütününde hem varlıklar alemini nesnel olarak kuşatan ilgi adılı, hem varlığı kökten değilleyen ontolojik tenzih vasıtası, hem de sebep-sonuç ilişkilerini kuran masdar yapısıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Edatın mevsûl olduğu bir yerde olumsuzluk, olumsuzluk olduğu bir yerde mevsûl kabul edilmesi ilahi vaadin tehdide, emrin yasaklamaya veya bir hükmün zıddına dönüşmesine yol açar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an metninde en sık tekrarlanan yapı taşlarından biri olup cümlelerin olumlu-olumsuz eksenini, nesnel aidiyetini ve mantıksal şartını tek başına belirlediği için metnin omurgasını kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ayetlerinde iktisadi nesneyi belirlerken, uluhiyet ayetlerinde şirki nefyederken ve ahkam ayetlerinde ilahi bağlayıcılığın kapsamını tayin ederken belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerdeki ifadeleri parçacı yaklaşımla tercüme ederken irabın gerektirdiği anlamsal yönü gözden kaçırma ve olumsuzluk ile ilgi adılı arasındaki sınırları belirsizleştirme hatasını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Akıl dışı varlıklara, somut nesnelere, olaylara ve eylemlere işaret eden veya bir durumun yokluğunu bildiren en temel sescil gönderim aracıdır.
- Soyut anlam: Düşünce ve dil dizgesinde nesneleri tümel bir kategori altında toplama, bir yargıyı kesin olarak değilleme veya varlık-hüküm ilişkisini sebep bağıyla düğümleme yeteneğidir.
- Sistematik karşılık: Mantıksal ve şer'i sistemde nesne dünyasının sınırlarını belirleyen tümel değişken ile hükmün geçerlilik zeminini açan veya kapatan anahtar işlevidir.
- LaTeX modeli: $$U \times \{0, 1\} \to X \cup \neg P$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $U$ evrensel nesneler kümesini, $\{0, 1\}$ mantıksal ikili doğruluk durumunu temsil eder. Bu yapıdan türeyen fonksiyon, ilgi adılı ve nesnel alan olarak $X$ kümesini üretirken, olumsuzluk ve değilleme fonksiyonu olarak da $\neg P$ önermesini ortaya çıkarır; böylece edatın hem nesnel ilgi hem de mantıksal nefiy kutupları tek bir sembolik dizgede bütünleşir.

## Geçtiği ayetler (1.635 ayet)

Mushaf sırasıyla; ilk 200 ayet metniyle, kalan 1.435 ayet yalnızca numarasıyla. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%A7/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:3.md) — وَمِمَّا

الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Onlar ki gayba inanırlar. Namazı kılarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden de infak ederler.

### [Bakara 2:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:4.md) — بِمَا · وَمَا

وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ

Meal (IK): Onlar ki sana indirilene de, senden önce indirilmiş olanlara da inanırlar. Ve onlar ahireti de yakınen tanırlar.

### [Bakara 2:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:8.md) — وَمَا

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): İnsanlardan öyleleri vardır ki inanmadıkları halde Allah’a ve ahiret gününe inandık, derler.

### [Bakara 2:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:9.md) — وَمَا

يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Allah’ı da, iman edenleri de aldatmaya çalışırlar. Oysa kendilerinden başkasını aldatamazlar da, bunun farkında değiller.

### [Bakara 2:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:10.md) — بِمَا

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık vardır. Allah da hastalıklarını artırdı. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlara elem verici bir azab vardır.

### [Bakara 2:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:16.md) — فَمَا · وَمَا

أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Meal (IK): Onlar; hidayet karşılığı sapıklığı satın almış kimselerdir. Ticaretleri kendilerine kar sağlamamıştır. Ve onlar hidayete ermişlerden değildirler.

### [Bakara 2:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:17.md) — مَا

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ

Meal (IK): Onların misali; ateş yakan kimsenin misali gibidir ki, ateş çevresindekileri aydınlatınca, Allah onların ışığını giderdi. Karanlıkların içerisinde görmez halde bırakıverdi.

### [Bakara 2:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:23.md) — مِمَّا

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Eğer siz, kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, haydin ona benzer bir sure getirin. Allah’dan başka şahidlerinizi de çapırın; eğer doğru sözlüler iseniz...

### [Bakara 2:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:26.md) — مَا · فَمَا · وَمَا

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Şüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.

### [Bakara 2:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:27.md) — مَا

الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın ahdini pekiştirdikten sonra bozanlar, birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar, yeryüzünde fesad çıkaranlar, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.

### [Bakara 2:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:29.md) — مَا

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Yerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur. O, her şeyi bilendir.

### [Bakara 2:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:30.md) — مَا

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hani Rabbın meleklere: Ben, yeryüznde bir halife yaratacağım, demişti de melekler: Biz seni hamd ile tesbih, takdis eder dururken yeryüzünde fesad çıkarıp, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? demişlerdi. Allah da: Sizin bilmediklerinizi ben bilirim, buyurmuştu.

### [Bakara 2:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:32.md) — مَا

قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Melekler ise: Sana tesbih ederiz, bize öğrettiğinden başka bilgimiz yok. Alim, Hakim Sensin Sen, demişlerdi.

### [Bakara 2:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:33.md) — مَا · وَمَا

قَالَ يَاآدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ

Meal (IK): Allah: Ey Adem, onları`adları ile kendilerine bildir, dedi. Adem, adlarını söyleyince; Size demedim mi ki ben, göklerin de, yerin de gizliliklerini muhakkak bilirim. Ve sizlerin neyi açıklayıp neyi gizler olduğunuzu da bilirim, buyurdu.

### [Bakara 2:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:36.md) — مِمَّا

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

Meal (IK): Nihayet şeytan onları cennetten kaydırdı. Onları bulundukları yerden çıkardı. Biz de: Kiminiz kiminize düşman olarak inin. Yeryüzünde sizin için bir zamana kadar yerleşim ve faydalanma vardır, dedik.

### [Bakara 2:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:41.md) — بِمَا · لِمَا

وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ

Meal (IK): Yanınızdaki Tevrat’ı tasdik edici olarak indirdiğime iman edin. Onu inkar edenlerin ilki olmayın. Ayetlerimizi az bir paha ile satmayın. Ve yalnız Ben’den sakının.

### [Bakara 2:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:57.md) — مَا · وَمَا

وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Ve üstünüze bulutları gölge yaptık. Kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiğimiz şeylerin iyilerinden, güzellerinden yeyin. Onlar bize değil ancak kendi nefislerine zulmekteydiler.

### [Bakara 2:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:59.md) — بِمَا

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Zulmedenler, sözü; kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de fasıklık etmelerinden dolayı o zalimlerin üstüne gökten korkunç bir azab indirdik.

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:61.md) — مِمَّا · مَا · بِمَا

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:63.md) — مَا

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Meal (IK): Hani sizden sapasağlam söz almıştık. Tur’u da üstünüze kaldırmıştık. Size veridğimize sımsıkı sarılın, onda olanları hatırlayın ki sakınmış olasınız.

### [Bakara 2:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:66.md) — لِمَا · وَمَا

فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Artık bunu hem önündekilere, hem de ardındakilere ibret verici bir ceza, hem de müttakilere bir öğüt kıldık.

### [Bakara 2:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:68.md) — مَا

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ

Meal (IK): Onlar, Bizim için Rabbına dua et de onu bize iyice bildirsin, demişlerdi. Musa da: Allah, o, ne çok kart, ne de çok körpedir. İkisi ortası dinç bir sığırdır, buyuruyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın, demişti.

### [Bakara 2:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:69.md) — مَا

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Bizim için Rabbına dua et de onun ne renk olduğunu bize iyice açıklasın. O da: Rabbım diyor ki: O bakanları rahatlatacak sapsarı renkli bir inektir, demişti.

### [Bakara 2:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:70.md) — مَا

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Rabbına dua et, bize açıkça niteliğnin ne olduğunu bildirsin. Çünkü bizce sığırlar birbirine benziyor. Allah dilerse biz elbette hidayete erenlerden oluruz.

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:71.md) — وَمَا

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [Bakara 2:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:72.md) — مَا

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ

Meal (IK): Hani, siz bir kişiyi öldürmüştünüz de; sonra o konuda birbirinizle çekişmeye başlamıştınız. Allah ise sizin gizlediğinizi açığa çıkarıcıdır.

### [Bakara 2:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:74.md) — لَمَا · وَمَا

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.

### [Bakara 2:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:75.md) — مَا

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Onlardan öyle bir zümre vardı ki, Allah’ın kelamını dinlerlerdi de akılları yattıktan sonra, bile bile bunu değiştirirlerdi.

### [Bakara 2:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:76.md) — بِمَا

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Mü’minlerle karşılaştıkları zaman, inandık derlerdi, birbirleriyle baş başa kaldıklarında, Rabbınızın katında, aleyhinde delil göstersinler diye mi Allah’ın size açıkladığını onlara anlatıyorsunuz, buna aklınız ermiyormu? diye birbirlerini uyarırlardı.

### [Bakara 2:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:77.md) — مَا · وَمَا

أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ

Meal (IK): Bilmiyorlarmı ki; ne gizlerler, ne açıklarlarsa Allah hepsini bilir.

### [Bakara 2:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:79.md) — مِمَّا

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Vay, kitabı elleriyle yazıp da sonra az bir paha ile satabilmek için; bu, Allah katındandır, diyenlerin, ellerinin yazdıklarından dolayı vay onlara! Vay onlara. O kazanmış oldukları yüzünden.

### [Bakara 2:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:80.md) — مَا

وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sayılı günlerden başka asla bize ateş dokunmayacaktır dediler. Deki: Siz Allah katından bir söz mü aldınız? Öyleyse Allah asla sözünden caymaz. Yoksa Allah’a karşı bilmediğiniz bir şey mi söylüyorsunuz.

### [Bakara 2:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:85.md) — فَمَا · وَمَا

ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Bakara 2:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:87.md) — بِمَا

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki, biz Musa’ya kitab verdik. Ondan sonra da birbiri ardınca peygamberler gönderdik. Meryem oğlu İsa’ya da beyyineler verdik. Ve onu ruh’ül-Kudüs ile destekledik. Demek, bir peygamber size ne zaman gönüllerinizin hoşlanmadığı bir şeyi getirirse, kibirlenmek isteyeceksiniz de; kimini yalanlayarak, kimini de öldüreceksiniz öyle mi?

### [Bakara 2:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:88.md) — مَا

وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Dediler ki; bizim kalblerimiz perdelidir. Öyle değil, Allah küfürlerinden dolayı onları la’netlemiştir. Onların pek azı inanırlar.

### [Bakara 2:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:89.md) — لِمَا · مَا

وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ne zaman ki; Allah’ın katından, kendilerinde olanı tasdik eden kitab geldi, onlar bundan önceki küfredenlere karşı kendilerine yardım gelmesini beklerlerken, bildikleri gelince onu inkar ettiler. Allah’ın la’neti kafirlerin üzerinedir.

### [Bakara 2:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:90.md) — بِمَا

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَى غَضَبٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): Nefislerini ne kötü şeye değişip sattılar. Allah’ın kullarından dilediğine fazlından indirmesine hased ederek Allah’ın indirdiğini inkar ettiler ve gazab üstüne gazaba uğradılar. Küfredenlere alçaltıcı bir azab vardır.

### [Bakara 2:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:91.md) — بِمَا · لِمَا

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Bir de onlara Allah’ın indirdiğine inanın, denilince; biz, bize indirilene inanırız derler. Ondan başkasını inkar ederler. Halbuki o beraberlerindekini tasdik eden bir kitabdır. De ki: İnanmış kimseler idiyseniz neden daha önce, Allah’ın peygamberlerini öldürüyordunuz?

### [Bakara 2:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:93.md) — مَا

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Hani; size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun ve dinleyin, diye Tur’u tepenize dikmiş ve sizden misak almıştık. İşittik ve karşı geldik dediler ve küfürleri yüzünden buzağı sevgisi kalblerine sindirildi. Eğer inananlardansanız, inancınız size ne kötü şey emrediyor? de.

### [Bakara 2:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:95.md) — بِمَا

وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Önceden ellerinin kazandığından dolayı, onlar hiçbir zaman onu isteyemezler, Allah zalimleri hakkıyla bilir.

### [Bakara 2:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:96.md) — وَمَا · بِمَا

وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): And olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.

### [Bakara 2:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:97.md) — لِمَا

قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): De ki; kim Cebrail’e düşmansa (bilsin ki; ) elinin önündekileri tasdik eden, mü’minler için hidayet ve müjde olan senin kalbine Allah’ın izniyle o indirmiştir.

### [Bakara 2:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:99.md) — وَمَا

وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): And olsun ki; biz sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkar etmez.

### [Bakara 2:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:101.md) — لِمَا

وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlara, ne zaman Allah tarafından yanlarındaki kitabı tasdik edici bir peygamber geldiyse, kendilerine kitab verilenlerden bir güruh, sanki bilmiyormuş gibi, Allah’ın kitabını arkalarına atıverdi.

### [Bakara 2:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:102.md) — مَا · وَمَا

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ve onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?

### [Bakara 2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:105.md) — مَا

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.

### [Bakara 2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:106.md) — مَا

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Biz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:107.md) — وَمَا

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkünün gerçekten Allah’a ait olduğunu ve sizin için Allah’dan başka bir sahib ve yardımcı olmadığını bilmez misiniz?

### [Bakara 2:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:109.md) — مَا

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Kitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:110.md) — وَمَا · بِمَا

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Namazı kılın, zekatı verin, kendiniz için önceden ne yollarsanız, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz ki Allah, yaptığınızı hakkıyla görendir.

### [Bakara 2:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:114.md) — مَا

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.

### [Bakara 2:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:116.md) — مَا

وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Allah çocuk edindi. Tenzih ederiz O’nu. Doğrusu göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Hepsi de O’na itaat ederler.

### [Bakara 2:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:120.md) — مَا

وَلَنْ تَرْضَى عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَى حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَى وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Meal (IK): Sen, dinlerine uymadıkça Yahudiler de, Hristiyanlar da, senden asla hoşnud olmazlar. Allah’ın hidayeti asıl hidayetin ta kendisidir, de. Şayet sana gelen ilimden sonra, onların heveslerine uyacak olursan; and olsun ki senin için Allah tarafından ne bir yar bulunur, ne de bir yardımcı.

### [Bakara 2:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:133.md) — مَا

أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): Yoksa Ya’kub ’a ölüm geldiğinde siz orada mıydınız? Hani o, oğullarına: Benden sonra neye ibadet edeceksiniz? demişti. Onlar da: Senin İlah’ına ve ataların İbrahim’in, İshak’ın İlah’ına tek ilah olarak ibadet edeceğiz. Ve biz O’na teslim olmuşuz, demişlerdi.

### [Bakara 2:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:134.md) — مَا

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar bir ümmetti gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerinin, sizin kazandığınız da sizin. Ve siz, onların yapmış olduklarından sorulmazsınız.

### [Bakara 2:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:135.md) — وَمَا

وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): Yahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz, dediler. De ki: Hayır, biz Hanif olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.

### [Bakara 2:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:136.md) — وَمَا

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): Biz; Allah’a, bize indirilmiş olana, İbrahim’e, İsmail’e, İshak’a, Ya’kub ’a, ve torunlarına indirilmiş olanlara, Musa’ya, İsa’ya verilenlere, peygamberlere Rabbları tarafından verilmiş olanlara iman ettik. Onların hiçbirinin arasını diğerinden ayırmayız. Biz ona teslim olmuşlardanız, deyin.

### [Bakara 2:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:137.md) — مَا

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Onlar da, sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse muhakkak doğru yolu bulmuşlardır. Şayet yüz çevirirlerse; şüphesiz ki onlar çekişme içerisindedirle. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, Semi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:140.md) — وَمَا

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Yoksa siz: İbrahim, İsmail, İshak, Ya’kub ve oğulları Yahudi veya Hristiyan idiler mi, diyorsunuz? Siz mi daha iyi biliyorsunuz yoksa Allah mı? Allah tarafından yanında bulunan şehadeti gizleyenden daha zalim kim vardır? Allah sizin yaptıklarınızdan gafil değildir, de.

### [Bakara 2:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:141.md) — مَا

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar bir ümmetti gelip geçti. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandıklarınız da sizedir. Ve siz onların yapmış olduklarından sorulmazsınız.

### [Bakara 2:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:142.md) — مَا

سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): İnsanlardan bir kısım beyinsizler diyeceklerdir ki: Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi? De ki: Doğu da Batı da Allah’ındır. O, dilediği kimseyi doğru yola iletir.

### [Bakara 2:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:143.md) — وَمَا

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık ki, insanların üzerine şahidler olasınız. Peygamber de sizin üzerinize şahid olsun. Ve senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, peygambere uyanları, ayağının iki ökçesi üzerinde geri döneceklerden ayırdetmek için kıble yaptık. Gerçi bu, büyük bir şeydir. Ama Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler için değil. Allah, elbette imanınızı zayi edecek değildir. Şüphesiz ki Allah, insanlara Rauf ve Rahim’dir.

### [Bakara 2:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:144.md) — مَا · وَمَا

قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Doğrusu biz, yüzünün semaya doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnud olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz ki, kendilerine kitab verilenler bunun Rablarından gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.

### [Bakara 2:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:145.md) — مَا · وَمَا

وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; sen, kendilerine kitab verilmiş olanlara her ayeti getirsen, onlar yine senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların kimi de, kiminin kıblesine uyacak değildirler. Andolsun ki; sana gelen bunca ilimden sonra şayet sen onların heveslerine uyacak olursan, o takdirde şüphesiz zalimlerden olursun.

### [Bakara 2:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:149.md) — وَمَا

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Şüphesiz bu, Rabbından bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Bakara 2:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:150.md) — مَا

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Nereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Siz de nerede olursanız, yüzünüzü o yana döndürün, Ta ki, zalim olanlardan başka insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, Benden korkun ki, hem üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, hem de siz hidayeti ümid edebilesiniz.

### [Bakara 2:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:151.md) — مَا

كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Nitekim size içinizden; ayetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden kitabı ve hikmeti öğreten ve bilmediğiniz şeyleri bildiren bir peygamber gönderdik

### [Bakara 2:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:159.md) — مَا

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ

Meal (IK): İndirdiğimiz, açık delilleri ve hidayeti, kitabda insanlara açıkça beyan ettikten sonra gizleyenlere; muhakkak ki onlara, Allah la’net eder ve la’net etmek şanından olanlar da la’net eder.

### [Bakara 2:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:164.md) — بِمَا · وَمَا

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Şüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.

### [Bakara 2:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:167.md) — وَمَا

وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ

Meal (IK): Uyanlar dediler ki: Bizim için dönüş olsaydı da bizden uzaklaştıkları gibi, biz de onlardan uzaklaşsaydık. Böylece onların bütün yaptıklarını Allah hasretler halinde kendilerine gösterecektir ve onlar ateşten çıkacak değildirler.

### [Bakara 2:168](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:168.md) — مِمَّا

يَاأَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Ey insanlar; yeryüzünde bulunan helal ve temiz şeylerden yeyin. Şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz ki o, sizin için apaçık bir düşmandır.

### [Bakara 2:169](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:169.md) — مَا

إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): O; size yalnız kötülüğü, hayasızlığı ve Allah’a karşı bilmeyeceğiniz şeyi söylemenizi emreder.

### [Bakara 2:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:170.md) — مَا

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ

Meal (IK): Onlara; Allah’ın indirdiğine uyun, denildiği zaman, onlar hayır, biz atalarımızın üzerinde bulunduğumuz şeye uyarız, dediler. Peki, ya ataları bir şey akledemeyen, doğruyu bulamayan kimseler olsa da mı?

### [Bakara 2:171](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:171.md) — بِمَا

وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Küfredenlerin misali; bağırıp çağırmadan başka bir şey duymayana haykıranınki gibidir. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler, akledemezler.

### [Bakara 2:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:172.md) — مَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; size rızık olarak veridğimiz şeylerin temiz olanlarından yeyin, Allah’a şükredin, eğer O’na kulluk ediyorsanız.

### [Bakara 2:173](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:173.md) — وَمَا

إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): O, size; ölüyü, kanı, domuz etini, Allah’tan başkası için kesileni haram kılmıştır. Ancak kim mecbur kalırsa saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla günah yoktur. Muhakkak ki Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:174.md) — مَا

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Allah’ın indirdiği kitabtan birşey gizleyip de, onu az bir pahaya satanlar; işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz. Onları temize de çıkarmaz. Ve onlar için acıklı bir azab vardır.

### [Bakara 2:175](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:175.md) — فَمَا

أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ

Meal (IK): Onlar, hidayet karşılığında dalaleti, mağfiret karşılığında azabı satın almışlardır. Onlar, ateşe karşı ne de sabırlıdırlar.

### [Bakara 2:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:181.md) — مَا

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Kim de onu işittikten sonra değiştirirse; onun günahı değiştirenlerindir. Şüphe yok ki Allah Semi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:185.md) — مَا

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:187.md) — مَا

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Bakara 2:194](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:194.md) — مَا

الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Haram ay haram aya karşılıktır. Hürmetler karşılıklıdır. Kim size saldırırsa, siz de tıpkı onun saldırdığı gibi ona saldırın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah şüphesiz takva sahibleriyle beraberdir.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:196.md) — فَمَا

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:197.md) — وَمَا

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hacc, bilinen aylardır. Her kim o aylarda kendisine haccı farz ederse; artık haccda kadına yaklaşmak, günah işlemek, tartışma yoktur. Siz ne hayır yaparsanız, Allah onu bilir. Bir de azık edininiz. Şüphesiz ki, azığın en hayırlısı, takvadır. Ey akıl sahibleri; Ben’den korkun.

### [Bakara 2:200](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:200.md) — وَمَا

فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ

Meal (IK): Hacc ibadetinizi bitirince; atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah’ı zikredin. İnsanlardan öylesi vardı ki; Ey Rabbımız, bize dünyada ver, der. Onun ahirette nasibi yoktur.

### [Bakara 2:202](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:202.md) — مِمَّا

أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): İşte onların kazandıklarından nasibleri vardır. Ve Allah hesabı çabuk görendir.

### [Bakara 2:204](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:204.md) — مَا

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ

Meal (IK): İnsanlardan öylesi vardır ki; dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider. Ve Allah’ı kalbinde olana şahid tutar. Halbuki o, düşmanların en yamanıdır.

### [Bakara 2:209](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:209.md) — مَا

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Size apaçık deliller geldikten sonra yine kayarsanız; bilin ki Allah, şüphesiz Aziz’dir. Hakim’dir.

### [Bakara 2:211](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:211.md) — مَا

سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Sor İsrailoğulları’na, onlara nice açık ayetler verdik. Kim, kendisine gelen Allah’ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah’ın cezası pek şiddetlidir.

### [Bakara 2:213](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:213.md) — وَمَا · مَا · لِمَا

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): İnsanlar bir tek ümmetti. Allah müjdeleyici ve korkutucu peygamberler gönderdi ve onlarla beraber insanların ihtilafa düştükleri şeylerde aralarında hüküm vermeleri için hak kitablar indirdi. Halbuki kitab verilmiş olanlar, kendilerinde açık deliller geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ihtilafa düştüler. İşte Allah; kendi izniyle, iman edenleri, üzerinde ihtilafa düştükleri Hakka ulaştırdı. Allah dilediğini doğru yola ulaştırır.

### [Bakara 2:215](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:215.md) — مَا · وَمَا

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sana, ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan her ne infak ederseniz, babanın, akrabanın, yetimlerin, yoksulların, yolcuların hakkıdır. Ve her ne hayır işlerseniz, şüphesiz ki Allah, onu bilir.

### [Bakara 2:225](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:225.md) — بِمَا

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Yeminlerinizdeki lağvden dolayı Allah, sizi sorumlu tutmaz. Ancak kalblerinizin kazandığı şeyden dolayı sizi sorumlu tutar. Allah Gafur’dur, Halim’dir.

### [Bakara 2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:228.md) — مَا

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Boşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:229](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:229.md) — مِمَّا

الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Boşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Bakara 2:231](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:231.md) — وَمَا

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ve kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.

### [Bakara 2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:233.md) — مَا · بِمَا

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:234](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:234.md) — بِمَا

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): İçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Bakara 2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:235.md) — مَا

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Böyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:236.md) — مَا

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Bakara 2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:237.md) — مَا · بِمَا

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Bir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:239](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:239.md) — مَا

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Eğer korkarsanız yaya veya binmiş olarak kılın. Emin olduğunuz vakitte de Allah’ın size bilmediğiniz şeyleri öğrettiği şekilde Allah’ı zikredin.

### [Bakara 2:240](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:240.md) — مَا

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): İçinizden vefat edip de eşlerini geride bırakanlar; bir seneye kadar eşlerinin evlerinden çıkarılmayarak geçimlerinin sağlanmasını vasiyyet etmiş olmalıdırlar. Şayet kendileri çıkarlarsa; artık onların ma’ruf şekilde yapacaklarından dolayı size mes’uliyet yoktur. Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:246](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:246.md) — وَمَا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa’dan sonra İsrailoğullarından bir cemaate bakmadın mı? Hani, onlar peygamberlerine bize bir hükümdar gönder ki, Allah yolunda savaşalım, dediler. Peygamberleri de: Üzerinize savaş farz edilir de ya savaşmazsanız? dedi. Onlar dediler ki: Biz Allah yolunda neden savaşmayalım? Hem yurtlarımızdan çıkarıldık, hem de oğullarımızdan (ayrıldık) . Fakat onların üzerine savaş farz edildiği vakit, içlerinden pek azı müstesna hep geri döndüler. Allah, zalimleri çok iyi bilendir.

### [Bakara 2:248](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:248.md) — مِمَّا

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Peygamberi onlara dedi ki: Gerçekten onun hükümdarlığının alameti size Tabut’un gelmesidir ki, onda Rabbınızdan bir «Sekine» ve Musa hanedanıyla Harun hanedanının terkettiklerinden bir kalıntı vardır. Melekler onu yüklenecektir. Şayet inananlardan iseniz; elbette bunda, sizin için kesin bir ayet vardır.

### [Bakara 2:251](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:251.md) — مِمَّا

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Allah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.

### [Bakara 2:253](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:253.md) — مَا

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

Meal (IK): Şu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

### [Bakara 2:254](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:254.md) — مِمَّا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler, alış verişin, dostluğun ve şefaatin olmadığı gün gelmezden evvel, size verdiğim rızıklardan infak edin. Kafirler işte zalimlerin kendileridir.

### [Bakara 2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:255.md) — مَا · وَمَا · بِمَا

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.

### [Bakara 2:262](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:262.md) — مَا

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Mallarını Allah yolunda infak edip de, sonra infak ettikleri şeyin ardından başa kakmayan ve eziyet etmeyenlerin mükafaatı, Rabbları katındadır. Onlara korku yoktur. Ve mahzun da olacak değillerdir.

### [Bakara 2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:264.md) — مِمَّا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Bakara 2:265](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:265.md) — بِمَا

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.

### [Bakara 2:267](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:267.md) — مَا · وَمِمَّا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; kazandıklarınızın iyilerden ve size yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendiniz göz yummadan alıcısı olmadığınız bayağı şeyleri vermeye yeltenmeyin. Ve bilin ki; Allah, Gani’dir, Hamid’dir.

### [Bakara 2:269](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:269.md) — وَمَا

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse şüphesiz ki, ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahibleri anlar.

### [Bakara 2:270](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:270.md) — وَمَا

وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ

Meal (IK): Nafakadan ne harcadınız ise veya adaktan ne adadınızsa; şüphesiz ki Allah onları bilir. Zulmedenlerin hiç yardımcıları yoktur.

### [Bakara 2:271](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:271.md) — بِمَا

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Ve onunla günahlarınızdan bir kısmını yarlığar. Allah, her ne yaparsanız haberdardır.

### [Bakara 2:272](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:272.md) — وَمَا

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ

Meal (IK): Onları hidayete erdirmek sana düşmez. ALlah, dilediğini hidayete erdirir. Hayır namına ne infak ederseniz kendinizedir. Zaten yalnız Allah rızasını kazanmak için infak edersiniz. Verdiğiniz her hayır tam olarak size ödenir. Ve siz, haksızlığa uğratılmazsınız.

### [Bakara 2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:273.md) — وَمَا

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna vermiş olup da yeryüzünde dolaşmayan ve tanımayanların; hayalarından dolayı onları zengin zannettikleri yoksullara verin. Onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. Hayırdan ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu bilir.

### [Bakara 2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:275.md) — مَا

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Faiz yiyenler ancak, şeytan çarpan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: Zaten alış-veriş faiz gibidir, demelerinden dolayıdır. Halbuki Allah, alış-verişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbından bir öğüt gelir de faizcilikten vazgeçerse, geçmiş olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm Allah’a aittir. Kim de dönerse, onlar cehennem yaranıdırlar, orada temelli kalacaklardır.

### [Bakara 2:278](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:278.md) — مَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkun. Eğer mü’minlerden iseniz, faizden kalanı bırakın.

### [Bakara 2:281](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:281.md) — مَا

وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Hem öyle bir günden sakının ki; o gün, Allah’a döndürüleceksiniz. Sonra herkese kazandığı tamamıyle ödenecek. Onlara haksızlık edilmeyecektir.

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:282.md) — مَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Bakara 2:283](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:283.md) — بِمَا

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ

Meal (IK): Eğer seferde olur da yazacak kimse bulamazsanız; alınan rehinler yeter. Şayet birbirinize güvenirseniz güvenilen kimse Rabbı olan Allah’tan korksun da borcunu ödesin. Bir de şehadeti gizlemeyin. Onu gizleyenin kalbi günahkardır. Allah yaptıklarınızı bilir.

### [Bakara 2:284](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:284.md) — مَا · وَمَا

لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah’ındır. İçinizdekini açıklasanız da, gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar dilediğini azablandırır. Ve Allah, herşeye Kadir’dir.

### [Bakara 2:285](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:285.md) — بِمَا

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Peygamber de, iman edenler de O’na indirilene inandı. Hepsi de Allah’a, meleklerine, kitablarına, peygamberlerine iman etti. O’nun peygamberlerinden hiçbirinin arasını tefrik etmeyiz. İşittik ve itaat ettik. Affını dileriz, ey Rabbımız. Dönüş Sana’dır, dediler.

### [Bakara 2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/2:286.md) — مَا

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah, kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı lehine, yüklendiği aleyhinedir. Ey Rabbımız, unuttuk veya yanıldıysak sorumlu tutma bizi. Ey Rabbımız, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Ey Rabbımız, bize gücümüzün yetmeyeceğini yükleme. Affet bizi, bağışla bizi. Sen Mevlamızsın. Kafirler güruhuna karşı yardım et bize.

### [Ali İmran 3:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:3.md) — لِمَا

نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ

Meal (IK): Sana kitabı hak ile ve kendisinden öncekileri doğrulayıcı olarak indirdi. Ve Tevart’ı ve İncil’i indirdi.

### [Ali İmran 3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:7.md) — مَا · وَمَا

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Sana kitabı indiren O’dur. O’nun bazı ayetleri muhkemdir ki bunlar; kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihlerdir. İşte kalblerinde eğrilik bulunanlar; fitne çıkarmak ve te’vile yeltenmek için müteşabih olanlara uyarlar. Halbuki onun gerçek te’vilini, ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar: Biz ona inandık, hepsi Rabbımızın katındadır, derler. Ancak akıl sahibleri düşünebilirler.

### [Ali İmran 3:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:19.md) — وَمَا · مَا

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Gerçekte Allah katında din, İslam’dır. Ancak kitab verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ayrılığa düştüler. Kim, Allah’ın ayetlerini inkar ederse; şüphesiz ki Allah, hesabı çabuk görendir.

### [Ali İmran 3:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:22.md) — وَمَا

أُولَئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): İşte bunlar, o kimselerdir ki; dünya ve ahirette amelleri boşa gitmiştir. Ve onların hiç yardımcıları yoktur.

### [Ali İmran 3:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:24.md) — مَا

ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Bu, onların: Sayılı günlerden başka bize, asla ateş dokunmayacak, demeleri yüzündendir. Ve uydurageldikleri şeyler, dinlerinde kendilerini aldatmıştır.

### [Ali İmran 3:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:25.md) — مَا

فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Ya geleceğinden şüphe olmayan bri günde onları topladığımız ve kendilerine zulmedilmeden herkesin kazandığının tastamam ödendiği zaman halleri ne olacak?

### [Ali İmran 3:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:29.md) — مَا · وَمَا

قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: İçinizde olanı gizleseniz de, açıklasanız da Allah bilir. Göklerde ve yerde ne varsa hepsini O, bilir. Allah, herşeye Kadir’dir.

### [Ali İmran 3:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:30.md) — مَا · وَمَا

يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ

Meal (IK): O gün ki; herkes ne hayır işledi ise karşısında onu hazırlanmış bulacak. Kötülükten de ne yapmışsa; kendisiyle onun arasında uzun bir mesafe olmasını ister. Allah bizzat korkutuyor. Ve Allah kullarına Rauf’dur.

### [Ali İmran 3:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:35.md) — مَا

إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Hani, İmran’ın karısı: Rabbım karnımdakini hür olarak Sana adadım, benden kabul buyur. Doğrusu Sensin Sen, Semi, Alim, demişti.

### [Ali İmran 3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:36.md) — بِمَا

فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Fakat onu doğurunca-Allah onu ve doğurduğunu daha iyi bilici iken-Rabbım ben onu kız olarak doğurdum. Erkek, kız gibi değildir. Gerçekten ben adını Meryem koydum. Ben onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırırım, demişti.

### [Ali İmran 3:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:40.md) — مَا

قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ

Meal (IK): Ve dedi ki: Rabbım; ben artık iyice kocamış, karım da kısırken nasıl oğlum olabilir? Öyle, Allah dilediğini yapar, dedi.

### [Ali İmran 3:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:44.md) — وَمَا

ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ

Meal (IK): Bunlar sana vahyetmekte olduğumuz gayb haberlerindendir. Meryem’e hangisi kefil olacak diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin. Çekişirlerken de orada bulunmadın.

### [Ali İmran 3:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:47.md) — مَا

قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Meal (IK): Meryem dedi ki: Rabbım; bana bir beşer dokunmamışken, benim nasıl çocuğum olabilir? Melekler de: Allah, dilediğini öylece yaratır ve bir şeyin olmasını dilerse, ona; ol, der de oluverir, dediler.

### [Ali İmran 3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:49.md) — بِمَا · وَمَا

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): O’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

### [Ali İmran 3:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:50.md) — لِمَا

وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ

Meal (IK): Benden önce gelen Tevrat’ı tasdik etmek ve size haram kılınanların bir kısmını helal kılmak üzere Rabbınızdan size bir ayet getirdim. Artık Allah’tan korkun ve bana itaat edin.

### [Ali İmran 3:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:53.md) — بِمَا

رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Ey Rabbımız; indirdiğine iman ettik. Ve peygamberlerin ardınca gittik. Bizi şahid olanlarla beraber yaz.

### [Ali İmran 3:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:56.md) — وَمَا

فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Küfredenleri de dünya ve ahirette şiddetli azaba uğratacağım. Onların hiçbir yardımcıları yoktur.

### [Ali İmran 3:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:61.md) — مَا

فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Sana ilim geldikten sonra; kim seninle tartışırsa de ki: Gelin oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım. Sonra la’netleşelim. Allah’ın lanetinin yalancıların üstüne olmasını dileyelim.

### [Ali İmran 3:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:62.md) — وَمَا

إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Doğrusu işte budur, o kıssanın hak ifadesi: Allah’dan başka ilah yoktur. Şüphesiz ki Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:65.md) — وَمَا

يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَمَا أُنْزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Ey Ehl-i Kitab; İbrahim hakkında niçin münakaşa ediyorsunuz? Tevrat da, İncil de şüphesiz ondan sonra indirilmiştir. Aklınız ermiyor mu?

### [Ali İmran 3:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:67.md) — مَا · وَمَا

مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): İbrahim; ne Yahudi, ne de Hristiyan idi. Fakat o, Allah’ı bir tanıyan, gerçek bir müslüman idi. Ve müşriklerden değildi.

### [Ali İmran 3:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:69.md) — وَمَا

وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’tan bir taife; sizi şaşırtmak istediler. Halbuki onlar; kendilerinden başkasını şaşırtmazlar da farkına varmazlar.

### [Ali İmran 3:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:73.md) — مَا

وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın. De ki: Doğru yol, Allah’ın yoludur. Derler ki: Size verilen bir benzerinin de birine verildiğini veya Rabbınızın katında size delil gösterecekleri bir şeyi açıklamayın. De ki: Doğrusu lütuf Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah Vasi’dir, Alim’dir.

### [Ali İmran 3:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:75.md) — مَا

وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْسَ عَلَيْنَا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan öylesi vardır ki; kantarla emanet bıraksan; onu sana öder. Öylesi de vardır ki; bir tek altın emanet etsen; tepesine dikilmedikçe onu sana ödemez. Bu, onların: Ümmiler hakkında bize karşı sorumluluk yoktur, demelerindendir. Onlar, bile bile Allah’a karşı yalan söylemektedirler.

### [Ali İmran 3:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:78.md) — وَمَا

وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlardan bir güruh vardır ki; kitabda olmadığı halde kitabdan zannedesiniz diye, dillerini eğip, bükerler. Allah katında olmadığı halde; Allah katındandır, derler. Allah adına, bile bile yalan söylerler.

### [Ali İmran 3:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:79.md) — مَا · بِمَا · وَبِمَا

مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ

Meal (IK): Hiç bir insana yakışmaz ki; Allah, kendisine kitabı, hükmü ve peygamberliği versinde sonra o, insanlara: Allah’ı bırakıp bana kullar olun, desin. Fakat: Kitabı okuyup öğrettiğinize göre Rabb’a kul olun, demek yaraşır.

### [Ali İmran 3:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:81.md) — لَمَا · لِمَا

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Hani Allah, Peygamberlerden söz almış: And olsun ki; size, kitabı, hikmeti verdim. Yanınızda olanı doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde mutlaka o’na inanacak ve yardım edeceksiniz. İkrar edip de ahdi kabul ettiniz mi? demişti. Onlar da: İkrar ettik, demişlerdi. Allah: Şahid olsun, Ben de sizinle beraber şahidlerdenim, demişti.

### [Ali İmran 3:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:84.md) — وَمَا

قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah’a iman ettik. Ve bize indirilene, İbrahim, İsmail, İshak, Ya’kub ve oğullarına indirilenlere, Musa’ya, İsa’ya ve peygamberlere; Rabbları tarafından verilenlere de iman ettik. Onların hiç birisi arasında fark gözetmeyiz. Ve biz, O’na teslim olanlarız.

### [Ali İmran 3:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:91.md) — وَمَا

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَبًا وَلَوِ افْتَدَى بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Doğrusu küfredip de, kafir olarak ölenler, yeryüzü dolusu altını fidye verecek olsalar yine de hiç birinden kabul edilmez. Onlar için elim bir azab vardır. Ve onların hiç yardımcıları da yoktur.

### [Ali İmran 3:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:92.md) — مِمَّا · وَمَا

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe, asla bir’e erişemezsiniz. Ve her ne infak ederseniz; şüphesiz Allah, onu bilir.

### [Ali İmran 3:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:93.md) — مَا

كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Tevrat inmeden evvel İsrail’in, kendi nefsine haram kıldığından başka bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. Eğer sadıklardan iseniz; haydi Tevrat’ı getirip okuyun, de.

### [Ali İmran 3:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:95.md) — وَمَا

قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Allah doğru buyurmuştur. O halde Hanif olarak İbrahim’in dinine uyun. O, müşriklerden değildi.

### [Ali İmran 3:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:98.md) — مَا

قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): De ki: Ey Ehl-i Kitab; Allah yaptıklarınızı görüp dururken niçin Allah’ın ayetlerini inkar ediyorsunuz?

### [Ali İmran 3:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:99.md) — وَمَا

قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): De ki: Ey Ehl-i Kitab, siz gerçeği gördüğünüz halde Allah’ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek, iman edenleri niçin ondan çeviriyorsunuz? Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Ali İmran 3:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:105.md) — مَا

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, parçalanıp ihtilafa düşenler gibi olmayın. İşte onlara büyük bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:106.md) — بِمَا

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ

Meal (IK): O gün; nice yüzler ağarır, nice yüzler kararır. O zaman yüzleri kara olanlara: İmanınızdan sonra küfür mü ettiniz? İşte o küfrünüzün cezası olarak tadın azabı, denir.

### [Ali İmran 3:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:108.md) — وَمَا

تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ

Meal (IK): Bunlar; Allah’ın ayetleridir. Onları sana hak olarak okuyoruz. Allah, alemlere zulmetmek istemez.

### [Ali İmran 3:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:109.md) — مَا · وَمَا

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Bütün işler Allah’a döndürülür.

### [Ali İmran 3:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:112.md) — بِمَا

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَمَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Nerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur. Allah’ın ve mü’minlerin ahdine sığınmış olanlar müstesna. Allah’ın hışmına uğradılar. Üzelerine de miskinlik vuruldu. Bu, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve taşkınlık yapmalarındandır.

### [Ali İmran 3:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:115.md) — وَمَا

وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Ne hayır yaparlarsa; ondan mahrum bırakılacak değildirler. Ve Allah, takva sahiblerini bilir.

### [Ali İmran 3:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:117.md) — مَا · وَمَا

مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Bu dünya hayatında onların sarfettikleri şeylerin durumu; kendilerine zulmeden bir kavmin ekinlerine isabet ederek mahveden kavurucu bir rüzgarın durumuna benzer. Allah onlara zulmetmedi, ama onlar; kendilerine zulmediyorlardı.

### [Ali İmran 3:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:118.md) — مَا · وَمَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizden başkalarını dost edinmeyin. Onlar; sizi, şaşırtmaktan geri kalmazlar. Sıkıntıya düşmenizi isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır. Sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Düşünürseniz size ayetlerimizi açıkladık.

### [Ali İmran 3:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:120.md) — بِمَا

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِهَا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ

Meal (IK): Sizlere bir iyilik dokunursa; bu onları, üzer. Ama başınıza bir felaket gelirse; buna sevinirler. Sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir zarar veremez. Şüphesiz ki, Allah, onların yaptıklarını kuşatmıştır.

### [Ali İmran 3:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:126.md) — وَمَا

وَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْرَى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ

Meal (IK): Bu yardımı Allah; size, sırf bir müjde olsun ve kalbleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Yoksa zafer, ancak Aziz ve Hakim olan Allah’tandır.

### [Ali İmran 3:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:129.md) — مَا · وَمَا

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Dilediğini bağışlar, dilediğine azab eder. Ve Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Ali İmran 3:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:135.md) — مَا

وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlar ki; fena bir şey yaptıklarında veya kendilerine zulmettiklerinde Allah’ı anarlar. Hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler. Günahları, Allah’tan başka kim bağışlar? Hem onlar yaptıklarında bile bile ısrar da etmezler.

### [Ali İmran 3:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:144.md) — وَمَا

وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلَى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئًا وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Muhammed; sadece bir elçidir. Ondan önce de nice elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o, ölür veya öldürülürse; geriye mi döneceksiniz? Kim geriye dönerse; Allah’a hiç bir zarar vermez. Allah, şükredenlerin mükafatını verecektir.

### [Ali İmran 3:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:145.md) — وَمَا

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Allah’ın izni olmadıkça hiç bir kimseye ölmek yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır. Kim dünya nimetini isterse kendisine ondan veririz, kim de ahiret nimetini dilerse buna da ondan veririz. Ve şükredenleri mükafatlandıracağız.

### [Ali İmran 3:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:146.md) — فَمَا · لِمَا · وَمَا

وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Nice peygamberler, beraberinde Rabba kul olanlardan bir çoğu bulunduğu halde savaştılar ve Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı yılmadılar, boyun eğmediler. Allah, sabredenleri sever.

### [Ali İmran 3:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:147.md) — وَمَا

وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Sadece: Ey Rabbımız, günahlarımızı ve işimizdeki israfımızı bize bağışla, sebatımızı artır; kafirler güruhuna karşı bize yardım et, diyorlardı.

### [Ali İmran 3:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:151.md) — بِمَا · مَا

سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Hakkında hiçbir delil indirilmediği şeyi Allah’a eş tuttuklarından dolayı küfredenlerin kalblerine korku salacağız. Onların varacağı yer, ateştir. Ne kötüdür o zalimlerin varacağı yer.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:152.md) — مَا

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [Ali İmran 3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:153.md) — مَا · بِمَا

إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Hani siz; kimseye bakmadan kaçıyordunuz. Peygamber de arkanızdan çağırıp duruyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye Allah, sizi kederden kedere uğrattı. Ve Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:154.md) — مَا

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Ali İmran 3:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:155.md) — مَا

إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): İki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.

### [Ali İmran 3:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:156.md) — مَا · وَمَا · بِمَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ إِذَا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كَانُوا غُزًّى لَوْ كَانُوا عِنْدَنَا مَا مَاتُوا وَمَا قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz; küfredip de yeryüzünde dolaşan veya gazada bulunan kardeşleri hakkında: Onlar yanınızda olsalardı ölmezler veya öldürülmezlerdi, diyenler gibi olmayın. Allah; bunu, onların kalblerinde bir hasret olarak koydu. Halbuki öldüren de dirilten de Allah’tır. Ve Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Ali İmran 3:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:157.md) — مِمَّا

وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki, Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz; Allah’ın bağışlaması ve rahmeti onların toplayacağı şeylerden çok daha hayırlıdır.

### [Ali İmran 3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:159.md) — فَبِمَا

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

Meal (IK): Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın şüphesiz çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla ve yargılanmalarını dile. İşler hakkında onlarla müşavere et. Bir kerre de azmettin mi artık Allah’a tevekkül et. Muhakkak Allah, tevekkül edenleri sever.

### [Ali İmran 3:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:161.md) — وَمَا · بِمَا · مَا

وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Bir peygamber için emanete hıyanet, olur şey değildir. Kim böyle hainlik ederse; kıyamet günü hainlik ettiği şey ile gelir. Sonra herkese kazandığı ödenir. Ve onlara zulmedilmez.

### [Ali İmran 3:163](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:163.md) — بِمَا

هُمْ دَرَجَاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlar, Allah katında derece derecedir. Allah yaptıklarını görendir.

### [Ali İmran 3:166](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:166.md) — وَمَا

وَمَا أَصَابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): İki ordu karşılaştığı gün size gelen musibet, Allah’ın emriyleydi. Bu; mü’minleri belirtmek içindi.

### [Ali İmran 3:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:167.md) — مَا · بِمَا

وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نَافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا قَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قَالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتَالًا لَاتَّبَعْنَاكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمَانِ يَقُولُونَ بِأَفْوَاهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يَكْتُمُونَ

Meal (IK): Bir de münafıklık edenleri açığa vurmak içindi. Kendilerine: Gelin Allah yolunda savaşın veya savunun, dendiği zaman: şayet savaşmayı bilseydik peşinizden gelirdik, dediler. O gün onlar imandan çok küfre yakındılar. Kalblerinde olmayan şeyi ağızlarıyla söylüyorlardı. Onların gizlediği şeyi Allah çok iyi bilir.

### [Ali İmran 3:168](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:168.md) — مَا

الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Kendileri oturarak kardeşleri için: Bize uysalardı öldürülmezlerdi, diyenlere, de ki: Şayet sadıklardan iseniz, kendi nefislerinizden ölümü geri çevirin.

### [Ali İmran 3:170](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:170.md) — بِمَا

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Allah’ın keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinerek arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara; kendilerine korku olmadığını ve üzülmeyeceklerini, müjdelemek isterler.

### [Ali İmran 3:172](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:172.md) — مَا

الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Kendileri yara aldıktan sonra yine Allah’ın ve peygamberin davetine koşanlar, ihsan edenler ve sakınanlar için pek büyük mükafat vardır.

### [Ali İmran 3:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:179.md) — مَا · وَمَا

مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Allah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.

### [Ali İmran 3:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:180.md) — بِمَا · مَا

وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.

### [Ali İmran 3:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:181.md) — مَا

لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Gerçekten, Allah, fakirdir, bizler zenginiz, diyenlerin lafını; Allah işitmiştir. Dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürdüklerini yazacağız. Ve: Tadın o yangın azabını, diyeceğiz.

### [Ali İmran 3:182](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:182.md) — بِمَا

ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ

Meal (IK): Bu, yaptığınızın karşılığıdır. Allah kullarına asla zulmedici değildir.

### [Ali İmran 3:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:185.md) — وَمَا

كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ

Meal (IK): Her nefis, ölümü tadacaktır. Kıyamet günü ecirleriniz size eksiksiz verilecektir. O vakit, kim ateşten uzaklaştırılır, cennete sokulursa; artık o, kurtulmuştur. Zaten dünya hayatı, aldatıcı geçimlikten başka bir şey değildir.

### [Ali İmran 3:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:187.md) — مَا

وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ

Meal (IK): Hani Allah, kendilerine kitab verilenlerden; onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz, diye söz almıştı. Onlar ise bunu arkalarına attılar ve az bir değere değiştiler. Satın aldıkları şey ne kötüdür.

### [Ali İmran 3:188](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:188.md) — بِمَا

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ettikleri ile sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin azabtan kurtarılacaklarını sanma. Onlar için pek acıklı bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:191.md) — مَا

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Meal (IK): Onlar ki; ayakta, oturarak ve yanları üstü yatarken Allah’ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler. Rabbımız; Sen bunları boşuna yaratmadın. Sen pak ve münezzehsin. Bizi, o ateş azabından koru.

### [Ali İmran 3:192](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:192.md) — وَمَا

رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ

Meal (IK): Rabbımız; Sen, kimi ateşe sokarsan; şüphesiz onu perişan edersin. Zalimlerin hiç yardımcıları yoktur.

### [Ali İmran 3:194](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/ayet/3:194.md) — مَا

رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Rabbımız; bize peygamberlerinin va’d ettiklerini ver ve kıyamet günü rezil etme bizi. Sen, sözünden asla dönmezsin.

### Diğer ayetler (1.435)

- Ali İmran: 3:198 · 3:199
- Nisa: 4:3 · 4:7 · 4:11 · 4:12 · 4:19 · 4:22 · 4:23 · 4:24 · 4:25 · 4:31 · 4:32 · 4:33 · 4:34 · 4:36 · 4:37 · 4:39 · 4:43 · 4:47 · 4:48 · 4:54 · 4:60 · 4:61 · 4:62 · 4:63 · 4:64 · 4:65 · 4:66 · 4:75 · 4:78 · 4:79 · 4:80 · 4:81 · 4:88 · 4:90 · 4:92 · 4:94 · 4:104 · 4:105 · 4:108 · 4:113 · 4:115 · 4:116 · 4:120 · 4:126 · 4:127 · 4:128 · 4:131 · 4:132 · 4:135 · 4:147 · 4:153 · 4:155 · 4:157 · 4:162 · 4:166 · 4:170 · 4:171 · 4:176
- Maide: 5:1 · 5:3 · 5:4 · 5:6 · 5:8 · 5:13 · 5:14 · 5:15 · 5:17 · 5:18 · 5:19 · 5:20 · 5:24 · 5:28 · 5:36 · 5:37 · 5:38 · 5:43 · 5:44 · 5:45 · 5:46 · 5:47 · 5:48 · 5:49 · 5:52 · 5:59 · 5:61 · 5:62 · 5:63 · 5:64 · 5:66 · 5:67 · 5:68 · 5:70 · 5:71 · 5:72 · 5:73 · 5:75 · 5:76 · 5:78 · 5:79 · 5:80 · 5:81 · 5:83 · 5:84 · 5:85 · 5:87 · 5:88 · 5:89 · 5:93 · 5:95 · 5:96 · 5:97 · 5:99 · 5:103 · 5:104 · 5:105 · 5:107 · 5:116 · 5:117 · 5:120
- En'am: 6:3 · 6:4 · 6:5 · 6:6 · 6:9 · 6:10 · 6:12 · 6:13 · 6:19 · 6:23 · 6:24 · 6:26 · 6:28 · 6:29 · 6:30 · 6:31 · 6:32 · 6:34 · 6:38 · 6:41 · 6:43 · 6:44 · 6:48 · 6:49 · 6:50 · 6:52 · 6:56 · 6:57 · 6:58 · 6:59 · 6:60 · 6:69 · 6:70 · 6:71 · 6:78 · 6:79 · 6:80 · 6:81 · 6:88 · 6:91 · 6:93 · 6:94 · 6:104 · 6:106 · 6:107 · 6:108 · 6:109 · 6:111 · 6:112 · 6:113 · 6:118 · 6:119 · 6:120 · 6:121 · 6:122 · 6:123 · 6:124 · 6:127 · 6:128 · 6:129 · 6:132 · 6:133 · 6:134 · 6:136 · 6:137 · 6:138 · 6:139 · 6:140 · 6:142 · 6:145 · 6:146 · 6:148 · 6:151 · 6:157 · 6:159 · 6:161 · 6:164 · 6:165
- Araf: 7:3 · 7:5 · 7:7 · 7:9 · 7:10 · 7:12 · 7:13 · 7:16 · 7:20 · 7:28 · 7:33 · 7:39 · 7:43 · 7:44 · 7:48 · 7:50 · 7:51 · 7:53 · 7:59 · 7:62 · 7:65 · 7:70 · 7:71 · 7:72 · 7:73 · 7:75 · 7:77 · 7:80 · 7:82 · 7:85 · 7:89 · 7:94 · 7:96 · 7:101 · 7:102 · 7:117 · 7:118 · 7:126 · 7:129 · 7:132 · 7:134 · 7:137 · 7:139 · 7:144 · 7:147 · 7:155 · 7:160 · 7:162 · 7:163 · 7:165 · 7:166 · 7:169 · 7:171 · 7:173 · 7:180 · 7:184 · 7:185 · 7:188 · 7:191 · 7:203
- Enfal: 8:3 · 8:6 · 8:10 · 8:17 · 8:24 · 8:33 · 8:34 · 8:35 · 8:38 · 8:39 · 8:41 · 8:47 · 8:48 · 8:51 · 8:53 · 8:60 · 8:63 · 8:67 · 8:69 · 8:70 · 8:72
- Tevbe: 9:7 · 9:9 · 9:16 · 9:17 · 9:25 · 9:29 · 9:31 · 9:35 · 9:37 · 9:38 · 9:47 · 9:51 · 9:54 · 9:56 · 9:59 · 9:64 · 9:70 · 9:74 · 9:77 · 9:82 · 9:91 · 9:92 · 9:94 · 9:95 · 9:97 · 9:98 · 9:99 · 9:105 · 9:113 · 9:114 · 9:115 · 9:116 · 9:117 · 9:118 · 9:120 · 9:121 · 9:122 · 9:124 · 9:127 · 9:128
- Yunus: 10:3 · 10:4 · 10:5 · 10:6 · 10:8 · 10:12 · 10:13 · 10:15 · 10:16 · 10:18 · 10:19 · 10:21 · 10:23 · 10:24 · 10:27 · 10:28 · 10:30 · 10:35 · 10:36 · 10:37 · 10:39 · 10:41 · 10:45 · 10:46 · 10:49 · 10:51 · 10:52 · 10:53 · 10:54 · 10:55 · 10:57 · 10:58 · 10:59 · 10:60 · 10:61 · 10:66 · 10:68 · 10:70 · 10:72 · 10:74 · 10:78 · 10:80 · 10:81 · 10:83 · 10:93 · 10:94 · 10:100 · 10:101 · 10:106 · 10:108 · 10:109
- Hud: 11:5 · 11:6 · 11:8 · 11:12 · 11:16 · 11:20 · 11:21 · 11:27 · 11:29 · 11:31 · 11:32 · 11:33 · 11:35 · 11:36 · 11:40 · 11:46 · 11:47 · 11:49 · 11:50 · 11:53 · 11:54 · 11:56 · 11:57 · 11:61 · 11:62 · 11:63 · 11:69 · 11:79 · 11:81 · 11:83 · 11:84 · 11:86 · 11:87 · 11:88 · 11:89 · 11:91 · 11:92 · 11:97 · 11:101 · 11:104 · 11:107 · 11:108 · 11:109 · 11:111 · 11:112 · 11:113 · 11:116 · 11:117 · 11:120 · 11:123
- Yusuf: 12:3 · 12:11 · 12:17 · 12:18 · 12:19 · 12:25 · 12:31 · 12:32 · 12:33 · 12:35 · 12:37 · 12:38 · 12:40 · 12:44 · 12:47 · 12:48 · 12:50 · 12:51 · 12:53 · 12:65 · 12:66 · 12:67 · 12:68 · 12:69 · 12:73 · 12:74 · 12:76 · 12:77 · 12:80 · 12:81 · 12:86 · 12:89 · 12:96 · 12:100 · 12:102 · 12:103 · 12:104 · 12:106 · 12:108 · 12:109 · 12:111
- Rad: 13:8 · 13:11 · 13:14 · 13:17 · 13:18 · 13:21 · 13:22 · 13:24 · 13:25 · 13:26 · 13:31 · 13:33 · 13:34 · 13:36 · 13:37 · 13:38 · 13:39 · 13:40 · 13:42
- İbrahim: 14:2 · 14:4 · 14:9 · 14:11 · 14:12 · 14:17 · 14:18 · 14:20 · 14:21 · 14:22 · 14:26 · 14:27 · 14:31 · 14:34 · 14:38 · 14:44 · 14:51
- Hicr: 15:4 · 15:5 · 15:8 · 15:11 · 15:21 · 15:22 · 15:32 · 15:39 · 15:47 · 15:48 · 15:54 · 15:57 · 15:63 · 15:84 · 15:85 · 15:88 · 15:94 · 15:97
- Nahl: 16:8 · 16:13 · 16:19 · 16:21 · 16:23 · 16:25 · 16:28 · 16:31 · 16:32 · 16:33 · 16:34 · 16:35 · 16:37 · 16:41 · 16:43 · 16:44 · 16:46 · 16:48 · 16:49 · 16:50 · 16:52 · 16:53 · 16:55 · 16:56 · 16:57 · 16:59 · 16:61 · 16:62 · 16:64 · 16:66 · 16:68 · 16:71 · 16:73 · 16:77 · 16:79 · 16:81 · 16:87 · 16:88 · 16:91 · 16:92 · 16:94 · 16:96 · 16:97 · 16:101 · 16:110 · 16:111 · 16:112 · 16:114 · 16:115 · 16:116 · 16:118 · 16:123 · 16:126 · 16:127
- İsra: 17:7 · 17:15 · 17:18 · 17:20 · 17:25 · 17:36 · 17:39 · 17:41 · 17:47 · 17:51 · 17:54 · 17:59 · 17:60 · 17:64 · 17:69 · 17:82 · 17:85 · 17:94 · 17:102 · 17:105 · 17:110
- Kehf: 18:5 · 18:7 · 18:8 · 18:12 · 18:16 · 18:19 · 18:22 · 18:26 · 18:27 · 18:35 · 18:36 · 18:39 · 18:42 · 18:43 · 18:49 · 18:51 · 18:55 · 18:56 · 18:57 · 18:58 · 18:63 · 18:64 · 18:66 · 18:68 · 18:73 · 18:78 · 18:82 · 18:91 · 18:95 · 18:97 · 18:106
- Meryem: 19:28 · 19:31 · 19:35 · 19:42 · 19:43 · 19:48 · 19:49 · 19:64 · 19:65 · 19:66 · 19:75 · 19:79 · 19:80 · 19:92
- Taha: 20:2 · 20:6 · 20:13 · 20:15 · 20:17 · 20:38 · 20:51 · 20:69 · 20:72 · 20:73 · 20:78 · 20:79 · 20:81 · 20:83 · 20:87 · 20:92 · 20:95 · 20:96 · 20:99 · 20:104 · 20:110 · 20:130 · 20:131 · 20:133
- Enbiya: 21:2 · 21:6 · 21:7 · 21:8 · 21:13 · 21:15 · 21:16 · 21:18 · 21:25 · 21:28 · 21:34 · 21:41 · 21:45 · 21:52 · 21:65 · 21:66 · 21:67 · 21:84 · 21:98 · 21:99 · 21:102 · 21:107 · 21:109 · 21:110 · 21:112
- Hac: 22:2 · 22:5 · 22:10 · 22:12 · 22:14 · 22:15 · 22:18 · 22:20 · 22:28 · 22:30 · 22:34 · 22:35 · 22:37 · 22:47 · 22:52 · 22:53 · 22:60 · 22:62 · 22:64 · 22:65 · 22:68 · 22:70 · 22:71 · 22:74 · 22:76 · 22:78
- Müminun: 23:6 · 23:17 · 23:21 · 23:23 · 23:24 · 23:26 · 23:32 · 23:33 · 23:36 · 23:37 · 23:38 · 23:39 · 23:43 · 23:51 · 23:53 · 23:60 · 23:68 · 23:75 · 23:76 · 23:78 · 23:81 · 23:91 · 23:93 · 23:95 · 23:96 · 23:111
- Nur: 24:11 · 24:14 · 24:15 · 24:16 · 24:21 · 24:24 · 24:26 · 24:28 · 24:29 · 24:30 · 24:31 · 24:33 · 24:38 · 24:40 · 24:41 · 24:45 · 24:47 · 24:53 · 24:54 · 24:61 · 24:64
- Furkan: 25:7 · 25:16 · 25:17 · 25:18 · 25:19 · 25:20 · 25:23 · 25:49 · 25:55 · 25:56 · 25:57 · 25:59 · 25:60 · 25:75 · 25:77
- Şuara: 26:5 · 26:6 · 26:8 · 26:23 · 26:24 · 26:28 · 26:43 · 26:45 · 26:67 · 26:70 · 26:75 · 26:99 · 26:100 · 26:103 · 26:109 · 26:112 · 26:114 · 26:121 · 26:127 · 26:132 · 26:138 · 26:139 · 26:145 · 26:146 · 26:154 · 26:158 · 26:164 · 26:166 · 26:169 · 26:174 · 26:180 · 26:186 · 26:188 · 26:190 · 26:199 · 26:206 · 26:207 · 26:208 · 26:209 · 26:210 · 26:211 · 26:216 · 26:226 · 26:227
- Neml: 27:20 · 27:22 · 27:25 · 27:32 · 27:35 · 27:36 · 27:43 · 27:49 · 27:52 · 27:56 · 27:60 · 27:62 · 27:65 · 27:70 · 27:74 · 27:75 · 27:81 · 27:85 · 27:88 · 27:90 · 27:93
- Kasas: 28:6 · 28:17 · 28:19 · 28:23 · 28:24 · 28:25 · 28:27 · 28:28 · 28:36 · 28:38 · 28:43 · 28:44 · 28:45 · 28:46 · 28:47 · 28:48 · 28:54 · 28:59 · 28:60 · 28:63 · 28:68 · 28:69 · 28:75 · 28:76 · 28:79 · 28:81 · 28:84 · 28:86
- Ankebut: 29:4 · 29:8 · 29:10 · 29:12 · 29:18 · 29:22 · 29:24 · 29:25 · 29:28 · 29:29 · 29:34 · 29:39 · 29:40 · 29:42 · 29:43 · 29:45 · 29:47 · 29:48 · 29:49 · 29:52 · 29:55 · 29:64 · 29:66
- Rum: 30:8 · 30:9 · 30:28 · 30:29 · 30:32 · 30:34 · 30:35 · 30:36 · 30:39 · 30:41 · 30:53 · 30:54 · 30:55
- Lokman: 31:15 · 31:17 · 31:20 · 31:21 · 31:23 · 31:26 · 31:27 · 31:28 · 31:29 · 31:30 · 31:32 · 31:34
- Secde: 32:3 · 32:4 · 32:5 · 32:9 · 32:14 · 32:16 · 32:17 · 32:19
- Ahzab: 33:2 · 33:4 · 33:5 · 33:9 · 33:12 · 33:13 · 33:14 · 33:20 · 33:22 · 33:23 · 33:34 · 33:36 · 33:37 · 33:38 · 33:40 · 33:49 · 33:50 · 33:51 · 33:52 · 33:53 · 33:55 · 33:58 · 33:63 · 33:69
- Sebe: 34:1 · 34:2 · 34:9 · 34:11 · 34:13 · 34:14 · 34:17 · 34:21 · 34:22 · 34:28 · 34:33 · 34:34 · 34:35 · 34:37 · 34:39 · 34:43 · 34:44 · 34:45 · 34:46 · 34:47 · 34:49 · 34:50 · 34:54
- Fatır: 35:1 · 35:2 · 35:8 · 35:11 · 35:12 · 35:13 · 35:14 · 35:17 · 35:19 · 35:22 · 35:29 · 35:31 · 35:37 · 35:42 · 35:44 · 35:45
- Yasin: 36:6 · 36:12 · 36:15 · 36:17 · 36:22 · 36:27 · 36:28 · 36:30 · 36:35 · 36:36 · 36:42 · 36:45 · 36:46 · 36:47 · 36:49 · 36:52 · 36:54 · 36:57 · 36:64 · 36:65 · 36:67 · 36:69 · 36:71 · 36:76
- Saffat: 37:5 · 37:22 · 37:25 · 37:30 · 37:39 · 37:58 · 37:59 · 37:87 · 37:92 · 37:95 · 37:96 · 37:102 · 37:154 · 37:161 · 37:162 · 37:164
- Sad: 38:7 · 38:10 · 38:11 · 38:15 · 38:17 · 38:24 · 38:26 · 38:27 · 38:53 · 38:54 · 38:62 · 38:65 · 38:66 · 38:69 · 38:75 · 38:86
- Zümer: 39:3 · 39:4 · 39:7 · 39:8 · 39:15 · 39:23 · 39:24 · 39:34 · 39:36 · 39:37 · 39:38 · 39:41 · 39:46 · 39:47 · 39:48 · 39:50 · 39:51 · 39:55 · 39:56 · 39:67 · 39:70
- Mü'min: 40:4 · 40:13 · 40:17 · 40:18 · 40:19 · 40:21 · 40:25 · 40:29 · 40:31 · 40:33 · 40:34 · 40:37 · 40:41 · 40:42 · 40:44 · 40:45 · 40:50 · 40:56 · 40:58 · 40:70 · 40:75 · 40:78 · 40:82 · 40:83 · 40:84
- Fussilet: 41:5 · 41:14 · 41:17 · 41:20 · 41:22 · 41:24 · 41:25 · 41:28 · 41:31 · 41:35 · 41:40 · 41:43 · 41:46 · 41:47 · 41:48 · 41:50
- Şura: 42:4 · 42:6 · 42:8 · 42:10 · 42:13 · 42:14 · 42:15 · 42:16 · 42:17 · 42:20 · 42:21 · 42:22 · 42:25 · 42:27 · 42:28 · 42:29 · 42:30 · 42:31 · 42:34 · 42:35 · 42:36 · 42:37 · 42:38 · 42:41 · 42:44 · 42:46 · 42:47 · 42:48 · 42:49 · 42:51 · 42:52 · 42:53
- Zuhruf: 43:7 · 43:12 · 43:13 · 43:16 · 43:17 · 43:20 · 43:23 · 43:24 · 43:26 · 43:32 · 43:48 · 43:49 · 43:58 · 43:71 · 43:72 · 43:76 · 43:85
- Duhan: 44:7 · 44:29 · 44:33 · 44:35 · 44:38 · 44:39 · 44:50
- Casiye: 45:4 · 45:5 · 45:10 · 45:13 · 45:14 · 45:17 · 45:21 · 45:22 · 45:24 · 45:25 · 45:28 · 45:29 · 45:32 · 45:33 · 45:34
- Ahkaf: 46:3 · 46:4 · 46:8 · 46:9 · 46:11 · 46:14 · 46:16 · 46:17 · 46:19 · 46:20 · 46:22 · 46:23 · 46:24 · 46:26 · 46:27 · 46:28 · 46:30 · 46:34 · 46:35
- Muhammed: 47:2 · 47:9 · 47:25 · 47:26 · 47:28 · 47:32
- Fetih: 48:2 · 48:10 · 48:11 · 48:18 · 48:24 · 48:27
- Hucurat: 49:6 · 49:16 · 49:18
- Kaf: 50:4 · 50:6 · 50:16 · 50:18 · 50:19 · 50:23 · 50:27 · 50:29 · 50:32 · 50:35 · 50:38 · 50:39 · 50:45
- Zariyat: 51:16 · 51:17 · 51:22 · 51:23 · 51:31 · 51:36 · 51:42 · 51:45 · 51:52 · 51:54 · 51:56 · 51:57
- Tur: 52:8 · 52:16 · 52:18 · 52:19 · 52:21 · 52:22 · 52:29
- Necm: 53:2 · 53:3 · 53:10 · 53:11 · 53:12 · 53:16 · 53:17 · 53:23 · 53:24 · 53:28 · 53:31 · 53:36 · 53:39 · 53:51 · 53:54
- Kamer: 54:4 · 54:5 · 54:50
- Vakıa: 56:8 · 56:9 · 56:20 · 56:21 · 56:24 · 56:27 · 56:41 · 56:58 · 56:60 · 56:61 · 56:63
- Hadid: 57:1 · 57:4 · 57:7 · 57:8 · 57:10 · 57:16 · 57:20 · 57:22 · 57:23 · 57:27
- Mücadele: 58:2 · 58:3 · 58:6 · 58:7 · 58:8 · 58:11 · 58:13 · 58:14 · 58:15
- Haşr: 59:1 · 59:2 · 59:5 · 59:6 · 59:7 · 59:9 · 59:18 · 59:24
- Mümtehine: 60:1 · 60:3 · 60:4 · 60:10 · 60:11
- Saff: 61:1 · 61:2 · 61:3 · 61:6
- Cuma: 62:1 · 62:7 · 62:8 · 62:11
- Münafikun: 63:2 · 63:10 · 63:11
- Tegabün: 64:1 · 64:2 · 64:4 · 64:7 · 64:8 · 64:11 · 64:16
- Talak: 65:7
- Tahrim: 66:1 · 66:6 · 66:7
- Mülk: 67:3 · 67:9 · 67:10 · 67:19 · 67:23
- Kalem: 68:1 · 68:2 · 68:36 · 68:38 · 68:39 · 68:52
- Hakka: 69:2 · 69:3 · 69:24 · 69:26 · 69:28 · 69:38 · 69:39 · 69:41 · 69:42 · 69:47
- Mearic: 70:30 · 70:36 · 70:39 · 70:41
- Nuh: 71:13 · 71:25
- Cin: 72:3 · 72:24 · 72:25 · 72:28
- Müzzemmil: 73:10 · 73:20
- Müddessir: 74:27 · 74:31 · 74:38 · 74:42 · 74:48 · 74:49 · 74:56
- Kıyamet: 75:13
- İnsan: 76:12 · 76:30
- Mürselat: 77:14 · 77:29 · 77:42 · 77:43
- Nebe: 78:37 · 78:40
- Naziat: 79:35
- Abese: 80:3 · 80:7 · 80:17 · 80:23
- Tekvir: 81:14 · 81:22 · 81:24 · 81:25 · 81:29
- İnfitar: 82:5 · 82:6 · 82:8 · 82:12 · 82:16 · 82:17 · 82:18
- Mutaffifun: 83:8 · 83:12 · 83:14 · 83:19 · 83:33 · 83:36
- İnşikak: 84:4 · 84:17 · 84:20 · 84:23
- Buruc: 85:7 · 85:8 · 85:16
- Tarık: 86:2 · 86:10 · 86:14
- Ala: 87:7
- Fecr: 89:15 · 89:16
- Beled: 90:3 · 90:12
- Şems: 91:5 · 91:6 · 91:7
- Leyl: 92:3 · 92:11 · 92:19
- Duha: 93:3
- Tin: 95:7
- Alak: 96:5
- Kadir: 97:2
- Beyyine: 98:4 · 98:5
- Zilzal: 99:3
- Adiyat: 100:9 · 100:10
- Karia: 101:2 · 101:3 · 101:10
- Hümeze: 104:5
- Kafirun: 109:2 · 109:3 · 109:4 · 109:5
- Tebbet: 111:2
- Felak: 113:2

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الميم
م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات
ميم:
الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ.
والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين.
والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم من الحروف الصّحاح السّتة المذلقة التي هي في حيّزين: حيّز الشفتين، وحيّز ذولق اللّسان.. وهي من التّأليف: الحرف الثّالث للفاء والباء، وهي آخر الحروف من الحيّز الأول وهو الحيّز الشّفويّ.
موم:
المُومُ: البرسام، يقال: رجل مَمُوم، وقد مِيمَ يُمامُ مُوماً ومَوْماً، ولا يكون: يَمُوم لأنّه مفعول مثل: بُرسِمَ، قال: إذا توجّس رِكْزاً من سنابكها أو كان صاحب أرضٍ أو به الموم وإِنّما الموم بالفارسية، اسم الجُدَريّ يكون كله قرحة واحدة.
والمَوْماةُ: المفازة الواسعة الملساء.
ماء:
الماء: مدّته في الأصل زيادة، وإنّما هي خَلَفٌ من هاء محذوفة. وبيانُ ذلك أنّه في التّصغير: مُوَيْه، وفي الجميع: مياه.
ومن العَرَب من يقول: هذه ماءة، كبني تميم، يعنون الرّكيّة بمائها.
ومنهم من يؤنثها، فيقول: ماةٌ واحدة، مقصورة.. ومنهم: من يمدّها فيقول: ماء كثير على قياس شاة وشاء.
والماويّة: حَجَرُ البِلَّوْر، قال طرفة:
وعينانِ كالماويّتَيْنِ اسـتـكَـنَّـتـا		بكهفي حِجاجَيْ صخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ
وثلاث ماويّات وماويّ، ولو تُكُلّف منه فِعْل لقيل مِموأة بوزن امرأة.
ويقال: تُسَمَّى القِرْدة الأنثى: ميّة، وهي اسم امرأة أيضاً.
مأى:
المَأَى: النَّميمةُ.. مَأَيْتُ بينهم، لا يكون إلاّ بالشّرّ، فإذا ضربت بَعْضَهم ببعض فقد مَأَيتَ بهم، قال:
ومَأى بينهم أَخُو نكراتٍ		لم يزلْ ذا نميمةٍ مَئّاء
وقال العجّاج: ويعتلون مَنْ مَأَى في الدَّحْسِ وامرأة مئّاءةٌ: نمّامةٌ على وزن فعّالة... ومستقبله: يمأى.
والمِئَةُ: حُذِفَ من آخرها واوٌ... وقيل: ححرف لين لا يُدْرَى أواوٌ هو أم ياء.
والجميع: المئون، والمئين على تقدير المسلمون والمسلمين.. ومنهم من يجعل النّون خَلَفاً في الجماعة من الحرف المحذوف. ويكون الإعراب في المئين على النّون. تقول: مئينٌ كما ترى، وقبضت مئيناً.
وقيل: المحذوف من المئة ياءٌ، وأصلها: مِئْية مثل: مِعية، وهو مثل قول الشاعر: أَدْنَى عطيّتِه إيّايَ مِئيات ولولا ذلك لقال: مِئوات، والدليل على أنّه ياء: أنّك تقول: مأيت القوم بنفسي، أي: أَتمَمْتهم مئة. ولو كانت واوا لقلت: مأوتهم.
وأم:

التَّوْأَمُ: على تقدير: فَوْعل، ولكنّهم استقبحوا واوين فاستخلفوا مكانَ الواوِ الأوُلى تاءً.. وكذلك التَّوْلَجُ، واشتقاقُه من وَلَجَ، ونحو ذلك كذلك.. فإِذا أدخلت التّاء في التّوأم لزمت التّصريف لزوم الحرف الأصليّ فقالوا: أَتْأمت المرأة، أي: ولدتْ توأماً، وامرأة مِتآم أي: تَلِدُ التَوْأمَ كثيراً.. وتقول للباكي: "إنّه ليبكي بدمعٍ تَوْأمٍ، إذا قطر قطرتين معاً، قال: أعينيّ جودا بالدّموع التّوائم وقال لبيد:
عَلِهَتْ تَرَدَّدُ في نِهاء صعائدٍ		سَبْعاً تُؤاماً كاملاً أيّامُـهـا
والتّوأم: ولدان معاً، لا يقال: هما توأمان، ولكن يقال: هذا توأم هذه، وهذه توأمته، فإذا جَمِعا فهما توأم، قال:
ذاك قَرْمٌ وذا بذاك شبيهٌ		وهما توأمٌ وهذا كذاما
والتّوأمان: كوكبان.
والمواءمة: المباراة، والتّواؤم: التّباري والتفاخر، قال:
يتواء من بنَوْ ماتِ الضُّحَى		حسناتِ الدَّلِّ والأُنْسِ الخَفِرْ
ويُقال: فلانة تُوائِمُ صواحبها وئاماً شديداً، إذا تكلّفتْ ما يتكلَّفْنَ من الزِّينة وغيرها.
والمُوأَّمُ: العظيم الرّأس.. والموائم: المقارب، وهو الوسط من الأمرين.. والمُوائِم: المُوافِقُ.
آم:
الأَيمُ من الحيّات: الأبيض اللّطيف، قال:
كأنّ زمامها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّد في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
شبّه تحريك الزّمام بحيّة بين أغصان متشابكة.
والإِيامُ: الدّخان، قال أبو ذؤيب:
فلّما اجتلاها بالإيام تحيزت		ثُباتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها
وامرأةٌ أَيِّم قد تَأَيَّمَتْ، إذا كانت ذات زَوْج، أو كان لها قبلَ ذلك زوجٌ فمات، وهي تَصْلُح للأزواج، لأنّ فيها سُؤْرةً من شبابٍ.. والأَيامَى: جَمعُها... تقول: آمتِ المرأة تئيم أَيمنا، وأيمة واحدة، وتأيَّمَتْ، قال: مغايراً أو يرهبُ التّأييما والآمة: العيب، قال عبيد:
مهلاً أبيت اللّعن مه		لاً، إنّ فيما قلت آمهْ
والآمة من الصّبي، فيما يقال: هي. ما يَعلَق بسُرّته حين يولد، ويقال مالفّ فيه من خرقة، وما خرج معه، قال حسان:
وموءودةٍ مقرورةٍ في مَعاوزٍ		بآمتها، مرسومة لم تُوسَّـدِ
والأُوام: حرّ العَطَش في الجَوْف، ولم أسمع منه فعلاً، ولو جاء في شِعْرٍ: أوّمه تأويما لما كان به بأس.
أمم:
اعلم أنّ كلّ شيء يضمُّ إليه سائر ما يليه فإِن العرب تُسمِّي ذلك الشَّيْء أُمّاً.. فمن ذلك: أمّ الرأس وهو: الدّماغ.... ورجلٌ مأموم. والشّجّةُ الآمّةُ: التّي تبلغ أمّ الدّماغ.
والأميم: المأموم.
والأميمة: الحجارة التّي يُشْدَخُ بها الرّأس، قال: ويومَ جَلَّيْنا عن الأهاتمِ بالمنجنيقات وبالأمائمِ وقَوْلُهم: لا أُمَّ لك: مَدْحٌ، وهو في موضع ذمٍّ.
وأمّ القرى: مكة، وكلّ مدينةٍ هي أُمُّ ما حولَها من القُرَى.
وأمّ القرآن: كلّ آية مُحْكَمة من آيات الشّرائع والفرائض والأحكام. وفي الحديث: إنّ أمّ الكتاب هي فاتحة الكتاب لأنّها هي المتقدّمة أمامَ كلّ سُورةٍ في جميع الصّلوات.
وقوله تعالى: "وإنّه في أمّ الكتابِ لَدينا"، أي: في اللّوح المحفوظ.
وأمّ الرُّمْح: لواؤه، وما لُفّ عليه، قال:
وسلبنـا الـرُّمْـح فـيه أمّـه		من يدِ العاصي وما طال الطِّوَلْ
طال الطِّول، أي: طال تَطويلك.
والأُمّ في قول الرّاجز: ما فيهمُ من الكِتابِ أُمُّ ومالهم من حَسَب يلمّ يعني بالأمّ: ما يأخذون به من كتاب الله عزّ وجلّ في الدّين.. وما فيهم أمّ: يعني ربيعة.. يهجوهم أنّه لم ينزل عليهم القرآن، إنّما أنزل على مُضَر.. وحسب يلمّ، أي: حسب يُصْلح أمورهم.
والأُمّة: كلّ قوم في دينهم من أُمّتهم، وكذلك تفسير هذه الآية: "إنّا وجدنا آباؤنا على أمّة وإنّا على آثارهم مقتدون"، وكذلك قوله تعالى: "إنّ هذه أمّتكم أمّةً واحدة"، أي: دين واحد وكلّ من كان على دينٍ واحدٍ مخالفاً لسائر الأديان فهو أمّة على حدةٍ، وكان إبراهيم عليه السّلام أمّة.. وعن النّبي صلى الله عليه وآله وسلّم أنّه قال: يبعث يوم القيامة زيد بن عمرو أمّة على حِدةٍ، وذلك أنّه تبرّأ من أديانِ المُشركين، وآمن بالله قبل مبعث النّبيّ عليه السّلام، وكان لا يدري كيف الدّين، وكان يقول: اللّهم إنّي أَعْبُدك، وأبرأ إليك من كلّ ما عُبِد دونك، ولا أعلم الذّي يُرضيك عنّي فأَفعَلَهُ، حتّى مات على ذلك.
وكلّ قومٍ نُسِبوا إلى نبيٍّ وأضيفوا إليه فهم أمّة.. وقد يجيءُ في بعضِ الكلام أنّ أمّة محمّد صلّى الله عَليه وآله وسلّم هم المسلمون خاصّة، وجاء في بعض الحديث: أنّ أمّته من أُرسل إليه ممن آمن به أو كفر به، فهم أمّته في اسم الأمّة لا الملّة..
وكلّ جيل من النّاس هم أمّة على حِدةٍ.
وكلّ جنسٍ من السِّباعِ أُمّة، كما جاء في الحديث: لولا أنّ الكلاب أمّة لأمرت بقتلها فاقتلوا منها كلّ أسود بهيم، وقول النابغة:
حلفت، فلم أترك لنفسـك ريبة		وهل يَأْثَمَنْ ذو أمّة وهو طائع
من رفع الألف جعله اقتداء بسُنّة ملكه، ومن جعل إمّة مكسورة الألف جعله دِيناً من الائتمام، كقولك: ائتم بفلان إمّة.
والعَرب تقول: إنّ بني فلانٍ لَطِوال الأُمَم يعني: القامَةَ والجِسْم، كأنهم يتوهّمون بذلك طولَ الأُمَمِ تشبيهاً، قال الأعشَى:
فإِنّ مُعـاوِيةَ الأكـرمـين		صِباحُ الوُجُوهِ طِوالُ الأُمَمْ
والائتمام: مصدر الإمّة.. ائتمّ بالإمام إمّة، وفلانٌ أحقّ بإمّة هذا المَسْجِد، أي: بإِماميّته.. وكلّ من اقتُدِيَ به، وقُدُّم في الأمور فهو إمامٌ، والنبيّ عليه السّلام إمام الأُمّة، والخلفيةُ: إِمامُ الرَعيّة.. والقرآن: إمام المسلمين... والمُصْحَفُ الذي يُوضَعُ في المساجد يُسَمَّى الإمام.. والإمام إمام الغلام، وهو ما يتعلَم كلّ يوم، والجميع: الأئمة على زنة الأعمّة. إلاّ أنّ من العرب من يطرحُ الهمزةَ ويكسِرُ الياءَ على طَلَب الهَمْزة، ومنهم من يخفِّف يومئذٍ فأمّا في الأئمة فالتَخفيف قبيحٌ.
والإمام: الطريق، قال تعالى: "وإنّهما لبإِمامٍ مبين".
والأمام: بمنزلة القُدّام، وفلانٌ يؤمّ القوم، أي: يَقدُمُهُمْ.
وتقول: صَدْرُك أَمامُك، تَرْفَعُه، لأنّك جَعَلته اسْماً، وتقول: أخُوك أمامَك، تنصب، لأنّ أمامَك صفة، وهو موْضعٌ للأخ، يُعْنَى به ما بين يديك من القرار والأرض، وأمّا لبيد:
فَعَدَتْ كلا الفرجين تحسبُ أنّه		مَوْلى المخافة خَلفُها وأمامُها
فإِنّه ردّ الخَلْف والأمام على الفرجين، كقولك: كلا جانبيك مولى المخافة يمينك وشمالك.
والإمّة: النّعمة.
وتقول: أين أمّتك يا فلان، أي: أين تؤم.
والأَمَمُ: الشَيء اليَسيرُ الهَيِّن الحقير، تقول: لقد فعلت شيئا ما هو بأممٍ ودُونٍ.
والأَمَمُ: الشّيء القريب، كقول الشّاعر:
كوفيّة نازح محلتـهـا		لا أممٌ دارها ولا سقب
وقال:
تسألني برامتين سَلجَما
لو أَنّها تَطْلُب شيئاً أَمَما
وأمُ فلانٌ أمراً، أي: قصد.
والتّيمّم: يجري مجرى التّوخّي، يقال: تَيَمَّمْ أمراً حَسَناً، وتَيَمَّمْ أطيبَ ما عندك فأَطعِمناه، وقال تعالى: "ولا تيمَّمُوا الخبيث منه"، أي: لا تَتَوَخَّوْا أَرْدَأَ ما عندَكم فتتصدّقوا به.
والتَّيَمُّمُ بالصّعيد من ذلك. والمعنى: أن تتوخَّوْا أطيب الصّعيد، فصار التَّيَمُّمُ في أفواه العامّة فِعلاً للمَسْحِ بالصّعيد، حتّى إنّهم يقولون: تَيَمَّمْ بالتّراب، وتيمّم بالثّوب، أي: بغبار الثّوب، وقول الله عزّ وجلّ: "فتَيمَّموا صعيداً طيّبا"، أي: تَوَخَّوْا، قال: فعمداً على عمد تيمّمت مالكا وتقول: أَمّمْتُ ويمّمْتُ.. ويَمَّمْتُ فلانا بسَهْمي ورُمحي، أي: توخَّيتُه به دون ما سواه، قال:
يَمَّمْته الرُّمحَ شَزْراً ثمّ قلتُ له:		هذي المروءةُ لا لِعبُ الزَّحاليقِ

يقول: قتلُ مِثْلِك هو المروءة. ومن قال في هذا البيت: أمّمته فقد أخطأ، لأنّه قال: شزراً ولا يكون الشّزر إلاّ من ناحيةٍ، ولم يَقصِدْ به أَمامه.
والأَمُّ: القَصْدُ، فعلاً واسما?.
يم:
اليَمُّ: البَحْرُ الذّي لا يُدْرَكُ قَعْرُهُ، ولا شَطّاه.. ويقال: اليَمُّ: لُجَّتُهُ.
وتقول: يُمَّ الرَّجُلُ فهو ميموم، إذا وقع في اليَمِّ وغَرِقَ فيه.
ويقال: يُمَّ السّاحل، إذا طما عليه اليَمُّ فغلب عليه.
واليمامة: الحمامة.. واليمامُ: طيرٌ على ألوان شتّى يأكلُ العِنب. وأهل الشّام يقولون: اليَمامُ يَأْلَفُ كما يَأْلَفُ الحَمامُ.
واليمامة: موضع من محلّة العرب، وكان اسمها: الجوّ فسُمِّيت بامرأة كانت تسكنها، اسمُها يمامة، فسُمِّيَتْ باسمها.
أما:
الأمة: المرأة ذات العُبُوديّة، وقد أَقَرَّتْ بالأمُوَّة. قال:
تركتُ الطّيرَ حاجلةً عـلـيه		كما تردي إلى العُرُسات آمي
أي: إماء، ويجمع أيضاً على إمْوانٍ وأَمَواتٍ ويقال: ثلاث آمٍ، وهو على: أَفْعُل.
وتقول: تأمّيتُ أَمَةً، أي: اتّخذت أَمَةً، وأمّيت أيضا، قال: يَرْضَوْنَ بالتّعبيد والتّأمّي ولو قيل: تأمَّثْ، أي: صارت أمةً كان صوابا.
ويقُال في جمع أمة: إماء وآم أيضا قال يزيد: إذا تبارَيْنَ معاً كالآمي في سَبسَبٍ مُطَّرِدِ القتامِ يعني: قطاً كأنّهن إماء يبتدرنَ شيئا.
وأُمَيَّةُ: اسم رَجُلٍ، والنِّسبةُ إليه: أَمَويّ.
ومأ:
الإيماء: الإشارة بيدك، أو برأسِكَ كإِيماء المريض برأسه للرُّكُوع والسُّجُود.
وقد يقول العرب: أَوْمَأَ برأسِهِ، أي: قال: لا? قال ذو الرّمّة:
صياماً تذبّ البقّ عن نُخَراتها		بنهزٍ كإِيماء الرُّؤُوس الموانعِ
يوم:
اليوم: مقدارُه من طُلوع الشمس إلى غروبها، والأيّام جَمْعُه.
واليوم: الكَوْن، يُقال: نعم الأخ فلان في اليوم، أي: في الكائنة من الكَوْن إذا نزلت، قال: نعم أخو الهيجاء في اليوم اليمي أراد أن يشتقّ من الاسم نعتاً فكان حدّه أن يقول: في اليوم اليَوِم فقلبه كما قلبوا: القِسِيّ والأَنيُق والأنطب.
وتقول العرب لليوم الشّديد: يومٌ ذو أيّامٍ، ويوم ذو أيايِيمَ لطُولِ شرّه على أهله.
والأيّام في أصل البناء: أيوام، ولكن العرب إذا وجدوا في كلمة واواً، وياءً في موضعٍ واحد، والأولى منهما ساكنة أَدْغموا وجعلوا الياء هي الغالبة، كانت قبل الواو أو بعدها، إلا في كلمات شواذّ تُرْوَى مثل: الفتوّة والهُوُة.
أمه:
الأَمَهُ: النِّسيان. وقد أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَها، أي: نَسِيَ.
والأمّ هي: الوالدةُ، والجميع: الأمّهات.
ويقال: تأمَّم فلانٌ أمّا، أي: اتّخذ لنفسه أمّا.
وتفسير الأمّ في كلّ معانيها: أمّة، لأنّ تأسِيسَهُ من حرفين صحيحين، والهاء فيه أصلية، ولكنّ العرب حذفت تلك الهاء إذا أمنوا اللَبْس.
ويقول بعضهم في تصغير أمّ: أُمَيْمة. والصّواب: أميهة، تردّ إلى أصل تأسيسها ومن قال: أميمة صغّرها على لفظها، وهم الذّين يقولون: في الجميع: أمّات، قال: وقد جمع بين اللغتين:
إذا الأُمَّهاتُ قَبَحْنَ الوُجُوه		فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتكـا
ومن العرب من يحذف ألف أمّ كقول عديّ بن زيد:
أيّها العـائِبُ عِـنْـدِمُّ زيدٍ		أنت تفدي من أراك تِعيبُ
إنّما أراد عديّ بن زيد: عندي أُمّ زيدٍ، فلما حذفت الألف التزقت ياء عندي بصدر الميم فالتقى ساكنان فسقطت الياء لذلك فكأنّه قال: عندمّ.
ما:
ما: حرفٌ يكونُ جحداً كقوله تعالى: "ما فعلوه إلاّ قليلٌ منهم".
ويكون جزماً كقوله تعالى: "ما يَفتَحِ الله للنّاس من رحمةٍ فلا مُمسكَ لها، وما يُمْسِكْ فلا مُرْسلَ له".
ويكون صلةً كقوله تعالى: "فَبِما نقضهم ميثاقَهم"، أي: بنقضهم ميثاقهم.
ويكون اسماً يجرى في غَيرِ الآدَمِييّنَ.
أم:
أَمْ: حرف استفهامٍ على أوّله، فيصير في المعنى كأنّه استفهامٌ بَعْدَ استفهامٍ، وتفسيرها في باب أو.. ويكون أَمْ بمعنى بل، ويكون بَلْ الاستفهام بعينها، كقولك: أم عندكم غداً حاضر?، أي: أعندكم، وهي لغَة حَسَنة.
ويكون أَمْ مبتدأ الكلام في الخبر، وهي لغةٌ يمانيّة، يقول قائلُهم: هو من خيار النّاس أم يُطْعِمُ الطَّعامَ أم يضرب الهام.. وهو يُخْبِر.
أما:
أَما: استفهامُ جَحْد، تقول: أَما تستحي من الله? أما عندك زيد?. فإِذا قلت: أَما إنّه لرجلٌ كريم، وأما والله لئن سهرت كلّ ليلة لأدعنّك نادما، وأما لو علمت بمكانك لأُزْعجنّك... فإِنّها توكيد لليمين يوجب به الأمر.
فإِذا قلت: إمّا ذا وإما ذا بكسر الألف فهذا اختيار في شيء من أمرين. وهي في الأصل: إنْ و ما صلة لها، غير أنّ العرب تلزمها في أكثر الكلام، تقول: إمّا أنْ تَزُورَني وإمّا أنْ أزورك، بتكرارها مرّتين.
وتقول العرب: إمّا أن تفعلَ كذا وكذا، أو تفعل كذا، فيجعلون التكرار بأَوْ وهم يريدون بها: إمّا.
وتقول: افعل كذا إمّا مُصيباً وإمّا مُخطئا، فلو قلت في هذا المعنى: إنْ مُصِيباً وإنّ مُخْطئاً جاز ذلك.. وتقول العرب على هذا المعنى: إن أصبت أو أخطأت.
فأمّا إذا كان نحو: تجهّز فإِمّا أنْ تزورَ فلاناً وإمّا فلاناً فإن ما لا تخرج من هذا الكلام، لأن ما إذا وقعت على نحو أَنْ لَزِمَتْ.
وأمّا ما يَحْسُنُ خروج ما منه فإِذا وقعت على فِعْلٍ أو نعتٍ أو اسمٍ، كقولك: أعطني من غلمانك إمّا فلاناً وإما فلاناً فلو شئت قلت: إنْ فلانا وإنْ فلانا، وكذلك جاء في الشِّعر.
وأمّا أَمّا بالفتح فتوجب كلّ كلامٍ عطفته كإِيجاب أوّل الكلام، وجوابها بالفاء كقولك: أمّا زيدٌ فأخوك، وأما عمرو فابن عمِّك.
تم باب الميم، بحمد الله ومنه بتمام اللفيف منه ولا رباعي له ولا خماسي

##### Türkçe

باب اللفيف من **الميم**
**م ي م**، **م و م**، **م ا ء**، **م أ ي**، **و أ م**، **آ م**، **أ م م**، **ي م**، **أ م أ**، **و م أ**، **ي و م**، **أ م ه**، **ما**، **أ م**، **أ م ا** kullanımlı olanlardır.

**ميم**:
**الميم**: hece harfidir; şiir zaruretinde kısaltılsa câiz olur. **الخليل** dedi: Bir Yemenliyi gördüm, hecelemesi soruldu da şöyle dedi: baba, mim mim.. Rivayeti lafız üzere isabet ettirdi; fakat uzatanlar uzatmakla daha güzel yaptılar.
Ve iki **الميم**, iki **النون**’un iki **الجَلَم**’den (iki taraflıdan) menzilesi gibidir.
Ve **الميم** mutbaktır; çünkü onunla konuştuğun zaman kapatırsın.. Ve **الميم**, iki hayyizde olan altı sahih “mezlaka” harfinden biridir: dudakların hayyizi ve dilin ucu (ذولق) hayyizi.. Ve o, teliften: **الفاء** ve **الباء** için üçüncü harftir; ve birinci hayyizin, yani şefevî hayyizin son harfidir.

**موم**:
**المُومُ**: barsamdır; denir ki: **رجل مَمُوم**; ve **مِيمَ يُمامُ مُوماً ومَوْماً** olmuştur; ve **يَمُوم** olmaz; çünkü o, **بُرسِمَ** gibi mef‘ûldür. Dedi ki:
Eğer onun tırnaklarının sesinden bir gizli ses sezse, yahut bir yer sahibi olsa, yahut onda **الموم** olsa. Ve **الموم** ancak Farsçadandır; çiçek hastalığının adıdır; bütünü tek bir yara olur.
Ve **المَوْماةُ**: geniş, düz, pürüzsüz çöl.

**ماء**:
**الماء**: aslında uzatması bir ziyadedir; ancak o, hazfedilmiş bir **هاء**’dan bedeldir. Bunun beyanı şudur: küçültmede **مُوَيْه**; cem‘de **مياه**.
Araptan kimi: “bu **ماءة**” der; **بني تميم** gibi; suyu ile kuyuyu kastederler.
Onlardan kimi onu müennes yapar da “**ماةٌ واحدة**” der; maksûre.. Onlardan kimi de onu uzatır da “**ماء كثير**” der; **شاة** ve **شاء** kıyası üzere.
Ve **الماويّة**: billûr taşıdır. **طرفة** dedi:
وعينانِ كالماويّتَيْنِ اسـتـكَـنَّـتـا		بكهفي حِجاجَيْ صخرةٍ قَلْتِ مَوْرِدِ
Ve “üç **ماويّات** ve **ماويّ**”; eğer ondan fiil tekellüf edilseydi, **امرأة** vezninde **مِموأة** denirdi.
Ve denir ki: dişi maymuna **ميّة** adı verilir; o, bir kadının adı da olur.

**مأى**:
**المَأَى**: nemîmedir.. **مَأَيْتُ بينهم**; ancak şer ile olur; bir kısmını bir kısmına vurduğun zaman, onlarla **مَأَيتَ** etmiş olursun. Dedi ki:
ومَأى بينهم أَخُو نكراتٍ		لم يزلْ ذا نميمةٍ مَئّاء
Ve **العجّاج** dedi: “ve **الدَّحْس**’te **مَأَى** eden kimseye yüklenirler.” Ve **امرأة مئّاءةٌ**: nemmâmedir; **فعّالة** vezni üzere... Ve onun istikbali: **يمأى**.
Ve **المِئَةُ**: sonundan bir **واو** hazfedilmiştir... Ve denildi ki: bir yumuşak harftir; **واو** mu yoksa **ياء** mı olduğu bilinmez.
Ve cem‘i: **المئون** ve **المئين**; **المسلمون** ve **المسلمين** takdiri üzere.. Onlardan kimi, cemaatte **النون**’u hazfedilmiş harften bedel kılar. Ve **المئين**’de i‘rab **النون** üzerinedir. Dersin ki: “gördüğün gibi **مئينٌ**”; ve “**مئيناً** kabzettim.”
Ve denildi ki: **المئة**’den hazfedilen **ياء**’dır; aslı: **مِئْية**; **مِعية** gibi. Ve bu, şairin sözü gibidir: “**أَدْنَى عطيّتِه إيّايَ مِئيات**”; yoksa “**مِئوات**” derdi. Ve onun **ياء** olduğuna delil: “**مأيت القوم بنفسي**” dersin; yani: onları yüz tamamladım. Eğer **واو** olsaydı “**مأوتهم**” derdin.

**وأم**:

**التَّوْأَمُ**: **فَوْعل** takdiri üzeredir; fakat iki **واو**’u çirkin gördüler de birinci **الواو**’un yerine bir **تاء** ikame ettiler.. Aynı şekilde **التَّوْلَجُ**; onun iştikakı **وَلَجَ**’dandır; ve bunun benzeri de böyledir.. **التّاء**’yı **التّوأم**’a soktuğun zaman, aslî harfin lüzumu gibi tasrife lüzumlu oldu; şöyle dediler: **أَتْأمت المرأة**; yani: bir ikiz doğurdu. Ve **امرأة مِتآم**; yani: **التَوْأمَ**ı çok doğurur.. Ve ağlayana dersin ki: “o, **دمعٍ تَوْأمٍ** ile ağlar”; damladığı zaman iki damlayı birlikte damlatır. Dedi ki: “**أعينيّ جودا بالدّموع التّوائم**”. Ve **لبيد** dedi:
عَلِهَتْ تَرَدَّدُ في نِهاء صعائدٍ		سَبْعاً تُؤاماً كاملاً أيّامُـهـا
Ve **التّوأم**: iki çocuk birlikte; “onlar iki ikizdir” denmez; fakat “bu, şunun ikizidir” denir; ve “bu, onun ikizidir (dişisi)” denir. İkisi cem‘ edilince ikisi **توأم** olur. Dedi ki:
ذاك قَرْمٌ وذا بذاك شبيهٌ		وهما توأمٌ وهذا كذاما
Ve **التّوأمان**: iki yıldızdır.
Ve **المواءمة**: müsabakadır; ve **التّواؤم**: yarışma ve övünmedir. Dedi ki:
يتواء من بنَوْ ماتِ الضُّحَى		حسناتِ الدَّلِّ والأُنْسِ الخَفِرْ
Ve denilir: “falanca kadın, süs ve başkası hususunda onların tekellüf ettiklerini tekellüf ettiği zaman, arkadaşlarıyla şiddetli bir **وئاماً** ile **تُوائِمُ** eder.”
Ve **المُوأَّمُ**: büyük başlıdır.. Ve **الموائم**: yakın olandır; ve o, iki işin ortasıdır.. Ve **المُوائِم**: muvafık olandır.

**آم**:
Yılanlardan **الأَيمُ**: beyaz, latif olandır. Dedi ki:
كأنّ زمامها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّد في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
Yuların hareketini, birbirine dolaşmış dallar arasında bir yılanla benzetti.
Ve **الإِيامُ**: dumandır. **أبو ذؤيب** dedi:
فلّما اجتلاها بالإيام تحيزت		ثُباتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها
Ve **امرأةٌ أَيِّم**; **تَأَيَّمَتْ** olmuştur; eğer kocalı ise, yahut daha önce kocası olup da ölmüşse; ve o, kocalara elverişlidir; çünkü onda gençlikten bir artık vardır.. Ve **الأَيامَى**: onun cem‘idir... Dersin ki: “kadın **آمتِ**; **تئيم أَيمنا**”; ve “bir tek **أيمة**”; ve “**تأيَّمَتْ**”. Dedi ki: “**مغايراً أو يرهبُ التّأييما**”. Ve **الآمة**: ayıptır. **عبيد** dedi:
مهلاً أبيت اللّعن مه		لاً، إنّ فيما قلت آمهْ
Ve **الآمة**, denildiğine göre, çocuktandır: doğduğu zaman göbeğine yapışan şeydir; ve denir: bir bezden ona sarılan şeydir; ve onunla birlikte çıkan şeydir. **حسان** dedi:
وموءودةٍ مقرورةٍ في مَعاوزٍ		بآمتها، مرسومة لم تُوسَّـدِ
Ve **الأُوام**: içte susuzluğun hararetidir; ondan bir fiil işitmedim; şiirde “**أوّمه تأويما**” gelseydi, onda bir beis olmazdı.

**أمم**:
Bil ki, her şey kendisine bitişik olanın geri kalanını kendisine toplarsa, Araplar o şeyi **أُمّاً** diye adlandırır.. Bundan: başın anası; o da: beyin.... Ve **رجلٌ مأموم**. Ve **الشّجّةُ الآمّةُ**: beynin anasına ulaşan yaradır.
Ve **الأميم**: **المأموم**.
Ve **الأميمة**: başın onunla yarıldığı taşlardır. Dedi ki: “**ويومَ جَلَّيْنا عن الأهاتمِ بالمنجنيقات وبالأمائمِ**”. Ve onların sözü: “**لا أُمَّ لك**”: medihdir; o, zemm yerindedir.
Ve **أمّ القرى**: Mekke’dir; ve her şehir, çevresindeki köylerin **أُمُّ**’dür.
Ve **أمّ القرآن**: şeriatların, farzların ve hükümlerin âyetlerinden her muhkem âyettir. Hadiste: “**أمّ الكتاب** Fâtiha’dır”; çünkü o, bütün namazlarda her sûrenin önünde öne geçendir.
Ve Yüce’nin sözü: “**وإنّه في أمّ الكتابِ لَدينا**”; yani: levh-i mahfuzdadır.
Ve **أمّ الرُّمْح**: onun sancağıdır; ve üzerine sarılan şeydir. Dedi ki:
وسلبنـا الـرُّمْـح فـيه أمّـه		من يدِ العاصي وما طال الطِّوَلْ
“**طال الطِّول**”; yani: uzadı uzatman.
Ve râcizin sözünde **الأُمّ**: “**ما فيهمُ من الكِتابِ أُمُّ ومالهم من حَسَب يلمّ**”; **الأُمّ** ile kastı: din hususunda Allah’ın kitabından tutundukları şeydir.. “Onlarda **أمّ** yoktur”: yani **ربيعة**; onları hicveder: Kur’an onlara inmedi; ancak **مُضَر**’a indi.. “**حسب يلمّ**”: yani: işlerini ıslah eden bir nesep.
Ve **الأُمّة**: dinlerinde her kavim, onların **أُمّتهم**’dendir; ve bu âyetin tefsiri de böyledir: “**إنّا وجدنا آباؤنا على أمّة وإنّا على آثارهم مقتدون**”; ve Yüce’nin sözü de böyledir: “**إنّ هذه أمّتكم أمّةً واحدة**”; yani: tek din. Ve tek bir din üzere olup diğer dinlerin tümüne muhalif olan herkes, başlı başına bir **أمّة**’dir; ve İbrahim عليه السلام bir **أمّة** idi.. Peygamber صلى الله عليه وآله وسلّم’den: kıyamet günü **زيد بن عمرو**’nun başlı başına bir **أمّة** olarak diriltileceği rivayet edilmiştir; bu, müşriklerin dinlerinden beri olduğu, peygamberin gönderilişinden önce Allah’a iman ettiği içindir; ve dinin nasıl olduğunu bilmiyordu; ve şöyle derdi: “Allah’ım, ben sana ibadet ederim; senden başka ibadet edilenden sana sığınırım; ve beni senden razı edecek şeyi bilmem ki onu yapayım”; ta ki bunun üzere öldü.
Ve her kavim bir peygambere nisbet edilip ona izafe edilirse, onlar **أمّة**’dir.. Ve bazı sözlerde, Muhammed صلى الله عليه وآله وسلّم’in **أمّة**si yalnız Müslümanlar olarak gelebilir; ve bazı hadiste geldi ki: ona gönderilenlerden ona iman eden de, ona küfreden de onun **أمّة**sidir; onlar, millet değil, **الأمّة** ismi bakımından onun ümmetidir..
Ve insanlardan her nesil, başlı başına bir **أمّة**’dir.
Ve yırtıcıların her cinsi bir **أُمّة**’dir; hadiste geldiği gibi: “köpekler bir **أُمّة** olmasaydı, onları öldürmeyi emrederdim; o halde onlardan her simsiyah behîmi öldürün.” Ve **النابغة**’nin sözü:
حلفت، فلم أترك لنفسـك ريبة		وهل يَأْثَمَنْ ذو أمّة وهو طائع
Elifi ref‘ eden, onu kralının sünnetine uyma kılar; elifi kesreli **إمّة** yapan ise, onu iktida (ائتمام)dan bir din kılar; senin “falana **ائتم** et, **إمّة** olarak” demen gibi.
Ve Arap der ki: “falancaların oğulları **لَطِوال الأُمَم**”; yani: boyu ve bedeni; sanki bununla, benzetme olarak **الأُمَم**’in uzunluğunu vehmederler. **الأعشَى** dedi:
فإِنّ مُعـاوِيةَ الأكـرمـين		صِباحُ الوُجُوهِ طِوالُ الأُمَمْ
Ve **الائتمام**: **الإمّة**’nin masdarıdır.. İmam ile **ائتمّ** etti: **إمّة**. Ve falan, bu mescidin **إمّة**sine daha lâyıktır; yani: onun imamlığına.. Ve kendisine uyulan ve işlerde öne geçirilen herkes **إمامٌ**’dır; peygamber عليه السّلام ümmetin imamıdır; halife, raiyyenin imamıdır.. Kur’an, Müslümanların imamıdır... Mescitlere konulan mushafa **الإمام** denir.. Ve **الإمام**, çocuğun imamıdır; o, her gün öğrendiği şeydir. Cem‘i: **الأئمة**; **الأعمّة** vezni üzeredir. Ancak Araptan kimi hemzeyi atar ve hemzeyi isteme üzere **الياء**’yı kesreler; onlardan kimi de o vakit hafifletir; fakat **الأئمة**’de hafifletme çirkindir.
Ve **الإمام**: yoldur. Yüce dedi: “**وإنّهما لبإِمامٍ مبين**”.
Ve **الأمام**: **القُدّام** menzilesindedir. Ve falan, kavme **يؤمّ** eder; yani: onların önüne geçer.
Ve dersin: “**صَدْرُك أَمامُك**”; onu ref‘ edersin; çünkü onu isim kıldın. Ve dersin: “kardeşin **أمامَك**”; nasb edersin; çünkü **أمامَك** sıfattır; ve o, kardeş için bir yerdir; onunla, önündeki düzlük ve yer kastedilir. Ama **لبيد**:
فَعَدَتْ كلا الفرجين تحسبُ أنّه		مَوْلى المخافة خَلفُها وأمامُها
O, **الخَلْف** ve **الأمام**’ı iki uyluğa döndürdü; senin “iki yanın korkunun velisidir: sağın ve solun” demen gibi.
Ve **الإمّة**: nimettir.
Ve dersin: “ey falan, senin **أمّتك** nerede?”; yani: nereye yöneliyorsun.
Ve **الأَمَمُ**: kolay, değersiz, hakir az şeydir. Dersin ki: “öyle bir şey yaptım ki **بأممٍ** değildir ve aşağıdır.”
Ve **الأَمَمُ**: yakın şeydir; şairin sözü gibi:
كوفيّة نازح محلتـهـا		لا أممٌ دارها ولا سقب
Ve dedi ki:
تسألني برامتين سَلجَما
لو أَنّها تَطْلُب شيئاً أَمَما
Ve “falan bir işe **أمُ** etti”; yani: kastetti.
Ve **التّيمّم**: **التّوخّي** yürüyüşü üzere yürür. Denir ki: “güzel bir işi **تَيَمَّمْ** et”; ve “yanındaki en hoş şeyi **تَيَمَّمْ** et de bize yedir.” Ve Yüce dedi: “**ولا تيمَّمُوا الخبيث منه**”; yani: yanınızdaki en kötü şeyi gözetmeyin de onunla sadaka vermeyin.
Ve **التَّيَمُّمُ بالصّعيد** de bundandır. Mana: en hoş toprağı gözetmenizdir. Sonra **التَّيَمُّمُ**, avamın ağızlarında toprakla mesh için bir fiil oldu; hatta derler ki: “toprakla **تَيَمَّمْ** et”; ve “elbise ile **تيمّم** et”; yani: elbisenin tozu ile. Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü: “**فتَيمَّموا صعيداً طيّبا**”; yani: gözetin. Dedi ki: “**فعمداً على عمد تيمّمت مالكا**”. Ve dersin: **أَمّمْتُ** ve **يمّمْتُ**.. Ve “falana ok ve mızrağımla **يَمَّمْتُ**”; yani: onu, başkasına değil, onunla gözetledim. Dedi ki:
يَمَّمْته الرُّمحَ شَزْراً ثمّ قلتُ له:		هذي المروءةُ لا لِعبُ الزَّحاليقِ

Der ki: Senin gibinin öldürülmesi mürüvvettir. Ve bu beyitte “**أمّمته**” diyen kimse hata etmiştir; çünkü o “**شزراً**” dedi; **الشزر** ancak bir taraftan olur; onunla **أمامه**’yi kastetmedi.

**الأَمُّ**: kasıt; fiil olarak ve isim olarak.

يم:
**اليَمُّ**: dibi idrak olunmayan ve iki kıyısı (da) (bilinmeyen) deniz. Ve denir ki: **اليَمُّ**: onun derinliği (lُcce’si).
Ve dersin: **يُمَّ** الرجل فهو **ميموم**; **اليَمِّ**’e düşüp onda boğulduğu zaman.
Ve denir ki: **يُمَّ** الساحل; **اليَمُّ** onun üzerine kabarıp onu bastırdığı zaman.
Ve **اليمامة**: güvercin. Ve **اليمامُ**: türlü renkler üzere bir kuştur; üzüm yer. Ve Şam ehli derler: **اليَمامُ** ünsiyet eder; **الحَمامُ** ünsiyet ettiği gibi.
Ve **اليمامة**: Arapların yerleşiminden bir yerdir; adı **الجوّ** idi; orada oturan bir kadınla adlandırıldı; adı **يمامة** idi; onun adıyla adlandırıldı.

أما:
**الأمة**: kölelik sahibi kadın; ve **الأمُوَّة**’yi ikrar etmiştir. Dedi ki:
تركتُ الطّيرَ حاجلةً عـلـيه		كما تردي إلى العُرُسات آمي
Yani: **إماء**. Ve ayrıca **إمْوانٍ** ve **أَمَواتٍ** üzere de cem‘ olunur. Ve denir ki: üç **آمٍ**; ve o, **أَفْعُل** üzerinedir.
Ve dersin: **تأمّيتُ أَمَةً**; yani: bir **أَمَةً** edindim. Ve **أمّيت** de (denir). Dedi ki: يَرْضَوْنَ بالتّعبيد والتّأمّي ولو قيل: **تأمَّثْ**; yani: **أمةً** oldu, doğru olurdu.
Ve **أمة**’nin cem‘inde denir: **إماء** ve **آم** da. Yezîd dedi ki:
إذا تبارَيْنَ معاً كالآمي في سَبسَبٍ مُطَّرِدِ القتامِ
Yani: **قطاً**; sanki onlar **إماء**’dır; bir şeyi kapışarak öne atılırlar.
Ve **أُمَيَّةُ**: bir adam adıdır; ona nisbet: **أَمَويّ**.

ومأ:
**الإيماء**: elinle yahut başınla işaret; hasta kimsenin başıyla rükû ve secdeye işareti gibi.
Ve Araplar der ki: **أَوْمَأَ** برأسِهِ; yani: “hayır” dedi. Zü’r-Rumme dedi ki:
صياماً تذبّ البقّ عن نُخَراتها		بنهزٍ كإِيماء الرُّؤُوس الموانعِ

يوم:
**اليوم**: miktarı, güneşin doğuşundan batışına kadardır; **الأيّام** onun cem‘idir.
Ve **اليوم**: vuku‘ (kâin oluş). Denir ki: falan kimse **اليوم**’da ne iyi kardeştir; yani: indiği zaman vuku‘dan olan vâkıada. Dedi ki: نعم أخو الهيجاء في اليوم اليمي; isimden bir sıfat türetmek istedi; sınırı, “في اليوم **اليَوِم**” demesiydi; onu çevirdi; onların “**القِسِيّ**” ve “**الأَنيُق**” ve “**الأنطب**”ı çevirdikleri gibi.
Ve Araplar şiddetli gün için derler: **يومٌ ذو أيّامٍ**; ve **يوم ذو أيايِيمَ**; ehli üzerine şerrinin uzunluğu için.
Ve **الأيّام** bina aslında: **أيوام**’dır; fakat Araplar bir kelimede bir **واواً** ve bir **ياءً**ı bir yerde buldukları zaman ve ikisi(n)den ilki sâkin olduğu halde idğam ettiler ve **الياء**’ı galip kıldılar; **الواو**’dan önce olsun yahut sonra; ancak rivayet olunan şâz kelimelerde: **الفتوّة** ve **الهُوُة** gibi.

أمه:
**الأَمَهُ**: unutma. Ve **أَمِهَ يَأْمَهُ أَمَها**; yani: unuttu.
Ve **الأمّ**: doğuran (anne)dir; hepsi: **الأمّهات**.
Ve denir ki: **تأمَّم** falan kimse **أمّا**; yani: kendisine bir **أمّا** edindi.
Ve **الأمّ**’ün bütün mânalarındaki tefsiri: **أمّة**’dir; çünkü onun tesisi iki sahih harftendir; ve ondaki **الهاء** asıldır; fakat Araplar o **الهاء**’yı, iltibastan emin oldukları zaman, hazfettiler.
Ve bazısı **أمّ**’ün tasğîrinde der: **أُمَيْمة**. Ve doğru olan: **أميهة**’dir; onu tesisinin aslına döndürür. Ve “**أميمة**” diyen, onu lafzı üzere tasğîr etti; ve onlar, cem‘de “**أمّات**” diyenlerdir. Dedi ki: iki lugati birleştirmiştir:
إذا الأُمَّهاتُ قَبَحْنَ الوُجُوه		فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتكـا
Ve Araplardan kimi **أمّ**’ün elifini hazfeder; ‘Adiyy b. Zeyd’in sözü gibi:
أيّها العـائِبُ عِـنْـدِمُّ زيدٍ		أنت تفدي من أراك تِعيبُ
‘Adiyy b. Zeyd ancak “عندي **أُمّ** زيدٍ”i kastetti; elif hazfedilince “عندي”nin yâ’sı mîm’in başına yapıştı; iki sâkin karşılaştı; bu sebeple yâ düştü; sanki “**عندمّ**” dedi.

ما:
**ما**: bir harftir; inkâr (nehy/nefiy) olur; Yüce’nin sözü gibi: “**ما فعلوه إلاّ قليلٌ منهم**”.
Ve cezmedici olur; Yüce’nin sözü gibi: “**ما يَفتَحِ الله للنّاس من رحمةٍ فلا مُمسكَ لها، وما يُمْسِكْ فلا مُرْسلَ له**”.
Ve sıla olur; Yüce’nin sözü gibi: “**فَبِما نقضهم ميثاقَهم**”; yani: onların ahitlerini bozmalarıyla.
Ve bir isim olur; âdemoğulları olmayanlarda cereyan eder.

أم:
**أَمْ**: başında bir istifham harfidir; mânada sanki istifhamdan sonra istifham olur. Ve onun tefsiri “**أو**” babındadır. Ve **أَمْ**, “**بل**” mânasında olur. Ve **بَلْ** bizzat istifham olur; senin sözün gibi: “**أم عندكم غداً حاضر?**”; yani: “**أعندكم**”; ve bu güzel bir lugattır.
Ve **أَمْ** haber (cümlesi)de sözün başlangıcı olur; ve bu Yemenî bir lugattır. Onlardan bir söyleyen der ki: “هو من خيار النّاس **أم** يُطْعِمُ الطَّعامَ **أم** يضرب الهام..” ve o haber vermektedir.

أما:
**أَما**: inkâr istifhamıdır. Dersin: “**أَما تستحي من الله?**” “**أما عندك زيد?**”. Artık sen “**أَما إنّه لرجلٌ كريم**” ve “**وأما والله لئن سهرت كلّ ليلة لأدعنّك نادما**” ve “**وأما لو علمت بمكانك لأُزْعجنّك**” dediğin zaman, o, yemin için bir te’kîddir; onunla iş vacip olur.
Artık sen “**إمّا ذا وإما ذا**” (elifin kesriyle) dediğin zaman, bu iki işten birinde bir tercihtir. Ve o aslında: **إنْ** ve ona sıla olan **ما**’dır; ancak Araplar onu sözün çoğunda lâzım kılarlar. Dersin: “**إمّا أنْ تَزُورَني وإمّا أنْ أزورك**”; iki kere tekrarıyla.
Ve Araplar der: “**إمّا أن تفعلَ كذا وكذا، أو تفعل كذا**”; tekrarı **أَوْ** ile yaparlar; onunla **إمّا**yı isterler.
Ve dersin: “افعل كذا **إمّا** مُصيباً و**إمّا** مُخطئا”; bu mânada “**إنْ** مُصِيباً و**إنّ** مُخْطئاً” desen câiz olur. Ve Araplar bu mânada der: “إن أصبت أو أخطأت”.
Artık “تجهّز فإِمّا أنْ تزورَ فلاناً وإمّا فلاناً” gibi olduğu zaman, bu sözden **ما** çıkmaz; çünkü **ما**, **أَنْ** gibi bir şeye vâki‘ olunca lâzım olur.
Ve **ما**’nın çıkması güzel olan ise, fiil yahut sıfat yahut isim üzerine vâki‘ olduğu zamandır; senin sözün gibi: “أعطني من غلمانك **إمّا** فلاناً و**إما** فلاناً”; istersen “**إنْ** فلانا و**إنْ** فلانا” dersin; şiirde de böyle gelmiştir.
Ve fetha ile **أَمّا** ise, kendisine atfettiğin her sözü, sözün evvelini vacip kılmak gibi vacip kılar. Ve cevabı fâ iledir; senin sözün gibi: “**أمّا زيدٌ فأخوك، وأما عمرو فابن عمِّك**”.

**تم باب الميم، بحمد الله ومنه بتمام اللفيف منه ولا رباعي له ولا خماسي**

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الميم
ميم ، موم ، موا ، ميا ، مأَى ، ماء ، وأم ، أم ، ما ، أما ، إما ، أم ، يم ، أما ، مأ ، آم ، يوم ، ويم ، ماء .
قال الليث : قال أبو عبد الرحمن : قد فنيت العربّية فلم يَبْق للميم إلا الَّلفيف .
ميم : قال الليث : الميم : حرف هجاء ، لو قصرت في اضطرار شِعْر جاز .
زعم الخليل أنه رأى يمانياً سُئل عن هجائه ، فقال : بابا ، مِمْ مِمْ .
قال : وأصاب الحكاية على اللَّفظ ، ولكن الذين مدّوا أَحْسنوا الحكاية بالمَدّة .
قال : والميمان ، هما بمنزلة النُّونين من ( الجَلَمين ) .
قال : وكان الخليل يُسمِّي الميم مُطْبقة ، لأنك إذا تَكلّمت بها أَطْبقت .
قال : والميم من الحروف الصِّحاح السّتة المُذْلَقة التي هي في حَيّزين : حَيز الفاء ، والآخر حيّز اللام .
وجعلها في التأليف الحرف الثالث للفاء والباء ، وهي آخر الحروف من الحيز الأول ، وهذا الحيّز شفويّ .
موم : الليث وغيره : المُوم : البِرْسَام .
يُقال : رجلٌ مَمُوم .
وقد مِيم يُمام مُوماً ومَوْماً .
ولا يكون ( يموم ) لأنه مفعول به ، مثل بُرْسِم ؛ قال ذو الرمة يصف صائداً :
إذا تَوجَّس رِكزاً من سَنابكها
أو كان صاحبَ أرض أوا به المُومُ
ومعناه : أن الصّياد يُذهب نفسه إلى السماء ويفغر إليها أبداً لئلا يجد الوحشُ نَفْسَه فينفر ، وشَبّهه بالمُبَرْسَم ، والمَزكوم ، لأن البِرْسام مُفْغِرٌ والزَّكام مُفْغر .
الحراني ، عن ابن السكيت : مِيم ، فهو مَمُوم ، من ( المُوم ) .
قال شمر ، قال ابن شُميل : المَوْماة : الفلاة التي لا مَاء بها ولا أنيس بها .
قال : وهي جماع أسماءَ الفلوات .
والمَوامِي : الجماعة .
ويُقال : علونا مَوْمَاةً .
وأرض مَوْمَاة .
وقال أبو عُبيد : المَوامِي ، مثل السَّباسِب .
وقال أبو خَيْرة : هي المَوْماء ، والمَوْماة .
وبعضهم يقول : الهَوْمة ، والهَوْماة .
وهو اسم يَقع على جميع الفلوات .
وأخبرني المُنذريّ ، عن المبرّد ، أنه قال : يُقال لها : الموماة والبَوْباة ، بالميم والباء .
ومامَة : اسم أُمّ عَمرو بن مامة .
موا : الأصمعي : الماويّة : المِرآة ، كأَنها نُسِبت إلى الماء .
وقال اللّيث : الماوِيّة : البِلَّور .
ويُقال : ثلاث ماويّات .
ولو تُكلِّف منه فِعْل ، لقيل : مُمْوَاة .
قلت : ماويّة ، كانت في الأصل ( مائية ) ، فقُلبت المدّة واواً فقِيل : ماويّة .
ورأيت في البادية على جادّة البَصْرة مَنْهلة بين حَفَر أبي موسى ويَنْسوعةَ ، يقال لها : ماويّة .
وماويّة : من أسماء النِّساء ؛ وأنْشد ابن الأعرابي :
ماويَّ يا ربّتما غارةٍ
شَعْواءَ كاللَّذْعة بالمِيسَمِ
أراد : ماوّية ، فرَخَّم .
ميا : الليث : ميّة : اسم امرأة .
وزعموا أنّ القِردة الأُنثى تسمى : مَيَّة .
ويقال : مَنَّة .
ويُقال في الاسم : مَيّ .
مأى : أبو زيد ، يقال : مأَوْت السِّقاء مَأْواً ، ومأَيته مأْياً : إذا وسَّعته فجعلتَه واسعاً .
وكذلك : الوعاء . ويُقال تمأَّى السِّقاء .
فهو يَتمأَّى تمئِّياً وتَمَوُّءًا ، إذا ما مددتَه فاتّسَع .
وقال الليث : المَأَى : النّميمة بين القَوم .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : مأَيت بين القوم : أَفْسدت .
الليث : مأَوت بينهم ، إذا ضربت بعضَهم ببعض .
ومأَيت ، إذا دَببت بينهم بالنَّميمة ؛ وأنْشد :
ومأَى بينهم أخُو نكراتٍ
لم يَزَلْ ذا نَمِيمةٍ مأَءَا
وامرأة مَاَّاءَة : نمّامة ، مثل : منَّاعة .
ومُستقبله : يَمْأَى .
الليث : المائة ، حُذفت من آخرها ( واو ) .
وقيل : حرف لين لا يُدْرى : أ ( واوٌ ) هو أو ( ياء ) ؟ والجميع : المِئُون .
ابن السِّكيت : أمأَت الدراهمُ ، إذا صارت مائةً .
وأمأَيْتها أنا .
قال : وتقول : ثَلثمائة .
ولو قلت : ثلاث مئين ، مثال ( معين ) كان جائزاً ، أَو ثلاث مِىءٍ ، مثال ( مع ) ؛ قال مُزَرّد :
وما زَوَّدُوني غَيْر سَحقِ عمامة
وخَمْسمىءٍ منها قَسِيّ وزائِفُ
قال : ولو قلت : مئات ، بوزن ( معاة ) ، لجاز .
شَمر ، عن ابن الأعرابي : إذا تَمّمت القوم بنفسك مئة ، فقد مَأَيْتَهم . وهم مَمْئيّون . وأَمْئَاهم ، فهم مُمْؤُون . فإن أَتممَتهم بغيرك ، فقد أَمْأَيتهم . فهم مُمْأَوْن .
أبو عُبيد ، عن الكسائي : كان القوم تِسْعةً وتِسْعين فأمأيتُهم ، بالألف ، مثل : أفْعلتهم .
وكذلك في ( الأَلْف ) : آلفتهم .
وكذلك إذا صاروا هم كذلك ، قلتُ : قد أَمْأَوْا ، وألْفُوا ، إذا صارُوا مائةً وأَلْفاً .
ماء : اللحياني : ماءت الهِرّة تَمُوء ، مثل : ماعت تَمُوع . وهو الضُّغاء ، إذا صاحَت .
وقال : هِرّةٌ مَؤُوء ، بوزن ( مَعُوع ) .
وصوتها : المُواء ، على ( فُعال ) .
عمرو ، عن أبيه : أَمْوأَ : إذا صاح صِيَاح السِّنّور .
وقال ابن الأعرابي : هي المائِيّة ، بوزن ( الماعيّة ) . يقال ذلك للسِّنَّوْر .
وأم : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : الوَأْمة : المُوافَقَةَ . والويمة : التهمة . أبو عبيد ، عن أبي زيد : واءَمْتُه وئاماً ، ومُواءَمة ، وهي المُوافقة ، أنْ تَفعل كما يَفعل .
قال أبو عبيد : من أمثالهم في المُياسرة : لولا الوِئام لهلك اللِّئام .
قال : والوئام : المُباهاة .
يقول : إن اللِّئام ليسوا يأتون الجميل من الأُمور على أنها أخلاقُهم ، وإنما يفعلونها مباهاة وتَشَبُّهاً بأهل الكرم ، ولولا ذلك لهلكوا .
هذا قول أبي عُبيدة .
وأما غيره من عُلمائنا فيُفَسّرون ( الوئام ) : المُوافقة ، يقولون : لولا مُوافقة الناس بعضهم بعضاً في الصُّحْبة والعِشرة لكانت الهَلَكة .
قال أبو عُبيد : ولا أحسب الأصل كان إلاّ هذا .
ابن السّكيت : يُقال لهما : تَوْأمان ؛ وهذا تَوأم . وهذه توأمة . والجميع : تَوائم ، وتُؤام .
وقد أتأمت المرأة ، إذا ولدت اثنين في بَطْن واحد . فهي مُتْئِم .
الليث : التَّوأم : ولدان معاً .
ولا يُقال : هما توأمان ، ولكن يُقال : هذا تَوأم هذه ، وهذه توأمتُه .
فإذا جُمعا ، فهما تَوْأم .
قلتُ : أخطأ اللَّيث فيما قال ، والقولُ ما قال ابن السِّكيت .
وهذا قول الفَرّاء والنَّحويين الذين يُوثق بعِلْمهم .
قالوا : يُقال للواحد : توأم .
وهما توأمان ، إذا ولدا في بَطن واحد ؛ قال عَنْترة :
بَطَلٌ كأنّ ثِيابَه في سَرْحةٍ
يُحْذَى نِعال السِّبْت ليس بتَوْأم
قلتُ : وقد ذكرتُ هذا الحرف في كتاب التاء ، فأعدت ذِكْره لأعرِّفك أنّ التاء مُبْدلة من الواو .
ف ( التوأم ) وَوْأم ، في الأصل ، وكذلك : ( التَّوْلج ) ، في الأصل : وَوْلَج ، وهو الكِنَاس .
وأصل ذلك من ( الوِئَام ) ، وهو الوِفاق .
ويُقال : فلانٌ يُغَنِّي غِنَاءً مُتوائِماً ، إذا وافق بعضُه بعضاً ولم تَخْتلف ألحْانُه ؛ قال ابنُ أَحْمر :
أَرَى ناقتي حنَّت بلَيْلٍ وساقها
غِناءٌ كمَوْج الأعْجَم المُتَوائِمِ
وقال أبو عَمرو : لَيَالٍ أُوَّمٌ ، أي : مُنكرة : وأَنْشد :
لمّا رأيت آخر اللَّيل غنَمْ
وأنّها إحْدى لَيالِيك الأُوَمْ
أبو عُبيد : المُؤَوَّم ، مثل ( المعوَّم ) : العظيم الرَّأس .
وأخبرني المُنذريّ ، عن الطُّوسي ، عن الخَرّاز ، عن ابن الأعرابيّ : و ( يَوْأم ) : قبيلة من الحَبش ؛ وأَنْشد :
وأنتم قبيلةٌ من يَوْأَمْ
جاءت بكُم سَفِينةٌ من اليمْ
قال المُوأَّم : المشوّه الخَلق .
وَأَمّه الله ، أي : شَوّه خَلْقه .
وقوله ( من يَوْأم ) ، أي : إنكم سُودان فَخَلْقكم مُشَوَّه .
آم : أبو عبيد : الأَيْم والأَيْن ، جميعاً : الحيّة .
قال شَمر : قال أبو خَيْرة : الأيْم والأيْن والثُّعْبان : الذكران من الحيات ، وهي التي لا تَضُرّ أحداً .
قال : وقال ابن شُميل : كل حيَّة أَيم ، ذكراً كانت أو أُنثى .
وربما شدد فقيل : أيِّم ، كما يُقال : هَيِّن وهَيْن .
وقال الله تعالى : ( وَأَنْكِحُواْ الأَيَامَى مِنْكُمْ ) ( النور : 32 ) .
قيل في تفسيره : الحرائر .
والأيامى : القَرابات : الآبنة والخالة والأخت .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبّاس ، عن ابن الأعرابي ، يُقال للرجل الذي لم يتزوج : أَيّم ، وللمرأة أيّمة ، إذا لم تتزوَّج .
قال : والأيّم : البِكْر والثَّيِّب .
قال : ويقال : آم الرَّجُلُ يَئِيم أيْمةً ، إذا لم تكن له زَوْجة .
وكذلك المرأة ، إذا لم يكن لها زَوْج .
وفي الحديث إنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) كان يَتَعوَّذ من الأيْمة والعَيْمة ، وهي طول العُزْبة .
ابن السِّكيت : فلانة أَيِّم ، إذا لم يكن لها زوج ؛ ورجل أيِّم ، لا امرأة له ؛ والجمع : الأيَامى . والأصل : أيَايم ، فقُلبت الياء وجُعلت بعد الميم .
وقد آمت المرأة تَئِيم أَيْمةً وأَيْماً ؛
وتأيَّم الرّجُلُ زماناً ، وتأيَّمت المرأة ، إذا مَكَثا أيّاماً وزماناً لا يتزَوَّجان .
والحَرْبُ مَأْيَمة ، أي : تقتل الرِّجال وتدع النِّساء بلا أزواج .
ابن الأنباريّ : رجل أيِّم ، ورجلان أيِّمان ، ورجال أيِّمون ، ونساء أيِّمات .
وأُيَّمٌ : بَيِّن الأيُوم والأَيْمَة .
وقال ابن الأعرابي : الإيَام : الدُّخان ؛ وأَنْشد لأبي ذُؤيب :
فلما جَلاَها بالإيَام تَحيَّزت
ثُباتٍ عليها ذلُّها واكتئابُها
يقال : آم الدُّخانُ يَئيم إياماً .
قال : وأما الأُوام ، فهو شِدّة العَطَش ؛
وقد آم الرَّجُلُ يَؤُوم أوْماً .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأوام : العطش ، ولم يَذكر له فِعْلاً .
والأيامى ، كان في الأصل : أيايم ، جمع ( الأيّم ) فقُلبت الياء جُعلت بعد الميم .
قاله ابن السِّكيت .
قال : ويُقال : ما له آمٌ وعامٌ ، أي : هَلكت امرأته .
وكان القياس أن يُقال : أيم ، فجعلت الياء ألفاً .
وقد آم يَئيم أَيْمة .
ومعنى ( عامٌ ) : هلكت ماشيته حتى يَعِيم إلى اللّبن .
وقال أبو زيد : يُقال رَجُلٌ أَيْمان ، وعَيْمان أَيْمان : هَلكت امرأته .
ابن السِّكيت : تأيّمت المرأة ، وتأيّم الرجلُ زماناً ، إذا مكَثا لا يَتزوَّجان .
قال : أَأَمْتُ المرأة ، مثل : أَعَمْتها ، فأنا أُئِيمها ، مثل أُعِيمها .
والحرب مَأْيَمة ، أي : تقتل الرِّجال وتَدع النِّساء بلا أزواج .
الليث : يُقال امرأة أيِّم ، وقد تأيّمت ، إذا كانت بغير زَوْج .
وقيل ذلك إذا كان لها زوج فمات عنها ،
وهي تصلح للأزواج ، لأن فيها سُؤْرةٌ من شباب ؛ قال رُؤبة :
مغايراً أو يَرْهب التّأْيِيما
وقوله :
وكأنّما ينأى بجانب دفِّها الْ
وَحْشِي مِن هَزِج العَشِيّ مُؤَوَّمِ
أراد : من حادٍ هَزِج العَشيّ بحُدائه .
الليث : المُواءمة : المُباراة .
قال : ويُقال : فلانة تُوَائِم صَواحباتها ، إذا تكلّفت ما يتكلَّفن من الزِّينة ؛ قال المَرّار :
يَتواءَمْن بنَوْمات الضُّحى
حَسَنات الدَّلّ والأُنْس الخَفِرْ
أم : قال الفَرّاء : أَمْ ، في المعنى تكون ردّاً على الاستفهام على جِهَتَيْن :
إحداهما : أن تُفارق معنى ( أم ) .
والأخرى : أن تَستفهم بها على جِهة النَّسق الذي يُنْوى بها الابتداءُ ، إلا أنه ابتداءٌ مُتَّصل بكلام .
فلو ابتدأت كلاماً ليس قبله كلام ، ثم استفهمت لم يكن إلا ب ( الألف ) أو ب ( هل ) ، من ذلك قوله جلّ وعزّ : ( ( ) رَّبِّ الْعَالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِن ) ( السجدة : 1 ، 3 ) فجاءت ( أم ) وليس فيها استفهام ، فهذا دليل على أنه استفهام مبتدأ على كلام قد سبقه .
قال : وأما قوله تعالى : ( أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْئَلُواْ رَسُولَكُمْ ) ( البقرة : 108 ) .
فإن شئت جعلته استفهاماً مبتدأ قد سبقه كلام ، وإن شئت قلت : قبله استفهام فَرُد عليه ، وهو قوله تعالى : ( أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) ( البقرة : 106 ) .
وكذلك قوله تعالى : ( وَقَالُواْ مَا لَنَا لاَ نَرَى رِجَالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِّنَ ( ) الاَشْرَارِ أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيّاً أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأَبْصَارُ ) ( ص : 62 ، 63 ) .
فإن شئت جعلته استفهاماً مُبتدأ على كلام قد سَبقه كلام .
وإن شئت جعلته مَرْدُوداً على قوله : ( وَقَالُواْ مَا لَنَا لاَ ) ( ص : 62 ) .
ومثله قوله تعالى : ( ياقَوْمِ أَلَيْسَ لِى مُلْكُ مِصْرَ وَهَاذِهِ الاَنْهَارُ تَجْرِى مِن ) ( الزخرف : 51 ) ثم قال : ( تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَآ خَيْرٌ مِّنْ هَاذَا الَّذِى هُوَ مَهِينٌ وَلاَ يَكَادُ يُبِينُ ) ( الزخرف : 52 ) .
فالتفسير فيهما واحد .
قال الفراء : وربما جعلت العرب ( أم ) إذا سَبقها استفهام ، ولا يصلح فيه ( أم ) على جهة ( بل ) . فيقولون : هل لك قِبلنا حق أم أنت رجل معروف بالظلم ؟ .
يُريدون : بل أنت رجُلٌ مَعْروف بالظُّلم ؛ وأَنشد :
فوالله ما أَدْرِي أَسَلْمَى تَغَوَّلَت
أم النَّوم أم كُلٌّ إليّ حَبِيبُ
يريد : بَلْ كُلٌّ .
قال : ويَفعلون مثل ذلك ب ( أو ) ، وسنذكره في موضعه .
وقال الزجّاج : أم ، إذا كانت مَعْطوفة على لفظ الاستفهام ، فهي معروفة لا إشكال فيها ؛ كقولك : أزَيْدٌ أحسن أم عمرو ؟ و : أكذا خير أم كذا ؟
وإذا كانت لا تقع عطفاً على ألف الاستفهام ، إلا أنها تكون غير مبتدأة ، فإنها تؤذن بمعنى ( بل ) ، ومعنى ( ألف الاستفهام ) .
ثم ذكر قول الله تعالى : ( أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْئَلُواْ رَسُولَكُمْ ) ( البقرة : 108 ) .
قال المعنى : بل أَتُريدون أن تسألوا .
وكذلك قوله تعالى : ( أَلَمْ ( ) ( ) أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ) ( السجدة : 1 ، 3 ) .
المعنى : بل يقولون افتراه .
وقال الليث : أم ، حرف أحسن ما يكون في الاستفهام على أوله ، فيصير المعنى كأنه اسْتفهام بعد اسْتفهام .
قال : ويكون ( أم ) بمعنى ( بل ) .
ويكون ( أم ) بمعنى ( ألف الاستفهام ) ، كقولك : أم عِندك غداء حاضرٌ ؟ وهي لغة حسنة من لُغات العرب .
قلت : وهذا يجوز إذا سَبقه كلام .
قال الليث : وتكون ( أم ) مبتدأة للكلام في الخبر ، وهي لغة يمانية ، يقول قائلهم : أم نحن خرجنا خيارَ الناس ، أم نُطعم الطعام ، أم نضرب السهام ؛ وهو يُخْبِر .
وروى ابن اليزيدي ، عن أبي حاتم ، قال : قال أبو زيد : ( أم ) تكون زائدةً ، لغة لأهل اليمن ؛ وأَنْشد :
يا دَهْن أم ما كان مَشْيِي رَقَصَا
بل قد تكون مِشْيَتي ترقُّصَا
أراد يا دَهناء ، فرَخَّم ، و ( أم ) زائدة ؛ أراد : ما كان مَشيي رَقَصاً ، أي : كنت أترقَّص وأنا في شَبِيبتي واليومَ قد أَسْنَنْت حتّى صار مَشيي رَقَصا .
وقال غيره : تكون ( أم ) بلغة أهل اليمن بمعنى : الألف واللام .
وفي الحديث : ( ليس من امْبِرّ امْصِيامٌ في امْسَفَر ) .
أي : ليس من البرّ الصيام في السَّفر .
قلت : والألف فيها ألف وصل ، تُكتب ولا تُظهر إذا وُصلت ، ولا تُقطع كما تُقطع ألف ( أم ) التي قدّمنا ذكرها ؛ وأَنْشد أبو عُبيد :
ذاك خَلِيلي وذو يُعاتِبُني
يَرْمي وَرائي بامْسَيْفِ وامْسَلِمَهْ
ألا تَراه كيف وَصل الميم باللاَّم ، فافهمه .
قلت : والوجه ألاّ تثبت الألف في الكتابة ، لأنّها ميم جُعلت بدل الألف واللام ، للتَّعْريف .
ما : قال أهل العربيّة : ( ما ) إذا جُعِلت اسماً هي لغير المُميِّزين من الجِنّ والإنس ؛ و ( من ) تكون للمميِّزين .
ومن العرب من يَستعمل ( ما ) في موضع ( من ) ، من ذلك قولُه تعالى : ( وَلاَ تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ ءَابَاؤُكُمْ مِّنَ النِّسَآءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ ) ( النساء : 22 ) التقدير : لا تَنكحوا مَن نكح آباؤكم .
وكذلك قوله تعالى : ( فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُمْ ) ( النساء : 3 ) ، معناه : من طاب لكم .
وروى سَلمة ، عن الفَراء ، قال الكسائي : تكون ( ما ) اسماً ، وتكون جَحْداً ، وتكون استفهاماً ، وتكون شَرْطاً ، وتكون تعجُّباً ، وتكون صِلَةً ، وتكون مَصْدراً .
قال محمد بن يزيد : وقد تأتي ( ما ) تمنع العاملَ عمله ، وهو كقولك : كأنما وَجهك القمر ، وإنما زَيْد صديقنا .
قلت : ومنه قولْه تعالى : ( رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ ) ( الحجر : 2 ) ربّ : وضعت للأسماء ، فلما أُدخلت فيها ( ما ) جُعلت للفِعْل .
وقد توصل ( ما ) ب ( رب ) و ( ربت ) فتكون صلةً ؛ كقوله :
ماوِيّ يا رُبَّتما غارةٍ
شَعْواء كاللَّذْعةِ بالمِيَسمِ
يُريد : يا ربّت غارة .
وتجيء ( ما ) صلة يُراد بها التأكيد ، كقوله تعالى : ( فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ ) ( النساء : 155 ) . المعنى : بِنَقْضهم ميثاقهم .
وتكون مصدراً ؛ كقوله تعالى : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) أي : فاصدع بالأَمر .
وكقوله تعالى : ( وَتَبَّ مَآ أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا ) ( المسد : 2 ) أي : وكَسْبه .
و ( ما ) التَّعجب ؛ كقوله تعالى : ( فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ) ( البقرة : 175 ) .
والاستفهام ب ( ما ) كقولك : ما قَولك في كذلك ؟
والاستفهام ب ( ما ) مِن الله لعباده على وَجهين : هو للمُؤمن تَقْرير ؛ وللكافر تَقْريع وتَوْبيخ .
فالتَّقرير ، كقوله تعالى لمُوسى عليه السلام : ( وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يامُوسَى ( ) قَالَ هِىَ عَصَاىَ ) ( طه : 17 و 18 ) قَرَّره الله أنها عَصىً كراهية أن يَخافها إذا حَوَّلها حَيَّة .
والشَّرط ؛ كقوله تعالى : ( شَىْءٍ قَدِيرٌ مَّا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلاَ مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) ( فاطر : 2 ) .
والجحد ؛ كقوله تعالى : ( مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ ) ( النساء : 66 ) .
وتجيء ( ما ) بمعنى ( أي ) ؛ كقوله تعالى : ( قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا ) ( البقرة : 69 ) المعنى : يبين لنا أيّ شيء لونها ؟ و ( ما ) في هذا الموضع رَفع ، لأنه ابتداء ، ومُرافعها قوله ( لونها ) .
الفراء : و ) ضَلاَلاً مِّمَّا خَطِي ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ئَاتِهِمْ أُغْرِقُواْ فَأُدْخِلُواْ نَاراً فَلَمْ يَجِدُواْ لَهُمْ ) ( نوح : 25 ) تَجعل ( ما ) صلة فيما تَنْوي به مذهب الجزاء ، كأنه : من خطيئاتهم ما أُغرقوا .
وكذلك رأيتها في مُصحف عبد الله ، وتأخرها دليل على مذهب الجزاء .
ومثلها في مصحفه : ( أي الأجلين ما قَضيتَ ) .
ألا ترى أنك تقول : حيثما تكن أكن ، ومهما تقل أقُل .
وقوله تعالى : ( أَيًّا مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الاَسْمَآءَ الْحُسْنَى ) ( الإسراء : 110 ) وُصل الجزاء ب ( ما ) ، فإِذا كان استفهاماً لم يوصل ب ( ما ) ، وإنما يُوصل إذا كان جزاء ؛ أَنْشد ابن الأعرابيّ قولَ حسّان :
إن يكُن غَثّ مِنْ رَقَاشِ حَدِيثٌ
فبما يأكل الحديثُ السَّمينَا
قال : فبما ، أي : ربما .
قلت : وهو مَعروف في كلامهم قد جاءَ في شعر الأعشى وغيره .
أما : وقال الليث ( أمَا ) استفهام جحود ؛ كقولك : أما تستحي من الله ؟
قال : وتكون ( أما ) تأكيد للكلام ولليمين ، كقولك : أما إنه لرجل كَرِيم .
وفي اليمين كقولك : أمَا والله لئن سَهرت كُل ليلة لأدَعنّك نادماً ؛ أما لو علمتُ بمكانك لأزعجنّك منه .
إما وأما : وافتراقهما
أبو العباس ، عن سَلمة ، عن الفراءِ ، قال : قال الكسائي في باب ( إمّا ) و ( أمّا ) :
إذا كنت آمراً ، أو ناهياً ، أو مُخبراً ، فهي ( أمّا ) مفتوحة .
وإذا كنت مُشترطاً أو شاكاً أو مخيِّراً أو مختاراً ، فهي ( إمّا ) بكسر الألف .
قال : وتقول من ذلك في الأول : أما الله فاعْبد ، وأما الخَمر فلا تَشْربها ، وأمّا زيد فقد خَرج .
قال : وتقول في النوع الثاني ؛ إذا كنت مُشترطاً : إمّا تَشْتمنّ زيداً فإنه يَحْلُم عنك .
وتقول في الشكّ : لا أَدْري من قام إمَّا زيدٌ وإمّا عمرو .
وتقول في التَّخيير : تعلّم إمّا الفِقه : وإمّا النَّحو .
وتقول في المختار : لي بالكوفة دارٌ وأنا خارج إليها فإمّا أن أَسْكنها وإمّا أن أبِيعها .
قال : ومن العرب من يَجعل ( إمّا ) بمعنى : إمّا الشرطية . قال : وأنشد الكسائي
لصاحب هذه اللغة ، إلا أنه أبدل إحدى الميمين ياءً :
يا ليت ما أُمّنا شالت نعامتها
إيما إلى جَنّة إيما إلى نارِ
وقال المبرّد : إذا أتيت ب ( إمّا ) و ( أما ) فافتحها مع الأسماء واكسرها مع الأفعال ؛ وأَنْشد :
إمّا أقمت وأمّا أنت ذا سَفر
فالله يَحْفظ ما تأتي وما تَذَرُ
كسرت ( إما أقمت ) مع الفعل ، وفتحت ( وأما أنت ) لأنها وليها الاسم . وقال :
أبا خُراشة أمّا أنْت ذا نَفر
المعنى : إذا كنت ذا نفر . قاله ابن كَيسان .
وقال الزجّاج : ( إما ) التي للتَّخيير شُبهت ب ( إن ) التي ضمّت إليها ( ما ) ، مثل قوله تعالى : ( إِمَّآ أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّآ أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً ) ( الكهف : 86 ) .
كتبت بالألف لما وصفنا ، وكذلك ( إلا ) كتبت بالألف ، لأنها لو كُتبت بالياء لأَشْبهت ( إلى ) .
قال البَصريون : ( أمّا ) هي ( أن ) المفتوحة ضُمت إليها ( ما ) عوضاً من الفعل ، وهي بمنزلة ( إذ ) ، المعنى : إذ كنت قائماً فإِني قائم معك ؛ ويُنْشدون :
أبا خُراشة أمّا أنت ذا نفر
قالوا : فإن ولي هذه الفعل كُسرت ، فقيل : إمّا انطلقت انْطلقت معك ؛ وأَنْشدوا :
إمّا أقمت وأمّا أَنْت مُرتحلا
فكَسر الأُولى وفتَح الثانية .
فإن ولي هذه المكسورة فعل مُستقبل أحدثت فيه النون ، فقلت : إمّا تذهبنّ فإنّي معك .
فإن حَذفت النون جَزمت ، فقلت : إمّا يَأْكُلك الذئب فلا أَبكيك .
وقال الفراء في قول الله تعالى : ( بَصِيراً إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً ) ( الإنسان : 3 ) .
قال ( إمّا ) ها هنا تكون جزاء ، أي : إن شكر وإن كَفر .
قال : ويكون على ( إمّا ) التي في قوله تعالى : ( إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ ) ( التوبة : 106 ) فكأنه قال : خَلَقناه شقيّاً أو سعيداً .
أم : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : الأُم : امرأة الرَّجل المُسِنّة .
والأم ، الوالدة من كل الحَيوان .
ويُقال : ما أَمِّي وأَمُّه ؟ وما شَكلي وشَكله ؟ أي : ما أَمْري وأَمْره لبُعده منّي ، فلمَ يتعرّض لي ؟ ومنه قول الشاعر :
فما أَمضي وأَمّ الوَحْش لمّا
تَفَرَّع في ذُؤابَتِي المَشِيبُ
وقال ابن بُزُرْج : قالوا ما أَمّك وأمّ ذات عِرْق ؟ أي : أَيْهات منك ذات عِرْق ؟
قال الليث : الأُم ، هي الوالدة ؛ والجمع الأُمَّهات .
وقال غيره : تُجمع ( الأُم ) من الآدميّات : أمّهات ؛
وتجمع من البهائم : أُمّات ؛ قال :
لقد آليْت أُعْذَر في خِداع
وإن مَنَّيت أمّاتِ الرِّبَاعِ
الليث : يقال : تأمّم فلان أُمّاً ، أي : اتخذها لنفسه أُمّاً .
وتفسير ( الأم ) في كل معانيها : أمّة ، لأن تأسيسه من حَرْفين صحيحين ، والهاء فيه أصلية ، ولكن العرب حذَفت تلك الهاء إذا أمنوا اللَّبْس .
قال : ويقول بعضُهم في تَصغير ( أُمّ ) : أمَيْمة .
والصواب : أُمَيْهة ، تُرد إلى أصل تأسيسها .
ومن قال ( أُميمة ) صغّرها على لفظها ، وهم الذين يقولون ( أمّات ) ؛ وأَنشد :
إذا الأمّهات قَبَحْن الوُجُوهَ
فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتِكَا
قال ابن كيسان : يُقال : أُمّ ، وهي الأصْل ؛
ومنهم من يقول : أُمّة ؛ ومنهم من يقول : أُمّهة ؛ وأَنْشد :
تَقَبَّلْتها عن أُمَّةٍ لك طالما
تُنوزِع في الأَسواق عنها خِمارُها
يُريد : عن أُم لك ، فألحقها هاء التأنيث .
وقال آخر :
أُمَّهتي خندفُ والياس أَبِي
فأمّا الجمع فأكثر العرب على ( أمّهات ) ومنهم من يقُول : أُمّات .
وقال المبرّد : الهاء من حروف الزّيادة ، وهي مزيدة في ( الأُمهات ) والأصل ( الأُم ) وهو : القَصْد .
قلت : وهذا هو الصواب ، أن ( الهاء ) مزيدة في ( الأمهات ) .
وقال الليث : من العرب مَن يَحذف ألف ( أم ) كقول عديّ بن زيد :
أيّها العائب عندي مّ زَيْد
وأعلم أن كل شيء يُضم إليه سائر ما يليه فإن العرب تسمِّي ذلك الشيء : أُمًّا ، من ذلك : أُم الرأس ، وهو الدِّماغ ؛ ورَجُلٌ مَأْمُوم ؛ والشجّة الآمّة : التي تبلغ أُمَّ الدِّماغ .
والأَميم : المَأْموم .
قال والأُمَيْمة : الحجارة التي تُشْدخ بها الرُّؤوس ؛ قال :
ويومَ جَلَّينا عن الأهاتم
بالمَنْجنيقات وبالأمَائمِ
المكنىّ بالأم
قال : وأُم التّنائف : المفازة البعيدة .
وأم القُرَى : مَكَّة .
وكُل مدينة ، هي أُم ما حولها من القُرى .
وأُم الكِتَاب : كُل آية محكمة من آيات الشرائع والأحكام والفرائض .
وجاء في الحديث : ( إن أُم الكتاب هي فاتحة الكتاب ) ، لأنها هي المتقدّمة أمام كل سُورة في جميع الصلوات ، وابتدى بها في المُصحف فقدّمت ، وهي القرآن العظيم .
وأما قوله تعالى : ( تَعْقِلُونَ وَإِنَّهُ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِىٌّ ) ( الزخرف : 4 ) . فقال : هي اللوح المحفوظ .
قال قتادة : أُم الكتاب : أَصل الكتاب .
وعن ابن عبّاس : أُمّ الكتاب ، القرآن من أوله إلى آخره .
وقوله تعالى : ( مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ ) ( القارعة : 9 ) أي : أُمه التي يأوي إليها ، كما يأوي الرجل إلى أُمه ، هاوية ، وهي النار يهوي فيها من يدخلها ، أي : يَهلك .
وقيل : فأم رأسه هاوية فيها ، أي : ساقطة .
وأُم الرُّمْح : لواؤُه وما لُفّ عليه من خِرقة ؛ ومنه قول الشاعر :
وسَلَبْنا الرُّمْح فيه أُمّه
مِن يَدِ العاصِي وما طالَ الطِّوَلْ
وأخبرنا عبد الملك ، عن الربيع ، عن الشافعي ، قال : العربُ تقول للرجل يلي طعام القوم وخدمتهم : هو أُمتهم ؛ وأَنْشد للشَّنْفرى :
وأُمّ عيال قد شهدت تَقُوتهم
إذا حَتَرتْهم أَتْفَهت وأَقَلَّت
قال : ويُقال للمرأة التي يأوي إليها الرَّجُلُ : هي أُم مَثْواه .
وفي الحديث : ( اتقوا الخمر فإنها أُم الخبائث ) .
وقال شمر : أم الخبائث : التي تجمع كُل خبيث .
قال : وقال : الفصيح في أعراب قَيس : إذا قيل : أُمّ الشر ، فهي تَجمع كل شَرّ على وَجه الأرض . -
وإذا قيل أُمّ الخير ، فهي تَجمع كُلّ خَير .
قال : وقال ابن شميل : الأم لكُل شيء ، هي المجَمع له والمَضَمّ .
وأُم الرأس ، هي الخريطة التي فيها الدِّماغ .
وأمُّ النُّجوم : المَجَرّة .
وأمُّ الطَّريق : مُعظمها ، إذا كان طريقاً عظيماً وحوله طُرق صِغار فالأعظم أُمّ الطريق .
وأمّ اللُّهَيْم : هي المَنِيّة .
وأمّ خَنُّور : الخِصْب .
وأمّ جابر : الخُبز .
وأمّ صَبَّار : الحَرَّة .
ورُوي عن عَمرو ، عن أبيه ، أنه قال :
أمّ عُبَيد : هي الصَّحراء .
وأمّ عَطِيّة : الرَّحَى .
وأمّ شَمْلة : الشَّمْس .
وأمّ الخُلْفُف : الدَّاهية .
وأمّ رُبَيْق : الحرب .
وأمّ ليْلى : الخَمْرُ . وليلى : النَّشوة .
وأمّ دَرْز : الدُّنيا .
وأمّ بَحنة : النَّخلة .
وأمّ سِرياح : الجرادة .
وأمّ عامر : المَقْبُرة .
وأمّ جابر : السُّنْبلة .
وأمّ طِلْبة : العُقاب .
وكذلك : أمّ شَعْواء .
وأمّ حباب : هي الدُّنيا ؛ وهي أمّ وافرة .
وأمّ زافرة : البَيْن .
وأمّ سَمْحة : العَنْز .
ويُقال لِلْقِدْر : أمّ غِياث ، وأمّ عُقْبة ، وأمّ بيضاء ، وأمّ دسمة ، وأمّ العِيَال .
وأمّ جِرْذَان : النَّخلة ، وإذا سَمَّيت رجلاً بأُم جِرذان لم تَصْرفه .
وأمّ خَبِيص ، وأمّ سُويد ، وأمّ عَقاق ، وأمّ عَزمة ، وأمّ طبيخة ، وهي أمّ تسعين .
وأمّ حِلْس : الأثان .
وأمّ عمرو ، وأمّ عامر : الضَّبُع .
ابن هانىء ، عن أبي زيد ، يقال : إنه لحسن أمّة الوَجْه ، يعنون : سُنَّته وصُورته .
وإنه لقبيح أمّة الوَجه .
وأخبرني المنُذري ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : يُقال للرجل العالم : أُمّة .
قال : والأُمّة : الجماعة .
والأُمّة : الرجل الجامع للخَيْر .
والأُمة : الطاعة .
وأُمّة الرَّجُل : وَجهه وقامَتُه .
وأُمّة الرَّجل : قَوْمُه .
والإمّة ، بالكسر : العيش الرَّخِيّ .
وقال أبو الهيثم : فيما أخبرني عنه المنذري ، قال : الأُمَّة : الحِين .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ ) ( يوسف : 45 ) .
قال : بعد حينٍ من الدَّهْر .
قال أبو الهيثم : والأُمّة : الدِّين .
والأُمّة : المُعلِّم .
وقال الفراء في قوله تعالى : ( إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا ) ( النحل : 120 ) .
قال : أُمّة معلِّما للخير .
وروى سَلمة ، عن الفراء : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّا وَجَدْنَآ ءَابَآءَنَا عَلَى ) ( الزخرف : 22 ) ، وهي مثل : السُّنّة والمِلّة .
وقرىء ( على إمّة ) ، وهي الطريقة ، من : أَمَمْت .
يقال : ما أحسن إمّته
قال : والإمّة أيضاً : الملك والنَّعيم ؛ وأَنْشد لعديّ بن زَيد :
ثم بعد الفَلاح والمُلك والإمّة وارتْهمُ هناك القُبور
قال : أراد : إمامة المُلك ونعيمه .
وقال أَبو إسحاق في قوله تعالى : ( كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ ) ( البقرة : 213 ) ، أي : كانو على دين واحد .
قال : والأُمّة : في اللغة أشياء ، فمنها ؛ أن الأُمُّة : الدين ، وهو هذا .
والأُمّة : القامة ؛ وأنشد :
وإن مُعاوية الأَكْرمين حِسان الوُجوه طِوال الأُمَمْ
أي : طوال القَامات .
قال : والأُمّة ، من الناس ، يُقال : قد مَضَت أُمم ، أي : قرون .
والأُمّة : الرجل الذي لا نَظير له ، ومنه قوله تعالى : ( إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا ) ( النحل : 120 ) .
وقال أَبو عُبيدة : معنى قوله ( كان أُمة ) أي : كان إمَاماً . والأُمّة : النِّعمة .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : هو في إمّة من العَيش ؛ وآمة ، أي : خِصْب .
قال شمر . وآمة ، بتخفيف الميم : عَيْب ؛ وأُنْشد :
مَهلاً أَبيت اللّعْن مَهْ
لاً إنّ فيما قُلت آمَهْ
وذكر أبو عمرو الشَّيباني أن العرب تقول للشيخ إذا كان باقي القُوة : فلان بإِمّةٍ ، راجع إلى الخير والنّعمة ، لأن بقاء قُوته من أعظم النِّعمة .
قال : وأَصل هذا الباب كله من ( القَصْد ) .
يقال : أممت إليه ، إذا قَصدته .
فمعنى ( الأمّة ) في الدّين ، أن مَقصدهم مقصدٌ واحد .
ومعنى ( الإمّة ) في النِّعمة ؛ إنما هو الشيء الذي يَقْصده الخلق ويَطْلُبونه .
ومعنى ( الأمة ) في الرجُل المُنفرد الذي لا نَظير له : أنّ قَصْده مُنفرد من قصد سائر الناس ؛ قال النابغة :
وهل يَأْثمن ذو أُمّة وهو طائع
ويُروى : ذو إمّة .
فمن قال : ذو أمّة ، فمعناه : ذو دِين .
ومن قال : ذو إمّة ، فمعناه : ذو نعمة أُسديت إليه .
قال : ومعنى ( الأُمّة ) : القامة ، سائر مَقْصَد الجسد .
فليس يخرج شيء من هذا الباب عن معنى ( أممت ) ، أَي : قصدت .
ويقال : إمامنا هذا حَسن الإمّة ، أي : حسن القيام بإمامته إذا صلّى بنا .
وقال أبو إسحاق : قالوا في معنى الآية غيْرَ قولٍ .
قال بعضهم : كان الناس فيما بين آدم ونوح كُفَّاراً فَبعث الله النَّبيين يُبشِّرون مَن أَطاع بالجنّة ويُنذرون مَن عَصى بالنار
وقال آخرون : كان جميع مَن مع نوح في السَّفِينة مُؤمناً ثم تَفرّقوا من بعده عن كُفْر ، فَبعث الله النبيين .
قال : وقال آخرون : الناس كانوا كفّاراً فبعث الله إبراهيم والنَّبيِّين من بعده .
قلت : و ( الأمّة ) فيما فسروا ، يَقع على الكفّار وعلى المُؤمنين .
وقال الله تعالى : ( وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلاَّ أَمَانِىَّ ) ( البقرة : 78 ) .
قال أبو إسحاق : معنى ( الأمي ) في اللغة : المنسوب إلى ما عليه جَبَلَتْه أُمّه ، أَي : لا يكتب ، فهو في أنه لا يكتب على ما ولد عليه . وارتفع ( أميون ) بالابتداء ، و ( منهم ) الخبر .
وقال غيره : قيل للذي لا يكتب : أُمي ، لأن الكتابة مكتسبة ، فكأنه نُسب إلى ما وُلد عليه ، أي : هو على ما ولدته أُمه عليه .
وكانت الكتابة في العرب في أهل الطائف تعلّموها من رجل من أهل الحيرة ، عن أَهل الأنبار .
قال أبو زيد : الأمّي من الرجال : العَيِيّ القليل الكلام الجافي الجلْف ؛ وأَنشد :
ولا أَعُود بعدها كَرِيّا
أمارس الكَهْلة والصَّبِيَّا
والعَرَب المنفَّه الأمِّيّا
قيل له : أميّ ، لأنه على ما وَلدته أُمه عليه من قلة الكلام وعُجْمة اللّسان .
وقيل للنبي محمد ( صلى الله عليه وسلم ) الأُمي ، لأن أُمة العرب لم تكن تكتب ولا تقرأ المكتوب ، بعثه الله رسولاً وهو لا يكتب ولا يقرأ من كتاب ، وكانت هذه الخلة إحدى آياته المُعجزة ، لأنه ( صلى الله عليه وسلم ) تلا عليهم كتاب الله منظوماً مع أميته بآيات مفصلات ، وقصص مؤتلفات ، ومواعظ حكيمات ، تارة بعد أخرى ، بالنَّظم الذي أُنزل عليه ، فلم يغيّره ولم يبدِّل ألفاظه .
وكان الخطيب من العرب إذا ارتجل خطبة ثم أعادها زاد فيها ونَقص ، فَحفِظه الله
جلّ وعزّ على نبيّه كما أَنزله ، وأَبانه من سائر مَن بعثه إليهم بهذه الآية التي بايَن بينه وبينهم بها ، وفي ذلك أَنزل الله تعالى : ( ) إِلاَّ الْكَافِرونَ وَمَا كُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن كِتَابٍ وَلاَ تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لاَّرْتَابَ الْمُبْطِلُونَ ) ( العنكبوت : 48 ) .
يقول جلّ وعزّ : لو كنت تتلو من الكتاب ، أو تخط لارتاب المُبطلون الذين كفروا ، ولقالوا إنه وَجد هذه الأقاصيص مكتوبة فحفظها من الكتب .
الليث : كُل قوم نُسبوا إلى نبي فأُضيفوا إليه ، فهم : أُمّته .
وقيل : أُمة محمد : كُل من أَرسل إليه ممَّن آمن به أَو كفر .
قال : وكل جيل من الناس ، فهم : أُمة على حِدة .
وقال غيره : كل جنس من الحيوان غير بني آدم أُمّة على حدة ؛ قال الله تعالى : ( وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِى الاَرْضِ وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ ) ( الأنعام : 38 ) الآية .
ومعنى قوله : ( إلا أمم أمثالكم ) في معنى دون معنى .
يريد : والله أَعلم : أَن الله خلقهم وتعبّدهم بما شاء أن يتعبَّدهم به من تَسبيح وعبادة عَلِمها منهم ولم يُفقِّهنا ذلك .
وجاء في الحديث : ( لولا أَن الكلاب أُمّة تُسبِّح لأَمرتُ بقَتْلها ، ولكن اقْتُلوا منها كُلَّ أَسْود بَهيم ) .
الليث : الإمّة : الائتمام بالإمام .
يُقال : فلان أَحقّ بإِمّة هذا المسجد من فلان ، أَي : بالإمامة .
قلت : الإمّة : الهيئة في الإمَامة والحالة .
يُقال : فلان حَسن الإمّة ، أي : حسن الهيئة إذا أمّ الناس في الصلاة .
والإمام : كل من ائتم به قومٌ كانوا على الصّراط المستقيم أو كانوا ضالّين .
والنبي ( صلى الله عليه وسلم ) إمَام أُمته ، وعليهم جميعاً الائتمام بسُنَّته التي مَضى عليها .
والخليفة : إمَام رَعيّته .
والقرآن : إمَام المُسلمين .
وإمَام الغُلام في المَكتب ، ما يتعلّمه كُلَّ يوم .
وقال ابن الأعرابيّ في قول الله تعالى : ( يَوْمَ نَدْعُواْ كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ) ( الإسراء : 71 ) قالت طائفة ، بإِمامهم . وقالت طائفة : دينهم وشَرعهم .
وقيل : بكتابهم الذي أحصى فيه عملهم . وقول الله تعالى : ( فَقَاتِلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ) ( التوبة : 12 ) أي : قاتلوا رُؤساء الكفّار وقادَتهم الذين ضُعَفاؤُهم تَبع لهم .
وقرىء قوله تعالى : ( أَئِمَّةَ الْكُفْرِ ( على حَرْفين .
فأكثر القُراء قرؤوا : أيِمة ؛ بهمزة واحدة .
وقرأ بعضهم : أئمة ، بهمزتين .
وكل ذلك جائز .
وقال أبو إسحاق : إذا فَضلنا رجلاً في الإمامة قلنا : هذا أَوَمُّ من هذا .
وبعضهم يقول : هذا أَيَمّ من هذا .
قال : والأصل في ( أئمة ) : أأْمِمَة ، لأنه جمع ( إمام ) مثله : مثال وأَمثلة .
ولكن الميمين لمّا اجتمعتا أُدْغمت الأولى في الثانية ، وأُلقيت حركتها على الهمزة ، فقيل : أَئمّة ، فأبدلت العرب من الهمزة المكسورة الياء .
قال : ومن قال : هذا أَيَمّ من هذا ، جعل هذه الهمزة كلّما تحركت أَبدل منها ياءً .
والذي قال : فلان أَوَمُّ من هذا ، كان عنده أَصلها ( أَأَمّ ) ، فلم يمكنه أن يبدل منه ألفاً لاجتماع الساكنين ، فجعلها واواً مفتوحة ؛ كما في جمع ( آدم ) : أوادم .
وهذا هو القياس .
قال : والذي جعلها ياء قال : قد صارت الياء في ( أَيمّة ) بدلاً لازماً .
وهذا مذهب الأخفش .
والأول مذهب المازنيّ ، وأظنه أَقيس المذهبين .
فأما ( أئمة ) باجتماع الهمزتين ، فإنما يُحكى عن أبي إسحاق : فإِنه كان يجيز اجتماعهما ، ولا أَقول إنها غير جائزة .
والذي بدأنا به هو الاختيار .
وقال الفَرّاء في قوله تعالى : ( وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ ) ( الحجر : 79 ) يقول : في طريق لهم يَمُرون عليها في أَسْفارهم . فجعل الطَّريقَ إمَاماً ، لأنه يُؤَمّ ويُتّبع .
الليث : الأمام ، بمعنى : القُدّام .
وفلان يَؤُم القوم ، أي : يَقْدُمهم .
ويقال : صَدرك أمامُك ، بالرفع ، إذا جعلته اسْماً .
وتقول : أخوك أمامَك ، بالنصب ، لأنه صِفة .
وقال لَبيد ، فجعله اسْماً :
فعدتْ كلا الفرْجين تَحسب أنّه
مولَى المخَافة خَلْفُها وأَمامُها
يصف بقرةً وحشيّة غرّها القنّاص فعَدت ، وكِلا فَرْجَيها ، وهما أمامها وخلفها ، تحسب أنه ألهاه عِمادٌ مولى مخافتها ، أي : وليّ مَخافتها .
قال أبو بكر : معنى قولهم : فلانٌ يؤُمّ أي : يتقدّمهم .
أُخذ من ( الأمام ) ، يقال : فلان إمام القوم ، إذا تَقدَّمهم .
وكذلك قولهم : فلان إمام القوم ، معناه : هو المتقدِّم لهم .
ويكون الإمام رئيساً ، كقولك : إمام
المُسلمين .
ويكون : الكتاب ؛ قال الله تعالى : ( يَوْمَ نَدْعُواْ كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ ) ( الإسراء : 71 ) .
ويكون ( الإمام ) : الطريق الواضح ، قال الله تعالى : ( وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ ) ( الحجر : 79 ) . ويكون ( الإمام ) : المثال ، وأنشد :
أبوه قبله وأبو أبيه
بنَوا مجد الحياة على إِمامِ
معناه : على مثال ؛ وقال لَبيد :
ولكُلّ قَومِ سُنَّة وإمامُها
الحرّاني ، عن ابن السِّكيت ، قال : الأَمُّ ، هو القَصْد .
يقال : أممته أؤُمه أمّاً ، إذا قَصَدْت له .
وأَمَمته أَمًّا : إذا شَجَجْته .
وشَجَّة آمَّةٌ .
قال : والأَمَم ، بين القريب والبَعيد .
ويقال : ظَلَمت ظلماً أَمَماً ؛ قال زُهير :
كأن عَيْني وقد سال السَّلِيلُ بهم
وَجِيرة ما هُمُ لو أنهم أَمَمُ
ويقال : هذا أمر مُؤَامٌّ ، أي : قَصْدٌ مُقَارِب .
وأَنشد الليث :
تسألُني برامَتَين سَلْجَمَا
لو أنها تَطْلب شَيئاً أَمَمَا
أراد : لو طلبت شيئاً يقرب مُتناوله لأطْلَبْتُها ، فأما أن تطلُب بالبلد القَفر السَّلْجم ، فإنه غير مُتَيَسِّر ولا أَمَم .
ويقال : أَمَمْتُه أمًّا ، وتَيَمَّمته تَيَمُّمًّا ، وتَيَمَّمْتُه يَمامةً .
قال : ولا يَعرف الأصمعيّ ( أَمَّمْته ) بالتّشديد .
ويُقال : أَمَمْتُه ، وأَمَّمْته ، وتأَمَّمْته ، وتَيَمَّمته ، بمعنى واحد ، أي : توخيته وقَصَدْتُه .
والتَيمُّم بالصَّعيد ، مأخوذ من هذا .
وصار ( التيمّم ) عند عوام الناس المَسْح بالتراب ، والأصل فيه ، القَصْد والتوخِّي ؛ قال الأعشى :
تَيَمَّمت قيساً وكم دُونه
من الأرض من مَهْمَهٍ ذي شَزَنْ
اللّحياني ، يقال : أَمّوا ، ويَمُّوا ، بمعنى واحد ، ثم ذكر سائر الُّلغات .
الليث : إذا قالت العرب للرجل : لا أُم لك ، فإِنه مَدْحٌ عِنْدهم .
وقال أبو عُبيد : زَعم بعضُ العلماء أن قولهم : لا أبا لك ، ولا أب لك : مدح ؛ وأن قولهم : لا أُمَّ لك : ذمّ .
قال أبو عُبيد : وقد وجدنا قولهم : لا أُمّ لك ، قد وُضع موضع المَدح ؛ قال كَعْب الغَنويّ :
هَوت أُمّه ما يَبْعث الصُّبح غادياً
وماذا يُؤَدّي الليلُ حين يُؤوبُ
قال أبو الهيثم : وأين هذا ممّا ذهب إليه أبو عُبيد ، وإنما معنى هذا كقولهم : ويح أُمه ، ويل أمّه ، وهَوت أُمه ، والوَيل لها ، وليس في هذا من المدح ما ذَهب إليه ، وليس يُشبه هذا قولهم : لا أُم لك ، لأن قوله : لا أم لك ، في مذهب : ليس لك أُمٌّ حرة ، وهذا السبّ الصريح ، وذلك أن بني الإماء عند العرب مَذْمُومون لا يَلحقون ببني الحرائر ، ولا يقول الرَّجلُ لصاحبه : لا أُم لك ، إلا في غضبه عليه مُقصِّراً به شاتماً له .
قال : وأما إذا قال : لا أَبا لك ، فلم يَتْرك من الشَّتيمة شَيئاً .
يم : الليث : اليَمُّ : البَحر الذي لا يُدْرك قَعْره ولا شَطّاه .
ويقال : اليَمُّ : لُجّته .
ويُمَّ الرَّجُل ، فهو مَيْمُوم ، إذا وقع في البَحر وغَرِق فيه .
ويُقال : يُمَّ الساحلُ ، إذا طَما عليه البحرُ فغَلَب عليه .
قلت : اليَمّ : البَحر ، وهو معروف ، وأصله بالسُّريانية ، فعرّبته العرب ، وأصله : ( يَماً ) .
ويقع اسم ( اليم ) على ما كان ماؤه مِلْحاً زُعافاً ، وعلى النَّهر الكبير العَذْب الماء .
وأُمرت أُم مُوسى حين وَلدتْه وخافت عليه فِرعون أن تجعله في تابوت ثم تَقذفه في اليَمّ ، وهو نَهر النّيل بمصر ، وماؤه عَذب ؛ قال الله تعالى : ( فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ ) ( طه : 39 ) فجعل له ساحلاً ؛ وهذا كله دليلٌ على بُطلان قول الليث في ( اليم ) : إنه البحر الذي لا يُدرك قَعْره ولا شَطَّاه .
وأما ( اليمام ) من الطَّير ، فإن أبا عُبيد قال : سمعتُ الكسائي يقول : اليمَام : من الحَمام التي تكون في البُيوت ، والحمام : البرّي .
قال : وقال الأصمعي : اليمام : ضَرْب من الحمام ؛ بَرِّيّ .
وأما ( الحمام ) فكُل ما كان ذا طَوق ، مثل القُمْريّ والفاختة .
وقال غيره في ( اليمامة ) وهي القرية التي قَصبتها : حَجْر ، يقال : إن اسمها فيما خَلا كات ( جَوًّا ) فسُمِّيت : يمامة باسم امرأة كانت تَسكنها ، واسمها ( يمامة ) ، والله أعلم .
أما : قال الليث : الأمَة : المرأة ذاتُ العُبوديّة .
وقد أَقرّت بالأُمُوَّة .
وقال غيره : يُقال لجمع ( الأمة ) : إماء ، وإمْوان ، وثلاث آمٍ ، وأَنْشد :
تَمْشي بها رُبدُ النَّعا
مِ تَماشِيَ الآم الزَّوافِر
وقال أبو الهيثم : الآم : جمع الأَمَة ، كالنَّخلة والنَّخْل ، والبَقْلة والبَقْل .
وأصل ( الأمة ) أَمْوة ، حذفوا لامها لمّا كانت من حروف اللين ، فلما جَمعوها على مثال : نَخلة ونخل ، لَزِمهم أن يقُولوا : أَمة وآم ، فكرهوا أن يجعلوها على حَرفين ، وكرهوا أن يردُّوا الواو المحذوفة لمّا كانت في آخر الاسم ، لاستثقالهم السكوت على ( الواو ) ، فقدموا ( الواو ) فجعلوها ألفاً ، فيما بين الألف والميم .
وقال الليث : يُقال : ثلاث آمٍ .
وهو على تقدير ( أفْعُل ) .
قلت : لم يزد الليث على هذا ، وأُراه ذهب إلى أنه كان في الأصل : ثلاث أَمْوُيٍ .
والذي حكاه لي المُنذريّ أصحّ وأَقيس ، لأني لم أَر في باب القلب حرفين حُوِّلا ، وأُراه جُمع على ( أَفْعُل ) على أن الألف الأولى من ( آم ) ألف ( أفْعُل ) ، والألف الثانية فاء ( أفعل ) وحذف ( الواو ) من ( آمُو ) فانكسرت ( الميم ) كما يقال في جمع ( جِرْو ) ثلاثة أَجْرٍ ، وهو في الأصل : ثلاثة أَجْرُوٍ ، فلما حُذفت الواو جُرّت الراء .
والذي قاله أبو الهيثم قول حَسَن .
قال المبرد : أصل ( أمَة ) : فَعَلة ، متحركة العَين ، وليس شيء من الأسماء على حرفين إلاّ وقد سَقط منه حرف يُستدَلّ عليه بجمعه أو تَثنيته ، أو بفعل إن كان مُشتقَّاً منه ، لأن أقلّ الأصول ثلاثة أحرف ، ف ( أَمة ) الذاهب منها ( واو ) لقولهم : إِمْوَان .
قال : و ( أمة ) : فَعَلة ، متحرِّكة .
ويُقال في جمعها : آمٍ ، ووزن هذا ( أَفْعُل ) ، كما يقال : أَكمة وأكم ، ولا يكون ( فَعْلة ) على ( أَفْعُل ) . ثم قالوا : إِمْوان ، كما قالوا : إخْوان .
وقال ابن كيسان : تقول : جاءتْني أَمة الله .
وإذا ثَنّيت قلت : جاءتني أمتا الله .
وفي الجمع على التكسير : جاءتني إِمَاء الله ، وإِمْوان الله ، وأَمَوات الله ، ويجوز : أَمات الله ، على النَّقص .
ويُقال : هن آمٌ لزيد ، ورأيت آماً لزيد ، ومررت بآمٍ لزيد .
فإذا كثرت : فهي الإماء ، والإمْوان ، والأُمْوان .
أبو عُبيد : ما كنتِ أمةً ، ولقد أَمَوْتِ أُمُوَّة .
وما كنتِ أمَة ، ولقد تأمَّيتِ ، وأَمِيت ، أُمُوّة .
ومأ : أبو عُبيد ، عن الفَرّاء : ومأت إليه أمَأ وَمْئاً ، مثل : أَوْمأت .
قال : وأَنشدني القَنَانِيّ :
ما كان إلاّ وَمْؤُها بالْحَوَاجِبِ
الليث : الإيماء : أن تُومىء برأسك أو بيدك ، كما يُومىء المريض برأسه للرُّكوع والسُّجود .
وقد تقول العرب : أومأ برأسه ، أي قال : لا ؛ قال ذو الرمّة .
قِياماً تَذُبّ البَقَّ عن نُخراتها
بنَهْزٍ كإيماء الرُّؤُوس المَوانِعِ
وأَنْشد ابن شُميل :
قد كُنت أَحْذَر ما أَرى
فأَنا الغداةَ مُوامِئُهْ
قال النَّضر : وزَعم أبو الخَطَّاب : مُوَامِئه : مُعاينه .
وقال الفرّاء : استولى عليّ الأمر ، واسْتَومى ، إذا غَلب عليه .
ابن السِّكيت : يُقال : ذَهب ثوبي فما أدري ما كانت وامِئته ، وما أَدري من أَلمْأ عليه .
وهذا قد يُتكلّم بغير جحد .
وقال الفرّاء : أَوْمى يُومي ، ووَمى يَمي ، مثل : أَوحى يُوحي ، ووَحى .
ويقال : ومأ بالشيء ، إذا ذَهب به .
آم : أبو عُبيد ، عن أبي زَيد ، قال : الآمة ، على مثال العامة : الإمة ، وهي الخِصْب .
وقال شمر : الآمة : العيب ، وأَنْشد :
مَهْلاً أَبَيْت اللَّعْن إنّ فيما قُلت آمَهْ
الليث : الآمَة من الصَّبِيّ : ما يَعْلَق بسُرّته حين يُولَد .
ويُقال : ما لُفّ فيه من خِرْقة وما خَرج معه ؛ قال حسّان :
ومَوْءُودَة مَقْرورة في معَاوِزٍ
بآمتها مَرْسُومة لم تُوسَّدِ
وروى ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الآمة : العَيْب .
والآمَة : العُزّاب ، جمع آمٍ . أراد : أَيِّم ، فقَلب .
وقول النابغة :
أُمْهِرْن أَرْماحاً وهن بآمَةٍ
أَعْجَلْنُهُنّ مَظّنة الإعْذارِ
يريد : أنهن سُبِين قبل أن يُخْفضن ، فجعل ذلك عَيْباً .
ودعا جريرٌ رجُلاً من بني كَلب إلى مُهاجاته ، فقال الكلبي : إنّ نسائي بآمتهنّ ، وإن الشُّعراء لم تدع في نسائك مُتَرَقَّعاً .
أراد : أن نساءه لم يُهتْك سِتْرهن ، ولم تذكر سوآتهن بسُوء ، وأنهن بمنزلة التي وُلدتْ وهي غير مَخْفوضة ولا مُفْتَضَّة .
يوم : الليث : اليوم ، مقدار من طُلوع الشمس إلى غُروبها ؛ والجميع : الأيّام . واليوم : الكون ؛ يقال : نعِم الأخ فلان في اليوم ، إذا نزل بنا ، أي : في الكائنة من الكون إذا حدثت ؛ وأَنْشد :
نِعْم أخُو الهَيْجاء في اليَوْمِ اليَمِي
قال : أراد أن يشتقّ من الاسم نعتاً فكان حدُّه أن يقول : في اليَوم اليَوْم ، فقَلبه كما قلبوا ( العشيّ ) و ( الأينق ) .
وتقول العرب لليوم الشّديد : يوم ذو أيّام ، ويوم ذو أياييم ، لطُول شرّه على أهله .
وقال : و ( الأيّام ) في أصل البناء : أَيْوام ، ولكن العرب إذا وجدوا في كلمة ( ياءً ) و ( واواً ) في موضع واحد ، والأولى منهما ساكنة ، أدغموا إحداهما في الأخرى ، وجعلوا الياء هي الغالبة ، كانت قبل الواو أو بعدها ، إلا في كلمات شواذّ تُرْوَى مثل : الفتوة ، والهوّة .
قال ابن كيسان : وسُئل عن ( أيام ) لم ذهبت ( الواو ) ؟ فأجاب : إن كُل ( ياء ) و ( واو ) سَبق أحدهما الآخر بسكون ، فإن ( الواو ) تصير ( ياء ) في ذلك الموضع . وتُدغم إحداهما في الأخرى ، من ذلك ( أيام ) أصلها : أيوام ، ومثلها : سيّد ، وميت ، الأصل : سَيْود ، ومَيوِت .
فأكثر الكلام على هذا إلاّ حرفين : صَيْوب وحَيْوة ، ولو أعلُّوهما لقالوا : صيّب ، وحيّة .
وأما الواو إذا سَبقت فقولك : لويته ليّاً ، وشَويته شَيّاً ؛ والأصل : شَوْياً ، ولَوياً .
وسُئل أبو العبّاس أحمد بن يحيى عن قول العَرب : اليَوْم اليَوْم ؟
فقال : يُريدون : اليَوم اليَوِم ، ثم خَفّفوا ( الواو ) فقالوا : اليَوْم اليَوْم .
وقال الفَراء في قوله تعالى : ( وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ ) ( إبراهيم : 5 ) يقول : خَوِّفهم بما نَزل بعَادٍ وثَمود وغيرهم من العذاب ، وبالعفو عن آخرين ، وهو في المعنى كقولهم : خذهم بالشدّة واللِّين .
الحرّاني ، عن ابن السّكيت : العرب تقول : الأيام ، في معنى ( الوقائع ) .
يُقال : هو عالم بأيّام العرب ، يريد : وقائعها ؛ وأنْشد :
وقائع في مُضر تِسعةٌ
وفي وائِل كانت العاشِرَةْ
فقال : تسعة ، وكان ينبغي أن يقول : تِسع ، لأنّ الوقيعة أنثى ، ولكنّه ذَهب إلى ( الأيام ) .
وقال شَمر : جاءت ( الأيام ) بمعنى : الوقائع والنِّعَم .
قال : وإنما قصّوا الأيام دون ذِكر الليالي في الوقائع ، لأن حروبهم كانت نهاراً ، وإذا كانت ليلاً ذكروها ، كقول لَبِيد :
لَيلة العُرْقوب حتّى غامَرتْ
جَعْفر يُدْعَى ورَهْط ابن شَكَل
وقال مجاهد في قول الله تعالى : ( يَغْفِرُواْ لِلَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ أَيَّامَ ) ( الجاثية : 14 ) .
قال : نِعَمه .
وقال شمر في قولهم :
يوماه يَوْم نَدىً ويومُ طِعان
ويوماه : يوم نعيم ويوم بُؤس .
فاليوم ، ها هنا : بمعنى الدهر ، أي : هو دَهْرَه كذلك .
وحدثنا المُنذري ، عن مكين ، عن عبد الحميد بن صالح ، عن محمد بن أبان ، عن أبي إسحاق ، عن سعيد بن جُبير ، عن ابن عباس ، عن أُبيّ بن كعب ، عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله تعالى : ( وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ ) ( إبراهيم : 5 ) قال : ( أيامه : نِعمه ) .
وأما قول عَمرو بن كُلثوم :
وأيّام لنا غرٌّ طوال
فإنه أراد أيّام الوقائع التي نُصروا فيها على أَعْدائهم . وقوله :
شَرّ يَوْمَيْها وأَغواه لها
رَكِبت عَنْزُ بحدْجٍ جَمَلاَ
أراد : شر أيّام دَهرها ، كأنه قال : شر يَوْمَي دَهْرها الشَّرَّين .
وهذا كما يقال : إن في الشّر خياراً .
ويم : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الوَيْمة : التُّهمة .
الماء : الليث : الماء : مَدَّتُه في الأصل زيادة ، وإنما هي خَلف من ( هاء ) محذوفة .
وبيان ذلك أنه في التصغير : ( مُوَيه ) ، وفي الجمع : مِيَاه .
قال : ومن العرب من يقول : هذه ماءة ، كبني تميم ، يَعنون : الركّية بمائها .
فمنهم من يَرويها ممدودة ، ومنهم من يقول : ماةَ ، مَقْصورة ، وماء كثير ، على قياس : شاة وشاء .
قلت : أصل ( الماء ) : ماه ، بوزن ( تاه ) ، فثقلت الهاء مع السّاكن قبلها فقلبوا الهاء مدّة ، فقالوا : ماء ، كما ترى .
والدليل على أن الأصل فيه الهاء قولُهم : أَماه فلان رَكِيَّة ، وقد ماهت الركيّة ، وهذه مُوَيْهة عذبة . ويُجمع : مياهاً .
وقد ذكرت هذا في معتل ( الهاء ) بأكثر من هذا الشَّرح .
والماء ، الميم مُمالة والأَلف ممدودة : حكاية أصوات الشاء والظّباء ، قال ذو الرّمة :
داعٍ يُناديه باسم الماءِ مَبْغُومُ
وقال الكناني : مَوّيت ماءً حَسنة ، إذا كتبتها .
وحكى اللّحياني عن الرُّؤَاسي ، يقال : هذه قصيدة مَوويّة : قافيتها ( ما ) ، ولوَويّة ، إذا كانت على ( لا ) .
وقال غيره : قصيدة مائّية وماويّة ، ولائيّة ولاويّة ، ويائية وياويّة .
وهذا أَقيس .
والماويّة : المرآة ، أصلها مائية ، فقُلبت المَدّة واواً ؛ كما يقال : شاوِيّ .
وقال : ( الماوّية ) بتشديد الياء ، هي المرآة ، نُسبت إلى الماء لصفائها ، وأن الصور ترى فيها كما ترى في الماء الصافي ، والميم أصلية فيها .
كتاب الحروف الجوف
يقال للياء والواو والألف : الأحرف الجوف .
وكان الخليل يُسمّيها الحروف الضَّعيفة الهوائية .
سُميت جوفاً لأنه لا أحياز لها ، فنسبت إلى أحيازها كسائر الحروف التي لها أَحياز ، إنما تخرج من هواء الجوف ، فسمِّيت مرة جُوفاً ، ومرة هوائية .
وسُميت ضعيفة لانتقالها من حال إلى حال عند التصرّف باعتلال .
قلت : وأنا أبدأ بتفسير ما يأتلف منها ، ويكون لها أفعال ، أو يكون أسماء وأدوات ، ثم أَذكر هجاءها منفردة ومعروفة بمعانيها ، لتقف عليها إن شاء الله تعالى .
أَبنية أفعالها وأسمائها
أوى وأى وي أيّ أيْ أوْ أوّ وا
الواو : ومعناها في العطف وغيره .
( فعل ) الألف مهموزة وساكنة ( فعل ) اليائي .
أوى : تقولُ العرب : أوى إلى منزلهِ يَأوي أُويّاً .
وآويته أنا إيواءً .
هذا الكلام الجيد .
ومن العرب من يقول : أَويت فلاناً ، إذا أنزلته بك .
وأَوَيت الإبل ، بمعنى آويتها .
وأقرأني الإيادي عن شَمر لأبي عُبيد ؛ يقال : أَوَيته ، بالقصر ؛ وآويته ، بالمد ، على أفعلته ، بمعنى واحد .
قال : وأويت إلى فلان ، بالقصر لا غير .
وأخبرني المنذري ، عن أبي الهيثم أنه أنكر أن يقال : أويت ؛ بقصر الألف ، بمعنى آويت .
قال : ويقال : أويت فلاناً ، بمعنى : أويت إليه .
قلت : ولم يَحفظ أبو الهيثم رحمه الله هذه اللغة ، وهي صحيحة .
وسمعت أعرابيّاً فصيحاً من بني نُمير كان اسْتُرعي إبلاً جُرْباً ، فلما أراحها مَلَثَ الظّلامِ نَحَّاها عن مأوى الإبل الصّحاح ، ونادى عريفَ الحيّ وقال : ألا أين آوي هذه الإبل المُوقَّسة ؟ ولم يقل : أُووِي .
وروى الرُّواة عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا يأوي الضالّة إلاّ ضالّ ) .
هكذا رواه فُصحاء المُحدّثين ، بفتح الياء .
وهو عندي صحيح لا ارتياب فيه ، كما رواه أبو عُبيد عن أَصحابه .
وسمعتُ الفصيح من بني كلاب يقولُ لمأوى الإبل : مأواة ، بالهاء .
وأَخبرني المنذري ، عن المفضل ، عن أبيه ، عن الفراء ، أنه قال : ذُكر لي أنَّ بعض العرب يُسمِّي مَأْوى الإبل : مأوِي ، بكسر الواو .
قال : وهو نادر ، ولم يجىء في ذوات الياء والواو : مَفْعِل ، بكسر العين ، غير حرفين : مَأْقِي العين ، ومَأْوِي الإبل ، وهما نادران .
واللغة العالية فيهما : مأوَى ، ومُوقٌ ومأقٌ .
ويُجمع ( الآوي ) مثال ( العاوي ) : أُوِيّاً ، بوزن ( عُوِيّاً ) ؛ ومنه قولُ العجّاج :
كما يُدانِي الحِدأ الأُوِيّ
شبّه الأثافي واجتماعها بحدأ انضمت بعضها إلى بعض ، فهي متأوّية ومتأوّيات .
قلت : ويجوز : تآوَت ، بوزن ( تعاوت ) على ( تفاعلت ) .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : تأوّى الجرح ، وأَوَى ، وتآوَى ، وآوَى ، إذا تقارب للبُرء .
وفي الحديث : إن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يُخَوِّي في سُجوده حتى كَنّا نَأْوي له .
قلت : معنى قوله ( كنا نأوي له ) بمنزلة قولك : كنّا نرثي له ، ونرقّ له ، ونُشفق عليه من شدّة إقلاله بَطْنَه عن الأرض ومدّه ضَبُعَيه عن جَنْبيه .
يقال : أَوَيْت له آوي له أويةً ، وأيّة ، ومَأوية ، ومأواة ، إذا رَثَيت له .
واستأويته ، أي استرحمته ، استيواء ؛ وقال :
ولو أنِّي اسْتأْوَيْتُه ما أَوى لِيا
وقال الآخر :
أراني ولا كُفرانَ لله أَيَّةً
لِنَفسي لقد طالَبْتُ غيرَ مُنِيلِ
أي : غير مُقْلق من الفزع . أراد : لا أكفر الله أيّة لنفسي ، نصبه لأنه مَفْعول له .
وأياة الشمس ، وآياتها : ضوؤها ؛ قال :
سَقته إياة الشَّمس إلا لِثَاتِه
ويقال : الأياء ، بالمد ؛ والإِيا ،
بالقصر .
ولم أسمع لهما فعلاً .
وأخبرني المُنذري ، عن أحمد بن يحيى أنه قال : الأياء : مفتوح الأول ممدود ؛ والإياء ، مكسور الألف مقصور ، وإياة ، كله واحد : شُعاع الشّمْس وضوؤها .
رَوى ذلك الفراء ، عن الكسائي ؛ وأنشد :
سَقَتْه إياةَ الشَّمْس الإلثاته
أُسِفّ ولم يُكْمَد عليه بإثمد
وروى ابن شُميل عن العرب : أَوّيتُ بالخيل تأَوِيةً ، إذا دَعوتَها : آوُوه ، لِتَريع إلى صوتك ؛ ومنه قول الشاعر :
في حاضِرٍ لَجِبٍ قاسٍ صواهلُه
يُقال للخيل في أَسْلافه آوُو
قلت : وهو مَعروف مِن دعاء العَرب خَيْلَها .
وأى : الأصمعي وغيره ، يُقال : وأيت أَئِي وَأْياً ، إذا ضَمنت ووَعدت ؛ وأَنْشد أبو عُبيد :
وما خُنْتُ ذا عَهد وَأَيْت بعَهْده
ولم أحْرم المُضْطَرّ إذ جاء قانِعاً
الليث : يقال : وَأَيْت لك به على نفسي وَأْياً . والأمر : أَهْ . والاثنين : أَيَا . والجميع : أَوْا .
تقول : أَهْ ، وتسكت ؛ ولا تَأَه ، وتَسْكت .
وهو على تقدير : عه ، ولا تَعَه .
وإن مَررت قلت : إبِمَا وعدت ، إيَا بِما وعدتما ، كقولك : عِ ما يُقال لك ، في المُرور .
والوَأَى : الفرس السَّريع المُقْتدر الخَلْق .
والنَّجيبة من الإبل يقال لها : الوآة ، بالهاء ؛ وأَنْشد :
ويقول ناعتُها إذا أَعْرضْتها
هذي الوآة كصَخْرة الوَعْلِ
وقال القُتيبي : قال الرِّياشي : الوئيّة : الدُّرة ، مثل : وَئيّة القِدر .
قلت : ولم يضبط القُتيبي هذا الحرف ، والصواب الوَنِيّة ، بالنون : الدُّرة ، وكذلك الوَنَاة ، وهي الدُّرة المَثْقوبة .
وأما ( الوئيّة ) فهي القِدر الكبيرة .
وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : من القُدور : الوَئِيّة ، على ( فَعِيلة ) وهي الواسعة .
وقال الأصمعي مثله ؛ وأنشدنا :
وقِدْر كرأل الصَّحْصَحان وَئِيَّة
أنخت لها بَعد الهُدوِّ الأثافِيا
وأخبرني المُنذري ، عن أبي الهيثم ، أنه قال : قِدْر وَئِيّة ، ووَئِيبة .
فمن قال : ( وئيّة ) ، فهي من الفرس الوَأَى ، وهو الضَّخم .
ومن قال : وَئيبة ، فهو من الحافِر الوَأْب .
والقِدح المُقعَّب يُقال له : وَأْبٌ ؛ وأَنْشد :
جاء بِقدْرٍ وَأْبة التَّصْعيد
والأفتعال من : وأى يئي : اتَّأَى يَتَّئي ، فهو مُتَّىءٍ .
والاستفعال منه : اسْتوأى يَسْتوئي ، فهو مُسْتَوْءٍ .
وي : الليث : وَي : يكنى بها عن ( الوَيْل ) .
وقد تدخل ( وي ) على ( كأن ) المُخفَّفة والمشدّدة ؛ وقال الله تعالى : ( بِالاَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ ) ( القصص : 82 ) .
قال الخليل : هي مَفْصولة ، تَقُول : وي ، ثم تبتدىء فتقول : كأن .
وقد ذكر الفَراء قول الخليل هذا ، وقال : ( ويكأن ) : ( وي ) مُنفصلة من ( كأن ) ، كقولك للرجل : وَيْ أما ترى ما بين يديك فقال : وي ، ثم استأنف ) بِالاَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ ( ، وهو تعجّب ؛ و ( كأن ) في المعنى : الظنّ والعِلْم .
قال الفَراء : وهذا وجه يَستقيم ، ولو تكتبها العربُ مُنْفصلة .
ويجوز أن يكون كَثر بها الكلام فوُصلت بما ليست منه ، كما اجتمعت العرب على كتاب ( بابْنؤُمّ ) فوصلوها لكثرتها .
قلت : هذا صحيح ، والله أعلم .
أي ووجوهها
رُوي عن أحمد بن يحيى والمُبرّد أنّهما قالا : ل ( أي ) ثلاثة أُصول :
تكون استفهاماً ، وتكون تعجّباً ، وتكون شرطاً ؛ وأَنشد :
أيّاً فعلت فإنّني لك كاشِحٌ
وعلى انتقاصك في الحَياة وأَزْدَدِ
وقالا معاً : جزم قوله ( وأزدَد ) على النَّسق ، على موضع الفاء التي في ( فإنني ) ، كأنه قال : أيّاً تَفْعل أُبْغضك وأَزَدد .
وهو مثل معنى قِراءة من قرأ : ( قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ ) ( المنافقون : 10 ) .
فتقدير الكلام : إن تُؤَخِّرني أَصَّدَّق وأَكُن .
قالا : وإذا كانت ( أي ) استفهاماً لم يعمل فيها الفِعل الذي قبلها ، وإنما يَرفعها أو يِنصبها ما بعدها ؛ ومنه قوله تعالى : ( لِنَعْلَمَ أَيُّ الحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُواْ أَمَدًا ) ( الكهف : 12 ) .
قال المبرّد : ف ( أي ) رَفعٌ ، و ( أحصى ) رفع بخبر الابتداء .
وقال ثعلب : ( أي ) يرافعه ( أحصى ) .
وقالا : عمل الفِعل في المعنى لا في اللفظ ، كأنه قال : لنعلم أيّاً من أيّ ، ولنعلم أحدَ هذين .
قالا : وأما المَنصوبة بما بعدها ، فقوله تعالى : ( ظُلِمُواْ وَسَيَعْلَمْ الَّذِينَ ظَلَمُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَىَّ مُنقَلَبٍ ) ( الشعراء : 227 ) نَصَب ( أيًّا )
ب ( ينقلبون ) .
وقال الفَرّاء : أي ، إذا أَوْقَعت الفِعل المتقدّم عليها خَرجت من معنى الاستفهام ، وذلك إن أردته جائز ، يقولون : لأضربنّ أَيُّهم .
يقول ذلك لأنّ الضرب لا يَقع على اسمٍ يأتي بعد ذلك استفهام ، وذلك أن الضَّرب لا يقع على اثنين .
قال : وقول الله عزّ وجلّ : ( ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَانِ عِتِيّاً ) ( مريم : 69 ) .
من نصب ( أيا ) أَوقع عليها النَّزْعَ ، وليس باستفهام ، كأنه قال : لنستخرجن العاتي الذي هو أشدّ .
ثم فسّر الفَراء وجه الرَّفع ، وعليه القُرّاء ، على ما قدّمنا ذكره من قول ثَعْلب والمُبرّد .
وقال الفَرّاء : و ( أي ) إذا كانت جزاءً فهي على مذهب الذي قال : وإذا كانت ( أي ) تعجباً لم يُجاز بها ؛ لأنّ التعجب لا يُجازى به ، وهو كقولك : أيّ رجل زيد ؛ وأيّ جارية زينب ؟
قال : والعرب تقول : أيّ ، وأيّان ، وأيّون .
إذا أفردوا ( أيّا ) ثنّوها وجمعوها وأنّثوها ، فقالوا : أيّة ، وأيّتان ، وأيّات .
وإذا أضافوها إلى ظاهر أفردوها وذكّروها ، فقالوا : أيّ الرجلين ؟ وأيّ المرأتين ؟ وأيّ الرجال ؟ وأي النِّساء .
وإذا أضافوا إلى المَكْنِيّ المُؤَنّث ذكّروا وأَنّثوا ، فقالوا : أيّهما ، وأيتهما ، للمرأتين .
وقال تعالى : ( أَيًّا مَّا تَدْعُواْ ) ( الإسراء : 110 ) .
وقال زُهير في لُغة من أَنّث :
وزَوّدُوك اشْتياقاً أَيَّةً سَلَكُوا
أراد : أيّة وُجهة سَلكوا ، فأنّثها حين لم يُضِفْها .
قال : ولو قُلْت : أيّاً سَلكوا ، بمعنى : أيّ وجه سلكوا ؟ كان جائزاً .
ويقول لك قائل : رأيتُ ظبياً ؛ فتُجِيبه : أيّاً ؟
ويقول : رأيت ظَبْيَيْن ؛ فتقول : أَيَّيْن ؟
ويقول : رأيت ظِباءً ؛ فتقول : أيّات ؟
ويقول : رأيت ظبيةً ؛ فتقول : أيّةً ؟
قال : وإذا سألت الرجل عن قبيلته ، قلت : المَيِّيُّ .
وإذا سألته عن كُورته ، قلت : الأيِّيّ .
وتقول : مَيِّيٌّ أنت ؟ وأَيِّيٌّ أنْت ؟ بياءين شَدِيدتَيْن .
وحكى الفرّاء عن العرب في لُغَيَّة لهم :
أيّهم ما أدرك يركب على أيّهم يُريد .
وقال سيبويه : سألت الخليل عن قوله :
فأَيِّي ما وأَيّك كان شَرّاً
فسِيقَ إلى المَقامة لا يَراها
فقال : هذا بمنزلة قول الرّجُل : الكاذبُ منِّي ومنك فَعل الله به .
وقال غيره : إنما يُريد أنك شرّ ، ولكنه دَعا عليه بلَفظ هو أحسن من التَّصريح ، كما قال الله تعالَى : ( قُلِ اللَّهُ وَإِنَّآ أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِى ) ( سبأ : 24 ) .
وأنشد المفضّل :
لقد علم الأَقوامُ أيّي وأَيّكم
بَني عامِرٍ أَوْفَى وفاءً وأَظْلَمُ
معناه : علموا أني أوفى وفاءً وأنتم أظلم .
قال : وقوله : فأيّي ما وأيك ، ( أي ) موضع رفع ، لأنه اسم ( كان ) ، وأيّك ، نَسق عليه ، و ( شر ) ، خبرها .
قال : وقوله :
فسِيق إلى المقامة لا يراها
أي : عَمي ، دعاءٌ عليه .
أبو زيد : صَحِبه الله أيّاً ما تَوَجَّه .
يريد : أينما توجَّه .
وقال اللَّيث : أيّان ، هي بمنزلة : مَتَى .
قال : ويختلف في نونها ، فيقال : أصليّة ، ويقال : زائدة .
وقال الفَرّاء : أصل ( أيان ) : أي أوَان ، فخفّفوا ( الياء ) من ( أيّ ) ، وتركوا همزة ( أوان ) فالتَقَتْ ياءٌ ساكنة بعدها واو ، فأُدغمت ( الواو ) في ( الياء ) .
حكاه عن الكسائي .
وأما قولهم في النّداء : أيّها الرجل ، وأيتها المرأة ، وأيّها الناس .
فإنّ الزجاج قال : أي : اسم مُبْهم مبني على الضم ، من : أيّها الرجل ، لأنه منادَى مُفرد ، و ( الرجل ) صفة ل ( أي ) لازمة ، تقول : يأيها الرجل أَقْبل ، ولا يجوز : يا الرجل ، لأن ( يا ) تنبيه بمنزلة التَّعريف في ( الرجل ) ، فلا يجمع بين ( يا ) وبين ( الألف واللام ) فتصل إلى ( الألف واللام ) ب ( أي ) ، و ( ها ) لازمة ل ( أي ) للتَّنْبيه ، وهي عوض من الإضافة في ( أي ) ، لأن أصل ( أي ) أن تكون مضافة إلى الاستفهام والخبر ، والمُنادى في الحقيقة ( الرجل ) ، و ( أي ) وُصلت إليه .
وقال الكوفيون : إذا قلت : يأيها الرّجل ، ف ( يا ) نداء ، و ( أي ) اسم منادى ، و ( ها ) تنبيه ، و ( الرجل ) صفة ، ف ( الواو ) وَصلت ( أي ) بالتّنبيه ، فصار اسماً تامّاً ، لأن ( أيا ) و ( ما ) و ( من ) و ( الذي ) أسماء ناقصة لا تتم إلا بالصّلات .
ويقال : ( الرّجل ) تفسير لمن نودي .
أي ساكنة الياء
قال أبو عمرو : سألت المُبرّد عن ( أي ) مفتوحة ساكنة ما يكون بعدها ؟
فقال : يكون الذي بعدها بدلاً ، ويكون
مستأنفاً ، ويكون مَنْصوباً .
قال : وسألت أحمد بن يحيى ، فقال : يكون ما بعدها مُترجِماً ، ويكون مُستأنفاً ، ويكون نَصباً بفعل مُضمر .
تقول : جاءني أخوك ، أي : زيدٌ .
ورأيت أخاك ، أي : زيداً .
ومررت بأخيك ، أي : زيدٍ .
وتقول : جاءني أخوك ، فيجوز فيه : أي : زيدٌ ، وأي : زيداً .
ومررت بأخيك ، فيجوز فيه : أي زيدٍ ، وأي زيداً ، وأي زيدٌ .
ويقال : رأيت أخاك ، أي زيداً ، ويجوز : أي زيدٌ .
إي ، بمعنى نعم
الليثُ : إي : يمين ؛ قال الله تعالى : ( قُلْ إِى وَرَبِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِنَّهُ لَحَقٌّ ) ( يونس : 53 ) المعنى : إي والله .
وقال الزجّاج في قوله جَلّ وعزّ : ( أي وربي إنه الحق ) ( يونس 53 ) ، المعنى : نَعم وَرَبِّي .
ونحو ذلك رَوَى أحمد بن يحيى ، عن ابن الأعرابي .
وهذا هو القول الصحيح .
أو : ومعانيها
قال أبو العبّاس ثعلب : ( أو ) تكون تخييراً ، وتكون شَكّاً ، وتكون بمعنى ( بل ) ، وتكون بمعنى ( متى ) ، وتكون بمعنى ( الواو ) .
وقال الكسائي وحده : وتكون شرطاً .
وأنشد أبو زيد فيمن جعلها بمعنى ( الواو ) :
وقد زَعمت ليلى بأَنِّيَ فاجِرٌ
لِنَفْسي تُقاها أو عليها فُجورُها
معناها : وعليها .
وأنْشد الفراء :
إنّ بها أَكْتلَ أَو رِزَامَا
خُويربان يَنْقُفَان الهامَا
وقال أبو زيد في قول الله جلّ وعزّ : ( يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِاْئَةِ أَلْفٍ أَوْ ) ( الصافات : 147 ) إنما هي : ويزيدون .
وكذلك قال في قوله تعالى : ( أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ ءابَاؤُنَآ أَوْ أَن نَّفْعَلَ ) ( هود : 87 ) . قال : تفسيره : وأن نفعل .
وقال الفراء في قوله جل وعز : ( ) مِّن يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِاْئَةِ أَلْفٍ ) ( الصافات : 147 ) أو يزيدون عندكم ، فيجعل معناها للمخاطبين ، أي : هم أصحاب شارة وزيّ وجَمال رائع ، فإذا رآهم الناس قالوا : هؤلاء مائتا ألف .
وقال أبو العباس المبرّد : ( إلى مائة ألف ) ، فهم فَرْضُه الذي عليه أَن يُؤدّيه .
وقوله ) أو يزيدونٍ ( يقول : فإن زادوا بالأولاد قبل أن يُسْلِموا فادْعُ الأولاد أيضاً ، فيكون دعاؤُك للأولاد نافلة لك لا يكون عليك فَرْضاً .
قلت : وأمّا قوله تعالى في آية الطهارة : ( وَإِنْ كُنتُم مَّرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَآءَ أَحَدٌ مِّنْكُمْ مِّن الْغَآئِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَآءَ ) ( النساء : 43 ) فهو بمعنى ( الواو ) التي تُعرف بواو الحال .
المعنى : وجاء أَحد منكم من الغائط ، أي : في هذه الحالة .
ولا يجوز أن يكون تَخْييراً .
وأَما قوله تعالى : ( أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَآءَ ) ( النساء : 43 ) فهي معطوفة على ما قبلها بمعناها .
وأما قوله تعالى : ( رَبِّكَ وَلاَ تُطِعْ مِنْهُمْ ءَاثِماً أَوْ ) ( الإنسان : 24 ) .
فإن الزجاج قال : ( أو ) ها هنا أوكد من ( الواو ) ، لأن ( الواو ) إذا قلت : لا تُطع زيداً وعمراً ، فأطاع أحدهما كان غير عاصٍ ، لأنه أَمره ألاّ يُطيع الاثنين ، فإذا قال : ولا تطع منهم آثِماً أَو كفورا ، ف ( أو ) قد دَلّت على أن كل واحد منهما أهل لأن يعْصى .
وقال الفراء : ( أو ) إذا كانت بمعنى ( حتى ) فهو كما تقول : لا أزال مُلازمك أو تُعطيني ، وإلا أن تُعطيني .
ومنه قول الله تعالى : ( لَيْسَ لَكَ مِنَ الاَمْرِ شَىْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ ) ( آل عمران : 128 ) .
معناه : حتى يتوب عليهم ، وإلا أن يَتُوب عليهم ؛ ومنه قولُ امرىء القيس :
يُحاول مُلْكاً أو يَمُوت فيُعْذرا
معناه : إلا أن يَمُوت .
وأما الشكّ ، فهو كقولك : خرج زيد أو عمرو ؟
وقال محمّد بن يزيد : ( أو ) من حروف العطف ، ولها ثلاثة معان :
تكون لأحد أمرين عند شكّ المُتكلم أو قصده أحدهما ، وذلك كقولك : أتيتُ زيداً أو عمراً ، وجاءني رجل أو امرأة ؛ فهذا شَكّ .
فأما إذا قَصد أحدهما ، فكقولك : كل السّمك أو اشرب اللبن ، أي : لا تجمعهما ، ولكن اختر أيّهما شِئت .
وكذلك : أعطني ديناراً أو اكسُني ثوباً .
وتكون بمعنى الإباحة ، كقولك : جالس الحسن أو ابن سِيرين ، وأْتِ المَسْجِد أو السُّوق ، أي : قد أذنت لك في هذا الضَّرب من الناس ؛ وإن نهيته عن هذا قلت : لا تجالس زيداً أو عمراً ، أي : لا تجالس هذا الضرب من الناس .
وعلى هذا قولُه تعالى : ( رَبِّكَ وَلاَ تُطِعْ مِنْهُمْ ءَاثِماً أَوكفوراْ ) ( الإنسان : 24 ) أي : ولا تُطع
واحداً منهما ، فافْهمه .
وقال الفراء في قوله : ( أَوَ لَم يَرَوْا ) و ( أو لم يَأْتهم ) إنها ( واو ) مفردة دَخَلت عليها ألف الاستفهام كما دَخَلت على ( الفاء ) و ( ثم ) و ( لا ) .
وقال أبو زيد : يُقال : إنه لفلان أو ما بنَجد قرظَة ، ولآتينّك أو ما بنَجد قرظة ، أي : لآتينّك حقّاً ، وهو توكيد .
أوّ : قال النّحويون : إذا جعلت ( أو ) اسماً ، ثقّلت واوها ، فقلت : هذه أوّ حَسنة .
وتقول ، دع الأوّ جانباً .
تقول ذلك لمن يستعمل في كلامه : افْعَلْ كذا أو كذا ، وكذلك تثقل ( لوَّ ) إذا جعلته اسماً ؛ قال أبو زيد :
إنّ ليَتْاً وإنّ لَوًّا عَناءُ
وقول العرب : أَوِّ من كذا ، بواو ثقيلة ، هو بمعنى : تشكّى مشقّة أو همّ أو حُزن ؛ وأَنْشد بعضهم :
فأوِّ من الذِّكْرى إذا ما ذكرتها
ومن بُعْد أرْضٍ بيننا وسَماءِ
وقال أبو زيد : أنشدنيه أبو الجرّاح :
فَأَوِّه من الذكرى إذا ما ذكرتها
قال : ويجوز في الكلام لمن قال : ( أَوّهِ ) مقصوراً ، أن يقول في ( يَتَفعّل ) : يتأَوَّى ، ولا يقولها بالهاء .
وقال المازني : أَوَّةٌ ، من الفِعْل ، وأصله : أوِوَةٌ ، فأدغمت الواو في الواو وشُدِّدت .
وقال أبو حاتم : هو من الفِعل : فَعْلَةٌ ، بمعنى : أَوّة ، زيدت هذه الألف ، كما قالوا : ضَرب حاقَّ رأسه ، فزادوا هذه الألف .
قال : وليس ( أوّة ) بمنزلة قول الشاعر :
تأوَّه آهة الرَّجُل الحزين
لأن الهاء في ( أَوّة ) زائدة ، وفي ( تأوه ) أَصليّة .
ألا ترى أنهم يقولون : أوتا ، فيقلبون الهاء تاءً .
قال أبو حاتم : وقومٌ من العرب يقولون : آوُوه ، بوزن : عاووه ، وهو من الفِعْل : فاعول ؛ والهاء فيه أصلية .
وقال أبو طالب : قول العامّة : آوَّة : ممدود ، خطأ ؛ إنما هو : آوَّة من كذا ، أَو : أَوْة منه ، بقصر الألف .
وروى أبو العبَّاس ، عن ابن الأعرابي إذا قال الرجل : أَوّة من كذا : رَدّ عليه الآخر : عليك أَوْهَتُك .
وقال الفراء : أنْشدني أبو ثَروان :
أوِّ من الهِجران يوم لقيتها
ومن طُول أَرض دونها وسَماءِ
قال : ويروى : ( فأَوْه ) ، و ( فأَوِّه ) .
وقال غيره : أوّة : فَعْلة ، هاؤها للتأنيث ، لأنهم يقولون : سمعت أَوَّتَك ، فيجعلونها
تاء .
وكذلك قال الليث : أوَّة ، بمنزلة : ( فَعْلة ) ، أَوَّةً لك .
وقال أبو زيد : يُقال : أَوْهِ على زيد ، كسروا الهاء وبينّوها .
وقالوا : أوَّ تَا عَليك ، بالتاء ؛ وهو التلهّف على الشيء عزيزاً كان أو هَيِّناً .
قال أبو عمرو الشيباني ؛ فيما رَوى ثعلب عن عمرو ، عن أبيه : الأُوَّة : الداهية ، بضم الهمزة .
قال : ويقال : ما هي إلا أُوَّةٌ من الأُوَو يا فتى ، أي : داهية من الدواهي .
قال : وهذا من أَغرب ما جاء عنهم حين جَعلوا ( الواو ) كالحرف الصحيح في موضع الإعراب ؛ فقالوا : الأُوَو ، بالواو الصَّحيحة .
وا : قال الليث : وا : حرف نُدبة ، كقول النادبة : وافلاناه

##### Türkçe

**باب اللفيف من حرف الميم**
**ميم** ، **موم** ، **موا** ، **ميا** ، **مأَى** ، **ماء** ، **وأم** ، **أم** ، **ما** ، **أما** ، **إما** ، **أم** ، **يم** ، **أما** ، **مأ** ، **آم** ، **يوم** ، **ويم** ، **ماء** .
Leys dedi: Ebû Abdurrahman dedi: Arapça artık yok olup gitti de **الميم** için **الَّلفيف**’ten başka bir şey kalmadı.

**ميم** : Leys dedi: **الميم**: hece harfidir; şiir zarureti içinde kısaltsan caiz olur.
Halîl, bir Yemenliyi gördüğünü iddia etti; hecelemesi hakkında kendisine soruldu da şöyle dedi: baba, **مِمْ مِمْ**.
Dedi: Hikâyeyi lafız üzerine isabet ettirdi; fakat uzatanlar, uzatma ile hikâyeyi daha güzel yaptılar.
Dedi: Ve iki **الميم**; onlar, (**الجَلَمين**)’den iki **النُّون** mertebesindedir.
Dedi: Halîl, **الميم**’i “**مُطْبقة**” diye adlandırırdı; çünkü onunla konuştuğun zaman kapatırsın.
Dedi: Ve **الميم**; iki hayyizde bulunan, “**المُذْلَقة**” olan altı sahih harftendir: **الفاء** hayyizi ve öteki **اللام** hayyizi.
Ve onu telifte **الفاء** ve **الباء** için üçüncü harf yaptı; o, birinci hayyizin son harfidir; bu hayyiz dudaksaldır.

**موم** : Leys ve başkaları: **المُوم**: **البِرْسَام**’dır.
Denir: **رجلٌ مَمُوم**.
Ve **مِيم** eder: **يُمام**; **مُوماً** ve **مَوْماً**.
Ve (**يموم**) olmaz; çünkü o mef‘ûl bih’tir; **بُرْسِم** gibi; Zû’r-Rumme bir avcıyı vasfederek söyledi:
إذا تَوجَّس رِكزاً من سَنابكها
أو كان صاحبَ أرض أوا به المُومُ
Ve manası: Avcı, kendisini göğe götürür ve ona daima ağzını açar; ta ki vahşi hayvan onun nefesini bulmasın da ürkmesin; onu **المُبَرْسَم** ve **المَزكوم** ile benzetti; çünkü **البِرْسام** ağzı açık tutandır ve **الزَّكام** ağzı açık tutandır.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **مِيم**; o hâlde o **مَمُوم**’dur; (**المُوم**)’dan.
Şemmer dedi, İbn Şümeyl dedi: **المَوْماة**: içinde su olmayan ve içinde ünsiyet edilecek kimse olmayan çöldür.
Dedi: Ve o, çöllerin adlarının cem‘idir.
Ve **المَوامِي**: topluluktur.
Ve denir: **علونا مَوْمَاةً**.
Ve **أرض مَوْمَاة**.
Ebû Ubeyd dedi: **المَوامِي**; **السَّباسِب** gibidir.
Ebû Hayra dedi: O, **المَوْماء** ve **المَوْماة**’dır.
Ve bazısı der: **الهَوْمة** ve **الهَوْماة**.
Ve o, bütün çöllere vâki olan bir isimdir.
Münzirî bana haber verdi, Müberred’den: O dedi ki: Ona denir: **الموماة** ve **البَوْباة**; **الميم** ile ve **الباء** ile.
**مامَة**: **أُمّ عَمرو بن مامة**’nin adıdır.

**موا** : Asmaî: **الماويّة**: aynadır; sanki suya nisbet edilmiştir.
Leys dedi: **الماوِيّة**: billûrdur.
Ve denir: **ثلاث ماويّات**.
Ve ondan bir fiil külfetine girsen, denirdi: **مُمْوَاة**.
Dedim: **ماويّة**; aslında (**مائية**) idi; uzatma **واو**’a çevrildi de **ماويّة** denildi.
Ve ben, Bâdiye’de Basra yolunun üzerinde, Ebû Mûsâ’nın çukurları ile Yensû‘a arasında bir menhel gördüm; ona **ماويّة** denir.
Ve **ماويّة**: kadın adlarındandır; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
ماويَّ يا ربّتما غارةٍ
شَعْواءَ كاللَّذْعة بالمِيسَمِ
Murad etti: **ماوّية**; sonra terhîm etti.

**ميا** : Leys: **ميّة**: bir kadının adıdır.
Ve iddia ettiler ki dişi maymuna **مَيَّة** denir.
Ve denir: **مَنَّة**.
Ve isimde denir: **مَيّ**.

**مأى** : Ebû Zeyd: denir: **مأَوْت السِّقاء مَأْواً** ve **مأَيته مأْياً**: onu genişlettiğin ve onu geniş yaptığın zaman.
Ve aynı şekilde: kap. Ve denir: **تمأَّى السِّقاء**.
O hâlde o **يَتمأَّى**; **تمئِّياً** ve **تَمَوُّءًا**; onu uzattığın zaman genişlediğinde.
Leys dedi: **المَأَى**: kavim arasında koğuculuktur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **مأَيت بين القوم**: bozdum.
Leys: **مأَوت بينهم**; bazısını bazısına vurduğun zaman.
Ve **مأَيت**; aralarında koğuculukla yürüdüğün zaman; ve inşâd etti:
ومأَى بينهم أخُو نكراتٍ
لم يَزَلْ ذا نَمِيمةٍ مأَءَا
Ve **امرأة مَاَّاءَة**: koğucu; **منَّاعة** gibi.
Ve onun istikbali: **يَمْأَى**.
Leys: **المائة**; sonundan (**واو**) hazfedilmiştir.
Ve denildi: Yumuşak bir harftir; bilinmez: (**واوٌ**) mu, yoksa (**ياء**) mı? Ve cem‘i: **المِئُون**.
İbnü’s-Sikkît: **أمأَت الدراهمُ**; yüz olduğu zaman.
Ve ben onu **أمأَيْتها**.
Dedi: Ve dersin: **ثَلثمائة**.
Ve eğer **ثلاث مئين** desen, (**معين**) misali, caiz olurdu; yahut **ثلاث مِىءٍ**; (**مع**) misali; Muzarrad dedi:
وما زَوَّدُوني غَيْر سَحقِ عمامة
وخَمْسمىءٍ منها قَسِيّ وزائِفُ
Dedi: Ve eğer **مئات** desen, (**معاة**) vezninde, caiz olurdu.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: Kavmi kendinle yüz tamamladığın zaman, onları **مَأَيْتَهم** etmiş olursun. Ve onlar **مَمْئيّون**’dur. Ve onları **أَمْئَاهم** edersen, onlar **مُمْؤُون**’dur. Şayet onları başkasıyla tamamlarsan, onları **أَمْأَيتهم** etmiş olursun. O hâlde onlar **مُمْأَوْن**’dur.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Kavim doksan dokuz idi de onları **فأمأيتُهم** ettim; elif ile; **أفْعلتهم** gibi.
Ve aynı şekilde (**الأَلْف**)’te: onları **آلفتهم**.
Ve aynı şekilde onlar öyle oldukları zaman, dedim: **قد أَمْأَوْا** ve **ألْفُوا**; yüz ve bin oldukları zaman.

**ماء** : Lihyânî: **ماءت الهِرّة تَمُوء**; **ماعت تَمُوع** gibi. Ve o, **الضُّغاء**’dır; bağırdığı zaman.
Ve dedi: **هِرّةٌ مَؤُوء**; (**مَعُوع**) vezninde.
Ve onun sesi: **المُواء**; (**فُعال**) üzere.
Amr, babasından: **أَمْوأَ**: kedi bağırışıyla bağırdığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: O, **المائِيّة**’dir; (**الماعيّة**) vezninde. Bu, kedi için söylenir.

**وأم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَأْمة**: uygunluktur. Ve **الويمة**: ithamdır. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Onunla **واءَمْتُه وئاماً** ve **مُواءَمة**; ve o, uygunluktur: onun yaptığı gibi yapmandır.
Ebû Ubeyd dedi: Onların kolaylıkta darb-ı mesellerinden: **لولا الوِئام لهلك اللِّئام**.
Dedi: Ve **الوئام**: övünmedir.
Der ki: Alçaklar, güzel işleri onların ahlâkı olduğu için yapmazlar; ancak övünme ve kerem ehline benzemek için yaparlar; bu olmasaydı helâk olurlardı.
Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür.
Ama âlimlerimizden başkası (**الوئام**)’ı “uygunluk” diye tefsir ederler; derler ki: İnsanların sohbet ve birlikte yaşamada birbirine uygunluğu olmasaydı helâk olurdu.
Ebû Ubeyd dedi: Aslın ancak bu olduğunu sanırım.
İbnü’s-Sikkît: İkisine denir: **تَوْأمان**; ve bu **تَوأم**. Ve bu **توأمة**. Ve cem‘i: **تَوائم** ve **تُؤام**.
Ve kadın **أتأمت** olmuştur; bir karında iki doğurduğu zaman. O hâlde o **مُتْئِم**’dir.
Leys: **التَّوأم**: birlikte iki çocuk.
Ve denmez: **هما توأمان**; fakat denir: **هذا تَوأم هذه** ve **هذه توأمتُه**.
İkisi cem‘ edildiği zaman, ikisi **تَوْأم**’dur.
Dedim: Leys, söylediğinde hata etti; söz, İbnü’s-Sikkît’in söylediğidir.
Ve bu, Ferrâ’nın ve ilmine güvenilen nahivcilerin sözüdür.
Dediler: Bir tek için **توأم** denir.
Ve ikisi **توأمان**’dır; bir karında doğdukları zaman; Antere dedi:
بَطَلٌ كأنّ ثِيابَه في سَرْحةٍ
يُحْذَى نِعال السِّبْت ليس بتَوْأم
Dedim: Bu harfi **التاء** kitabında zikretmiştim; tekrar zikrettim ki sana **التاء**’ın **الواو**’dan ibdâl edilmiş olduğunu bildireyim.
Şu hâlde (**التوأم**) aslında **وَوْأم**’dur; ve aynı şekilde: (**التَّوْلج**) aslında **وَوْلَج**’dir; ve o, **الكِنَاس**’tır.
Ve bunun aslı (**الوِئَام**)’dandır; ve o, **الوِفاق**’tır.
Ve denir: Falan, **غِنَاءً مُتوائِماً** şarkı söyler; onun bazısı bazısına uygun olduğu ve nağmeleri ihtilâf etmediği zaman; İbnü Ahmer dedi:
أَرَى ناقتي حنَّت بلَيْلٍ وساقها
غِناءٌ كمَوْج الأعْجَم المُتَوائِمِ
Ebû Amr dedi: **لَيَالٍ أُوَّمٌ**; yani: münker; ve inşâd etti:
لمّا رأيت آخر اللَّيل غنَمْ

Ve şüphesiz o, senin **لَيالِيك**’inden **الأُوَمْ** olanlardan biridir.

Ebû Ubeyd: **المُؤَوَّم**; (**المعوَّم**) gibi: başı büyük olan.

Münzirî bana haber verdi; Tûsî’den, Harrâz’dan, İbnü’l-A‘râbî’den: ve (**يَوْأم**): Habeş’ten bir kabiledir; ve inşâd etti:
Ve siz, **يَوْأَمْ**’den bir kabilesiniz
Size, denizden bir gemi getirdi

**المُوأَّم** dedi: yaratılışı çirkin olan.

**وَأَمّه الله**; yani: yaratılışını çirkinleştirdi.

Ve onun sözü (**من يَوْأم**); yani: siz siyahlarsınız; bu yüzden yaratılışınız çirkinleştirilmiştir.

**آم**: Ebû Ubeyd: **الأَيْم** ve **الأَيْن**, ikisi birlikte: yılan.

Şemr dedi: Ebû Hayra dedi: **الأيْم** ve **الأيْن** ve **الثُّعْبان**: yılanların erkekleridir; ve o, kimseye zarar vermeyenlerdir.

Dedi: ve İbn Şümeyl dedi: her yılan **أَيم**’dir; erkek de olsa dişi de olsa.

Ve bazen şeddelenir de denilir: **أيِّم**; denildiği gibi: **هَيِّن** ve **هَيْن**.

Ve Allah Teâlâ dedi: (**وَأَنْكِحُواْ الأَيَامَى مِنْكُمْ**) (**النور : 32**).

Onun tefsirinde denildi: hür kadınlar.

Ve **الأيامى**: akrabalar: kız evlat, hala ve kız kardeş.

Münzirî bana haber verdi; Ebü’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den: evlenmemiş erkeğe denilir: **أَيّم**; ve kadına: **أيّمة**; evlenmediği zaman.

Dedi: ve **الأيّم**: bakire ve dul.

Dedi: ve denilir: **آم** adam **يَئِيم** **أيْمةً**; kendisinin bir eşi olmadığı zaman.

Ve aynı şekilde kadın; kendisinin bir kocası olmadığı zaman.

Ve hadiste: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **الأيْمة** ve **العَيْمة**’den Allah’a sığındığı (vardır); ve o, bekârlığın uzunluğudur.

İbnü’s-Sikkît: falanca kadın **أَيِّم**’dir; kocası olmadığı zaman; ve erkek **أيِّم**; kadını olmadığı zaman; ve cem‘i: **الأيَامى**. Asıl: **أيَايم**’dir; sonra **الياء** çevrilmiş ve **الميم**’den sonra kılınmıştır.

Ve kadın **آمت**; **تَئِيم** **أَيْمةً** ve **أَيْماً**;

Ve erkek bir zaman **تأيَّم** etti; ve kadın **تأيَّمت**; günler ve bir zaman evlenmeksizin kaldıkları zaman.

Ve savaş **مَأْيَمة**’dir; yani: erkekleri öldürür ve kadınları kocasız bırakır.

İbnü’l-Enbârî: erkek **أيِّم**; iki erkek **أيِّمان**; erkekler **أيِّمون**; kadınlar **أيِّمات**.

Ve **أُيَّمٌ**: **الأيُوم** ve **الأَيْمَة**’si apaçık olan.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الإيَام**: dumandır; ve Ebû Züeyb için inşâd etti:
Onu **الإيَام** ile giderince, çekildi
Üzerinde, zilleti ve kederi sabitler hâlinde

Denilir: duman **آم** eder; **يَئيم** **إياماً**.

Dedi: ama **الأُوام**; o, susuzluğun şiddetidir;

Ve adam **آم** etti; **يَؤُوم** **أوْماً**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأوام**: susuzluktur; ve onun için bir fiil zikretmedi.

Ve **الأيامى**, aslında: **أيايم** idi; (**الأيّم**)’in cemi‘i; sonra **الياء** çevrilip **الميم**’den sonra kılındı.

Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi.

Dedi: ve denilir: onun **آمٌ**’u ve **عامٌ**’ı yoktur; yani: karısı helâk oldu.

Ve kıyas, **أيم** denilmesiydi; sonra **الياء** **ألف** kılındı.

Ve **آم** etti; **يَئيم** **أَيْمة**.

Ve (**عامٌ**)’ın manası: davarı helâk oldu; ta ki süte **يَعِيم** edinceye kadar.

Ve Ebû Zeyd dedi: denilir: erkek **أَيْمان**; ve **عَيْمان أَيْمان**: karısı helâk oldu.

İbnü’s-Sikkît: kadın **تأيّمت**; ve erkek bir zaman **تأيّم** etti; evlenmeksizin kaldıkları zaman.

Dedi: kadını **أَأَمْتُ** ettim; **أَعَمْتها** gibi; ben onu **أُئِيمها** ederim; **أُعِيمها** gibi.

Ve savaş **مَأْيَمة**’dir; yani: erkekleri öldürür ve kadınları kocasız bırakır.

Leys: denilir: kadın **أيِّم**; ve **تأيّمت**; kocasız olduğu zaman.

Ve bu, onun bir kocası olup da ondan öldüğü zaman da söylenmiştir,

Ve o, eşlere elverişlidir; çünkü onda gençlikten bir artık vardır; Ru’be dedi:
Değiştirici olarak; yahut **التّأْيِيما**’dan korkar

Ve onun sözü:
Sanki, def’inin yanıyla uzaklaşır
Akşamın hezecinin **مُؤَوَّمِ** olanından vahşî

Murad etti: akşamın hezecininin bir **حادٍ**’ından; onun **حُدائه**’si ile.

Leys: **المُواءمة**: yarışmadır.

Dedi: ve denilir: falanca kadın, arkadaşlarıyla **تُوَائِم** eder; ziynetten onların külfetlendiği şeyi külfetlendiği zaman; Merrâr dedi:
Kuşluk uykularıyla **يَتواءَمْن**
Naz ve mahrem ünsün güzelleri

**أم**: Ferrâ dedi: **أَمْ**, manada, istifhama iki cihetten bir redd olur:
Bunlardan biri: (**أم**) manasından ayrılmasıdır.
Diğeri: onunla, başlangıcın niyet edildiği nesak ciheti üzere istifham etmesidir; ancak o, sözle bitişik bir başlangıçtır.

Şayet, öncesinde söz olmayan bir söze başlasaydın, sonra istifham etseydin, ancak (**الألف**) ile yahut (**هل**) ile olurdu. Bundan, celîl ve azîz olanın sözü: (**رَّبِّ الْعَالَمِينَ أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِن**) (**السجدة : 1 ، 3**) ; (**أم**) geldi ve onda istifham yoktur; bu, onun, kendisinden önce söz geçmiş bir söz üzerine ibtidâ edilmiş bir istifham olduğuna delildir.

Dedi: ama Allah Teâlâ’nın sözü: (**أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْئَلُواْ رَسُولَكُمْ**) (**البقرة : 108**).

İstersen onu, kendisinden önce söz geçmiş bir ibtidâ istifhamı kılarsın; istersen dersin ki: ondan önce bir istifham vardır da ona reddedilmiştir; ve o, Allah Teâlâ’nın sözü: (**أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ**) (**البقرة : 106**).

Ve bunun gibi Allah Teâlâ’nın sözü: (**وَقَالُواْ مَا لَنَا لاَ نَرَى رِجَالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِّنَ الاَشْرَارِ أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيّاً أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الأَبْصَارُ**) (**ص : 62 ، 63**).

İstersen onu, kendisinden önce söz geçmiş bir söz üzerine ibtidâ edilmiş bir istifham kılarsın.

Ve istersen onu, (**وَقَالُواْ مَا لَنَا لاَ**) (**ص : 62**) sözü üzerine reddedilmiş kılarsın.

Ve onun benzeri Allah Teâlâ’nın sözü: (**ياقَوْمِ أَلَيْسَ لِى مُلْكُ مِصْرَ وَهَاذِهِ الاَنْهَارُ تَجْرِى مِن**) (**الزخرف : 51**) sonra dedi: (**تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَآ خَيْرٌ مِّنْ هَاذَا الَّذِى هُوَ مَهِينٌ وَلاَ يَكَادُ يُبِينُ**) (**الزخرف : 52**).

İkisinde de tefsir birdir.

Ferrâ dedi: ve bazen Araplar (**أم**)’i, öncesinde istifham bulunduğu zaman kılarlar; ve onda (**أم**) (**بل**) ciheti üzere uygun olmaz. Derler ki: senin bizim yanımızda bir hakkın var mı, yoksa sen zulümle maruf bir adam mısın?

Murad ederler: bilakis sen zulümle maruf bir adamsın; ve inşâd etti:
Vallahi bilmiyorum; Selmâ mı azdı
Yoksa uyku mu; yoksa hepsi bana sevgili mi

Murad eder: bilakis hepsi.

Dedi: ve (**أو**) ile de bunun gibi yaparlar; ve onu yerinde zikredeceğiz.

Ve Zeccâc dedi: **أم**, istifham lafzına atfedilmiş olduğu zaman, o bilinir; onda işkâl yoktur; senin sözün gibi: Zeyd mi daha güzel, yoksa Amr mı? ve: bu mu daha hayırlı, yoksa bu mu?

Ve eğer, istifham **ألف**’ına atıf olarak vâki olmazsa; ancak ibtidâ edilmiş olmayan (bir şey) olursa; o, (**بل**) manasına ve (**ألف الاستفهام**) manasına işaret eder.

Sonra Allah Teâlâ’nın sözünü zikretti: (**أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْئَلُواْ رَسُولَكُمْ**) (**البقرة : 108**).

Dedi: mana: bilakis, siz Resûlünüzü sormak mı istiyorsunuz?

Ve bunun gibi Allah Teâlâ’nın sözü: (**أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ**) (**السجدة : 1 ، 3**).

Mana: bilakis, “onu uydurdu” derler.

Ve Leys dedi: **أم**, harftir; en güzel olduğu yer, istifhamın başında olmasıdır; böylece mana, sanki istifhamdan sonra istifham olur.

Dedi: ve (**أم**) (**بل**) manasında olur.

Ve (**أم**) (**ألف الاستفهام**) manasında olur; senin sözün gibi: **أم** senin yanında hazır bir öğle yemeği var mı? Ve o, Arapların dillerinden güzel bir dildir.

Dedim: ve bu, kendisinden önce söz geçtiği zaman câiz olur.

قال الليث : Ve **( أم )** haber hakkında sözün başlangıcı olarak da olur; bu Yemenî bir dildir. Onlardan bir söyleyen şöyle der: **أم نحن خرجنا خيارَ الناس ، أم نُطعم الطعام ، أم نضرب السهام**; o ise haber vermektedir.

وروى ابن اليزيدي ، عن أبي حاتم ، قال : Ebû Hâtim’den, İbnü’l-Yezîdî rivayet etti, dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **( أم )** زائد olur; Yemen ehlinin bir dili; ve şu beyti okudu:
يا دَهْن أم ما كان مَشْيِي رَقَصَا
بل قد تكون مِشْيَتي ترقُّصَا

**يا دَهْناء** demek istedi; hafifletme yaptı; ve **( أم )** زائد(ır); **ما كان مَشيي رَقَصاً** demek istedi; yani: gençliğimde ben raks eder gibi yürürdüm; bugün ise yaşlandım, nihayet yürüyüşüm raks oldu.

وقال غيره : Başkası dedi: **( أم )** Yemen ehlinin dilinde **الألف واللام** mânâsınadır.

وفي الحديث : Hadiste: **( ليس من امْبِرّ امْصِيامٌ في امْسَفَر )**.

Yani: seferde oruç, birrden değildir.

قلت : Dedim ki: ondaki elif, vasl elifidir; وصل edildiğinde yazılır ve gösterilmez; ve, daha önce zikrini sunduğumuz **( أم )**’nin elif’i gibi قطع edilmez; Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
ذاك خَلِيلي وذو يُعاتِبُني
يَرْمي وَرائي بامْسَيْفِ وامْسَلِمَهْ

Onun **الميم**’i **اللاَّم**’a nasıl وصل ettiğini görmüyor musun; öyleyse onu anla.

قلت : Dedim ki: vech, yazıda elifin sabit kılınmamasıdır; çünkü o, التعريف için **الألف واللام** yerine بدل kılınmış bir **ميم**’dir.

ما : Arap dili ehli dedi: **( ما )** isim kılındığında, cin ve insin mümeyyiz olmayanları içindir; **( من )** ise mümeyyizler için olur.

Araptan kimi, **( ما )**’yı **( من )** yerinde kullanır; bundan, Yüce Allah’ın sözü: **( وَلاَ تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ ءَابَاؤُكُمْ مِّنَ النِّسَآءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ )** (النساء: 22); تقدير: babalarınızın nikâhladığı kimseyi nikâhlamayın.

Yine Yüce Allah’ın sözü: **( فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُمْ )** (النساء: 3); mânâsı: size hoş gelen kimse.

سَلمة’den, الفراء’dan rivayet edildi; الكسائي dedi: **( ما )** isim olur, ve جَحْد olur, ve استفهام olur, ve شَرْط olur, ve تعجُّب olur, ve صِلَة olur, ve مَصْدَر olur.

Muhammed b. Yezîd dedi: **( ما )** bazen gelir de âmili amelinden men eder; bu, senin: **كأنما وَجهك القمر** ve **إنما زَيْد صديقنا** demen gibidir.

قلت : Dedim ki: bundan, Yüce Allah’ın sözü: **( رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ )** (الحجر: 2). **ربّ**: isimler için konulmuştur; içine **( ما )** sokulunca fiil için kılındı.

**( ما )**, **( رب )** ve **( ربت )** ile وصل edilir de صِلَة olur; şu söz gibi:
ماوِيّ يا رُبَّتما غارةٍ
شَعْواء كاللَّذْعةِ بالمِيَسمِ

Demek ister: **يا ربّت غارة**.

**( ما )** صِلَة olarak gelir; onunla التأكيد murad edilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( فَبِمَا نَقْضِهِمْ مَّيثَاقَهُمْ )** (النساء: 155). Mânâ: misaklarını bozmaları sebebiyle.

Ve مَصْدَر olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ )** (الحجر: 94); yani: emir ile açıkça söyle.

Ve Yüce Allah’ın sözü gibi: **( وَتَبَّ مَآ أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا )** (المسد: 2); yani: ve kazancı.

Ve **( ما )** التعجب; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ )** (البقرة: 175).

Ve **( ما )** ile الاستفهام, senin: “**ما قَولك في كذلك ؟**” demen gibi.

Ve Allah’tan kullarına **( ما )** ile الاستفهام iki vecih üzeredir: mümine تقرير; kâfire تقريع ve تَوْبيخ.

Tقرير ise, Yüce Allah’ın Mûsâ عليه السلام’a sözü gibi: **( وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يامُوسَى ( ) قَالَ هِىَ عَصَاىَ )** (طه: 17 و18). Allah onu, onu yılan yaptığında ondan korkmasın diye, onun bir asa olduğunu ona takrir etti.

Ve الشَّرط; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( شَىْءٍ قَدِيرٌ مَّا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلاَ مُمْسِكَ لَهَا وَمَا يُمْسِكْ فَلاَ مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ )** (فاطر: 2).

Ve الجحد; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ )** (النساء: 66).

Ve **( ما )**, **( أي )** mânâsında gelir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( قَالُواْ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا )** (البقرة: 69). Mânâ: bize, rengi hangi şeydir, açıklasın? Ve bu yerde **( ما )** رفع(tır); çünkü o ابتداءdır; onun مُرافعı **( لونها )** sözüdür.

الفراء : **( نوح : 25 )**: **( ضَلاَلاً مِّمَّا خَطِي ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ئَاتِهِمْ أُغْرِقُواْ فَأُدْخِلُواْ نَاراً فَلَمْ يَجِدُواْ لَهُمْ )**: ceza mezhebini niyet ettiğin şeyde **( ما )**’yı صِلَة kılarsın; sanki: **من خطيئاتهم ما أُغرقوا**.

Ve onu, Abdullah’ın mushafında böyle gördüm; onun te’hîri, ceza mezhebine delildir.

Ve onun benzeri, onun mushafında: **( أي الأجلين ما قَضيتَ )**.

Görmüyor musun ki sen dersin: **حيثما تكن أكن** ve **مهما تقل أقُل**.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **( أَيًّا مَّا تَدْعُواْ فَلَهُ الاَسْمَآءَ الْحُسْنَى )** (الإسراء: 110). Ceza, **( ما )** ile وصل edildi; eğer استفهام olursa **( ما )** ile وصل edilmez; ancak ceza olursa وصل edilir. İbnü’l-A‘râbî, Hassân’ın sözünü okudu:
إن يكُن غَثّ مِنْ رَقَاشِ حَدِيثٌ
فبما يأكل الحديثُ السَّمينَا

Dedi ki: **فبما**, yani: **ربما**.

قلت : Dedim ki: bu, onların كلامında mâruftur; A‘şâ’nın şiirinde ve başkasında gelmiştir.

أما : الليث dedi: **( أمَا )** استفهام جحود(ur); senin: “**أما تستحي من الله ؟**” demen gibi.

Dedi: ve **( أما )** söz için ve yemin için تأكيد olur; senin: “**أما إنه لرجل كَرِيم**” demen gibi.

Ve yeminde, senin: “**أمَا والله لئن سَهرت كُل ليلة لأدَعنّك نادماً ؛ أما لو علمتُ بمكانك لأزعجنّك منه**” demen gibi.

إما وأما : ve ikisinin ayrılığı

Ebû’l-Abbâs, سَلمة’den, الفراء’dan: dedi ki: الكسائي, **( إمّا )** ve **( أمّا )** بابında dedi:

Eğer sen emreden, yahut nehyeden, yahut haber veren isen, o **( أمّا )**dır, fetha ile.

Ve eğer sen şart koşan, yahut şüphe eden, yahut muhayyer bırakan, yahut seçen isen, o **( إمّا )**dır, elifin kesri ile.

Dedi: bunun birincisinde şöyle dersin: **أما الله فاعْبد**; ve **وأما الخَمر فلا تَشْربها**; ve **وأمّا زيد فقد خَرج**.

Dedi: ikinci türde dersin; eğer şart koşan isen: **إمّا تَشْتمنّ زيداً فإنه يَحْلُم عنك**.

Ve şüphede dersin: **لا أَدْري من قام إمَّا زيدٌ وإمّا عمرو**.

Ve muhayyer bırakmada dersin: **تعلّم إمّا الفِقه : وإمّا النَّحو**.

Ve seçende dersin: **لي بالكوفة دارٌ وأنا خارج إليها فإمّا أن أَسْكنها وإمّا أن أبِيعها**.

Dedi: Araptan kimi, **( إمّا )**’yı **إمّا الشرطية** mânâsında kılar. Dedi: الكسائي, bu dilin sahibine şu beyti okudu; ancak iki **الميم**’den birini **ياء** ile بدل etti:
يا ليت ما أُمّنا شالت نعامتها
إيما إلى جَنّة إيما إلى نارِ

Ve المبرّد dedi: **( إمّا )** ve **( أما )** getirdiğinde, isimlerle beraber onu فتح et, fiillerle beraber onu كسر et; ve şu beyti okudu:
إمّا أقمت وأمّا أنت ذا سَفر
فالله يَحْفظ ما تأتي وما تَذَرُ

**( إما أقمت )**’i fiil ile beraber kesti; **( وأما أنت )**’i فتح etti; çünkü onu isim izledi. Ve dedi:
أبا خُراشة أمّا أنْت ذا نَفر

Mânâ: **إذا كنت ذا نفر**. Bunu İbn Keysân söyledi.

Ve الزجّاج dedi: muhayyer bırakma için olan **( إما )**, kendisine **( ما )** katılmış olan **( إن )**’e benzetildi; Yüce Allah’ın sözü gibi: **( إِمَّآ أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّآ أَن تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً )** (الكهف: 86).

Bizim vasfettiğimiz üzere **لما** elif ile yazıldı; aynı şekilde **( إلا )** da elif ile yazıldı; çünkü eğer **الياء** ile yazılsaydı **( إلى )**’ya benzerdi.

Basralılar dedi: **( أمّا )**, kendisine fiilden bedel olarak **( ما )** bitiştirilmiş açık **( أن )**’dır; ve o, **( إذ )** menzilesindedir; mânâ: “Sen ayakta iken, ben de seninle beraber ayaktayım”; ve şu beyti okurlar:
أبا خُراشة أمّا أنت ذا نفر

Dediler: Eğer bunun ardından fiil gelirse kesrelenir; böylece “**إمّا** انطلقت انْطلقت معك” denir; ve şu beyti okudular:
إمّا أقمت وأمّا أَنْت مُرتحلا
Böylece birincisini kesreledi, ikincisini açtı.

Eğer bu kesreli olanın ardından gelecek zaman fiili gelirse, onda **النون** ihdas edilir; böylece “**إمّا** تذهبنّ فإنّي معك” dersin.

Eğer **النون**’u hazfedersen cezmedersin; böylece “**إمّا** يَأْكُلك الذئب فلا أَبكيك” dersin.

Ferrâ, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **( بَصِيراً إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً )** (İnsan: 3).
Dedi: Buradaki **( إمّا )** ceza olur; yani: “Eğer şükrederse ve eğer küfrederse”.

Dedi: Teâlâ’nın şu sözündeki **( إمّا )** üzerine de olur: **( إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ )** (Tevbe: 106); sanki şöyle dedi: “Onu bedbaht yahut bahtiyar olarak yarattık”.

**أم**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأُم**: yaşlı adamın karısıdır.

Ve **الأم**: her hayvandan doğurandır.

Ve denir: “**ما أَمِّي وأَمُّه ؟**” ve “**ما شَكلي وشَكله ؟**” yani: “Benden uzak oluşu sebebiyle benim işim ve onun işi nedir; öyleyse niçin bana ilişiyor?”; bunun cümlesinden şairin sözü:
فما أَمضي وأَمّ الوَحْش لمّا
تَفَرَّع في ذُؤابَتِي المَشِيبُ

İbn Buzurc dedi: “**ما أَمّك وأمّ ذات عِرْق ؟**” dediler; yani: “Senden ‘ذات عِرْق’ ne kadar uzak!”

Leys dedi: **الأُم**: doğurandır; çoğulu **الأُمَّهات**.

Başkası dedi: **( الأُم )** insan dişilerinden **أمّهات** olarak çoğul yapılır;
ve hayvanlardan **أُمّات** olarak çoğul yapılır; dedi ki:
لقد آليْت أُعْذَر في خِداع
وإن مَنَّيت أمّاتِ الرِّبَاعِ

Leys: “Falan, bir **أُمّاً**’yı **تأمّم** etti” denir; yani: onu kendisine bir anne edindi.

Ve **( الأم )**’in bütün mânâlarındaki tefsiri: **أمّة**’dir; çünkü onun kuruluşu iki sahih harftendir; ve ondaki **الهاء** aslîdir; fakat Araplar, karışıklık emniyete alındığında o **الهاء**’yı hazfettiler.

Dedi: Bazıları **( أُمّ )**’ün tasğîrinde **أمَيْمة** der.

Ve doğru olan: **أُمَيْهة**’dir; kuruluşunun aslî temeline döndürülür.

**( أُميمة )** diyen, onu lafzı üzere küçültmüştür; ve onlar **( أمّات )** diyenlerdir; ve şu beyti okudu:
إذا الأمّهات قَبَحْن الوُجُوهَ
فَرَجْتَ الظَّلامَ بأُمّاتِكَا

İbn Keysân dedi: **أُمّ** denir; o asıldır;

ve onlardan **أُمّة** diyen vardır; ve onlardan **أُمّهة** diyen vardır; ve şu beyti okudu:
تَقَبَّلْتها عن أُمَّةٍ لك طالما
تُنوزِع في الأَسواق عنها خِمارُها
Şunu kasteder: “Senin bir **أُم**’ünden”; böylece ona dişilik **هاء**’sını ekledi.

Bir başkası dedi:
أُمَّهتي خندفُ والياس أَبِي

Çoğula gelince: Arapların çoğu **( أمّهات )** üzerinedir; ve onlardan **أُمّات** diyen vardır.

Müberred dedi: **الهاء**, ziyade harflerdendir; **( الأُمهات )**’ta ziyadedir; asıl **( الأُم )**’dür; o da: **القَصْد**’dır.

Dedim: Doğru olan budur: **( الأمهات )**’ta **( الهاء )** ziyadedir.

Leys dedi: Araplardan, Adiyy b. Zeyd’in sözü gibi, **أم**’in elifini hazfeden vardır:
أيّها العائب عندي مّ زَيْد

Bil ki her şey, kendisine bitişen ve onu izleyen diğer şeyler kendisine toplandığında, Araplar o şeye **أُمًّا** adını verir; bunun cümlesinden: **أُم الرأس**; o da beyindir; ve **رَجُلٌ مَأْمُوم**; ve **الشجّة الآمّة**: **أُمَّ الدِّماغ**’a ulaşan yaradır.

Ve **الأَميم**: **المَأْموم**’dur.

Dedi: **الأُمَيْمة**: başların onunla yarıldığı taşlardır; dedi ki:
ويومَ جَلَّينا عن الأهاتم
بالمَنْجنيقات وبالأمَائمِ

**المكنىّ بالأم**

Dedi: **أُم التّنائف**: uzak çöldür.

Ve **أم القُرَى**: Mekke’dir.

Ve her şehir, çevresindeki köylerin **أُم**’üdür.

Ve **أُم الكِتَاب**: şeriatlerin, hükümlerin ve farzların âyetlerinden her muhkem âyettir.

Hadiste geldi: **( إن أُم الكتاب هي فاتحة الكتاب )**; çünkü o, bütün namazlarda her sûrenin önünde öne geçendir; ve mushafda onunla başlandı, böylece öne alındı; ve o, büyük Kur’an’dır.

Teâlâ’nın şu sözüne gelince: **( تَعْقِلُونَ وَإِنَّهُ فِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِىٌّ )** (Zuhruf: 4). Dedi: O, korunmuş levhadır.

Katâde dedi: **أُم الكتاب**: kitabın aslıdır.

İbn Abbâs’tan: **أُمّ الكتاب**: Kur’an, başından sonuna kadardır.

Teâlâ’nın şu sözü: **( مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ )** (Kâria: 9) yani: sığındığı **أُمه**’si; tıpkı adamın annesine sığınması gibi; **هاوية**; o ateştir; ona giren onda yuvarlanır; yani: helâk olur.

Ve denildi: “Başının anası onda **هاوية**’dir”; yani: düşmüştür.

Ve **أُم الرُّمْح**: sancağı ve üzerine sarılan bezdir; bunun cümlesinden şairin sözü:
وسَلَبْنا الرُّمْح فيه أُمّه
مِن يَدِ العاصِي وما طالَ الطِّوَلْ

Bize Abdülmelik haber verdi; Rebî‘den; Şâfiî’den; dedi: Araplar, kavmin yemeğini ve hizmetlerini üstlenen adama “O, onların **أُمتهم**’idir” der; ve Şenferâ’nın şu beytini okudu:
وأُمّ عيال قد شهدت تَقُوتهم
إذا حَتَرتْهم أَتْفَهت وأَقَلَّت

Dedi: Adamın kendisine sığındığı kadına “O, **أُم مَثْواه**’dır” denir.

Hadiste: **( اتقوا الخمر فإنها أُم الخبائث )**.

Şemmer dedi: **أم الخبائث**: her habîsi toplayan şeydir.

Dedi: Dedi ki: Kays Araplarının i‘rabında fasih olan: “**أُمّ الشر**” denilirse, yeryüzü üzerinde her şerri toplar. -
Ve “**أُمّ الخير**” denilirse, her hayrı toplar.

Dedi: İbn Şümeyl dedi: Her şey için **الأم**, onun için toplanma yeri ve kendisine katılma yeridir.

Ve **أُم الرأس**: içinde beyin bulunan torbadır.

Ve **أمُّ النُّجوم**: Samanyolu’dur.

Ve **أمُّ الطَّريق**: onun en büyüğüdür; eğer büyük bir yol olup etrafında küçük yollar varsa, en büyüğü **أُمّ الطريق**’tur.

Ve **أمّ اللُّهَيْم**: ölümdür.

Ve **أمّ خَنُّور**: bolluktur.

Ve **أمّ جابر**: ekmektir.

Ve **أمّ صَبَّار**: harre’dir (taşlık sıcak arazi).

Amr’dan, babasından rivayet edildi; dedi ki:
**أمّ عُبَيد**: çöldür.

Ve **أمّ عَطِيّة**: değirmendir.

Ve **أمّ شَمْلة**: güneştir.

Ve **أمّ الخُلْفُف**: musibettir.

Ve **أمّ رُبَيْق**: savaştır.

Ve **أمّ ليْلى**: şaraptır. Ve **ليلى**: sarhoşluktur.

Ve **أمّ دَرْز**: dünyadır.

Ve **أمّ بَحنة**: hurma ağacıdır.

Ve **أمّ سِرياح**: çekirgedir.

Ve **أمّ عامر**: mezarlıktır.

Ve **أمّ جابر**: başaktır.

Ve **أمّ طِلْبة**: kartaldır.

Ve aynı şekilde: **أمّ شَعْواء**.

Ve **أمّ حباب**: dünyadır; ve o, **أمّ وافرة**’dir.

Ve **أمّ زافرة**: ayrılıktır.

Ve **أمّ سَمْحة**: keçidir.

Ve tencereye: **أمّ غِياث** ve **أمّ عُقْبة** ve **أمّ بيضاء** ve **أمّ دسمة** ve **أمّ العِيَال** denir.

Ve **أمّ جِرْذَان**: hurma ağacıdır; ve bir adamı **أُم جِرذان** diye adlandırırsan onu tenvinli çekmezsin.

Ve **أمّ خَبِيص** ve **أمّ سُويد** ve **أمّ عَقاق** ve **أمّ عَزمة** ve **أمّ طبيخة**; ve o, **أمّ تسعين**’dir.

Ve **أمّ حِلْس**: putlardır.

Ve **أمّ عمرو** ve **أمّ عامر**: sırtlandır.

İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: “Şüphesiz o, yüzün **أمّة**’si bakımından güzeldir” denir; yani: onun yolu ve sûreti.

Ve “Şüphesiz o, yüzün **أمّة**’si bakımından çirkindir”.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: Âlim adama **أُمّة** denir.

Dedi: Ve **الأُمّة**: cemaattir.

Ve **الأُمّة**: hayrı toplayan adamdır.
Ve **الأُمة**: itaat(tir).
Ve **أُمّة الرَّجُل**: yüzü ve boyudur.
Ve **أُمّة الرَّجل**: kavmidir.
Ve **الإمّة**, kesre ile: geniş (rahat) geçimdir.
Ebû’l-Heysem dedi: Münzirî’nin bana onun hakkında haber verdiği şeyde, dedi ki: **الأُمَّة**: vakittir.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ** ) (Yûsuf: 45).
Dedi ki: dehrden bir vakitten sonra.
Ebû’l-Heysem dedi: ve **الأُمّة**: dindir.
Ve **والأُمّة**: öğretmendir.
Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا** ) (en-Nahl: 120).
Dedi ki: hayra öğreten bir öğretmen olarak **أُمّة**.
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: ( **قَالُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ **إِنَّا وَجَدْنَآ ءَابَآءَنَا عَلَى** ) (ez-Zuhruf: 22), ve o, şu misaldir: **السُّنّة** ve **المِلّة**.
Ve ( **على إمّة** ) diye okundu; ve o, yoldur; **أَمَمْت**’ten.
Denir: ne güzel onun **إمّته**’si.
Dedi ki: ve **الإمّة** ayrıca: mülk ve nimet; ve Adiyy b. Zeyd için inşad etti:
ثم بعد الفَلاح والمُلك والإمّة وارتْهمُ هناك القُبور
Dedi ki: muradı: mülkün imamlığı ve onun nimeti.
Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ** ) (el-Bakara: 213), yani: tek bir din üzere idiler.
Dedi ki: ve **الأُمّة**: dilde şeylerdir; onlardan: **الأُمُّة**: dindir; ve bu odur.
Ve **الأُمّة**: boydur; ve inşad etti:
وإن مُعاوية الأَكْرمين حِسان الوُجوه طِوال الأُمَمْ
Yani: boyları uzun.
Dedi ki: ve **الأُمّة**, insanlardan: denir: **قد مَضَت أُمم**; yani: asırlar.
Ve **الأُمّة**: benzeri olmayan adamdır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ( **إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا** ) (en-Nahl: 120).
Ebû Ubeyde dedi: ( **كان أُمة** ) sözünün manası, yani: bir imam idi. Ve **الأُمّة**: nimettir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: o, geçimden bir **إمّة** içindedir; ve **آمة**; yani: bolluk.
Şemmer dedi: ve **آمة**, mîm’in hafifletilmesiyle: ayıptır; ve inşad edildi:
مَهلاً أَبيت اللّعْن مَهْ
لاً إنّ فيما قُلت آمَهْ
Ebû Amr eş-Şeybânî zikretti ki Araplar, şeyhe, eğer kuvveti kalmış ise, derler: falan **بإِمّةٍ**; hayra ve nimete dönücü; çünkü kuvvetinin kalması nimetin en büyüğündendir.
Dedi ki: ve bu babın aslı bütünüyle ( **القَصْد** )dendir.
Denir: **أممت إليه**; onu kastettiğin zaman.
Öyleyse ( **الأمّة** )nin dindeki manası: onların maksadı tek bir maksattır.
Ve ( **الإمّة** )nin nimetteki manası: ancak mahlûkatın kastettiği ve aradığı şeydir.
Ve ( **الأمة** )nin benzeri olmayan münferit adamdaki manası: onun kastı, diğer insanların kastından münferittir; Nâbiga dedi:
وهل يَأْثمن ذو أُمّة وهو طائع
Ve şöyle rivayet edilir: **ذو إمّة**.
Kim **ذو أمّة** derse, manası: din sahibi.
Kim **ذو إمّة** derse, manası: kendisine ihsan edilmiş nimet sahibi.
Dedi ki: ve ( **الأُمّة** )nin manası: boydur; bedenin maksadının geri kalanı.
Öyleyse bu babdan hiçbir şey ( **أممت** ) manasından çıkmaz; yani: kastettim.
Ve denir: bizim bu imamımız **حَسن الإمّة**’dir; yani: bize namaz kıldırdığında imamlığını yerine getirmede güzeldir.
Ebû İshâk dedi: ayetin manasında bir sözden başka söz söylediler.
Onlardan bazıları dedi: Âdem ile Nûh arasındaki insanlar kâfirlerdi; Allah peygamberleri, itaat edeni cennetle müjdeleyerek ve isyan edeni ateşle uyararak gönderdi.
Diğerleri dedi: Nûh ile gemide olanların hepsi mümin idi; sonra ondan sonra küfür üzere ayrılıp dağıldılar; Allah peygamberleri gönderdi.
Dedi ki: ve diğerleri dedi: insanlar kâfirlerdi; Allah İbrahim’i ve ondan sonraki peygamberleri gönderdi.
Dedim ki: ve ( **الأمّة** ), tefsir ettikleri şeyde, kâfirler üzerine de müminler üzerine de vaki olur.
Ve Yüce Allah dedi: ( **وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلاَّ أَمَانِىَّ** ) (el-Bakara: 78).
Ebû İshâk dedi: dilde ( **الأمي** )nin manası: annesinin onu üzerine yoğurduğu şeye nisbet edilendir; yani: yazmaz; öyleyse yazmaması hususunda doğduğu şey üzeredir. Ve ( **أميون** ) ibtidâ ile merfû oldu; ve ( **منهم** ) haberdir.
Başkası dedi: yazmayan kimseye **أُمي** denildi; çünkü yazı kazanılmıştır; sanki doğduğu şeye nisbet edildi; yani: annesinin onu üzerine doğurduğu şey üzeredir.
Ve yazı, Araplarda Tâif ehli içinde idi; onu Hîre ehlinden bir adamdan, Enbâr ehlinden (alarak) öğrendiler.
Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الأمّي**: dili tutuk, az konuşan, kaba, katı (kimsedir); ve inşad etti:
ولا أَعُود بعدها كَرِيّا
أمارس الكَهْلة والصَّبِيَّا
والعَرَب المنفَّه الأمِّيّا
Ona **أميّ** denildi; çünkü az konuşma ve dilin yabancılığı bakımından annesinin onu üzerine doğurduğu şey üzeredir.
Ve Nebî Muhammed’e ( صلى الله عليه وسلم ) **الأُمي** denildi; çünkü Arap ümmeti yazmaz ve yazılmışı okumazdı; Allah onu, o yazmaz ve bir kitaptan okumaz iken, resul olarak gönderdi; ve bu haslet, onun mucizevi ayetlerinden biriydi; çünkü o ( صلى الله عليه وسلم ) ümmîliğiyle beraber, fasıl fasıl ayetlerle, birbirine uygun kıssalarla ve hikmetli öğütlerle, bir defadan sonra bir defa, kendisine indirilen nazım ile, onlara Allah’ın kitabını okudu; onu değiştirmedi ve lafızlarını tebdil etmedi.
Ve Araplardan hatip, irticalen bir hutbe söylediğinde sonra onu iade ettiğinde, onda artırır ve eksiltirdi; Allah onu, celîl ve azîz, peygamberi üzerinde, onu indirdiği gibi hıfzetti; ve onu, kendilerine gönderdiği diğerlerinden, onunla aralarını ayırdığı bu ayetle ayırdı; ve bunda Yüce Allah indirdi: ( ) **إِلاَّ الْكَافِرونَ وَمَا كُنتَ تَتْلُو مِن قَبْلِهِ مِن كِتَابٍ وَلاَ تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لاَّرْتَابَ الْمُبْطِلُونَ** ) (el-Ankebût: 48).
Celîl ve azîz buyuruyor: eğer kitaptan okuyor olsaydın yahut sağ elinle yazıyor olsaydın, kâfir olan bâtılcılar şüphe ederdi; ve derlerdi ki: bu kıssaları yazılı buldu da kitaplardan ezberledi.
Leys: her kavim bir peygambere nisbet edilip ona izafe edilirse, onlar: onun **أُمّته**’sidir.
Ve denildi: Muhammed’in **أُمة**’si: kendisine gönderilenlerden, ona iman eden yahut inkâr eden herkes.
Dedi ki: ve insanlardan her nesil, onlar: ayrı bir **أُمة**’dir.
Başkası dedi: Âdemoğulları dışında her hayvan cinsi, ayrı bir **أُمّة**’dir; Yüce Allah dedi: ( **وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِى الاَرْضِ وَلاَ طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلاَّ أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ** ) (el-En‘âm: 38) ayet.
Ve ( **إلا أمم أمثالكم** ) sözünün manası, bir mana içinde başka bir manadır.
İster: Allah daha iyi bilir: Allah onları yarattı ve onları, tesbih ve ibadetten, onlara bildirdiği ve bizi onu anlamaya erdirmediği şeyle, dilediği gibi kulluğa bağladı.
Ve hadiste geldi: ( köpekler tesbih eden bir **أُمّة** olmasaydı, onların öldürülmesini emrederdim; fakat onlardan her simsiyah kapkara olanı öldürün ).
Leys: **الإمّة**: imama uymadır.
Denir: falan, bu mescidin **بإِمّة**’sine falandan daha layıktır; yani: imamlığa.
Dedim ki: **الإمّة**: imamlıkta heyet ve hâldir.
Denir: falan **حَسن الإمّة**’dir; yani: namazda insanlara imamlık ettiğinde heyeti güzeldir.
Ve **الإمام**: bir kavmin kendisine uyduğu her kimsedir; ister dosdoğru yol üzerinde olsunlar ister sapmış olsunlar.
Ve Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ümmetinin **إمَام**’ıdır; ve onların hepsine, üzerinde yürüyüp gittiği sünnetine uymak gerekir.

Ve **الخليفة**: raiyyetinin **إمَام**’ıdır.

Ve **القرآن**: Müslümanların **إمَام**’ıdır.

Ve mektepte oğlanın **إمَام**’ı: her gün öğrendiği şeydir.

İbnü’l-A‘râbî, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **يَوْمَ نَدْعُواْ كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ** ) (الإسراء: 71) dedi ki: Bir tâife, “**بِإِمَامِهِمْ**” (yani: imamlarıyla) dedi. Bir tâife de: dinleri ve şeriatları (ile) dedi.

Ve denildi ki: amellerinin onda sayılıp yazıldığı kitaplarıyla. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( **فَقَاتِلُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ **أَئِمَّةَ الْكُفْرِ** ) (التوبة: 12) yani: kâfirlerin reislerini ve önderlerini—zayıfları kendilerine tâbi olanları—savaşın.

Ve onun, Teâlâ’nın sözünün: ( **أَئِمَّةَ الْكُفْرِ** ) iki harf üzere okunduğu (kıraat edildiği) rivayet edildi.

Okuyucuların çoğu: **أيِمة**; tek bir hemze ile okudular.

Bazıları da: **أئمة**; iki hemze ile okudu.

Bütün bunlar câizdir.

Ebû İshâk dedi ki: Bir adamı imamlıkta üstün kıldığımızda deriz ki: bu, bundan daha **أَوَمُّ**’dur.

Bazıları da der: bu, bundan daha **أَيَمّ**’dır.

Dedi ki: **( أئمة )**’nin aslı: **أأْمِمَة**’dir; çünkü o, **( إمام )**’ın cem‘idir; bunun benzeri: **مثال** ve **أَمثلة**.

Fakat iki **ميم** bir araya gelince birincisi ikincisine idğam edildi; harekesi hemzenin üzerine atıldı; böylece: **أَئمّة** denildi; sonra Araplar, kesreli hemzeden **الياء**’yı bedel kıldılar.

Dedi ki: “bu, bundan daha **أَيَمّ**’dır” diyen, bu hemzeyi her ne zaman harekete girse ondan **ياء** bedel kılar.

“Falan, bundan daha **أَوَمُّ**’dur” diyen ise, onun yanında aslının **( أَأَمّ )** olduğu görüşündeydi; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle ondan bir **ألف** bedel kılması mümkün olmadı; onu fethalı bir **واو** yaptı; **( آدم )**’ın cem‘inde olduğu gibi: **أوادم**.

Ve bu, kıyastır.

Dedi ki: onu **ياء** yapan ise dedi ki: **( أَيمّة )**’deki **ياء**, lâzım bir bedel olmuştur.

Ve bu, el-Ahfeş’in mezhebidir.

Birincisi ise el-Mâzinî’nin mezhebidir; iki mezhebin daha kıyaslısının o olduğunu zannediyorum.

Ama iki hemzenin birleşmesiyle **( أئمة )** (okunuşu) ise, ancak Ebû İshâk’tan nakledilir: çünkü o, ikisinin birleşmesini câiz görürdü; ben de onun câiz olmadığını söylemem.

Bizim onunla başladığımız ise tercihtir.

El-Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ** ) (الحجر: 79) dedi ki: “Onların seferlerinde üzerinden geçtikleri bir yol üzerindedir” demektir. Yolu **إمَام** kıldı; çünkü ona yönelinir ve ona uyulur.

El-Leys: **الأمام**, “**القُدّام**” mânâsınadır.

Ve falan, kavme **يَؤُم** eder; yani: onların önüne geçer.

Ve denilir: “**صَدرك أمامُك**”, ref‘ ile; onu isim yaptığında.

Ve dersin: “**أخوك أمامَك**”, nasb ile; çünkü o sıfattır.

Lebîd söyledi; onu isim yaptı:
فعدتْ كلا الفرْجين تَحسب أنّه
مولَى المخَافة خَلْفُها وأَمامُها

Bir yaban ineğini vasfeder: avcı onu aldattı da kaçtı; ve onun iki **فَرْج**’i—ki onlar önünde ve arkasındadır—onun, korkusunun velîsi olan bir **عِماد**’ın kendisini oyaladığını sanır; yani: korkusunun velîsi.

Ebû Bekr dedi ki: Onların “falan **يؤُمّ**” sözünün mânâsı: onların önüne geçer.

**( الأمام )**’dan alınmıştır; “falan, kavmin **إمام**’ıdır” denir; onları geçtiğinde.

Ve yine onların “falan, kavmin **إمام**’ıdır” sözü; mânâsı: onlar için öne geçen odur.

Ve imam, reis olur; senin “Müslümanların **إمام**’ı” demen gibi.

Ve (imam) kitap olur; Allah Teâlâ dedi ki: ( **يَوْمَ نَدْعُواْ كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ** ) (الإسراء: 71).

Ve **( الإمام )**, açık yol olur; Allah Teâlâ dedi ki: ( **وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُّبِينٍ** ) (الحجر: 79). Ve **( الإمام )**, misal olur; ve şu beyit okundu:
أبوه قبله وأبو أبيه
بنَوا مجد الحياة على إِمامِ

Mânâsı: bir misal üzere. Ve Lebîd dedi:
ولكُلّ قَومِ سُنَّة وإمامُها

El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **الأَمُّ**, kasıttır.

Denilir: **أممته أؤُمه أمّاً**, ona kastettiğinde.

Ve **أَمَمته أَمًّا**: onu yardığında (başını yarıp şecce yaptığında).

Ve **شَجَّة آمَّةٌ**.

Dedi ki: **الأَمَم**, yakın ile uzak arasındadır.

Ve denilir: **ظَلَمت ظلماً أَمَماً**; Züheyr dedi:
كأن عَيْني وقد سال السَّلِيلُ بهم
وَجِيرة ما هُمُ لو أنهم أَمَمُ

Ve denilir: “bu, **أمر مُؤَامٌّ**”dur; yani: yakın bir kasıttır.

El-Leys şu beyiti okudu:
تسألُني برامَتَين سَلْجَمَا
لو أنها تَطْلب شَيئاً أَمَمَا

Muradı: eğer ele alınması yakın bir şey isteseydi, onu isterdim; ama ıssız beldede şalgam istemesi, ne kolaydır ne de **أَمَم**’dir.

Ve denilir: **أَمَمْتُه أمًّا**, ve **تَيَمَّمته تَيَمُّمًّا**, ve **تَيَمَّمْتُه يَمامةً**.

Dedi ki: el-Asma‘î, şeddeli olarak **( أَمَّمْته )**’yi bilmez.

Ve denilir: **أَمَمْتُه** ve **أَمَّمْته** ve **تأَمَّمْته** ve **تَيَمَّمته**, tek bir mânâdadır; yani: onu hedefledim ve ona kastettim.

Ve **الصَّعيد** ile **التَيمُّم**, bundan alınmıştır.

Ve **( التيمّم )**, avam insanların yanında toprakla mesh olmak oldu; hâlbuki onun aslı, kasıt ve hedeflemedir; el-A‘şâ dedi:
تَيَمَّمت قيساً وكم دُونه
من الأرض من مَهْمَهٍ ذي شَزَنْ

El-Lihyânî: denilir: **أَمّوا** ve **يَمُّوا**, tek bir mânâdadır; sonra diğer lugatları zikretti.

El-Leys: Araplar adama “**لا أُم لك**” dediğinde, o onların yanında bir övgüdür.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Bazı âlimler, onların “**لا أبا لك**” ve “**ولا أب لك**” sözünün övgü olduğunu; “**لا أُمَّ لك**” sözünün ise yergi olduğunu iddia etti.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Biz, onların “**لا أُمّ لك**” sözünün övgü yerine konulduğunu bulduk; Ka‘b el-Ganevî dedi:
هَوت أُمّه ما يَبْعث الصُّبح غادياً
وماذا يُؤَدّي الليلُ حين يُؤوبُ

Ebû’l-Heysem dedi ki: Bu, Ebû ‘Ubeyd’in gittiği şeyden nerededir? Bunun mânâsı ancak onların “**ويح أُمه**”, “**ويل أمّه**”, “**هَوت أُمه**” ve “ona **الوَيل**” demeleri gibidir; bunda, onun gittiği övgüden bir şey yoktur; ve bu, onların “**لا أُم لك**” sözlerine benzemez; çünkü “**لا أم لك**” sözü, “senin hür bir annen yoktur” mezhebi üzeredir; bu ise açık sövmedir; zira cariye çocukları Araplar yanında yerilmiştir; hür kadınların çocuklarına katılmazlar; ve adam, arkadaşına “**لا أُم لك**” demez; ancak ona öfkelendiğinde, onu küçülterek, ona söverek (der).

Dedi ki: “**لا أَبا لك**” dediğinde ise, sövmeden hiçbir şeyi bırakmamıştır.

**يم**: El-Leys: **اليَمُّ**: dibi ve iki kıyısı idrak edilmeyen denizdir.

Ve denilir: **اليَمُّ**: onun derin yeridir.

Ve **يُمَّ الرَّجُل**; o da **مَيْمُوم** olur; denize düşüp onda boğulduğunda.

Ve denilir: **يُمَّ الساحلُ**, deniz onun üzerine kabarıp onu bastırdığında.

Ben dedim: **اليَمّ** denizdir; o bilinir; aslı Süryânîcedir; Araplar onu Arapçalaştırdı; aslı: **( يَماً )**’dır.

Ve **( اليم )** ismi, suyu tuzlu, acı olan şeye de; büyük, suyu tatlı olan nehre de vâki olur.

Ve Mûsâ’nın annesine, onu doğurduğunda ve Firavun’dan onun üzerine korktuğunda, onu bir sandığa koyup sonra **اليَمّ**’a atması emredildi; o da Mısır’daki Nil nehridir; suyu tatlıdır; Allah Teâlâ dedi ki: ( **فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ** ) (طه: 39); böylece ona bir sahil kıldı; bütün bunlar, el-Leys’in **( اليم )** hakkında: “dibi ve iki kıyısı idrak edilmeyen denizdir” sözünün bâtıllığına delildir.

Ama kuşlardan **( اليمام )** ise, Ebû ‘Ubeyd dedi ki: el-Kisâî’yi şöyle derken işittim: **اليمَام**: evlerde olan **الحَمام**’dandır; **الحمام** ise: yabanîdir.

Dedi ki: el-Asma‘î de dedi: **اليمام**: **الحمام**’dan bir türdür; yabanîdir.

Ama **( الحمام )** ise, boyun halkası olan her şeydir; **القُمْريّ** ve **الفاختة** gibi.

Ve başkası **( اليمامة )** hakkında dedi; o, kasabası **حَجْر** olan köydür; denilir ki: onun adı eskiden **( جَوًّا )** idi; sonra orada oturan bir kadının adıyla **يمامة** diye adlandırıldı; onun adı da **( يمامة )** idi; Allah daha iyi bilir.

Şu var ki: Leys dedi: **الأمَة**: kölelik sahibi kadın.

Ve **بالأُمُوَّة**’yi ikrar etti.

Ve başkası dedi: **( الأمة )**’nin cem‘i için denilir: **إماء** ve **إمْوان** ve üç **آمٍ**; ve inşad etti:
تَمْشي بها رُبدُ النَّعا
مِ تَماشِيَ الآم الزَّوافِر

Ve Ebû’l-Heysem dedi: **الآم**: **الأَمَة**’nin cem‘idir; **النَّخلة** ve **النَّخْل**, **البَقْلة** ve **البَقْل** gibi.

Ve **( الأمة )**’nin aslı **أَمْوة**’dir; lâmını, yumuşak harflerden olduğu için, hazfettiler; sonra onu **نَخلة** ve **نخل** misali üzere cem‘ ettiklerinde, onlara **أَمة** ve **آم** demek lâzım geldi; onu iki harf üzerine yapmaktan hoşlanmadılar; ve hazfedilmiş vâvı iade etmekten de hoşlanmadılar; çünkü o ismin sonunda idi; **( الواو )** üzerinde sükûtu ağır gördüklerinden; **( الواو )**’yu öne aldılar, onu elif yaptılar; elif ile mîm arasına.

Ve Leys dedi: denilir: üç **آمٍ**.

Ve o, **( أفْعُل )** takdiri üzerinedir.

Dedim: Leys bundan fazlasını artırmadı; ve onu, aslında: üç **أَمْوُيٍ** olduğu görüşüne gitmiş görüyorum.

Ve Münzirî’nin bana hikâye ettiği daha sahih ve daha kıyasîdir; çünkü kalb babında iki harfin çevrildiğini görmedim; ve onu, **( أَفْعُل )** üzere cem‘ edilmiş görüyorum; şu şartla ki **( آم )**’daki birinci elif, **( أفْعُل )**’ün elifi; ikinci elif ise **( أفعل )**’in fâ’sıdır; ve **( آمُو )**’dan **( الواو )** hazfedildi; böylece **( الميم )** kesrelendi; tıpkı **( جِرْو )**’nun cem‘inde “üç **أَجْرٍ**” denildiği gibi; ve o aslında: üç **أَجْرُوٍ** idi; vâv hazfedilince râ cer edildi.

Ebû’l-Heysem’in söylediği, güzel bir sözdür.

Müberred dedi: **( أمَة )**’nin aslı: **فَعَلة**’dir; ‘aynı harekeli; isimlerden iki harf üzerine olan hiçbir şey yoktur ki ondan bir harf düşmüş olmasın; cem‘iyle veya tesniyesiyle yahut ondan türemiş ise fiiliyle ona delil getirilir; çünkü asılların en azı üç harftir; öyleyse **( أَمة )**’den giden **( واو )**’dur; onların **إِمْوَان** demeleri sebebiyle.

Dedi: ve **( أمة )**: **فَعَلة**’dir; harekelidir.

Ve onun cem‘inde denilir: **آمٍ**; bunun vezni **( أَفْعُل )**’dür; tıpkı **أَكمة** ve **أكم** denildiği gibi; ve **( فَعْلة )** **( أَفْعُل )** üzerine olmaz. Sonra **إِمْوان** dediler; tıpkı **إخْوان** dedikleri gibi.

İbn Keysân dedi: dersin: “Bana **أَمة الله** geldi.”

Ve tesniye ettiğinde dersin: “Bana **أمتا الله** geldi.”

Ve kırık cem‘de: “Bana **إِمَاء الله** ve **إِمْوان الله** ve **أَمَوات الله** geldi”; ve noksan üzere **أَمات الله** câizdir.

Ve denilir: “Onlar Zeyd’in **آمٌ**’udur”; “Zeyd’in **آماً**’ını gördüm”; “Zeyd’in **آمٍ**’ına uğradım.”

Çoğalınca: o, **الإماء** ve **الإمْوان** ve **الأُمْوان**’dır.

Ebû Ubeyd: “Sen **أمةً** değildin; fakat gerçekten **أَمَوْتِ أُمُوَّة** yaptın.”

“Ve sen **أمَة** değildin; fakat gerçekten **تأمَّيتِ** ve **أَمِيت**; **أُمُوّة**.”

Ve **ومأ**: Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Ona **أمَأ وَمْئاً** ile **ومأت** etti”; **أَوْمأت** gibi.

Dedi: ve Kanânî bana inşad etti:
ما كان إلاّ وَمْؤُها بالْحَوَاجِبِ

Leys: **الإيماء**: başınla veya elinle işaret etmendir; tıpkı hastanın rükû ve secde için başıyla işaret etmesi gibi.

Ve Araplar der: “Başıyla **أومأ** etti”; yani “hayır” dedi; Zû’r-Rumme dedi:
قِياماً تَذُبّ البَقَّ عن نُخراتها
بنَهْزٍ كإيماء الرُّؤُوس المَوانِعِ

Ve İbn Şümeyl inşad etti:
قد كُنت أَحْذَر ما أَرى
فأَنا الغداةَ مُوامِئُهْ

Nadr dedi: ve Ebû’l-Hattâb zannetti ki: **مُوَامِئه**: **مُعاينه**’dir.

Ve Ferrâ dedi: İş bana galip geldi; ve **اسْتَومى**; ona galip gelince.

İbnü’s-Sikkît: denilir: “Elbisem gitti; onun **وامِئته**’sinin ne olduğunu bilmiyorum; ve onun üzerine kimin **أَلمْأ** ettiğini bilmiyorum.”

Ve bu, inkâr olmaksızın da söylenebilir.

Ve Ferrâ dedi: **أَوْمى يُومي** ve **وَمى يَمي**; **أَوحى يُوحي** ve **وَحى** gibi.

Ve denilir: “Şey ile **ومأ** etti”; onu götürdüğü zaman.

**آم**: Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: dedi: **الآمة**, **العامة** misali üzere: **الإمة**’dir; ve o, bolluktur.

Ve Şemmer dedi: **الآمة**: ayıptır; ve inşad etti:
مَهْلاً أَبَيْت اللَّعْن إنّ فيما قُلت آمَهْ

Leys: çocuktan **الآمَة**: doğduğunda göbeğine yapışan şeydir.

Ve denilir: onun içinde sarıldığı bezden ve onunla birlikte çıkan şeyden; Hassân dedi:
ومَوْءُودَة مَقْرورة في معَاوِزٍ
بآمتها مَرْسُومة لم تُوسَّدِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الآمة**: ayıptır.

Ve **الآمَة**: bekârlardır; **آمٍ**’in cem‘idir. Muradı: **أَيِّم** idi; sonra kalb etti.

Nâbiga’nın sözü:
أُمْهِرْن أَرْماحاً وهن بآمَةٍ
أَعْجَلْنُهُنّ مَظّنة الإعْذارِ

Muradı: onlar, indirgenmeden önce esir edilmişlerdi; böylece bunu ayıp yaptı.

Cerîr, Benî Kelb’den bir adamı onunla hicivleşmeye çağırdı; Kelbî dedi: “Benim kadınlarım **بآمتهنّ**’dir; ve şairler senin kadınlarında yamalı bir şey bırakmadı.”

Muradı: kadınlarının örtüsü yırtılmamış, ayıpları kötüyle anılmamıştır; ve onların, doğmuş olup da ne indirgenmiş ne de bekâreti bozulmuş olanın menzilesinde olmalarıdır.

**يوم**: Leys: **اليوم**, güneşin doğuşundan batışına kadar olan miktardır; cem‘i: **الأيّام**. Ve **اليوم**: oluş (vuku)dur; denilir: “Falanca kardeş, **في اليوم**’da ne güzel (kardeştir)”; bize indiği zaman; yani: oluşun vuku bulmasından olan hâdisede, meydana geldiğinde; ve inşad etti:
نِعْم أخُو الهَيْجاء في اليَوْمِ اليَمِي

Dedi: isimden bir sıfat türetmek istedi; sınırı, “**في اليَوم اليَوْم**” demesiydi; sonra onu kalb etti; tıpkı **( العشيّ )** ve **( الأينق )**’i kalb ettikleri gibi.

Ve Araplar şiddetli gün için der: “**يوم ذو أيّام**” ve “**يوم ذو أياييم**”; ehline şerrinin uzunluğu sebebiyle.

Ve dedi: ve **( الأيّام )**’ın bina aslında: **أَيْوام**’dır; fakat Araplar bir kelimede bir yerde **( ياءً )** ve **( واواً )** bulduklarında, ikisinden birincisi sâkin iken, birini ötekine idğam ettiler; ve yâ’yı galip kıldılar; vâvdan önce olsun sonra olsun; ancak rivayet olunan şâz kelimelerde: **الفتوة** ve **الهوّة** gibi.

İbn Keysân dedi: **( أيام )** hakkında soruldu: **( الواو )** niçin gitti? Cevap verdi: Her **( ياء )** ve **( واو )**’dan biri ötekini sükûn ile öncelediğinde, o yerde **( الواو )** **( ياء )** olur. Ve ikisinden biri ötekine idğam edilir; bundan **( أيام )**; aslı: **أيوام**; ve onun benzeri: **سيّد** ve **ميت**; asıl: **سَيْود** ve **مَيوِت**.

Bunun üzerine söz çoğaldı; ancak iki harf (kelime) müstesna: **صَيْوب** ve **حَيْوة**; eğer onları i‘lâl etselerdi “**صيّب**” ve “**حيّة**” derlerdi.

Vâv önce gelince ise, senin sözün: “Onu **ليّاً** büktüm” ve “Onu **شَيّاً** kızarttım”; asıl: **شَوْياً** ve **لَوياً**.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya Arapların “**اليَوْم اليَوْم**” sözü soruldu.

Dedi ki: “**اليَوم اليَوِم**”i isterler; sonra **( الواو )**’yu hafiflettiler; böylece “**اليَوْم اليَوْم**” dediler.

Ve Ferrâ, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ )** (İbrâhîm: 5) dedi ki: Onları, Âd, Semûd ve başkalarına inen azapla ve başkalarından affetmekle korkut; ve o, mânada onların “Onları şiddet ve yumuşaklıkla al” sözleri gibidir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Araplar **الأيام** der; **( الوقائع )** mânasında.

Denilir: “O, Arapların **بأيّام**’ını bilendir”; yani: vak‘alarını; ve inşad etti:
وقائع في مُضر تِسعةٌ
وفي وائِل كانت العاشِرَةْ

Böylece “**تسعة**” dedi; hâlbuki “**تِسع**” demesi gerekirdi; çünkü **الوقيعة** müennestir; fakat o, **( الأيام )**’a gitti.

وقال شَمر : **الأيام** “vakıalar ve nimetler” mânâsıyla geldi.

Dedi ki: Vakıalarda gecelerin zikri olmaksızın yalnız **الأيام**’ı kasdettiler; çünkü savaşları gündüz olurdu; eğer gece olursa onu zikrederlerdi; Lebîd’in sözü gibi:
لَيلة العُرْقوب حتّى غامَرتْ
جَعْفر يُدْعَى ورَهْط ابن شَكَل

Ve Mücâhid, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **يَغْفِرُواْ لِلَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ أَيَّامَ** ) (الجاثية: 14).
Dedi ki: “Onun nimetleri.”

Ve Şemr, onların sözünde dedi:
يوماه يَوْم نَدىً ويومُ طِعان
Ve **يوماه**: “nimet günü ve sıkıntı günü”dür.
Şu hâlde **اليوم**, burada: “dehr” mânâsınadır; yani: onun dehri böyledir.

Ve bize el-Münzirî haber verdi; Mekîn’den; Abdülhamîd b. Sâlih’ten; Muhammed b. Ebân’dan; Ebû İshâk’tan; Saîd b. Cübeyr’den; İbn Abbâs’tan; Übeyy b. Ka‘b’dan; Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ), Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ** ) (إبراهيم: 5) dedi ki: ( “Onun günleri: onun nimetleridir.” ).

Amr b. Külsûm’un sözüne gelince:
وأيّام لنا غرٌّ طوال
Şüphesiz o, düşmanlarına karşı kendilerinin yardım olundukları vakıa günlerini murad etti. Ve onun sözü:
شَرّ يَوْمَيْها وأَغواه لها
رَكِبت عَنْزُ بحدْجٍ جَمَلاَ
Murad etti: onun dehrinin günlerinin şerri; sanki dedi ki: onun dehrinin iki şer gününün şerri.
Bu, “Şerrin içinde hayır vardır” denildiği gibidir.

**ويم**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَيْمة**: “töhmet”tir.

**الماء**: el-Leys: **الماء**: aslında onun meddi ziyadeliktir; ancak o, hazfedilmiş bir **هاء**’dan halefdir.
Bunun beyanı şudur ki: tasğîrde: ( **مُوَيه** ), cem‘de: **مِيَاه**.
Dedi ki: Araplardan kimi “Bu **ماءة**’dir” der; Benî Temîm gibi; murad ederler: suyu ile birlikte kuyu.
Onlardan kimi onu medli rivayet eder; onlardan kimi de “**ماةَ**” der; maksûr; ve “çok su” (**ماء كثير**) (şu kıyasa göre): “koyun” (**شاة**) ve “koyunlar” (**شاء**).

Dedim ki: **الماء**’ın aslı: **ماه**’dır; ( **تاه** ) vezninde; hâ, kendisinden önceki sâkin ile ağır geldi de hâ’yı medde çevirdiler; “**ماء**” dediler; gördüğün gibi.
Aslının onda **الهاء** olduğuna delil, onların “Falanca bir kuyuya su verdi” sözleridir: **أَماه** فلان **رَكِيَّة**; ve “kuyu su verdi” denir: **ماهت الركيّة**; ve “bu tatlı bir küçük sudur” denir: **مُوَيْهة**. Cem‘ olunur: **مياهاً**.
Bunu, **الهاء**’nın mu‘telinde bundan daha çok şerhle zikrettim.

Ve **الماء**, mîm imâleli ve elif medli: koyunların ve ceylanların seslerinin hikâyesidir. Zü’r-Rumme dedi ki:
داعٍ يُناديه باسم الماءِ مَبْغُومُ

Ve el-Kinânî dedi: “Onu yazdığında, güzel bir **ماءً**’ı **مَوّيت** ettim” (dersin).

Ve el-Lihyânî, er-Ru’âsî’den hikâye etti: denir ki: “Bu, **مَوويّة** bir kasidedir”: kafiyesi ( **ما** )’dır; ve “**لوَويّة**”dir; eğer ( **لا** ) üzere ise.
Başkası dedi: “**مائّية** ve **ماويّة** kaside; ve **لائيّة** ve **لاويّة**; ve **يائية** ve **ياويّة**.”
Bu daha kıyasîdir.

Ve **الماويّة**: “ayna”dır; aslı **مائية**’dir; sonra meddi vâv’a çevrildi; “**شاوِيّ**” denildiği gibi.
Ve dedi: ( **الماوّية** ) yâ şeddeli olarak: o “ayna”dır; saflığı sebebiyle suya nisbet edildi; ve sûretlerin onda, saf suda görüldüğü gibi görüldüğü için; ve mîm onda aslîdir.

كتاب الحروف الجوف
Yâ, vâv ve elif’e denir: **الأحرف الجوف**.
Halîl onları **الحروف الضَّعيفة الهوائية** diye isimlendirirdi.
“Cevf” diye isimlendirildi; çünkü onların mekânları yoktur; böylece, mekânları olan sair harfler gibi, mekânlarına nisbet edildiler; ancak cevfin havasından çıkarlar; bu yüzden bir kere “**جُوفاً**”, bir kere “**هوائية**” diye isimlendirildi.
Ve “zayıf” diye isimlendirildi; çünkü i‘lâl ile tasarruf esnasında bir hâlden bir hâle intikal ederler.

Dedim ki: Ben, onlardan müttefik olanı ve fiilleri olanı, yahut isimler ve edatlar olanı tefsirle başlarım; sonra, mânâlarıyla bilinen ve tek tek olan hecelerini zikrederim; tâ ki, inşâallah Teâlâ, onların üzerine vâkıf olasın.

أَبنية أفعالها وأسمائها
أوى وأى وي أيّ أيْ أوْ أوّ وا

**الواو**: ve onun mânâsı atıfta ve başkasındadır.

( **فعل** ) elif hemzeli ve sâkin; ( **فعل** ) yâî.

**أوى**: Arap der ki: “Evine sığındı”: **أوى إلى منزلهِ يَأوي أُويّاً**.
Ve ben onu barındırdım: **آويته** ben, **إيواءً**.
Bu, iyi sözdür.
Araptan kimi de der ki: “Falancayı barındırdım” (**أَويت فلاناً**), yani onu yanında indirdim.
Ve “develeri barındırdım” (**أَوَيت الإبل**) “onları barındırdım” (**آويتها**) mânâsındadır.

El-İyâdî bana, Şemr’den, Ebû Ubeyd için okuttu: denir ki: “Onu barındırdım” (**أَوَيته**) kısaltma ile; ve “onu barındırdım” (**آويته**) med ile; **أفعلته** üzere; bir mânâda.
Dedi ki: “Falancaya sığındım” (**أويت إلى فلان**) kısaltma ile, başka değil.

El-Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: o, “**أويت**” denilmesini inkâr etti; elifi kısaltarak; “**آويت**” mânâsında.
Dedi ki: “Falancayı barındırdım” (**أويت فلاناً**) denir; mânâsı: “Ona sığındım” (**أويت إليه**).

Dedim ki: Ebû’l-Heysem رحمه الله bu dili hıfzetmedi; o sahîhtir.
Benî Nümeyr’den fasîh bir a‘râbî işittim; uyuz develeri otlatmakla görevlendirilmişti; onları akşamleyin ağıla döndürünce, karanlığın gecikmesi vaktinde, onları sağlam develerin barınağından uzaklaştırdı; ve mahallenin arîfine seslendi ve dedi: “Dikkat edin, bu damgalı develeri nereye barındırayım?” (**ألا أين آوي هذه الإبل المُوقَّسة؟**) “**أُووِي**” demedi.

Râvîler, Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet etti: o dedi ki: ( **لا يأوي الضالّة إلاّ ضالّ** ).
Muhaddislerin fasîhleri bunu böyle rivayet etti; yâ’yı fetha ile.
Bana göre o sahîhtir; onda hiçbir şüphe yoktur; Ebû Ubeyd’in ashabından rivayet ettiği gibi.

Benî Kilâb’dan fasîhi işittim; develerin barınağına “**مأواة**” derdi; hâ ile.

El-Münzirî bana haber verdi; el-Mufaddal’den; babasından; el-Ferrâ’dan: o dedi ki: Bana zikredildi ki Araplardan bazısı, develerin barınağını “**مَأْوِي**” diye isimlendirir; vâvı kesre ile.
Dedi ki: O nâdirdir; yâ ve vâv sahibi kelimelerde, ayn’ı kesreli **مَفْعِل** gelmedi; iki harf dışında: “gözün sığınağı” **مَأْقِي العين** ve “develerin barınağı” **مَأْوِي الإبل**; ikisi de nâdirdir.
Onlarda yüksek dil: **مأوَى**; ve **مُوقٌ** ve **مأقٌ**.

Ve **الآوي** ( **العاوي** misali) cem‘ olunur: **أُوِيّاً**; ( **عُوِيّاً** ) vezninde; ondan el-Acçâc’ın sözü:
كما يُدانِي الحِدأ الأُوِيّ
O, ocak taşlarını ve onların toplanışını, birbirine katılmış bir çaylağa benzetti; böylece onlar **متأوّية** ve **متأوّيات**’tır.

Dedim ki: “**تآوَت**” câizdir; ( **تعاوت** ) vezninde; **تفاعلت** üzere.

( **نوادر الأعراب** )’da okudum: “Yara iyileşmeye yaklaştı” denir: **تأوّى الجرح**; ve **أَوَى**; ve **تآوَى**; ve **آوَى**; eğer iyileşmeye yaklaştıysa.

Hadiste: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) secdesinde boşluk bırakırdı; tâ ki biz ona “sığınırdık” (**نَأْوي له**).
Dedim ki: “**كنا نأوي له**” sözünün mânâsı, senin “Ona acırdık, ona yumuşardık, ona şefkat ederdik” demen menzilesindedir; karnını yerden şiddetle uzak tutması ve pazularını yanlarından uzatması sebebiyle.
Denir ki: “Ona acıdım” (**أَوَيْت له**) “ona acırım” (**آوي له**) **أويةً** ve **أيّة** ve **مَأوية** ve **مأواة**; eğer ona acıdıysan.
Ve “Ondan merhamet diledim” (**استأويته**) yani “ondan acıma istedim”; **استيواء**; ve dedi ki:
ولو أنِّي اسْتأْوَيْتُه ما أَوى لِيا

Ve diğeri dedi ki:
أراني ولا كُفرانَ لله أَيَّةً
لِنَفسي لقد طالَبْتُ غيرَ مُنِيلِ
Yani: korkudan “sıkıştıran” olmayan. Murad etti: “Kendim için Allah’a **أيّة** küfretmem”; onu, mef‘ûl leh olduğu için nasbetti.

Ve “güneşin ışığı” **أياة الشمس**; ve onun ışıkları: **آياتها**: onun ziyasıdır; dedi ki:
سَقته إياة الشَّمس إلا لِثَاتِه

Ve denir ki: **الأياء** med ile; ve **الإِيا** kısaltma ile.
Onlara bir fiil işitmedim.

El-Münzirî bana haber verdi; Ahmed b. Yahyâ’dan: o dedi ki: **الأياء**: evveli meftûh, medli; ve **الإياء**: elif’i meksûr, maksûr; ve **إياة**: hepsi bir şeydir: güneşin şuaı ve ziyası.
Bunu el-Ferrâ, el-Kisâî’den rivayet etti; ve şu beyti okudu:
سَقَتْه إياةَ الشَّمْس الإلثاته
أُسِفّ ولم يُكْمَد عليه بإثمد

İbn Şümeyl, Araplardan rivayet etti: **أَوّيتُ بالخيل تأَوِيةً**; onu çağırdığın zaman: **آوُوه** (dersin); sesine dönüp gelsin diye; ve ondan şairin sözü:
في حاضِرٍ لَجِبٍ قاسٍ صواهلُه
يُقال للخيل في أَسْلافه **آوُو**
Dedim: O, Arapların atlarını çağırmasından bilinen bir şeydir.

**وأى**: Asmaî ve başkası: denir ki: **وأيت أَئِي وَأْياً**; (bu,) kefil olduğun ve söz verdiğin zaman; Ebû Ubeyd inşad etti:
وما خُنْتُ ذا عَهد **وَأَيْت** بعَهْده
ولم أحْرم المُضْطَرّ إذ جاء قانِعاً
Leys: denir ki: **وَأَيْت لك به على نفسي وَأْياً**. Emir: **أَهْ**. İkisi: **أَيَا**. Hepsi: **أَوْا**.
Dersin: **أَهْ**; ve susarsın; **ولا تَأَه**; ve susarsın.
O, şu takdir üzerinedir: **عه**; ve **ولا تَعَه**.
Ve eğer geçip gidersen dedin: **إبِمَا وعدت**; **إيَا بِما وعدتما**; senin “geçip giderken” sana söylenene: **عِ** demen gibi.
**والوَأَى**: hızlı, yaratılışı güçlü at.
Develerden **النَّجيبة**ye: **الوآة** denir, **بالهاء**; ve inşad etti:
ويقول ناعتُها إذا أَعْرضْتها
هذي **الوآة** كصَخْرة الوَعْلِ
Kuteybî dedi: Riyâşî dedi: **الوئيّة**: inci; meselâ: **وَئيّة القِدر**.
Dedim: Kuteybî bu harfi ضبط etmedi; doğrusu **الوَنِيّة**dir, **بالنون**: inci; ve yine **الوَنَاة**; o da delinmiş incidir.
Ama **( الوئيّة )** ise büyük tenceredir.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: tencerelerden: **الوَئِيّة**; **على ( فَعِيلة )**; o geniş olandır.
Asmaî de onun benzerini (söyledi); ve bize inşad etti:
وقِدْر كرأل الصَّحْصَحان **وَئِيَّة**
أنخت لها بَعد الهُدوِّ الأثافِيا
Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-Heysem’den, onun şöyle dediğini: **قِدْر وَئِيّة** ve **وَئِيبة**.
Kim **( وئيّة )** derse, o, at olan **الوَأَى**dandır; o da iri olandır.
Kim **وَئيبة** derse, o, toynak olan **الوَأْب**dandır.
Oyuk oyulmuş kadehe: **وَأْبٌ** denir; ve inşad etti:
جاء بِقدْرٍ **وَأْبة** التَّصْعيد
Ve **وأى يئي**’den iftiâl: **اتَّأَى يَتَّئي**; o da **مُتَّىءٍ**dür.
Ondan istif‘âl: **اسْتوأى يَسْتوئي**; o da **مُسْتَوْءٍ**dür.

**وي**: Leys: **وَي**: onunla **( الوَيْل )**den kinaye edilir.
Ve **( وي )**, hafifletilmiş ve şeddeli **( كأن )** üzerine girebilir; Yüce Allah dedi: **( بِالاَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ )** (Kasas: 82).
Halîl dedi: O ayrıdır; dersin: **وي**; sonra başlarsın da dersin: **كأن**.
Ferrâ, Halîl’in bu sözünü zikretti ve dedi: **( ويكأن )**: **( وي )**, **( كأن )**den ayrıdır; senin adama: “**وَيْ**; görmüyor musun önündekini?” demen gibi; o da dedi: **وي**; sonra yeniden başlattı: **( بِالاَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ )**; ve bu bir taaccüptür; ve **( كأن )** manada: zan ve ilimdir.
Ferrâ dedi: Bu, düzgün olan bir veçhedir; keşke Araplar onu ayrı yazsalardı.
Ve caizdir ki, onunla söz çoğalmış da, kendisinden olmayan şeye bitiştirilmiş olsun; Arapların, çokluğundan dolayı **( بابْنؤُمّ )** yazısını birleştirmeleri gibi; onu bitiştirdiler.
Dedim: Bu doğrudur; Allah daha iyi bilir.

**أي ووجوهها**
Ahmed b. Yahyâ ve Müberred’den rivayet edildi: ikisi şöyle dedi: **ل ( أي )** için üç asıl vardır:
İstifham olur, taaccüp olur, şart olur; ve inşad etti:
أيّاً فعلت فإنّني لك كاشِحٌ
وعلى انتقاصك في الحَياة وأَزْدَدِ
İkisi birlikte dedi: **( وأزدَد )** sözünün cezmi, nesak üzerinedir; **( فإنني )**deki fânın mevkiine göre; sanki şöyle dedi: “**أيّاً** yaparsan, sana buğz ederim ve artarım.”
Ve o, şu kıraatin manası gibidir: **( قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ )** (Münâfikûn: 10).
Sözün takdiri: “Beni geciktirirsen sadaka veririm ve olurum.”
İkisi dedi: **( أي )** istifham olduğu zaman, ondan önceki fiil onda amel etmez; onu ancak ondan sonrası رفع eder veya نصب eder; ondan Yüce Allah’ın sözü: **( لِنَعْلَمَ أَيُّ الحِزْبَيْنِ أَحْصَى لِمَا لَبِثُواْ أَمَدًا )** (Kehf: 12).
Müberred dedi: **( أي )** ref‘dir; **( أحصى )** da mübtedânın haberinden dolayı ref‘dir.
Sa‘leb dedi: **( أي )**yi **( أحصى )** mürafaa eder.
İkisi dedi: Fiilin ameli manadadır, lafızda değildir; sanki şöyle dedi: “Hangi(yi) hangi(den), ve bu ikisinden birini bilelim.”
İkisi dedi: Ama ondan sonrasıyla mansub olan ise, Yüce Allah’ın sözü: **( ظُلِمُواْ وَسَيَعْلَمْ الَّذِينَ ظَلَمُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَىَّ مُنقَلَبٍ )** (Şuarâ: 227); **( أيًّا )**yı **( ينقلبون )** ile نصب etti.
Ferrâ dedi: **أي**; eğer onun üzerine önceki fiili vâki kılarsan, istifham manasından çıkar; onu murad edersen bu caizdir; derler: **لأضربنّ أَيُّهم**.
Bunu, çünkü dövme, bundan sonra istifham olarak gelen bir isim üzerine vâki olmaz, diye söyler; çünkü dövme iki kişi üzerine vâki olmaz.
Dedi: Ve Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü: **( ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَانِ عِتِيّاً )** (Meryem: 69).
Kim **( أيا )**yı نصب ederse, onun üzerine çekip çıkarmayı vâki kıldı; bu istifham değildir; sanki şöyle dedi: “En azgın olanı, o daha şiddetli olanı, elbette çıkaracağız.”
Sonra Ferrâ ref‘in vechini açıkladı; kurrâ onun üzerinedir; Sa‘leb ve Müberred’in sözünden, daha önce zikrettiğimiz üzere.
Ferrâ dedi: Ve **( أي )** ceza olduğu zaman, o, “ve **( أي )** taaccüp olduğu zaman onunla ceza yapılmaz” diyenin mezhebi üzerinedir; çünkü taaccüple ceza yapılmaz; ve o, senin: “**أيّ رجل زيد**; ve **أيّ جارية زينب**?” demen gibidir.
Dedi: Ve Araplar der: **أيّ** ve **أيّان** ve **أيّون**.
**( أيّا )**yı müfred kıldıkları zaman, onu tesniye ederler, cem‘ ederler ve müennes kılarlar; derler: **أيّة** ve **أيّتان** ve **أيّات**.
Onu zahire izafe ettikleri zaman, onu müfred kılarlar ve müzekker kılarlar; derler: **أيّ الرجلين**? ve **أيّ المرأتين**? ve **أيّ الرجال**? ve **أي النِّساء**.
Müennes zamire izafe ettikleri zaman, müzekker ve müennes kılarlar; derler: **أيّهما** ve **أيتهما**; iki kadın için.
Ve Yüce Allah dedi: **( أَيًّا مَّا تَدْعُواْ )** (İsrâ: 110).
Züheyr, müennes yapan bir lügatte şöyle dedi:
وزَوّدُوك اشْتياقاً **أَيَّةً** سَلَكُوا
Muradı: “Hangi yönü tuttular?”; onu, izafe etmediği zaman müennes kıldı.
Dedi: Eğer “**أيّاً سَلكوا**” dersen, “Hangi yönü tuttular?” manasında, caiz olurdu.
Ve sana bir söyleyen: “Bir ceylan gördüm” der; sen ona cevap verirsin: **أيّاً**?
Ve der: “İki ceylan gördüm”; sen dersin: **أَيَّيْن**?
Ve der: “Ceylanlar gördüm”; sen dersin: **أيّات**?
Ve der: “Bir dişi ceylan gördüm”; sen dersin: **أيّةً**?
Dedi: Ve eğer adama kabilesini sorarsan, dersin: **المَيِّيُّ**.
Ve eğer ona kûresini sorarsan, dersin: **الأيِّيّ**.
Ve dersin: **مَيِّيٌّ** sen misin? ve **أَيِّيٌّ** sen misin? iki şeddeli **ياء** ile.
Ferrâ, Araplardan, onların bir küçük lügatinde şunu nakletti:
**أيّهم ما أدرك يركب على أيّهم يُريد**.
Sîbeveyh dedi: Halîl’e şu sözü hakkında sordum:
فأَيِّي ما وأَيّك كان شَرّاً
فسِيقَ إلى المَقامة لا يَراها
Dedi: Bu, adamın şu sözü menzilesindedir: “Yalancı benden ve senden; Allah onunla yapsın.”
Başkası dedi: Ancak muradı: “Sen şersin”; fakat ona, açık söylemekten daha güzel olan bir lafızla beddua etti; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: **( قُلِ اللَّهُ وَإِنَّآ أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِى )** (Sebe: 24).
Mufaddal inşad etti:
لقد علم الأَقوامُ **أيّي** وأَيّكم
بَني عامِرٍ أَوْفَى وفاءً وأَظْلَمُ
Manası: “Kavimler bildiler ki ben vefada daha vefalıyım ve siz daha zalimsiniz.”

Dedi: Ve onun sözü: **فأيّي ما وأيك**; **أي** ref‘ mevkiindedir; çünkü o, **كان**’ın ismidir; **وأيّك** ona atıf (nesk) edilmiştir; ve **شر** onun haberidir.

Dedi: Ve onun sözü:
فسِيق إلى المقامة لا يراها
Yani: kör oldu; ona karşı bir bedduadır.

Ebû Zeyd: Allah onu, hangi yöne yönelirse yönelsin, **أيّاً ما تَوَجَّه** (olarak) yoldaş kılsın.
İster: nerede/hangi yerde yönelirse yönelsin.

Leys dedi: **أيّان**; o, **مَتَى** menzilesindedir.

Dedi: Ve onun **نون**’unda ihtilaf edilir; denir ki: aslîdir; ve denir ki: zâiddir.

Ferrâ dedi: **أيان**’ın aslı: **أي أوَان**’dır; sonra **أيّ**’den **الياء**’ı hafiflettiler; ve **أوان**’ın hemzesini terk ettiler; böylece sâkin bir **ياء**’dan sonra bir **واو** buluştu; bunun üzerine **الواو**, **الياء**’a idğam edildi.
Bunu Kisâî’den hikâye etti.

Ve onların nidâda sözleri: **أيّها الرجل** ve **أيتها المرأة** ve **أيّها الناس** gelince;
şüphesiz Zecâc dedi: **أي**: zamme üzere mebnî, müphem bir isimdir; **أيّها الرجل**’den; çünkü o, müfred bir münâdâdır; ve **الرجل**, **أي** için lâzım bir sıfattır; dersin ki: **يأيها الرجل** yaklaş; ve **يا الرجل** câiz değildir; çünkü **يا**, **الرجل**’deki ta‘rîf menzilesinde bir tenbîhtir; böylece **يا** ile **الألف واللام** bir araya getirilmez; bu yüzden **الألف واللام**’a **أي** ile ulaşırsın; ve **ها**, tenbîh için **أي**’a lâzımdır; ve o, **أي**’deki izâfetten bir ivazdır; çünkü **أي**’ın aslı, istifhâm ve haber’e muzâf olmasıdır; ve hakikatte münâdâ **الرجل**’dir; **أي** ise ona ulaştırılmıştır.

Kûfeliler dedi: **يأيها الرّجل** dediğinde, **يا** nidâdır; **أي** münâdâ ismidir; **ها** tenbîhtir; **الرجل** sıfattır; böylece **الواو**, **أي**’ı tenbîh ile birleştirdi; böylece tam bir isim oldu; çünkü **أيا** ve **ما** ve **من** ve **الذي** eksik isimlerdir; sıla olmaksızın tamam olmazlar.

Ve denir: **الرّجل**, kime nidâ edildiğinin tefsiridir.

**أي**: **الياء**’ı sâkin

Ebû Amr dedi: Müberred’e, sonrasında ne olur diye, fethalı sâkin **أي** hakkında sordum.
Dedi ki: Sonrasındaki bedel olur; ve olur ki
müste’nef olur; ve mansûb olur.

Dedi: Ahmed b. Yahyâ’ya sordum; dedi ki: Sonrası mütercim olur; ve müste’nef olur; ve gizli bir fiille nasb olur.

Dersin: Kardeşin bana geldi; yani: **زيدٌ**.
Ve kardeşini gördüm; yani: **زيداً**.
Ve kardeşine uğradım; yani: **زيدٍ**.

Ve dersin: Kardeşin bana geldi; onda câizdir: yani: **زيدٌ**, ve yani: **زيداً**.
Ve kardeşine uğradım; onda câizdir: yani **زيدٍ**, ve yani **زيداً**, ve yani **زيدٌ**.

Ve denir: Kardeşini gördüm; yani **زيداً**; ve câizdir: yani **زيدٌ**.

**إي**; **نعم** mânâsında

Leys: **إي**: yemindir; Allah Teâlâ dedi ki: **( قُلْ إِى وَرَبِّى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِنَّهُ لَحَقٌّ )** (**يونس**: 53); mânâ: **إي** vallahi.

Zecâc, Celîl ve Azîz olanın sözü hakkında dedi: **( أي وربي إنه الحق )** (**يونس** 53); mânâ: Evet, Rabbime andolsun.

Bunun benzerini Ahmed b. Yahyâ, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.

Ve bu, sahih olan sözdür.

**أو**: ve mânâları

Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi: **أو** tahyîr olur; ve şekk olur; ve **بل** mânâsında olur; ve **متى** mânâsında olur; ve **الواو** mânâsında olur.

Kisâî tek başına dedi: Ve şart olur.

Ebû Zeyd, onu **الواو** mânâsında kılan kimse hakkında inşâd etti:
وقد زَعمت ليلى بأَنِّيَ فاجِرٌ
لِنَفْسي تُقاها أو عليها فُجورُها
Mânâsı: ve onun üzerinde.

Ferrâ inşâd etti:
إنّ بها أَكْتلَ أَو رِزَامَا
خُويربان يَنْقُفَان الهامَا

Ebû Zeyd, Allah’ın Celîl ve Azîz olan sözü hakkında dedi: **( يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِاْئَةِ أَلْفٍ أَوْ )** (**الصافات**: 147); o ancak: ve artırırlar’dır.

Aynı şekilde, Teâlâ’nın sözü hakkında da dedi: **( أَصَلَوَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَن نَّتْرُكَ مَا يَعْبُدُ ءابَاؤُنَآ أَوْ أَن نَّفْعَلَ )** (**هود**: 87). Dedi: Onun tefsiri: ve yapalım’dır.

Ferrâ, Celîl ve Azîz olanın sözü hakkında dedi: **( ) مِّن يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِاْئَةِ أَلْفٍ )** (**الصافات**: 147); **أو يزيدون** sizin yanınızda (sizin katınızda)dır; böylece onun mânâsını muhataplar için kılar; yani: onlar, alâmet ve kıyafet ve göz alıcı güzellik sahipleridir; insanlar onları gördüğünde derler ki: bunlar iki yüz bindir.

Ebû’l-Abbâs Müberred dedi: **( إلى مائة ألف )**; bu, onun üzerine edâ etmesi gereken farzıdır.

Ve onun sözü: **) أو يزيدونٍ (**; der ki: eğer İslâm’a girmeden önce evlâtla artarlarsa, evlâtları da çağır; böylece senin evlâtlar için çağrın sana nâfile olur; senin üzerine farz olmaz.

Dedim: Tehâret âyetindeki Teâlâ’nın sözü: **( وَإِنْ كُنتُم مَّرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَآءَ أَحَدٌ مِّنْكُمْ مِّن الْغَآئِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَآءَ )** (**النساء**: 43); o, hâl vâvı diye bilinen **الواو** mânâsındadır.
Mânâ: ve sizden biri gâitten geldi; yani: bu hâlde.
Ve onun tahyîr olması câiz değildir.

Ve Teâlâ’nın sözü: **( أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَآءَ )** (**النساء**: 43); o, mânâsıyla kendinden öncekine atfedilmiştir.

Ve Teâlâ’nın sözü: **( رَبِّكَ وَلاَ تُطِعْ مِنْهُمْ ءَاثِماً أَوْ )** (**الإنسان**: 24) gelince;
şüphesiz Zecâc dedi: Burada **أو**, **الواو**’dan daha pekiştiricidir; çünkü **الواو** ile “Zeyd’e ve Amr’a itaat etme” dediğinde, ikisinden birine itaat ederse âsi olmaz; çünkü ona, ikisine birden itaat etmemesini emretmiştir; fakat “onlardan günahkâra **أو** nanköre itaat etme” dediğinde, **أو** her birinin, kendisine karşı gelinmeye ehil olduğuna delâlet etmiştir.

Ferrâ dedi: **أو**, **حتى** mânâsında olduğunda, senin “Sana bağlı kalmayı sürdürürüm **أو** bana verirsin; yani: bana verinceye kadar” demen gibidir.
Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: **( لَيْسَ لَكَ مِنَ الاَمْرِ شَىْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ )** (**آل عمران**: 128).
Mânâsı: onlara tevbe edinceye kadar; yani: onlara tevbe edinceye kadar; ve bundan, İmrü’l-Kays’ın sözü:
يُحاول مُلْكاً أو يَمُوت فيُعْذرا
Mânâsı: ancak ölürse.

Şekk ise, senin “Zeyd mi çıktı **أو** Amr mu?” demen gibidir.

Muhammed b. Yezîd dedi: **أو**, atıf harflerindendir; ve onun üç mânâsı vardır:
Konuşanın şekkinde yahut ikisinden birini kastetmesinde iki işten biri için olur; bu, senin “Zeyd’e geldim **أو** Amr’a” ve “Bana bir erkek geldi **أو** bir kadın” demen gibidir; bu, şekk’tir.
Ama ikisinden birini kastederse, senin “Balık ye **أو** süt iç” demen gibidir; yani: ikisini birleştirme; fakat hangisini istersen onu seç.
Aynı şekilde: “Bana bir dinar ver **أو** bana bir elbise giydir.”

Ve ibâha mânâsında olur; senin “Hasan’la otur **أو** İbn Sîrîn’le” ve “Mescide gel **أو** çarşıya” demen gibi; yani: bu tür insanlara sana izin verdim; eğer onu bundan nehyedersen şöyle dersin: “Zeyd’le oturma **أو** Amr’la”; yani: bu tür insanlarla oturma.
Buna göre Teâlâ’nın sözü: **( رَبِّكَ وَلاَ تُطِعْ مِنْهُمْ ءَاثِماً أَوكفوراْ )** (**الإنسان**: 24); yani: onlardan ikisinden birine itaat etme; onu anla.

Ferrâ, onun sözü hakkında dedi: **( أَوَ لَم يَرَوْا )** ve **( أو لم يَأْتهم )**; şüphesiz o, üzerine istifhâm elifi girmiş müfred bir **واو**’dur; tıpkı **الفاء** ve **ثم** ve **لا** üzerine girdiği gibi.

Ebû Zeyd dedi: Denir ki: Şüphesiz o, falancadır; **أو ما بنَجد قرظَة**; ve elbette sana geleceğim; **أو ما بنَجد قرظة**; yani: elbette sana gerçekten geleceğim; ve o, te’kîddir.

**أوّ**: Nahivciler dedi: **أو**’yu isim yaptığında, onun **واو**’unu şeddelersin; böylece “Bu, güzel bir **أوّ**’dur” dersin.
Ve dersin: **الأوّ**’u bir yana bırak.

Bunu, sözünde: **افْعَلْ كذا أو كذا** (şunu yap ya da bunu) kullanan kimseye söylersin; yine **لوَّ**’yu, onu isim yaptığında ağırlaştırırsın; Ebû Zeyd dedi ki:

إنّ ليَتْاً وإنّ لَوًّا عَناءُ

Arapların sözü: **أَوِّ** min kezâ, ağır bir **واو** ile, şu mânâdadır: bir meşakkat yahut kaygı yahut hüzün şikâyet etti; bazısı inşâd etti:

فأوِّ من الذِّكْرى إذا ما ذكرتها
ومن بُعْد أرْضٍ بيننا وسَماءِ

Ebû Zeyd dedi: Ebû’l-Cerrâh bana onu inşâd etti:

فَأَوِّه من الذكرى إذا ما ذكرتها

Dedi ki: Sözde, **( أَوّهِ )**’yi maksûr olarak söyleyen kimse için, **( يَتَفعّل )**’de: **يتأَوَّى** demesi câizdir; onu **الهاء** ile söylemez.

Mâzinî dedi: **أَوَّةٌ**, fiildendir; aslı: **أوِوَةٌ**’dir; sonra **الواو** **الواو**’ya idğâm edildi ve şeddelendi.

Ebû Hâtim dedi: O, fiilden: **فَعْلَةٌ**’dır; mânâca: **أَوّة**; bu **الألف** ziyade edildi; nitekim: **ضَرب حاقَّ رأسه** dediler de bu **الألف**’i artırdılar.

Dedi ki: **( أوّة )**, şairin sözü mertebesinde değildir:

تأوَّه آهة الرَّجُل الحزين

Çünkü **( أَوّة )**’deki **الهاء** zâiddir; **( تأوه )**’de ise aslîdir.

Görmez misin ki onlar: **أوتا** derler; böylece **الهاء**’yı **تاء**’ya çevirirler.

Ebû Hâtim dedi: Araplardan bir kavim: **آوُوه** der; vezin olarak: **عاووه**; o, fiilden: **فاعول**’dür; ondaki **الهاء** aslîdir.

Ebû Tâlib dedi: Avâmın sözü: **آوَّة**: memdûd, hatadır; ancak o: **آوَّة من كذا** yahut: **أَوْة منه**’dir; **الألف**’i kısaltmakla.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Adam: **أَوّة من كذا** dediğinde, diğeri ona şöyle karşılık verir: **عليك أَوْهَتُك**.

Ferrâ dedi: Ebû Servân bana inşâd etti:

أوِّ من الهِجران يوم لقيتها
ومن طُول أَرض دونها وسَماءِ

Dedi ki: **( فأَوْه )** ve **( فأَوِّه )** diye de rivayet olunur.

Başkası dedi: **أوّة**: **فَعْلة**’dir; onun **الهاء**’sı te’nîs içindir; çünkü onlar: **سمعت أَوَّتَك** derler; böylece onu **تاء** yaparlar.

Leys de böyle dedi: **أَوَّة**, **( فَعْلة )** mertebesindedir; **أَوَّةً لك**.

Ebû Zeyd dedi: **أَوْهِ على زيد** denir; **الهاء**’yı kesrelediler ve onu açıkladılar.

Ve: **أوَّ تَا عَليك** dediler, **التاء** ile; o, şey üzerine teessüftür; ister aziz olsun ister kolay.

Ebû Amr eş-Şeybânî dedi; Sa‘leb’in Amr’dan, onun babasından rivayet ettiği üzere: **الأُوَّة**: dâhiyedir; **الهمزة**’yi zamme ile.

Dedi ki: **ما هي إلا أُوَّةٌ من الأُوَو يا فتى** denir; yani: dâhiyelerden bir dâhiye.

Dedi ki: Bu, onların yanından gelen en garip şeylerdendir; **( الواو )**’yu, i‘râb mevkiinde sahih harf gibi yaptıkları vakit; böylece: **الأُوَو** dediler; sahih **واو** ile.

**وا**: Leys dedi: **وا**: nedbe harfidir; nedbe edenin sözü gibi: **وافلاناه**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- في كلامهم عشرة: خمسة أسماء، وخمسة حروف. فإذا كان اسما فيقال للواحد والجمع والمؤنث على حد واحد، ويصح أن يعتبر في الضمير لفظه مفردا، وأن يعتبر معناه للجميع.
فالأول من الأسماء بمعنى الذي نحو: ﴿ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم﴾ [يونس/18] (والآية بتمامها: ﴿ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم ولا ينفعهم ويقولون: هؤلاء شفعاؤنا عند الله، قل: أتنبئون الله بما لا يعلم في السموات ولا في الأرض سبحانه وتعالى عما يشركون﴾ ) ثم قال: ﴿هؤلاء شفعاؤنا عند الله﴾ [يونس/18] لما اراد الجمع، وقوله: ﴿ويعبدون من دون الله ما لا يملك لهم رزقا...﴾ الآية [النحل/73]، فجمع أيضا، وقوله: ﴿بئسما يأمركم به إيمانكم﴾ [البقرة/93].
الثاني: نكرة. نحو: ﴿نعما يعظكم به﴾ [النساء/58] أي: نعم شيئا يعظكم به، وقوله: ﴿فنعما هي﴾ [البقرة/271] فقد أجيز أن يكون ما نكرة من قوله: ﴿ما بعوضة فما فوقها﴾ [البقرة/26]، وقد أجيز أن يكون صلة، فما بعده يكون مفعولا. تقديره: أن يضرب مثلا بعوضة (انظر: الأقوال في هذه المسألة في الدر المصون 1/223).
الثالث: الاستفهام، ويسأل به عن جنس ذات الشيء، ونوعه، وعن جنس صفات الشيء، ونوعه، وقد يسأل به عن الأشخاص، والأعيان في غير الناطقين. وقال بعض النحويين: وقد يعبر به عن الأشخاص الناطقين (قال الزركشي: وجوز بعض النحويين أن يسأل بها عن أعيان من يعقل أيضا، حكاه الراغب. فإن كان مأخذه قوله تعالى عن فرعون: ﴿وما رب العالمين﴾ فإنما هو سؤال عن الصفة؛ لأن الرب هو المالك، والملك صفة، ولهذا أجابه موسى بالصفات، ويحتمل أن (ما) سؤال عن ماهية الشيء، ولا يمكن ذلك في حق الله تعالى، فأجابه موسى تنبيها على صواب السؤال. راجع: البرهان في علوم القرآن 4/403)، كقوله تعالى: ﴿إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم﴾ [المؤمنون/6]، ﴿إن الله يعلم ما يدعون من دونه من شيء﴾ [العنكبوت/42] وقال الخليل: ما استفهام. أي: أي شيء تدعون من دون الله؟ وإنما جعله كذلك؛ لأن (ما) هذه لا تدخل إلا في المبتدإ والاستفهام الواقع آخرا.
الرابع: الجزاء نحو: ﴿ما يفتح الله للناس من رحمة فلا ممسك لها، وما يمسك فلا مرسل له﴾ الآية [فاطر/2]. ونحو: ما تضرب أضرب.
الخامس: التعجب نحو: ﴿فما أصبرهم على النار﴾ [البقرة/175].
وأما الحروف:
فالأول: أن يكون ما بعده بمنزلة المصدر كأن الناصبة للفعل المستقبل. نحو: ﴿ومما رزقناهم ينفقون﴾ [البقرة/3] فإن (ما) مع رزق في تقدير الرزق، والدلالة على أنه مثل (أن) أنه لا يعود إليه ضمير لا ملفوظ به ولا مقدر فيه، وعلى هذا حمل قوله: ﴿بما كانوا يكذبون﴾ [البقرة/10]، وعلى هذا قولهم: أتاني القوم ما عدا زيدا، وعلى هذا إذا كان في تقدير ظرف نحو: ﴿كلما أضاء لهم مشوا فيه﴾ [البقرة/20]، ﴿كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله﴾ [المائدة/64]، ﴿كلما خبت زدناهم سعيرا﴾ [الإسراء/97]. وأما قوله: ﴿فاصدع بما تؤمر﴾ [الحجر/94] فيصح أن يكون مصدرا وأن يكون بمعنى الذي (انظر: مغني البيب ص 736). واعلم أن (ما) إذا كان مع ما بعدها في تقدير المصدر لم يكن إلا حرفا؛ لأنه لو كان اسما لعاد إليه ضمير، وكذلك قولك: أريد أن أخرج؛ فإنه لا عائد من الضمير إلى أن، ولا ضمير لها بعده.

الثاني: للنفي وأهل الحجاز يعملونه بشرط نحو: ﴿ما هذا بشرا﴾ [يوسف/31] (وشرط عملها ما ذكره ابن مالك في ألفيته:
إعمال (ليس) أعملت (ما) دون (إن) * مع بقا النفي، وترتيب زكن
وسبق حرف جر أو ظرف ك ما * بي أنت معنيا أجاز العلما).
الثالث: الكافة، وهي الداخلة على (أن) وأخواتها و (رب) ونحو ذلك، والفعل. نحو: ﴿إنما يخشى الله من عباده العلماء﴾ [فاطر/28]، ﴿إنما نملي لهم ليزدادوا إثما﴾ [آل عمران/178]، ﴿كأنما يساقون إلى الموت﴾ [الأنفال/6] وعلى ذلك (ما) في قوله: ﴿ربما يود الذين كفروا﴾ [الحجر/2]، وعلى ذلك: قلما وطالما فيما حكي.
الرابع: المسلطة، وهي التي تجعل اللفظ متسلطا بالعمل، بعد أن لم يكن عاملا. نحو: (ما) في إذما، وحيثما، لأنك تقول: إذ ما تفعل أفعل، وحيثما تقعد أقعد، فإذ وحيث لا يعملان بمجردهما في الشرط، ويعملان عند دخول (ما) عليهما.
الخامس: الزائدة لتوكيد اللفظ في قولهم: إذا ما فعلت كذا، وقولهم: إما تخرج أخرج. قال: ﴿فإما ترين من البشر أحدا﴾ [مريم/26]، وقوله: ﴿إما يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلاهما﴾ [الإسراء/23].

##### Türkçe

- Onların sözlerinde on (kullanım) vardır: beşi isim, beşi harftir. İsim olduğunda, tekil, çoğul ve müennes için bir sınır üzere (aynı şekilde) söylenir; zamirde onun lafzını tekil olarak itibar etmek de sahih olur, onun manasını hepsi için itibar etmek de (sahih olur).
İsimlerden birincisi, **ما** “**الذي**” manasındadır; şu örnek gibi: ﴿ويعبدون من دون الله **ما** لا يضرهم﴾ [يونس/18] (âyetin tamamı: ﴿ويعبدون من دون الله **ما** لا يضرهم ولا ينفعهم ويقولون: هؤلاء شفعاؤنا عند الله، قل: أتنبئون الله بما لا يعلم في السموات ولا في الأرض سبحانه وتعالى عما يشركون﴾ ) sonra dedi: ﴿هؤلاء شفعاؤنا عند الله﴾ [يونس/18], çoğulu murad ettiğinde; ve onun sözü: ﴿ويعبدون من دون الله **ما** لا يملك لهم رزقا...﴾ âyet [النحل/73], orada da çoğul yaptı; ve onun sözü: ﴿بئسما يأمركم به إيمانكم﴾ [البقرة/93].
İkincisi: nekre. Şu örnek gibi: ﴿نعما يعظكم به﴾ [النساء/58], yani: size onunla öğüt verdiği “evet, bir şey”; ve onun sözü: ﴿فنعما هي﴾ [البقرة/271]; burada, **ما**’nın, şu sözünden nekre olması caiz görülmüştür: ﴿**ما** بعوضة فما فوقها﴾ [البقرة/26]; ve onun “sıla” olması da caiz görülmüştür; o zaman ondan sonrası mef‘ûl olur. Takdiri: “bir misal vurmak: bir sivrisinek” (bak: bu meseledeki sözler **الدر المصون** 1/223’te).
Üçüncüsü: istifhamdır; onunla şeyin zatının cinsi ve türü hakkında, şeyin sıfatlarının cinsi ve türü hakkında sorulur; ve onunla, konuşmayanlarda şahıslar ve aynlar hakkında da sorulabilir. Bazı nahivciler dedi: onunla konuşan şahıslar hakkında da ifade edilir (Zerkeşî dedi: Bazı nahivciler, onunla akledenin aynları hakkında da sorulmasını caiz gördü; onu Râgıb nakletti. Eğer dayanağı Firavun’dan Yüce Allah’ın sözü ise: ﴿و**ما** رب العالمين﴾ ise, o ancak sıfat hakkında bir sorudur; çünkü “rab” malik demektir, “mülk” ise bir sıfattır; bu yüzden Musa ona sıfatlarla cevap verdi; ve muhtemeldir ki **(ما)** şeyin mahiyeti hakkında bir sorudur; bu, Yüce Allah hakkında mümkün değildir; Musa ona, sorunun doğruluğuna dikkat çekerek cevap verdi. Müracaat et: **البرهان في علوم القرآن** 4/403), Yüce Allah’ın şu sözü gibi: ﴿إلا على أزواجهم أو **ما** ملكت أيمانهم﴾ [المؤمنون/6], ﴿إن الله يعلم **ما** يدعون من دونه من شيء﴾ [العنكبوت/42]. Halîl dedi: **ما** istifhamdır. Yani: Allah’tan başka neyi çağırıyorsunuz? Onu ancak bu şekilde yaptı; çünkü bu **(ما)**, ancak mübteda’da ve sonda vâki olan istifhamda girer.
Dördüncüsü: ceza (şart-cevap)dır; şu örnek gibi: ﴿**ما** يفتح الله للناس من رحمة فلا ممسك لها، و**ما** يمسك فلا مرسل له﴾ âyet [فاطر/2]. Ve şu gibi: **ما** تضرب أضرب.
Beşincisi: taaccübdür; şu örnek gibi: ﴿ف**ما** أصبرهم على النار﴾ [البقرة/175].
Harfler ise:
Birincisi: ondan sonrasının, gelecek fiili nasb eden **أن** gibi, masdar menzilesinde olmasıdır. Şu örnek gibi: ﴿ومم**ا** رزقناهم ينفقون﴾ [البقرة/3]; çünkü **(ما)** ile **رزق** “rızık verme” takdirindedir; onun **(أن)** gibi olduğuna delalet, ona ne lafzen ne de takdiren bir zamirin dönmemesidir. Bunun üzerine, onun sözü hamledilmiştir: ﴿بم**ا** كانوا يكذبون﴾ [البقرة/10]. Bunun üzerine onların sözü: أتاني القوم **ما** عدا زيدا. Bunun üzerine, zarf takdirinde olduğunda: ﴿كلّم**ا** أضاء لهم مشوا فيه﴾ [البقرة/20], ﴿كلّم**ا** أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله﴾ [المائدة/64], ﴿كلّم**ا** خبت زدناهم سعيرا﴾ [الإسراء/97]. أما onun sözü: ﴿فاصدع بم**ا** تؤمر﴾ [الحجر/94], masdar olması da sahih olur, “**الذي**” manasında olması da (bak: **مغني البيب** s. 736). Bil ki: **(ما)**, kendisinden sonrası ile masdar takdirinde olduğunda, ancak harf olur; çünkü isim olsaydı ona bir zamir dönerdi. Aynı şekilde senin sözün: أريد أن أخرج; çünkü zamirden **أن**’a bir dönüş yoktur; ve onun için ondan sonra bir zamir yoktur.
İkincisi: nefiy içindir; Hicaz ehli onu şart ile amel ettirir; şu örnek gibi: ﴿**ما** هذا بشرا﴾ [يوسف/31] (onun amelinin şartı, İbn Mâlik’in Elfiyye’sinde zikrettiğidir:
إعمال (ليس) أعملت (ما) دون (إن) * مع بقا النفي، وترتيب زكن
وسبق حرف جر أو ظرف ك **ما** * بي أنت معنيا أجاز العلما).
Üçüncüsü: kâffe’dir; o, **أن** ve kardeşlerinin, **رب**’in ve bunun gibi şeylerin ve fiilin üzerine girendir. Şu örnek gibi: ﴿إنم**ا** يخشى الله من عباده العلماء﴾ [فاطر/28], ﴿إنم**ا** نملي لهم ليزدادوا إثما﴾ [آل عمران/178], ﴿كأنم**ا** يساقون إلى الموت﴾ [الأنفال/6]. Bunun üzerinedir, onun sözündeki **(ما)**: ﴿ربم**ا** يود الذين كفروا﴾ [الحجر/2]. Bunun üzerinedir: قلما ve طالما, nakledilende.
Dördüncüsü: musallata’dır; o, lafzı amel ile musallat kılan (amel ettiren)dir; daha önce âmil değilken. Şu örnek gibi: **إذما** ve **حيثما**’daki **(ما)**; çünkü sen dersin: إذ **ما** تفعل أفعل, وحيثم**ا** تقعد أقعد; zira **إذ** ve **حيث**, sırf kendileriyle şartta amel etmezler; üzerlerine **(ما)** girdiğinde amel ederler.
Beşincisi: lafzı te’kîd için زائد’dir; onların sözünde: إذا **ما** فعلت كذا, ve onların sözünde: إ**ما** تخرج أخرج. Dedi: ﴿فإم**ا** ترين من البشر أحدا﴾ [مريم/26], ve onun sözü: ﴿إم**ا** يبلغن عندك الكبر أحدهما أو كلاهما﴾ [الإسراء/23].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حَرْفُ نَفي وتكون بمعنى الذي، وتكون بمعنى الشَّرط، وتكون عِب ارة عن جميع أَنواع النكرة، وتكون موضُوعة موضع مَنْ، وتكون بمعنى الاسْتِفهام، وتُبْدَل من الأَلف الهاء فيقال مَهْ؛قال الراجز: قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ،
مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ،
إِنْ لم أُرَوِّها فَمَهْ
قال ابن جني: يحتمل مَهْ هنا وجهين أَحدهما أَن تكون فَمَهْ زَجْراً منه أَي فاكْفُفْ عني ولستَ أَهلاً للعِتاب، أَو فَمَهْ يا إنسانُ يُخاطب نفسَه ويَزْجُرها، وتكونُ للتعجُّب، وتكون زائدة كافَّةً وغير كافة، والكافة قولهم إِنما زيدٌ مُنْطَلِقٌ، وغير الكافَّة إِنما زَيْداً مُنطلق، تريد إن زيداً منطلق. وفي التنزيل العزيز: فِبما نَقْضِهم مِيثاقَهم، وعَمَّا قليل ليُصْبِحُنَّ نادِمين، ومِمَّا خَطيِئَاتِهم أُغْرِقُوا؛ قال اللحياني: ما مؤنثة، وإن ذُكِّرَت جاز؛ فأَما قول أَبي النجم: اللهُ نَجَّاكَ بِكَفَّيْ مَسْلَمَتْ،
مِنْ بَعْدِما وبَعْدِما وبَعْدِمَتْ
صارَتْ نُفُوسُ القَومِ عِنْد الغَلْصَمَتْ،
وكادتِ الحُرَّةُ أَن تُدْعَى أَمَتْ
فإِنه أَراد وبَعْدِما فأَبدلَ الأَلف هاء كما قال الراجز: مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ
فلما صارت في التقدير وبعدمَهْ أَشبهت الهاء ههنا هاء التأْنيث في نحو مَسْلمةَ وطَلْحة، وأَصلُ تلك إِنما هو التاء، فشبَّه الهاء في وبَعْدِمَهْ بهاء التأَنيث فوَقَفَ عليها بالتاء كما يَقِفُ على ما أَصله التاء بالتاء في مَسْلَمَتْ والغَلْصَمَتْ، فهذا قِياسُه كما قال أَبو وَجْزَة:العاطِفُونَتَ ، حين ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُفْضِلونَ يَداً، وإذا ما أَنْعَمُوا
(*قوله «والمفضلون» في مادة ع ط ف: والمنعمون.)
أَراد: العاطِفُونَهْ، ثم شبَّه هاء الوقف بهاء التأْنيث التي أَصلها التاء فَوَقَفَ بالتاء كما يَقِفُ على هاء التأْنيث بالتاء. وحكى ثعلب وغيره: مَوَّيْتُ ماء حَسَنةً، بالمدِّ، لمكان الفتحة مِن ما، وكذلك لا أَي عَمِلْتها، وزاد الأَلف في ما لأَنه قد جعلها اسماً، والاسم لا يكون على حرفين وَضْعاً، واختار الأَلف من حروف المدِّ واللِّين لمكان الفتحة، قال: وإذا نسبت إِلى ما قلت مَوَوِيٌّ. وقصيدة ماويَِّةٌ ومَوَوِيَّةٌ: قافيتها ما. وحكى الكسائي عن الرُّؤاسي: هذه قصيدة مائِيةٌ وماوِيَّةٌ ولائِيَّةٌ ولاوِيَّةٌ ويائِيَّةٌ وياوِيَّةٌ، قال: وهذا أَقْيسُ. الجوهري: ما حرف يَتَصَرَّف على تسعة أَوجه: الاستفهامُ نحو ما عِنْدَك، قال ابن بري: ما يُسأَلُ بها عَمَّا لا يَعْقِل وعن صفات من يَعْقِل، يقول: ما عَبْدُ اللهِ؟ فتقول: أَحْمَقُ أَو عاقلٌ، قال الجوهري: والخَبَر نحو رأيت ما عِنْدَك وهو بمعنى الذي، والجزاء نحو ما يَفْعَلْ أَفْعَلْ، وتكون تعجباً نحو ما أَحْسَنَ زيداً، وتكون مع الفِعل في تأْويل المَصدر نحو بَلَغَني ما صَنَعْتَ أَي صَنِيعُك، وتكون نكرة يَلْزَمُها النعتُ نحو مررت بما مُعْجِبٍ لك أَي بشيءٍ مُعْجِبٍ لك، وتكون زائدةً كافّةً عن العمل نحو إنما زيد مُنْطَلِقٌ، وغير كافَّة نحو قوله تعالى: فبِما رَحْمَةٍ من اللهِ لِنْتَ لهم؛ وتكون نفياً نحو ما خرج زيد وما زَيْدٌ خارِجاً، فإن جعلْتَها حرفَ نفيٍ لم تُعْمِلْها في لغة أَهل نَجدٍ لأَنها دَوَّارةٌ، وهو القِياس، وأَعْمَلْتَها في لغةِ أَهل الحِجاز تشبيهاً بليس، تقول: ما زيدٌ خارِجاً وما هذا بَشراً، وتجيء مَحْذُفَةً منها الأَلفُ إِذا ضَمَمتَ إِليها حرفاً نحو لِمَ وبِمَ وعَمَّ يَتَساءلُون؛ قال ابن بري: صوابه أَن يقول: وتجيء ما الاستفهاميةُ مَحذُوفةً إِذا ضممت إِليها حرفاً جارًّا. التهذيب: إِنما قال النحويون أَصلُها ما مَنَعَتْ إِنَّ من العمل، ومعنى إِنَّما إثباتٌ لما يذكر بعدها ونَفْيٌ لما سِواه كقوله: وإِنَّما يُدافِعُ عن أَحْسابِهم أَنا أَو مِثْلي؛ المعنى ما يُدافعُ عن أَحسابهم إِلاَّ أَنا أَو مَنْ هو مِثْلي، والله أَعلم. التهذيب: قال أَهل العربية ما إِذا كانت اسماً فهي لغير المُمَيِّزِين من الإِنس والجِنِّ، ومَن تكون للمُمَيِّزِين، ومن العرب من يستعمل ما في موضع مَنْ، مِن ذلك قوله عز وجل: ولا تَنكِحوا ما نَكَح آباؤكم من النِّساء إِلا ما قد سَلَفَ؛ التقدير لا تَنْكِحُوا مَنْ نَكَحَ آباؤكم، وكذلك قوله: فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النِّساء؛ معناه مَنْ طابَ لكم. وروى سلمة عن الفراء: قال الكسائي تكون ما اسماً وتكون جَحْداً وتكون استفهاماً وتكون شرطاً وتكون تَعَجُّباً وتكون صِلةً وتكون مَصْدَراً. وقال محمد بن يزيد: وقد تأْتي ما تَمْنَع العامِلَ عَملَه، وهو كقولك: كأَنَّما وَجْهُكَ القمرُ، وإِنما زيدٌ صَدِيقُنا. قال أَبو منصور: ومنه قوله تعالى: رُبَّما يَوَدُّ الذين كفروا؛ رُبَّ وُضِعَت للأَسماء فلما أُدْخِل فيها ما جُعلت للفعل؛ وقد تُوصَلُ ما بِرُبَّ ورُبَّتَ فتكون صِلةً كقوله:
ماوِيَّ، يا رُبَّتَما غارةٍ
شَعْواء كاللَّذْعةِ بالمِيسَمِ
يريد يا رُبَّتَ غارة، وتجيءُ ما صِلَةً يُريد بها التَّوْكِيدَ كقول الله عز وجل: فبِما نَقْضِهم مِيثاقَهُم؛ المعنى فبِنَقْضِهم مِيثاقَهم، وتجيء مصدراً كقول الله عز وجل: فاصْدَعْ بما تؤمر؛ أَي فاصْدَعْ بالأَمر، وكقوله عز وجل: ما أَغْنى عنه مالُه وما كَسَبَ؛ أَي وكَسْبُه، وما التَّعَجُّبِ كقوله: فما أَصْبَرَهم على النار، والاستفهام بما كقولك: ما قولُك في كذا؟ والاسْتِفهامُ بما من الله لعباده على وجهين: هل للمؤمنِ تَقْريرٌ، وللكافر تَقْرِيعٌ وتَوْبيخٌ، فالتقرير كقوله عز وجل لموسى: وما تِلكَ بيَمِينك يا موسى قال هي عَصايَ، قَرَّره اللهُ أَنها عَصاً كراهةَ أَن يَخافَها إِذا حوَّلها حَيَّةً، والشَّرْطِ كقوله عز وجل: ما يَفْتَح الله للناسِ من رَحْمَة فلا مُمْسِكَ لها وما يُمْسِكْ فلا مُرْسِلَ لَه، والجَحْدُ كقوله: ما فَعَلُوه إِلاَّ قَليلٌ منهم، وتجيء ما بمعنى أَيّ كقول الله عز وجل: ادْعُ لَنا رَبَّك يُبَيِّن لنا ما لَوْنُها؛ المعنى يُبَيِّن لنا أَيُّ شيء لَوْنُها، وما في هذا الموضع رَفْعٌ لأَنها ابْتداء ومُرافِعُها قوله لَوْنُها، وقوله تعالى: أَيّاً ما تَدْعُوا فله الأَسْماء الحُسْنى؛ وُصِلَ الجَزاءُ بما، فإِذا كان اسْتِفْهاماً لم يُوصَلْ بما وإِنما يُوصَلُ إِذا كان جزاء؛ وأَنشد ابن الأَعرابي قول حَسَّانَ: إِنْ يَكُنْ غَثَّ من رَقاشِ حَديثٌ،
فبما يأْكُلُ الحَدِيثُ السِّمِينا
قال: فبما أَي رُبَّما. قال أَبو منصور: وهو مَعْروف في كلامهم قد جاءَ في شعر الأَعشى وغيره. وقال ابن الأَنباري في قوله عز وجل: عَما قَلِيل ليُصْبحُنَّ نادِمينَ. قال: يجوز أَن يكون معناه عَنْ قَليل وما تَوْكِيدٌ، ويجوز أَن يكون المعنى عن شيءٍ قليل وعن وَقْتٍ قليل فيصير ما اسماً غير تَوكيد، قال: ومثله مما خَطاياهُمْ، يجوز أَن يكون من إِساءَة خَطاياهم ومن أَعْمال خَطاياهم، فنَحْكُمُ على ما من هذه الجِهة بالخَفْض، ونَحْمِلُ الخَطايا على إِعرابها، وجَعْلُنا ما مَعْرِفةً لإِتْباعِنا المَعْرِفةَ إِياها أَوْلى وأَشْبَهُ، وكذلك فبِما نَقْضِهم مِيثاقَهم، معناه فبِنَقْضِهم مِيثاقَهم وما تَوْكِيدٌ، ويجوز أَن يكون التأْويل فَبِإِساءَتِهم نَقْضِهم ميثاقَهم.
والماءُ، المِيمُ مُمالةٌ والأَلف مَمْدُودةٌ: حكاية أَصْواتِ الشاءِ؛ قال ذو الرمة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَهُ
داعٍ يُناديه، باسْم الماء، مَبْغُومُ
وماءِ: حكايةُ صوتِ الشاةِ مبني على الكسر. وحكى الكسائي: باتَتِ الشاءُ ليلَتَها ما ما وماهْ وماهْ
(*قوله« ما ما وماه ماه» يعني بالامالة
فيها.) ، وهو حكاية صوتها. وزعم الخليل أَن مَهْما ما ضُمَّت إِليها ما لَغْواً، وأَبدلوا الأَلف هاء. وقال سيبويه: يجوز أن تكون كإِذْ ضُمَّ إِليها ما؛ وقول حسان بن ثابت:
إِمَّا تَرَيْ رَأْسي تَغَيَّرَ لَوْنُه
شَمَطاً، فأَصْبَحَ كالنَّغامِ المُخْلِس
(* قوله «المخلس» أي المختلط صفرته بخضرته، يريد اختلاط الشعر الأبيض بالأسود، وتقدم انشاد بيت حسان في ثغم الممحل بدل المخلس، وفي الصحاح هنا المحول.)
يعني إِن تَرَيْ رأْسي، ويدخُل بعدها النونُ الخفيفةُ والثقيلةُ كقولك: إِما تَقُومَنَّ أَقُمْ وتَقُوماً، ولو حذفت ما لم تقل إِلاَّ إِنْ لم تَقُمْ أَقُمْ ولم تنوّن، وتكون إِمّا في معنى المُجازاة لأَنه إِنْ قد زِيدَ عليها ما، وكذلك مَهْما فيها معنى الجزاء. قال ابن بري: وهذا مكرر يعني قوله إِما في معنى المُجازاة ومهما. وقوله في الحديث: أَنْشُدُكَ بالله لَمَّا فعلت كذا أَي إِلاَّ فَعَلْته، وتخفف الميم وتكون ما زائدة، وقرئ بهما قوله تعالى: إِنَّ كلُّ نَفْسٍ لَمَّا عليها حافظ؛ أَي ما كلُّ نَفْسٍ إِلا عليها حافظ وإِنْ كلُّ نَفْسٍ لعَلَيْها حافِظٌ.

##### Türkçe

**ما**: Bir nefy harfidir; ve **الذي** mânâsında olur; ve şart mânâsında olur; ve bütün nekre türlerinin tamamı hakkında bir ibare olur; ve **مَنْ**’in yerine konulmuş olur; ve istifham mânâsında olur; ve **الألف**’ten **الهاء** bedel kılınır da **مَهْ** denir; râciz dedi ki:

قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ،
مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ،
إِنْ لم أُرَوِّها فَمَهْ

İbn Cinnî dedi ki: Burada **مَهْ** iki vechi ihtimal eder: birincisi, **فَمَهْ** onun tarafından bir azarlama olsun; yani “benden el çek; sen azara ehil değilsin”; yahut “**فَمَهْ** ey insan” (olsun), nefsine hitap eder ve onu azarlar. Ve taaccüb için olur. Ve zâid olur; kâffe olarak ve kâffe olmayan olarak. Kâffe olan, onların “**إِنما زيدٌ مُنْطَلِقٌ**” sözüdür; kâffe olmayan ise “**إِنما زَيْداً مُنطلق**”tır; “**إِنَّ زيداً منطلق**” demek istersin. Aziz tenzilde: **فِبما نَقْضِهم مِيثاقَهم**; ve **وعَمَّا قليل ليُصْبِحُنَّ نادِمين**; ve **ومِمَّا خَطيِئَاتِهم أُغْرِقُوا**. Lihyânî dedi ki: **ما** müennestir; eğer müzekker kılınırsa câiz olur. Ebû’n-Necm’in sözüne gelince:

اللهُ نَجَّاكَ بِكَفَّيْ مَسْلَمَتْ،
مِنْ بَعْدِما وبَعْدِما وبَعْدِمَتْ
صارَتْ نُفُوسُ القَومِ عِنْد الغَلْصَمَتْ،
وكادتِ الحُرَّةُ أَن تُدْعَى أَمَتْ

Şüphesiz o, **وبَعْدِما**’yı murad etti; sonra **الألف**’i **الهاء** yaptı; râcizin dediği gibi:

مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ

Böylece takdirde **وبَعْدِمَهْ** olunca, buradaki **الهاء**, **مَسْلمةَ** ve **طَلْحة** gibi (kelimelerdeki) te’nîs **هاء**’sına benzedi; onların aslı ise ancak **التاء**’dır. O hâlde **وبَعْدِمَهْ**’deki **الهاء**’yı te’nîs **هاء**’sına benzetti de onun üzerinde **التاء** ile vakfetti; tıpkı aslı **التاء** olan şeye **التاء** ile vakfettiği gibi: **مَسْلَمَتْ** ve **الغَلْصَمَتْ**’te. İşte bunun kıyası budur; Ebû Vecze’nin dediği gibi:

العاطِفُونَتَ ، حين ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُفْضِلونَ يَداً، وإذا ما أَنْعَمُوا

(*Onun “**والمفضلون**” sözü **ع ط ف** maddesinde: “**والمنعمون**”.)

Muradı: **العاطِفُونَهْ** idi; sonra vakf **هاء**’sını, aslı **التاء** olan te’nîs **هاء**’sına benzetti de **التاء** ile vakfetti; tıpkı te’nîs **هاء**’sına **التاء** ile vakfettiği gibi. Sa‘leb ve başkası hikâye etti: “**مَوَّيْتُ ماء حَسَنةً**”, med ile; **ما**’daki fetha sebebiyle. Ve yine “**لا أَي عَمِلْتها**” (böyledir). Ve **ما**’da **الألف**’i artırdı; çünkü onu isim kılmıştır; isim ise vaz‘an iki harf üzerine olmaz. Ve med ve lîn harflerinden **الألف**’i seçti; fetha sebebiyle. Dedi ki: **ما**’ya nisbet ettiğinde “**مَوَوِيٌّ**” dersin. Ve **ماويَِّةٌ** ve **مَوَوِيَّةٌ** bir kaside: kafiyesi **ما**’dır. Kisâî, Ru’âsî’den hikâye etti: “Bu, **مائِيةٌ** ve **ماوِيَّةٌ** ve **لائِيَّةٌ** ve **لاوِيَّةٌ** ve **يائِيَّةٌ** ve **ياوِيَّةٌ** bir kasidedir.” Dedi ki: Bu daha kıyasîdir. Cevherî: **ما** dokuz vecih üzere tasarruf eden bir harftir: istifham; “**ما عِنْدَك**” gibi. İbn Berrî dedi ki: Onunla akletmeyen hakkında ve akledenin sıfatları hakkında sorulur; “**ما عَبْدُ اللهِ؟**” dersin; sen de “ahmak yahut akıllı” dersin. Cevherî dedi ki: Ve haber; “**رأيت ما عِنْدَك**” gibi; ve o **الذي** mânâsındadır. Ve ceza; “**ما يَفْعَلْ أَفْعَلْ**” gibi. Ve taaccüb olur; “**ما أَحْسَنَ زيداً**” gibi. Ve fiille birlikte masdar te’vîlinde olur; “**بَلَغَني ما صَنَعْتَ**” yani “senin yaptığın”. Ve nekre olur; sıfat ona lâzım gelir; “**مررت بما مُعْجِبٍ لك**” gibi; yani “sana hayranlık veren bir şey ile”. Ve zâid olur; amelden men eden kâffe olarak; “**إنما زيد مُنْطَلِقٌ**” gibi. Ve kâffe olmayan olarak; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **فبِما رَحْمَةٍ من اللهِ لِنْتَ لهم**. Ve nefy olur; “**ما خرج زيد**” ve “**ما زَيْدٌ خارِجاً**” gibi. Onu nefy harfi kılarsan, Necd ehlinin lügatinde onu amel ettirmezsin; çünkü o devrân edicidir; ve bu kıyastır. Hicaz ehlinin lügatinde ise onu amel ettirirsin; **ليس**’e benzeterek; “**ما زيدٌ خارِجاً**” ve “**ما هذا بَشراً**” dersin. Ve ona bir harf eklediğinde **الألف**’i hazfedilmiş olarak gelir; “**لِمَ**” ve “**بِمَ**” ve “**عَمَّ يَتَساءلُون**” gibi. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu, şöyle demesidir: İstifham **ما**’sı, ona bir cer harfi eklediğinde hazfedilmiş gelir.

**التهذيب**: Nahivciler ancak şunu söylediler: Aslı, **ما**’dır; **إِنَّ**’i amelden men etti. Ve **إِنَّما**’nın mânâsı, ondan sonra zikredileni ispat ve ondan başkasını nefy etmektir; şu sözü gibi: “**وإِنَّما يُدافِعُ عن أَحْسابِهم أَنا أَو مِثْلي**”; mânâ: “Onların haseblerini ancak ben yahut benim gibi olan müdafaa eder.” Allah daha iyi bilir.

**التهذيب**: Arapça ehli dedi ki: **ما** isim olduğunda, insan ve cinnden temyiz edemeyenler içindir; **مَنْ** ise temyiz edenler içindir. Araplardan kimi, **ما**’yı **مَنْ** yerinde kullanır; bundan, Aziz ve Celîl olanın sözü: **ولا تَنكِحوا ما نَكَح آباؤكم من النِّساء إِلا ما قد سَلَفَ**; takdir: “Babalarınızın nikâhladığı kimseleri nikâhlamayın.” Ve yine şu sözü: **فانْكِحُوا ما طابَ لكم من النِّساء**; mânâsı: “Size hoş gelen kimseler.” Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: Kisâî dedi: **ما** isim olur; ve cehd olur; ve istifham olur; ve şart olur; ve taaccüb olur; ve sıla olur; ve masdar olur. Muhammed b. Yezîd dedi: **ما**, âmili amelinden men eder olarak da gelir; bu, senin “**كأَنَّما وَجْهُكَ القمرُ**” ve “**إِنما زيدٌ صَدِيقُنا**” demen gibidir. Ebû Mansûr dedi: Bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: **رُبَّما يَوَدُّ الذين كفروا**; **رُبَّ** isimler için konulmuştur; içine **ما** sokulunca fiil için kılındı. Ve **ما**, **رُبَّ** ve **رُبَّتَ** ile birleştirilir de sıla olur; şu sözü gibi:

ماوِيَّ، يا رُبَّتَما غارةٍ
شَعْواء كاللَّذْعةِ بالمِيسَمِ

Muradı: “Ey nice baskın!”dır. Ve **ما**, sıla olarak gelir; onunla te’kîd murad edilir; Allah عز وجل’nin sözü gibi: **فبِما نَقْضِهم مِيثاقَهُم**; mânâ: “Mîsaklarını bozmaları sebebiyle.” Ve masdar olarak gelir; Allah عز وجل’nin sözü gibi: **فاصْدَعْ بما تؤمر**; yani “emir ile açıkça söyle.” Ve Allah عز وجل’nin sözü gibi: **ما أَغْنى عنه مالُه وما كَسَبَ**; yani “ve kazancı.” Ve taaccüb **ما**’sı; şu sözü gibi: **فما أَصْبَرَهم على النار**. Ve istifham **بما** ile; senin “**ما قولُك في كذا؟**” demen gibi. Ve Allah’ın kullarına yönelik istifhamı iki vecih üzeredir: mümine takrîr, kâfire takrî‘ ve tevbîh. Takrîr, Allah عز وجل’nin Mûsâ’ya sözü gibi: **وما تِلكَ بيَمِينك يا موسى**; dedi: **هي عَصايَ**; Allah onu, onu yılan kıldığında ondan korkmasın diye, onun asa olduğunu takrîr etti. Ve şart; Allah عز وجل’nin sözü gibi: **ما يَفْتَح الله للناسِ من رَحْمَة فلا مُمْسِكَ لها وما يُمْسِكْ فلا مُرْسِلَ لَه**. Ve cehd; şu sözü gibi: **ما فَعَلُوه إِلاَّ قَليلٌ منهم**. Ve **ما**, **أَيّ** mânâsında gelir; Allah عز وجل’nin sözü gibi: **ادْعُ لَنا رَبَّك يُبَيِّن لنا ما لَوْنُها**; mânâ: “Bize onun rengi hangi şeydir, açıklasın.” Ve bu yerde **ما** merfûdur; çünkü o mübtedâdır; onu merfû kılan ise “**لَوْنُها**” sözüdür. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **أَيّاً ما تَدْعُوا فله الأَسْماء الحُسْنى**; ceza, **ما** ile birleştirildi. İstifham olursa **ما** ile birleştirilmez; ancak ceza olursa birleştirilir. İbnü’l-A‘râbî, Hassân’ın şu sözünü inşâd etti:

إِنْ يَكُنْ غَثَّ من رَقاشِ حَديثٌ،
فبما يأْكُلُ الحَدِيثُ السِّمِينا

Dedi ki: “**فبما**” yani “**رُبَّما**”. Ebû Mansûr dedi: Bu, onların كلامında mâruftur; A‘şâ’nın ve başkasının şiirinde gelmiştir. İbnü’l-Enbârî, Allah عز وجل’nin sözü hakkında: **عَما قَلِيل ليُصْبحُنَّ نادِمينَ** dedi: Câizdir ki mânâsı “az sonra” olsun ve **ما** te’kîd olsun; ve câizdir ki mânâ “az bir şeyden” ve “az bir vakitten” olsun da **ما** isim olsun, te’kîd olmasın. Dedi ki: Bunun benzeri **مما خَطاياهُمْ**’dur; câizdir ki “günahlarının kötülüğünden” ve “günahlarının amellerinden” olsun; bu cihetten **ما** hakkında cer ile hükmederiz; ve **الخَطايا**’yı i‘râbı üzere taşırız. **ما**’yı ma‘rife kılmamız, ma‘rifeyi ona tâbi kıldığımız için daha evlâ ve daha benzer olandır. Ve yine **فبِما نَقْضِهم مِيثاقَهم**; mânâsı “mîsaklarını bozmaları sebebiyle”dir; ve **ما** te’kîddir. Ve câizdir ki te’vîl “mîsaklarını bozmalarının kötülüğü sebebiyle” olsun.

Ve **الماءُ**: **المِيمُ** imâleli, **الأَلف** memdûd: koyunların seslerini hikâye etmektir. Zü’r-Rumme dedi ki:

لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَهُ
داعٍ يُناديه، باسْم الماء، مَبْغُومُ

Ve **ماءِ**: koyunun sesinin hikâyesidir; kesre üzerine mebnîdir. Kisâî hikâye etti: “Koyun, gecesini **ما ما** ve **ماهْ ماهْ** (diye) geçirdi.”
(*Onun “**ما ما وماه ماه**” sözü: içindeki imâleyi kasteder.)
Bu, onun sesinin hikâyesidir. Halîl zannetti ki **مَهْما**: ona **ما** lügavî olarak eklenmiştir; ve **الألف**’i **الهاء** bedel kıldılar. Sîbeveyh dedi: **إِذْ**’e **ما** eklendiği gibi olması câizdir. Hassân b. Sâbit’in sözü:

إِمَّا تَرَيْ رَأْسي تَغَيَّرَ لَوْنُه
شَمَطاً، فأَصْبَحَ كالنَّغامِ المُخْلِس

(*Onun “**المخلس**” sözü: sarılığı yeşilliğine karışmış olan; beyaz saçın siyaha karışmasını murad eder. Hassân’ın beytinin inşâdı daha önce **ثغم الممحل**’de **المخلس** yerine geçti; ve **الصحاح**’ta burada **المحول**.)

Yani: “Eğer başımı görürsen.” Ve ondan sonra hafif ve ağır nûn girer; senin “**إِما تَقُومَنَّ أَقُمْ**” ve “**تَقُوماً**” demen gibi. **ما**’yı hazfetsen, ancak “**إِنْ لم تَقُمْ أَقُمْ**” dersin ve tenvîn etmezsin. Ve **إِمّا**, mücâzât mânâsındadır; çünkü **إِنْ**’e **ما** ziyade edilmiştir. Ve yine **مَهْما**’da ceza mânâsı vardır. İbn Berrî dedi: Bu mükerrerdir; yani onun “**إِما** mücâzât mânâsındadır ve **مهما**” sözü. Ve hadisteki sözü: “**أَنْشُدُكَ بالله لَمَّا فعلت كذا**” yani “ancak onu yaptın.” Ve **الميم** hafifletilir ve **ما** zâid olur. Bununla, Allah Teâlâ’nın sözü okunmuştur: **إِنَّ كلُّ نَفْسٍ لَمَّا عليها حافظ**; yani “Her nefis için ancak onun üzerinde bir koruyucu vardır”; ve “Her nefis için mutlaka onun üzerinde bir koruyucu vardır.”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!ما ) : قالَ اللَّحْياني : مُؤَنَّثَة وإن ذُكِّرَتْ جازَ .
وقد أَلَّفَ في أَنْواعِها الإمامُ أَبو الحُسَيْن أَحمدُ بنُ فارِس بنِ زَكَريَّا رِسالَةً مُسْتقلةً ، ونحنُ نُوردُ لكَ إنْ شاءَ اللهاُ تعالى خُلاصَتَها في أَثْناءِ سِياقِ المصنِّفِ .
( تأْتي اسِميَّةً وحَرْفِيَّةً . فالاسمِيَّةُ ثلاثَةُ أَقْسام .
( الأوَّلُ ) : تكونُ ( مَعْرِفَةً ) بمعْنَى الذي ولا بُدَّ لَها مِن صِلَةٍ كما لا بُدَّ للذي مِن صِلَةٍ ، ( وتكونُ ناقِصَةً ) ، كقوله تعالى : ﴿ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وما عِند الله باقٍ﴾ ؛ و ) تكونُ ( تامَّةً وهي نَوعانِ : عامَّةٌ وهي مُقَدَّرَةٌ بقَوْلِكَ الشيءَ ، وهي التي لم يَتَقَّدَمْها اسمٌ ، كقوله تعالى : ﴿إنْ تُبْدوا الصَّدَقاتِ فنِعِمَّا هي﴾ ، أَي فَنِعْمَ الشَّيءُ هي ) ، وقيلَ : التَّقْديرُ في الآيةِ : فنِعْمَ الشيءُ شيئاً إبداؤُها فحُذِفَ الإبْداءُ وأُقِيم المَكْنيُ مقامَه أَعْنِي هي فما حينَئِذٍ نَكِرَة ؛ قالَهُ ابنُ فارِس . ( وخاصَّةً : وهي التي يَتَقَدَّمُها ذلكَ ويُقَدَّرُ مِن لَفْظِ ذلكَ الاسْمِ ، نحوُ ) قولِهم : ( غَسَلْتُه غَسْلاً نِعِمَّا أَي نِعْمَ الغَسْلُ ) .
( القسم ( الثَّاني ) مِن الأَقْسامِ الثَّلاثَةِ : تكونُ ( نَكِرَةً مجردةً عن معْنَى الحَرْفِ ، وتكونُ ناقِصَةً وهي المَوْصوفةُ ) ؛ وقالَ الجَوْهرِي : يَلْزَمُها النَّعْت ( وتُقَدَّرُ بقَوْلِكَ شيءٍ نحْو : مَرَرْتُ *!بما مُعْجِبٍ لكَ أَي بشيءٍ مُعْجِبٍ لكَ ؛

و ) تكونُ ( تامَّةً وتَقَعُ في ثلاثَةِ أَبوابٍ : التّعَجُّبُ ) : كقولك : ( ما أَحْسَنَ زَيْداً ، أَيْ شيءٌ أَحْسَنَ زَيْداً ) ، وقالَ ابنُ فارِس : قال بعضُ النَّحويِّين ما التي تكونُ نَكِرَةً قَوْلهم في التَّعَجُّبِ ما أَحْسَنَ زَيْداً ، ونحنُ نُخالِفُ هذا القَوْلَ لأنَّ أَصْلَ ما هذه الاسْتِفهامُ فهي نَكِرَةٌ ، ومنه قوله تعالى : ﴿فنِعِمَّا هي﴾ ، ( و ) ومِن ذلكَ ( بابُ نِعْمَ وبِئْسَ نحوُ : غَسَلْتُه غَسْلاً نِعِمَّا ، أَي نِعْمَ شيئاً ) ، قال ابنُ فارِس : ومِن وُجُوهِ ما التي تَتَّصِلُ بنِعْمَ وبِئْسَ كقَوْله تعالى : ﴿بِئْسَمَا اشْتَروا به أَنْفُسَهم﴾ ، وقوله : ﴿إنَّ ااَ نِعِمَّا يَعظكُم به﴾ ، فما في الآيتين جَمِيعاً اسْمٌ . وقال بعضُ عُلمائِنا : يحْتَملُ أَنْ يكونَ ما مَعْرِفةً وأَنْ يكونَ نَكِرَةً ، فإنْ قُلْنا إنَّه مَعْرفَةٌ فمَوضِعُه رَفْعٌ ، وإنْ قُلْنا إنَّه نَكِرَةٌ ففي مَوْضِعِ نَصْبٍ ، وقالوا تَقْديرُه : إنَّ اللهاَ نِعْمَ الذي يعظكُم به مَوْعِظَته ، وفي النّكِرَةِ : نِعْم شيئاً يَعظكُم به مَوْعِظَته ، وإنَّما حُذِفَ ذِكْرُ المَوْعظَةِ لأنَّ الكَلاَمَ دالٌّ عليه ، وقوله تعالى : ﴿مثلاً مَّا بَعُوضَة﴾ ، فقال قَوْمٌ : ما نَكِرَة وبَعوضَة نَعْتٌ له قالوا *!فما فوقها نَكِرَة أيضاً وتقديرُه أن الله لا يستحيي أن

يضرب مثلاً شيئاً بَعوضَة فشيئاً قال ومن النكرة قوله ربَّما تكره النُّفُوسُ مِن الأَمْرِ .
فما هذه نَكِرَةٌ تَقْديرُه رُبَّ شيءٍ تَكْرَهه . ( وإذا أَرادُوا المُبالَغَةَ في الإِخْبارِ عن أَحَدٍ بالإكْثارِ مِن فِعْلٍ كالكِتابَةِ قالوا : إنَّ زَيْداً *!مما أَن يَكْتُبَ ، أَي أَنَّه مَخْلُوقٌ مِن أَمْرِ ، ذلكَ الأَمْرُ هو الكِتابَةُ ) .
( القسْمُ ( الثَّالثُ ) مِن الأقْسامِ الثَّلاثَةِ : ( أَنْ تكونَ نَكِرَةً مُضَمَّنَةً معْنَى الحَرْفِ وهي نَوْعانِ ) ؛ ذكرَ النَّوْع الأوَّل كما تَرَى ولم يذكر النَّوْع الثاني إلاَّ بَعْد ماذا فليُتَنَبَّه لذلكَ ؛ ( أَحَدُهما : الاسْتِفْهامِيَّةُ ومَعْناها أَيُّ شيءٍ نحوُ ) قوله تعالى : ﴿ما هي﴾ ، وقوله تعالى : ﴿ما لَوْنُها﴾ ، وقوله تعالى : ﴿*!وما تِلْكَ بيَمِينكَ﴾ . قالَ ابنُ برِّي : ما يُسْأَلُ بها عَمَّا لا يَعْقِل وعن صِفاتِ مَنْ يَعْقِل ، تقول : ما عَبْدُ اللهاِ ؟ فتقولُ : أَحْمَقُ أَو عاقِلٌ . وقال الأزْهرِي : الاسْتِفْهامُ *!بما ، كقولك : ما قوْلُكَ في كذا ؟ والاسْتِفْهامُ بما مِن اللهاِ لعِبادِه على وَجْهَيْن : هو للمُؤْمنِ تَقْرِيرٌ ، وللكافِرِ تَقْريعٌ وتَوْبيخٌ ، فالتَّقريرُ كقوله ، عزَّ وجلَّ ، لموسَى : { وما تِلْكَ بِيَمينِكَ يا مُوسَى قالَ

هي عَصايَ } ، قَرَّره اللهُ أَنَّها عصاً كَراهَة أَنْ يَخافَها إذا حوَّلَها حَيَّةً ، قال : وتَجِيءُ ما بمعْنَى أَيّ كقولِه ، عزَّ وجلَّ : ﴿ادْعُ لَنا رَبَّك يُبَيِّن لنا ما لَوْنُها﴾ ، المَعْنى أَيُّ شيءٍ لَوْنُها ، وما في هذا المَوْضِعِ رَفْعٌ لأنَّها ابْتِداءٌ ورَافِعُها قولُه لَوْنُها . وقال ابنُ فارِس : الاسْتِفْهامُ *!عَمَّا يَعْقِل *!وعَمَّا لا يَعْقِل إذا قالَ القائِلُ : ما عنْدَكَ مُسْتفهماً ؟ فجوابُه : الإخبارُ بما شاءَ المُجِيبُ مِن قوْلِه رَجُلٌ أَو فَرَسٌ أَو غَيْر ذلكَ مِن سائِرِ الأنواعِ ، فأَما أَنْ يقولَ زَيْدٌ أَو عَمْرٌ و فلا يَجوزُ ذلكَ ، وناسٌ قد أَوْمَأوا إلى إجازَتِه على نِيَّةِ أن تكونَ ما بمعْنَى مَنْ ؛ وسَيَأْتي تَفْصِيلُ ذلكَ آخِرَ التَّرْكيبِ . ( ويَجبُ حَذْفُ أَلِفِها ) ، أَي إذا كانتْ اسْتِفْهامِيَّةً تأْتي مَحْذوفَةَ الألِفِ ، ( إذا جُرَّتْ ) ، أَي جَرَرْتها بحَرْفٍ جارَ ، ( وإبْقاءُ الفَتْحةِ ) على ما قَبْل المَحْذُوفِ لتكونَ ( دَلِيلاً عليها ) ، أَي على الألِفِ المَحْذوفَةِ ، ( *!كفِيمَ *!وإِلام *!وعَلامَ ) *!ولِمَ *!وبِمَ وعمَّ ، ( ورُبَّما تَبِعَتِ الفتحةُ الأَلِفَ في الشِّعْرِ ) ضَرُورةً ( نحوُ ) قولِ الشاعرِ :
( يا أَبَا الأَسْوَدٍ *!لِمْ خَلَّفْتَنِي بسكونِ المِيم .
( وإذا رُكِّبَت ما الاسْتِفْهامِيَّةُ مع ذا ) للإشارَةِ ( لم تُحْذَفْ أَلِفُها ) .
ثم شرعَ في بَيانِ *!ماذا وإنما لم

يفردْ له تَرْكيباً مُسْتَقلاًّ لكَوْنه مُرَكَّباً مِن ما وذا ، ولذا ذَكَرَه بعضُ الأَئِمةِ في تَرْكيبِ ذا فقالَ : ( وماذا : تأْتي على أَوْجُهٍ : .
( أَحدُها ) : أَنْ ( تكونَ ما اسْتِفْهاماً وذا إشارَةً نحوُ ) قولهم : ( *!ماذا التَّوانِي ) ، و ( ماذا الوُقوفُ ) ، تَقْديرُه : أَيّ شيءٍ هذا التَّواني وهذا الوقوف .
( الثاني : ) : أَنْ ( تكونَ ما اسْتِفْهاماً وذا مَوْصولةً ، كقولِ لبيدٍ :
( أَلا تَسْأَلانِ المَرْء ماذا يُحاوِلُ ( أَنَحْبٌ فيُقْضى أَم ضَلالٌ وباطِلُ ؟ ( الثَّالث : يكونُ ماذا كُلّه اسْتِفْهاماً على التَّرْكِيبِ كقولِكَ : لماذا جِئْتَ .
( الَّرابعُ : أَنْ يكونَ ماذا كُلُّه اسمَ جِنْسٍ بمعْنَى شيءٍ أَو بمعْنَى الذي ) ، قال اللَّيْثُ : يقالُ : ماذا صَنَعْتَ ؟ فتقولُ : خَيْرٌ وخَيْراً ، الرَّفْعُ على مَعْنى الذي صَنَعْت خَيْرٌ ، وكَذلكَ رفع قول الله ، عزَّ وجلَّ : ﴿ويَسْألُونَك ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ العَفْوُ﴾ ، أَي الذي يُنْفِقُونَ هو العَفْوُ مِن أَمْوالِكُم . وقال الزجَّاج : مَعْنى ماذا يُنْفِقُونَ

على ضَرْبَيْن : أَحدُهما : أنْ يكونَ ذا في معْنَى الذي ويكونَ يُنْفِقُونَ مِن صِلَتِه ، المَعْنَى يَسْأَلُونَك أَيُّ شيء ، يُنْفِقُونَ ، كأَنَّه بَيَّنَ وجْهَ الذي يُنْفِقُون لأنَّهم يَعْلمونَ ما المُنْفَق ، ولكنَّهم أَرادُوا عِلم وَجْهِه ، قالَ : وجائِزٌ أَنْ يكونَ ما مع ذا بمنْزِلَةِ اسْمٍ واحِدٍ ، ويكون المَوْضِعُ نَصْباً بيُنْفِقُون ، المَعْنى أَيُّ شيءٍ ، يُنْفِقُونَ ، قالَ : وهذا إجْماعُ النَّحويِّين ، وكذلكَ الأوَّل إجْماعٌ أَيْضاً ، وقولهم : ما وذا بمنْزلَةِ اسْمٍ واحِدٍ ( كقوله :
( دَعِي ماذا عَلِمْتُ سأَتَّقِيهِ ( ولكِن بالمُغَيَّبِ فنَبِّئينِي ) ويُرْوى : ولكن بالمغيب نَبِّئينِي ، ويُرْوى : خَبِّرِيني ، كأَنّه بمعْنَى دَعِي الذي عَلِمْت .
وقال ابنُ فارِس : فأَمَّا قوله تعالى : ﴿ماذا أَنْزلَ رَبّكُم﴾ ؟ فقالَ قَوْمٌ : ما وذا بمنْزِلَةِ اسْمٍ واحِدٍ . وقالَ آخَرُونَ : ذا بمعْنَى الذي مَعْناهُ ما الذي أنزلَ رَبُّكُم .
( وتكونُ ما زائِدةً وذَا إشارَةً نحوُ ) قولِ الشَّاعرِ ، هو مالِكُ ابنُ زغبةَ الباهِليّ :
( أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ )
( وحَبْلُ الوَصْلِ مُنْتَكثٌ حَذِيقُ

أَرادَ : سرع فخفَّف ، والمَعْنى أَنَوْراً ونفاراً يا فَروقُ ، فما صِلَةٌ أَرادَ سَرْعَ ذا نَوْراً ، وقد ذُكِرَ في سرع .
( وتكونُ ما اسْتِفْهاماً وذا زائِدَةً في نحوِ ) قولك : ( ماذَا صَنَعْتَ ) ، أَي أَيُّ شيءٍ صَنَعْتَ .
قُلْتُ : ومنه قولُ جرير :
يا خزر تَغْلب ماذا بالَ نِسْوتُكُم قال ابنُ فارِسِ : فليسَ ذا بمنْزِلَةِ الذي ولا يَصْلحُ ما الذي بالَ نِسْوتُكم ، وكان ذَا زِيادَةً مُسْتَغْنًى عنها إلاَّ في إقامَةِ وَزْنِ الشِّعرْ .
( وتكونُ ما شَرْطِيَّةً غَيْرَ زَمانِيَّةٍ ) ، هذا هو النَّوعُ الثاني للنَّكِرَةِ المُضَمَّنَة معْنَى الحَرْف نَحوُ قوله تعالى : ﴿ما تَفْعَلُوا من خَيْرٍ يَعْلَمْهُ ااُ﴾ ، وقوله تعالى : ﴿ما نَنْسَخْ مِن آيةٍ أَو نَنْسأْها﴾ ، وقوله تعالى : ﴿ما يَفْتَحُ ااُ للناسِ مِن رَحْمةٍ فلا مُمْسِك لَها وما يُمْسِك فلا مُرْسِل له﴾ . ( أَو زَمانِيَّةً ) : كقوله تعالى : ﴿فما اسْتَقامُوا لَكُمْ فاسْتَقِيمُوا لَهُمْ﴾ ؛ قال ابنُ فارِس : ما إذا كانتْ

شَرْطاً وجَزاءً فكقولِ المُتكلِّم : ما تَفْعَلْ أَفْعَلْ ، قال عُلماؤُنا : مَوْضِعُها مِن الإعْرابِ حَسَبَ العامِلِ ، فإنْ كانَ الشَّرْطُ فعْلاً لا يَتَعَدَّى إلى مَفْعولٍ فمَوْضِعُ ما رَفْعٌ ، يقولُ البَصْريون : هو رَفْعٌ بالابْتِداءِ ، ويكونُ رَفْعاً عنْدَنا بالغَايَةِ ، وإن كانَ الفِعْلُ مُتعدِّياً كانتْ ما مَنْصوبَةً ، وإن دَخَلَ عليه حَرْفُ خَفْضٍ أَو أُضِيفَ إليه اسْمٌ فهو في مَوْضِعِ خَفْضٍ .
( وأَمَّا أَوْجُهُ الحَرْفِيَّةِ ) ؛ لمَّا فَرَغَ مِن بَيانِ ما الاسْمِيَّة شَرَعَ يَذْكُر ما الحَرْفِيَّة ووُجُوهَها الأَرْبَعةَ ، وهي : أَنْ تكونَ نافِيَةً ، وأنْ تكونَ مع الفِعْلِ بِمنْزِلَةِ المَصْدَر ، وأَنْ تكونَ زائِدَةً ، وأنْ تكونَ كافَّةً ؛ فقالَ :
( فأَحدُها : أَنْ تكونَ نافِيَةً ) للحالِ نحوُ : ما يَفْعَل الآنَ ، وللماضِي القَرِيبِ مِن الحالِ نحو : ما فَعَل ، ولا يَتَقَدَّمُها شيءٌ ممَّا في حَيِّزِها ، فلا يقالُ : ما طَعامُك يا زَيْد آكُل خِلافاً للكُوفِيِّين ، ونحو قولِ الشاعرِ :
إذا هي قامَتْ حاسراً مُشْمَعِلَّةً
نَخيبُ الفُوادِ رأْسُها ما تَقْنعُمع شُذوذهِ مُحْتَمل للتَّأْوِيلِ . ( فإنْ ادخلت على الجُمْلَةِ الاسْمِيَّةِ أَعْمَلَها الحِجازِيُّونَ والتِّهامِيُّونَ والنّجْديُّونَ عَمَلَ ليسَ بشُروطٍ مَعْروفَةٍ ) عنْدَ أَئِمَّةِ النَّحْو في كُتْبِهم وفي الصِّحاح : فإنْ جَعَلْتها حَرْفَ نَفْيٍ لم تُعْمِلْها في لُغَةِ أهْلِ نَجْدٍ لأنَّها دَوَّارةٌ ، وهو القِياسُ ، وأَعْمَلْتَها في لغةِ أَهْلِ الحِجازِ تَشْبيهاً بليسَ ( نحوُ ) : ما زَيْدٌ

خارِجاً ، وقَوْله تعالى : ﴿ما هذا بَشَراً﴾ ) ، وقوله تعالى : ﴿ما هُنَّ أُمَّهاتِهِم﴾ قالَ ابنُ فارِس : قولُ العَرَبِ . ما زَيْدٌ مُنْطلقاً فيه لُغتانِ : ما زَيْدٌ مُنْطلقاً ، وما زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ ، فمَنْ نَصَبَ فلأنَّه أَسْقَطَ الباءَ أَرادَ بمُنْطَلقٍ : فلمَّا ذهَبَتِ الباءُ انْتَصَب ، وقومٌ يَجْعلُون ما بمعْنَى ليسَ كأنَّه ليسَ زَيْدٌ مُنْطلقاً . ( ونَدَرَ تَرْكِيبُها مع النَّكِرَةِ تَشْبِيهاً بِلا كقولِه ) ، أَي الشَّاعرِ :
( *!وما بأْسَ لَوْ رَدَّتْ عَلَيْنا تَحِيَّةً ( قَليلٌ على مَنْ يَعْرِفُ الحَقَّ عابُها ( وقد يُسْتَثْنَى *!بِمَا ) ، قال ابنُ فارِس : وذَكَرَ لي أَبي عن أَبي عبد اللهاِ محمدِ بنِ سَعْدان النّحَوي قالَ : تكونُ ما بمعْنَى إلاَّ في قولِ العَرَبِ : ( كلُّ شيءٍ مَهَهٌ ما النِّساءَ وذِكْرَهُنَّ ، نَصَبَ النِّساءَ على الاسْتِثْناءِ ) ، أَي إلاَّ النِّساءَ وذِكْرَهُنَّ ، هذا كَلامُه ، وقد يُرْوَى مَهَاهُ ومَهَاهَة ؛ وتقدَّمَ للمصنِّفِ في حرف الهاءِ هذا المَثَلَ بخِلافِ ما أَوْرَدَه هنا ، فإنَّه قالَ : ما خَلاَ النِّساءِ وذِكْرَهُنَّ ، وذَكَرْنا هناك أَنَّ ابنَ برِّي قالَ : الرِّوايَةُ بحَذْفِ خلا ، وقولُ شيْخِنا أنَّه مَنْصوبٌ بعَدَا محذوفة دلَّ عليها المقامُ ولا يُعْرَفُ اسْتِعْمالُ ما في الاسْتِثْناءِ ، انتَهَى ، غَيْرُ صَحِيح لمَا قدَّمْناه عن ابنِ فارِس ، ويدلُّ له رِوايَةُ بعضِهم : إلاَّ حدِيثَ النِّساءِ ، وقد مَرَّ تَفْصِيلُه في حرْفِ الهاءِ فراجِعْه .
( وتكونُ ) ما ( مَصْدَرِيَّةً غَيْرَ

زَمانِيَّةٍ نحوُ ) قوله تعالى : ﴿عَزيزٌ عليه ما عَنِتُّمْ﴾ ، وقوله تعالى : ﴿وَدُّوا ما عَنِتُّمْ﴾ ، وقوله تعالى : ﴿فَذُوقُوا بما نَسِيتُم لِقاءَ يَوْمِكُم﴾ .
( وزَمانِيَّةً نحوُ ) قوله تعالى : ﴿ما دُمْتُ حَيًّا﴾ ، وقوله تعالى : ﴿فاتَّقُوا اللهَ ما اسْتَطَعْتُمْ﴾ ، قال ابنُ فارِس : ما إذا كانتْ مع الفِعْل : بِمَنْزِلَةِ المَصْدَر وذلكَ قولك : أَعْجَبَني ما صَنَعْت ، أَي أَعْجَبَني صُنْعَك ، وتقول : ائْتِني بَعْدَما تَفْعَل ذاكَ ، أَي بَعْدَ فِعْلِكَ ذاكَ . وقالَ قوْمٌ مِن أَهْلِ العَرَبيَّةِ : ومِن هذا البابِ قولُهم : مَرَرْتُ برَجُلٍ ما شِئْتَ مِن رَجُلٍ ، قالوا : وتَأْوِيلُه مَرَرْتُ برَجُلٍ مشيئك مِن رَجُلٍ ، قالوا : ومنه قولُكَ : أَتانِي القَوْمُ ما عَدا زَيْداً فما مع عَدا بمنْزِلَةِ المَصْدَرِ ، وتَأْوِيلُه : أَتانِي القَوْمُ مُجاوَزَتهم زَيْداً لأنَّ عَدا أَصْلُه المُجاوَزَة ، مِثْلُه في الكَلامِ كَثِيراً جَلَسَ ما جلَسْت ، ولا أُكَلّمُه ما اخْتَلَفَ الملوان ؛ وقوله تعالى : ﴿، ما دُمْت فيهم﴾ ، ولا بُدَّ أَن يكونَ في قولهم اجْلِسْ ما جَلَسْت إضْمارٌ لزَمانٍ أَو ما أَشْبَهه ، كأنَّك قُلْتَ اجْلِسْ قَدْرَ جلوسِك أَو زَمانَ جلوسِك ؛ قالوا : ومنه قوله تعالى : ﴿كلَّما أَضَاءَ لَهُم مَشوافيه﴾ ، و ﴿كلّما أَوْقَدُوا ناراً﴾ ، و ﴿كلّما خَبَتْ زدْناهُم سَعِيراً﴾ ، حَقِيقَةُ ذلكَ أَنَّ

ما مع الفِعْلِ مَصْدرٌ ويكونُ الزَّمانُ مَحْذوفاً ، وتَقْديرُه كلُّ وقْتِ إضاءَةٍ مشوافيه . وأَمَّا قولهُ تعالى : ﴿فاصْدَعْ *!بِمَا تُؤْمَرُ﴾ ، فمُحْتَمل أَنْ يكونَ بمعْنَى الذي ولا بُدَّ مِن أَنْ يكونَ معه عائِدٌ كأنَّه قالَ بما تُؤْمَرُ به ، ويُحْتَمَل أنْ يكونَ الفِعْلُ الذي بَعْدَ ما مَصْدراً كأَنَّه قالَ فاصْدَعْ بالأمْرِ .
( وتكونُ ما زائِدَةً ، وهي نَوْعانِ : كافَّةٌ وهي على ثلاثَةِ أَنْواعٍ :
( كافَّةٌ عن عَمَلِ الرَّفْعِ ولا تَتَّصِلُ إلاَّ بثَلاثَةِ أَفْعالٍ قَلَّ وكثُرَ وطالَ ) ، يقالُ : قلَّما وكثر ما وطالَما ؛ .
( وكافَّةٌ عن عَمَلِ النَّصْبِ والرَّفْعِ : وهي المُتَّصِلَةُ بإنَّ وأَخَواتِها ) وهي : أَنَّ ، بالفَتْح ، ولكنَّ وكأنَّ ولَيْتَ ولعلَّ ، وتُسَمى هَؤُلاء السِّتَّة المُشَبَّهَة بالفِعْلِ ، مِن ذلكَ قولهُ تعالى : ﴿إنَّما ااُ إلهٌ واحِدٌ﴾ ، وقوله تعالى : ﴿إنَّما أَنتَ مُنْذرٌ﴾ ، وقوله تعالى : ﴿كأنَّما يُساقُونَ إلى المَوْتِ﴾ ؛ وتقولُ في الكَلامِ : كأنَّما زَيْدٌ أَسَدٌ ، ولَيْتما زَيْدٌ مُنْطلقٌ ؛ ومِن الباب : ﴿إنَّما يَخْشَى ااَ مِن عِبادِه العُلماءُ﴾ ، و ﴿إنَّما نملي لهم ليَزْدادُوا إثْماً﴾ . قال المبرِّدُ وقد تأْتي ما لمنْعِ العامِلِ عَمَله وهو كقولِكَ : كأنَّما وَجْهُك القَمَرُ ، وإنَّما زَيْدٌ صَدِيقُنا . وقال الأزْهري : إنّما قالَ النّحويّون إنَّ أَصْلَ إنّما ما مَنَعَتْ إنَّ مِن العَمَلِ ، ومَعْنى إنَّما إثْباتٌ لمَا يُذْكَرُ بَعْدَها

ونَفْيٌ لمَا سِواهُ ، كقوله : وإنَّما يُدافِعُ عن أحْسابِهم أَنا أَو مثْلِي .
المَعْنى ما يُدافِعُ عن أحْسابهم إلاَّ أَنا أَو مَنْ هو مِثْلي .
( وكافَّةٌ عن عَمَلِ الجَرِّ وتَتَّصِلُ بأَحْرُفٍ وظُروفٍ فالأَحْرُفُ رُبَّ ) ورُبَّتَ ، ومنه قولُه تعالى : ﴿رُبَّما يَوَدُّ الذينَ كَفَرُوا﴾ ، فرُبَّ وُضِعَتْ للأسْماءِ فلمّا أُدْخِل فيها ما جُعِلَتْ للفِعْل ؛ وقال الشاعرُ :
( رُبَّما أوْفَيْتُ في عَلَمٍ ( تَرْفَعَنْ ثَوْبِي شَمالاتُ ) أَوْفَيْتُ : أَشْرَفْتُ وصَعَدْتُ في عَلَمٍ أَي على جَبَلٍ ، والشَّمالاتُ : جَمْعُ شمالٍ ، وهي الرِّيحُ التي تهبُّ من ناحِيَةِ القُطْبِ وهو فاعِلُ تَرْفَعَنْ ، والجُمْلةُ في محلِّ النَّصْبِ على الحالِ مِن فاعِلِ أَوْفَيْتُ ؛ وكقولِ الشاعرِ :
ماوِيَّ يا ربَّمَا غارةٍ
شَعْواء كاللَّذْعةِ بالمِيسَمِ

يُريدُ يا رُبَّتَ غارَة ، ورُبَّما أُعْمِلَت رُبّ مع ما ، وكقولِ الشَّاعرِ :
رُبَّما ضَرْبَةٍ بسَيْفٍ صَقِيلٍ
دُونَ بُصْرَى بطَعْنَةٍ نَجْلاءَ ( والكافُ ) : كقول الشَّاعرِ :
( *!كما سَيْفُ عَمْرٍ و لم تَخُنْهُ مَضارِبُهْ يُريدُ : كسَيْفِ عَمْرٍ و .
( والباءُ ) : كقولِ الشاعرِ :
( فَلَئِنْ صِرْتَ لا تُحِيرُ جَواباً ( *!لَبِما قد تُرَى وأنْتَ خَطيبُ ) ( ومِن ) ، نحوُ : إنِّي لمِمَّا أَفْعَل ؛ قالَ المبرِّدُ : أُرِيدَ لرُبَّما أَفْعَل ؛ وأَنْشَدَ :
( وإنَّا *!لَمِمَّا نَضْرِبُ الكَبْشَ ضَرْبَةً )
على رأْسِه تُلْقِي اللِّسانَ مِن الفَمِ ( والظّروفُ : بَعْدُ ) ، كقولِ الشَّاعرِ ، وهو المرَّارُ الفَقْعَسيُّ يخاطِبُ نَفْسَه :

( أَعَلاقَةً أُمَّ الوَلِيدِ بعدَما 2 أفْنانُ رأْسِكِ كالثُّغامِ المُخْلِسِ ( وبَيْنَ ) : كقولِ الشَّاعرِ :
( بَيْنَمَا نَحْنُ بالأراكِ مَعاً ( إذ أَتَى راكِبٌ على جَمَلِهْ ( و ) الَّزائِدَةُ ( غَيْرُ الكافَّةِ نَوْعان : عِوَضٌ ) عن فِعْلٍ ( وغَيْرُ عِوَضٍ . فالعِوَضُ في مَوْضِعَيْن : أَحدُهما : في قَوْلِهِم : *!أَمَّا أَنْتَ مُنْطَلِقاً انْطَلَقْتُ ) مَعَك ، كأنَّه قالَ إذا صِرْتَ مُنْطلقاً ، ومن ذلكَ قولِ الشَّاعرِ :
أَبا خراشة أَما أَنْتَ ذَا نَفَرٍ
فإنَّ قَوْمِي لم تَأْكُلْهم الضَّبُعكأنَّه قال : أَأنْ كُنْتَ ذَا نَفَرٍ . ( والثَّاني ) : في قَوْلِهِم : ( افْعَلْ هذا *!إمَّا لاَ ، ومَعْناهُ إنْ كُنْتَ لا تَفْعَلُ غيرَهُ ) ، فهو يدلُّ على امْتِناعِهِ مِن فِعْلِ ما أُمِرَ به . وقال الجَوْهرِي في تَرْكيبِ لا وقَوْلهم : إمَّا فافْعَلْ كذا بالإمَالَةِ أَصْلُه إنْ لا وما صِلَةٌ ، ومَعْناهُ إنْ لا يَكُنْ ذلكَ الأَمْر فافْعَلْ كذا .

وفي اللُّبابِ : ولا لنَفْي الاسْتِقْبالِ نحو : لا تَفْعَل ، وقد حُذِفَ الفِعْل فجرَتْ مَجْرَى النَّائِب في قوْلِهم : افْعَلْ هذا *!إمّا لا ولهذا أمالُوا أَلِفَها ، انتَهَى . وقال ابنُ الأثير : وقد أَمالَتِ العَرَبُ لا إمالَةً خَفِيفَةً ، والعَوامُّ يُشْبِعونَ إمالَتَها فتَصِيرُ أَلِفُها ياءً ، وهو خَطَأٌ ، وهذه كَلمةٌ تَرِدُ في المُحاوَراتِ كَثِيراً ، وقد جاءَتْ في غيرِ مَوْضِعٍ مِن الحديثِ ، ومِن ذلكَ في حديثِ بَيْعِ الثَّمَرِ : ( إمَّا لا فلا تَبايَعُوا حتى يَبْدُوَ صَلاحُ الثَّمَرِ ) ؛ وفي حديثِ جابِرٍ : ( رأَى جَمَلاً نادًّا فقالَ : لمَنْ هذا الجَمَلُ ؟ وفيه : فقالَ : أَتبِيعُونَه ؟ قالوا : لا بل هو لَكَ ، فقال : إما لا فأَحْسِنُوا إليه حتى يَأْتِيَ أَجَلُه ) . قال الأزْهري : أَرادَ إنْ لا تَبِيعُوه فأَحْسِنُوا إليه ، وما صِلَةٌ ، والمَعْنى : إلاَّ فوُكَّدَتْ بما ، وإنْ حَرْفُ جَزاءٍ هنا . قال أَبو حاتِمٍ : العامة رُبَّما قالوا في مَوْضِعِ افْعَلْ ذلكَ إما لا افْعَلْ ذلكَ بارى ، وهو فارِسِيٌّ مَرْدودٌ ، والعامة تقولُ أَيْضاً : أُمَّالي فيَضُمُّونَ الألِفَ ، وهو خَطَأٌ أَيْضاً ، قالَ : والصَّوابُ إمَّا لا غَيْرُ ممالٍ لأنَّ الأدواتَ لا تُمالُ .
قُلْتُ : وتبدلُ العامَّةُ أَيْضاً الهَمْزَةَ بالهاءِ مع ضَمِّها .
وقال اللَّيْثُ : قولُهم : إما لا فافْعَلْ كذا ، إنَّما هي على مَعْنى إنْ لا تَفْعَلْ ذلكَ فافْعَلْ ذَا ، ولكنَّهم لمَّا جَمَعُوا هَؤُلاء الأَحْرُفَ فصِرْنَ في مَجْرَى اللَّفْظِ مُثقلة فصَارَ لا في آخرِها ، كأنَّه عَجُزَ كَلِمةٍ فيها ضَمِيرُ

ما ذكَرَت لَكَ في كَلامٍ طَلَبْتَ فيه شيئاً فرُدَّ عَلَيْك أَمْرُكَ فقُلْت *!إمَّا لا فافْعَلْ ذا . وفي المِصْباح : الأَصْلُ في هذه الكَلِمةِ أنَّ الرَّجُلَ يَلْزمُه أَشْياءٌ ويُطالبُ بها فيَمْتَنع منها فيَقْنع منه ببعضِها ، ويقال له إمَّا لا فافْعَلْ هذا ، أَي إنْ لم تَفْعَل الجَمِيع فافْعَلْ هذا ، ثم حُذِفَ الفِعْل لكَثْرَةِ الاسْتِعْمالِ وزِيدَتْ ما على إنْ تَوْكيداً لمَعْناها . قالَ بعضم : ولهذا تُمالُ لا هنا لنِيابَتِها عن الفِعْلِ كا أُمِيلَتْ بَلَى ويا في النِّداءِ ، ومِثْلُه : مَنْ أَطاعَكَ فأَكْرِمْه ومن لا فلا تَعْبَأْ به ، وقيل : الصَّوابُ عَدَمُ الإمالَةِ لأنَّ الحُروفَ لا تُمالُ . .
( وغَيْرُ العِوَضِ ) عن الفِعْل ، ( يَقَعُ بعدَ الرَّفْعِ نحوُ : شَتَّانَ ما زَيْدٌ وعَمْرٌ و ) ، وشَتَّانَ ما هُما ، وهو ثابِتٌ في الفَصِيحِ وصَرَّحُوا بأنَّ ما زائِدَةٌ ، وزَيْد فاعِلُ شَتَّانَ ، وعَمْرٌ و عَطْفٌ عليه ؛ وشاهِدُه قولُ الأعْشى :
شَتَّانَ ما يَومي على كُورِها
ويومُ حيّانَ أخي جابرِكذا في أَدَبِ الكِتابِ لابنِ قتيبَةَ . وأَمَّا قولُهم شَتَّانَ ما بَيْنهما ، فأثْبَتَه ثَعْلَب في الفَصِيح ، وأَنْكَرَه

الأصْمعي ، وتقدَّمَ البَحْثُ فيه في شتت . ( وقولُه ) ، أَي مُهَلْهلُ بنُ ربيعَةَ أَخي كليبٍ لمَّا نزلَ بعدَ حَرْبِ البَسُوس في قَبائِل جنب فحَطَبُوا إليه أُخْتَه فامْتَنَعَ فأَكْرَهُوه حتى زَوّجَهم وقال :
أنكَحَها فقْدُها الأراقمَ في
جَنْبٍ وكان الخِبَاءُ من أَدَمِ ( لَوْ بأَبانَيْنِ جاءَ يَخْطُبُها ( ضرج ما أَنْفُ خاطِبٍ بدَمِ ) هان على تَغْلبَ الذي لقيتْ
أخت بَني المالكينَ مِن جُشَمِلَيْسُوا بأَكْفائِنا الكِرام ولا
يُغْنون من غلَّةٍ ولا كرمِ ( وبعدَ النَّاصِبِ الَّرافِعِ ) كقولِكَ : ( لَيْتَما زَيْدٌ قائِمٌ .
( وبعدَ الجازِمِ ) ، كقولهِ تعالى : ﴿*!وإمَّا يَنْزَغَنَّكَ ) مِن الشَّيْطانِ نَزْغ فاسْتَعِذْ بااِ﴾ ، وقوله تعالى : ﴿أَيًّا مَا تَدْعُوا﴾ فلَّهُ الأَسْماء الحُسْنَى ، وُصِلَ الجَزاء بما ، فإذا كانَ اسْتِفْهاماً لم يُوصَلْ بما وإنَّما يُوصَلُ إذا كانَ جَزاءً .
( وبعدَ الخافِضِ حَرْفاً كانَ ) ، كقولهِ تعالى : ﴿*!فَبِما رَحْمَةٍ مِن اللهِ﴾ ) لِنْتَ لَهُم ، وكَذلكَ قوله تعالى : ﴿فَبِما نَقْضِهم مِيثَاقَهم﴾ ؛ وقوله تعالى : ﴿*!ممَّا خطيآتهم﴾ . وقال ابنُ الأنْبارِي في قولِه ، عزَّ وجلَّ ﴿*!عَمَّا قَلِيلٍ ليُصْبحُنَّ نادِمِينَ﴾ : يجوزُ أَنْ يكونَ عَنْ

قَلِيلٍ وما تَوْكِيدٌ ، ويَجوزُ أَنْ يكونَ المعْنى عن شيءٍ ، قَلِيلٍ وعن وَقْتٍ قَلِيلٍ فيكونُ ما اسْماً غَيْر تَوْكِيدٍ ، ومِثْلُه ﴿*!ممَّا خَطَاياهُمْ﴾ ، يَجوزُ أَنْ يكونَ مِن إساءَةِ خَطَاياهُمْ ومِن أَعْمال خَطاياهُم ، فتحْكُمُ على ما مِن هذه الجِهَةِ بالخَفْضِ ، وتحْمِلُ الخَطايَا على إعْرابِها ، وجَعَلْنا ما مَعْرِفَةً لإِتْباعِنا المَعْرِفَةَ إيَّاها أَوْلى وأَشْبَهُ ، وكَذلكَ ﴿*!فَبِمَا نَقْضِهم مِيثاقَهم﴾ ، وما تَوْكِيدٌ ، و يَجوزُ أَنْ يكونَ التَّأْوِيلُ فبِإساءَتِهم نَقْضِهم مِيثاقَهُم . وقال ابنُ فارِس : وكثيرٌ مِن عُلمائِنا يُنْكِرُونَ زِيادَةَ ما ويقولونَ لا يَجوزُ أَنْ يكونَ في كتابِ اللهاِ ، جلَّ عِزّهُ ، حَرْفٌ يَخْلو مِن فائِدَةٍ ولَها تَأْوِيل يَجوزُ أَنْ يكونَ جِنْساً مِن التَّأْكِيدِ ، ويَجوزُ أَن يكونَ مُخْتصراً مِن الخِطابِ وتَأْوِيلُه فِبما أَتَوه مِن نَقْضِ المِيثاقِ ، وتكونُ الباءُ في معْنى مِن أَجْل ، كقوله تعالى : ﴿والذين هُم به مُشْرِكُون﴾ ، أَي مِن أَجْلِه وله .
( أَو اسْماً ) ، كقولهِ تعالى : ﴿أَيَّما الأَجَلَيْنِ ) قَضَيْت﴾ ، تَقْديرُه أَيْ الأَجَلَيْن .
( وتُسْتَعْملُ مَوْضِعَ مَنْ ) ، كقولهِ تعالى : ﴿ولا تَنْكِحوا ما نَكَحَ آباؤُكُم﴾ مِن النِّساءِ إلاَّ ما قد سَلَفَ ، التَّقديرُ مَنْ نَكَحَ ؛ وكَذلكَ قولهُ تعالى : ﴿فانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ﴾ ، مَعْناهُ مَنْ طابَ

لَكُم ؛ نقلَهُ الأزْهري . قال ابنُ فارِس : ومِن ذلكَ قولهُ تعالى : ﴿ويَعْبِدُونَ مِن دُون ااِ ما لا يَضرُهم ولا يَنْفَعُهم﴾ فوحد ، ثم قال : ﴿ويقولون : هَؤُلاء شُفَعاؤُنا عنْدَ ااِ﴾ ، فجرَتْ ما مَجْرَى مَنْ فإنَّها تكونُ للمُفْرد والجَمْع ، قال : وحدَّثني عليُّ بنُ إبراهيم عن جَعْفرِ بنِ الحارِثِ الأسَدِي عن أَبي حاتمٍ عن أبي زيْدٍ أنَّه سَمِعَ العَرَبَ تقولُ : سُبْحانَ ما يُسَبّح الرَّعْدُ بحَمْدِه .
( و ) إذا نَسَبْتَ إلى *!ما قُلْتَ : مَوَوِيٌّ .
و ( قَصِيدَةٌ *!مَوَوِيَّةٌ *!وماوِيَّةٌ : آخِرُها ما ) . وحكى الكِسائي عن الرُّؤَاسِي : هذه قَصِيدَةٌ *!مائِيَّةٌ *!وماوِيَّةٌ ولائِيَّةٌ ولاوِيَّةٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قد تُبْدَلُ مِن أَلِفِ ما الهاءُ ؛ قال الراجزُ :
قدْ وَرَدَتْ مِن أَمْكِنَهْمِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ إنْ لم أُروّها *!فَمَهْ يُريدُ : فما ، وقيل : إنَّ مَهْ هنا للزَّجْرِ أَي فاكْفُفْ عنِّي ؛ قالَهُ ابنُ جنِّي ؛ وقال أبو النّجْم :
مِنْ بَعْدِما وبَعْدِما وبَعْدِ *!مَتْ صارَتْ نُفُوسُ القَوْمِ عِنْدَ الغَلْصَمَتْ وكادتِ الحُرَّةُ أن تُدْعَى أَمَتْ أَرادَ : وبَعْدِما أَبْدَلَ الألِف

هاءً ، فلمَّا صَارَتْ في التَّقْدير وبَعْدمَهْ أَشْبَهَت الهاءُ هاءَ التَّأْنيثِ في نحو مَسْلَمَة وطَلْحَةَ ، وأَصْلُ تِلْكَ إنَّما هو التاءُ ، فشبَّه الهاءَ في وبَعْدِمَهْ بهاءِ التأْنِيثِ فوَقَفَ عليها بالتاءِ كما وَقَفَ على ما أَصْله التاء بالتاءِ في الغَلْصَمَتْ ، هذا قِياسُه .
وحَكَى ثَعْلب : مَوَّيْتُ ماءً حَسَنَةً : كَتَبْتُها .
والماءُ : الميمُ ممُالَةٌ والألفُ مَمْدودةٌ : أَصْواتُ الشاةِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي هنا ، وقد تقدَّمَ في حَرْفِ الهاء .
وابنُ ما ما : مَدينَةٌ ؛ قالَ ياقوتُ هكذا في كتابِ العمراني ولم يزد :
مهمة
وفيها فوائِدٌ : ( الأولى : ) قولهُ تعالى : ﴿فلا تَعْلَم نَفْسٌ ما أَخْفى لهم﴾ ، قال ابنُ فارِس : يمكِنُ أن تكونَ بمعْنَى الذي وتكونُ نَصْباً بتَعْلَم نَفْسٌ ، ومَنْ جَعَلَها اسْتِفْهاماً وقَرَأَ ما أخفى بسكونِ الياءِ كانَ ما نَصْباً بأَخْفى . قال الفرَّاء : إذا قُرِىءَ ما أخفى لهم وجُعِل ما في مَذْهَب أَي كانتْ ما رَفْعاً

بأَخْفى لأنَّك لم تُسَمِّ فاعِلَه ، ومَنْ قَرَأَ أخفى بإرْسالِ الياءِ وجعلَ ما في مَذْهبِ الذي كانتْ نَصْباً ، وزَعَمَ بعضُ أهْلِ البَصْرةِ أنَّ مَنْ قَرَأَ ما أخفى ، فما ابْتِداءٌ ، وأخفى خَبَرُه ، قال ولا يكونُ رفعاً بأخفى كما إنَّا نقولُ : زَيْدٌ ضَرَبَ ، لا يكونُ زَيْدٌ رَفْعاً بضَرَبَ .
الثَّانِيَةُ : ) قال ابنُ فارِس : في كتابِ سيبويه كلمةٌ أُشْكِلَ مَعْناها ، وهو قولهُ : ما أغفلَه عنك شيئاً أَي دَعِ الشَّكَّ ، واضْطَرَبَ أَصْحابُه في تَفْسيرِه ولكن سَمِعْتُ أَبي يقولُ : سأَلْتُ أَبا عبدِ اللهاِ محمد بن سَعْدان البَصِير النّحوي بهَمَذان عنها فقال : أَمّا أَصْحابه مِن المبرِّدِ وغيرِهِ فلم يُفَسِّروها ، وذَكَرَ منهم ناسٌ أنَّ ما اسْتِفْهامٌ في اللّفْظِ تَعَجُّبٌ في المَعْنى ويَنْتَصِبُ شيئاً بكَلامٍ آخر ، كأَنَّه قالَ : دَعْ شيئاً هو غَيْر مَعْنيَ به ، ودَعَ الشَّكَّ في أنَّه غَيْر مَعْنيَ به ، فهذا أَقْرَبُ ما قيل في ذلكَ .
الثَّالثة : ) ما قَدْ تكونُ زائِدَةً بَيْنَ الشَّرْط والجَزاءِ كقوله تعالى : ﴿فأما ترين مِنَ البَشَرِ أَحَداً فقولي﴾ ، وقوله تعالى : ﴿فأما نذهَبن بكَ فإنَّا منهم مُنْتَقِمُون﴾ ، المَعْنى أن نَذْهَب بكَ ، وتكونُ النونُ جُلِبَتْ للتَّأكِيدِ في قولِ بعضِ النّحويِّين ، وجائِزٌ في الكَلامِ إِسْقاطُ النونِ ؛ أنْشَدَ أَبو زَيْدٍ :

زَعَمَتْ تماضر أنَّني إما أَمت
تسدّ ولشَوْهاء الأصَاغِر خُلَّتيالَّرابعةُ : ) ماذا قَدْ تأْتي بمعْنَى التّكْثيرِ كما أَثْبَته ابنُ حُبَيْش واستدلَّ له بنَحْو مائَةِ شاهِدٍ نقَلَها المقري في نَفْحِ الطِّيب ، وأَغْفَلَها المصنِّفُ وأَكْثَر النَّحويِّين ، ولم يَعْلَقْ بذهْنِي مِن تِلْكَ الشواهِدِ إلاَّ قولَ الشاعرِ :
وماذا بمِصْر مِن المُضْحِكَاتِ فراجِعِ الكِتابَ المُذكورَ فإنَّه بَعُدَ عَهْدي به .
الخامسة : ) ذُكِرَ في أَنْواعِ الكافَّةِ المُتَّصِلَةُ بالظُّروفِ ما يَتَّصِلُ ببَعْدو بَيْنَ ، وقد تُكَفّ إذ وحيثُ بما عن الأضافَةِ ، والأوَّل للزَّمانِ والثاني للمَكانِ ، ويَلْزمُهما النَّصْبُ كما في اللَّبابِ .
السادسة : قد تَأْتي *!فَبِما بمعْنَى رُبَّما ، أَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي قولَ حسَّان :
إنْ يَكُنْ غَثَّ من رَقاشِ حَدِيثٌ
فبِما يأْكُلُ الحَدِيثُ السَّمِيناقال : فبِما أَي رُبَّما . قال الأزْهري : وهو صَحِيحٌ مَعْروفٌ في كَلامِهم ، وقد جاءَ في شِعْر الأعْشى وغيرِه .
(

##### Türkçe

: ( **ما** ) : **اللَّحْياني** dedi: Müennestir; müzekker kılınırsa câiz olur.
Ve onun türleri hakkında imam **أَبو الحُسَيْن أَحمدُ بنُ فارِس بنِ زَكَريَّا** müstakil bir risâle telif etmiştir; biz de, yüce Allah dilerse, musannifin sevkiyatı esnasında onun hulâsasını sana nakledeceğiz.

( İsim olarak da gelir, harf olarak da. İsim olanı üç kısımdır.
( Birincisi ) : ( marife ) olur; **الذي** mânâsında; ve ona da, **الذي** için sıla zorunlu olduğu gibi, sıla zorunludur; ( ve ناقِصَة olur ), yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وما عِند الله باقٍ﴾؛ ve ) ( تامَّة olur; o da iki türdür: âmme; senin “şey” sözünle takdir edilendir; ve önüne bir isim geçmemiş olandır; yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿إنْ تُبْدوا الصَّدَقاتِ فنِعِمَّا هي﴾، yani “ne güzel şeydir o” )؛ ve denildi ki: âyette takdir: “ne güzel şeydir, bir şey olarak, onu açığa vurmak”; sonra **الإبْداء** hazfedildi ve zamir onun yerine ikame edildi; yani **هي**; o hâlde **ما** o zaman nekredir; bunu İbn Fâris söyledi. ( Ve hâssa: o, bunun önüne geçtiği ve o ismin lafzından takdir edildiği şeydir; onların sözü gibi: ( غَسَلْتُه غَسْلاً نِعِمَّا أي نِعْمَ الغَسْلُ ) .

( Üç kısmın ( ikinci ) kısmı: ( harfin mânâsından soyutlanmış nekre ) olur; ( ve ناقِصَة olur; o da mevsûf olandır )؛ ve **الجَوْهرِي** dedi: ona sıfat lâzım gelir ( ve “şey” sözünle takdir edilir; şu gibi: مَرَرْتُ **بما مُعْجِبٍ** لكَ أي بشيءٍ مُعْجِبٍ لكَ؛

ve ) ( تامَّة olur; ve üç bâbda vâki olur: taaccüb ) : senin sözün gibi: ( ما أَحْسَنَ زَيْداً، أي شيءٌ أَحْسَنَ زَيْداً )؛ ve İbn Fâris dedi: nahivcilerden bazıları, taaccübde onların “ما أَحْسَنَ زَيْداً” sözlerinde nekre olan **ما**dır dedi; biz bu söze muhalefet ederiz; çünkü bu **ما**nın aslı istifhamdır; o hâlde nekredir; ve ondan yüce Allah’ın sözü: ﴿فنِعِمَّا هي﴾؛ ( ve ) bundan ( **نِعْمَ** ve **بِئْسَ** bâbı; şu gibi: غَسَلْتُه غَسْلاً نِعِمَّا، أي نِعْمَ شيئاً )؛ İbn Fâris dedi: **نِعْمَ** ve **بِئْسَ** ile bitişen **ما**nın vecihlerindendir; yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿بِئْسَمَا اشْتَروا به أَنْفُسَهم﴾ ve sözü: ﴿إنَّ ااَ نِعِمَّا يَعظكُم به﴾؛ böylece iki âyette de **ما** isimdir. Ve âlimlerimizden bazıları dedi: **ما**nın marife olması da, nekre olması da muhtemeldir; eğer marife dersek, yeri ref‘tir; eğer nekre dersek, nasb yerindedir. Ve dediler: takdiri: “Şüphesiz Allah, onunla size öğüt verdiği öğüdü, ne güzel **الذي**dir”; nekrede ise: “öğüdüyle size öğüt verdiği ne güzel bir şeydir”; öğüdün zikri ancak kelâm ona delâlet ettiği için hazfedildi. Ve yüce Allah’ın sözü: ﴿مثلاً مَّا بَعُوضَة﴾؛ bir kavim dedi: **ما** nekredir, **بَعوضَة** onun sıfatıdır; dediler: **فما فوقها** da nekredir; ve takdiri: Allah’ın, bir misal olarak bir şeyi—sivrisinek—sonra bir şeyi vurmasından hayâ etmeyeceğidir. Dedi: ve nekreden, Rabbinin sözü: ربَّما تكره النُّفُوسُ مِن الأَمْرِ .
Böylece bu **ما** nekredir; takdiri: “nice bir şey ki onu kerih görürsün.” ( Ve bir kimse hakkında, yazmak gibi bir fiilden çokça yapmasıyla haber vermede mübalağa istediklerinde derler ki: إنَّ زَيْداً **مما أَن يَكْتُبَ**، yani o, bir işten yaratılmıştır; o iş yazmadır ) .

( Üç kısmın ( üçüncü ) kısmı: ( harfin mânâsını tazammum etmiş nekre olmasıdır; o da iki türdür )؛ birinci türü gördüğün gibi zikretti; ikinci türü ise ancak **ماذا**dan sonra zikretti; buna dikkat edilsin; ( ikisinden biri: istifhamiyye; mânâsı “hangi şey”dir; şu gibi ) yüce Allah’ın sözü: ﴿ما هي﴾ ve yüce Allah’ın sözü: ﴿ما لَوْنُها﴾ ve yüce Allah’ın sözü: ﴿**وما تِلْكَ بيَمِينكَ**﴾ . İbn Berrî dedi: onunla, akletmeyen hakkında ve akledenin sıfatları hakkında soru sorulur; dersin ki: “ما عَبْدُ اللهاِ؟” sonra dersin: “ahmak mı yoksa akıllı mı?” Ve **الأزْهرِي** dedi: **ما** ile istifham; senin “ما قوْلُكَ في كذا؟” sözün gibi. Ve Allah’tan kullarına **ما** ile istifham iki vech üzeredir: mümine takrirdir, kâfire takrî‘ ve tevbîhtir. Takrir ise, azîz ve celîl olanın Mûsâ’ya sözü gibidir: { وما تِلْكَ بِيَمينِكَ يا مُوسَى قالَ
هي عَصايَ }؛ Allah onu, onu yılan yaptığında ondan korkmasın diye, onun asa olduğunu takrir etti. Dedi: ve **ما**, “أيّ” mânâsında gelir; azîz ve celîl olanın sözü gibi: ﴿ادْعُ لَنا رَبَّك يُبَيِّن لنا ما لَوْنُها﴾؛ mânâ: “hangi şeydir onun rengi”; ve bu yerde **ما** ref‘tir; çünkü o mübtedâdır; onu ref‘ eden “لَوْنُها” sözüdür. Ve İbn Fâris dedi: istifham, akleden hakkında da akletmeyen hakkında da olur; eğer söyleyen “ما عنْدَكَ” diye istifham ederse, cevabı: cevap verenin dilediği şekilde “bir adam” yahut “bir at” yahut diğer türlerden herhangi bir şeyle haber vermektir; ama “Zeyd” yahut “Amr” demesi câiz olmaz. Ve bir topluluk, **ما**nın “مَنْ” mânâsında olması niyetiyle bunun câizliğine işaret etmiştir; bunun tafsili terkibin sonunda gelecektir. ( Onun elifinin hazfi vâciptir ) yani istifhamiyye olduğunda, elif hazfedilmiş olarak gelir; ( cerredildiğinde ) yani onu bir cer harfiyle cerrettiğinde; ( ve fethanın ibkâsı ) hazfedilenden önceki üzerinde, ( ona delil olması için ) yani hazfedilmiş elife; ( **فِيمَ** ve **إِلام** ve **عَلامَ** ) **لِمَ** ve **بِمَ** ve **عمَّ** gibi. ( Ve bazen fetha, şiirde zaruret olarak elife tâbi olur ) ( şu gibi ) şairin sözü:
( يا أَبَا الأَسْوَدٍ **لِمْ** خَلَّفْتَنِي ) mîmin sükûnu ile.
( Ve istifhamiyye **ما**, işaret için **ذا** ile terkib edildiğinde, elif hazfedilmez ) .
Sonra **ماذا**nın beyanına başladı; ancak …madı.

Onun için, **ما** ve **ذا**’dan mürekkep olması sebebiyle, ona müstakil bir terkîb ayırır; bu yüzden bazı imamlar onu **ذا** terkîbi içinde zikretti de şöyle dedi: (Ve **ماذا**: birtakım vecihler üzere gelir:).

( Bunlardan biri ): ( **ما**’nın istifham, **ذا**’nın işaret olması; ) onların şu sözü gibi: ( *!**ماذا** التَّوانِي ) ve ( **ماذا** الوُقوفُ ) ; takdiri: Bu ağırdan alma ve bu duruş hangi şeydir?

( İkincisi: ): ( **ما**’nın istifham, **ذا**’nın mevsûle olması; Lebîd’in sözü gibi:
( أَلا تَسْأَلانِ المَرْء **ماذا** يُحاوِلُ
( أَنَحْبٌ فيُقْضى أَم ضَلالٌ وباطِلُ ؟

( Üçüncüsü: **ماذا**’nın tamamının, terkîb üzere istifham olması; senin “**لماذا** جِئْتَ” demen gibi.

( Dördüncüsü: **ماذا**’nın tamamının, “şey” mânâsında yahut “**الذي**” mânâsında bir cins ismi olması ); el-Leys dedi: Denir ki: **ماذا** صَنَعْتَ؟; sen de “خَيْرٌ” ve “خَيْراً” dersin; ref‘, “**الذي** صَنَعْتَ خَيْرٌ” mânâsı üzerinedir; aynı şekilde, Allah’ın, عزَّ وجلَّ, şu kavlinin ref‘i de böyledir: ﴿ويَسْألُونَك **ماذا** يُنْفِقُونَ قُلِ العَفْوُ﴾ ; yani, onların infak ettikleri, mallarınızdan olan **العَفْوُ**’dur. Zecّâc dedi: **ماذا** يُنْفِقُونَ mânâsı

iki tarz üzeredir: bunlardan biri: **ذا**’nın “**الذي**” mânâsında olması ve **يُنْفِقُونَ**’un onun sılasından olmasıdır; mânâ: “Sana hangi şey(den) infak ediyorlar diye soruyorlar”; sanki, onların infak ettikleri şeyin vechini beyan etti; çünkü onlar infak olunanı bilirler, fakat onun vechini bilmek istediler. Dedi: **ما**’nın **ذا** ile birlikte tek bir isim menzilesinde olması da câizdir; mevki‘, **يُنْفِقُونَ** ile nasb olur; mânâ: “Hangi şey(den) infak ediyorlar?” Dedi: Bu, nahivcilerin icmâıdır; birincisi de yine icmâdır. Ve onların “**ما** ve **ذا** tek bir isim menzilesindedir” sözü (şu kavli gibi:
( دَعِي **ماذا** عَلِمْتُ سأَتَّقِيهِ
( ولكِن بالمُغَيَّبِ فنَبِّئينِي )
“ولكن بالمغيب نَبِّئينِي” diye de rivayet olunur; “خَبِّرِيني” diye de rivayet olunur; sanki “دَعِي **الذي** عَلِمْتُ” mânâsındadır.

İbn Fâris dedi: أما şu yüce kavli: ﴿**ماذا** أَنْزلَ رَبّكُم﴾?; bir kavim dedi ki: **ما** ve **ذا** tek bir isim menzilesindedir. Başkaları dedi ki: **ذا**, “**الذي**” mânâsındadır; mânâsı: “Rabbınız neyi indirdi?”

( **ما**’nın زائد, **ذَا**’nın işaret olması; ) şairin sözü gibi; o, Bâhilî Mâlik b. Zağbe’dir:
( أَنَوْراً سَرْعَ **ماذا** يا فَروقُ )
( وحَبْلُ الوَصْلِ مُنْتَكثٌ حَذِيقُ

İstediği: “سرع”dır; hafifletti; mânâ: “Ey Farûk, bir nur ve bir ürküş mü?”; **ما** bir sıla’dır; “سَرْعَ **ذا** نَوْراً”yı istedi; “سرع” maddesinde zikredilmiştir.

( **ما**’nın istifham, **ذا**’nın زائد olması; ) senin “**ماذَا** صَنَعْتَ” sözün gibi; yani: “Hangi şeyi yaptın?”

Dedim: Ondandır Cerîr’in sözü:
يا خزر تَغْلب **ماذا** بالَ نِسْوتُكُم
İbn Fâris dedi: Burada **ذا**, “**الذي**” menzilesinde değildir ve “**ما** **الذي** بالَ نِسْوتُكم” uygun olmaz; **ذا**, şiirin veznini ikame etmek dışında kendisine ihtiyaç duyulmayan bir ziyadeliktir.

( **ما**’nın şartiyye, gayr-i zamânî olması ); bu, harfin mânâsını tazammun eden nekirenin ikinci nev‘idir; Allah’ın şu kavli gibi: ﴿**ما** تَفْعَلُوا من خَيْرٍ يَعْلَمْهُ ااُ﴾ ve şu kavli: ﴿**ما** نَنْسَخْ مِن آيةٍ أَو نَنْسأْها﴾ ve şu kavli: ﴿**ما** يَفْتَحُ ااُ للناسِ مِن رَحْمةٍ فلا مُمْسِك لَها و**ما** يُمْسِك فلا مُرْسِل له﴾ . ( Yahut zamânî ); Allah’ın şu kavli gibi: ﴿فَ**ما** اسْتَقامُوا لَكُمْ فاسْتَقِيمُوا لَهُمْ﴾ ; İbn Fâris dedi: **ما**,

şart ve ceza olduğu vakit, konuşanın “**ما** تَفْعَلْ أَفْعَلْ” sözü gibi. Âlimlerimiz dedi: İ‘râbdan mevkii, âmile göredir; eğer şart, mef‘ûle ta‘addî etmeyen bir fiil ise **ما**’nın mevkii ref‘tir; Basralılar der ki: ibtidâ ile ref‘tir; bizce ise gāye ile ref‘ olur. Eğer fiil müte‘addî ise **ما** mansûb olur; eğer üzerine bir harf-i hafd girerse yahut ona bir isim izafe edilirse, hafd mevkiindedir.

( Harfiyye vecihlerine gelince ); **ما**’nın ismiyyesinin beyanından فارغ olunca, **ما**’nın harfiyyesini ve onun dört vechini zikretmeye başladı; onlar: nefy edici olması, fiil ile birlikte masdar menzilesinde olması, زائد olması, kâffe olmasıdır; şöyle dedi:

( Bunlardan biri: nefy edici olması ); hâl için, “**ما** يَفْعَل الآنَ” gibi; hâle yakın mâzî için, “**ما** فَعَل” gibi. Hayyizi içinde olan şeylerden hiçbir şey onun önüne geçmez; bu sebeple “**ما** طَعامُك يا زَيْد آكُل” denmez; Kûfelilere muhalefet olarak. Şairin sözü gibi:
إذا هي قامَتْ حاسراً مُشْمَعِلَّةً
نَخيبُ الفُوادِ رأْسُها **ما** تَقْنعُ
Şüzûzu ile birlikte, te’vîle muhtemeldir. (Eğer isim cümlesi üzerine girerse, Hicazlılar, Tihâmîler ve Necdliler onu, معروف şartlarla, “ليس”in ameli gibi amel ettirirler); nahiv imamlarının kitaplarında ve Sıhâh’ta: Eğer onu nefy harfi yaparsan, Necd ehlinin lügatinde onu amel ettirmezsin; çünkü o döner dolaşır; bu kıyastır. Hicaz ehlinin lügatinde ise, “ليس”e benzeterek onu amel ettirirsin (şu gibi): **ما** زَيْدٌ

خارicen; ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**ما هذا بَشَراً**﴾ ), ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**ما هُنَّ أُمَّهاتِهِم**﴾. İbn Fâris dedi: Arapların sözü: **ما زَيْدٌ مُنْطلقاً** hakkında iki lugat vardır: **ما زَيْدٌ مُنْطلقاً** ve **ما زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ**. Artık kim nasb ederse, bunun sebebi, **الباء**’yı düşürmüş olmasıdır; **بمُنْطَلقٍ** ile murad etti: …; artık **الباء** gidince nasb oldu. Bir kavim de **ما**’yı **ليسَ** mânâsında kılar; sanki: **ليسَ زَيْدٌ مُنْطلقاً**. (Nekire ile terkibi, **لا**’ya benzetme olarak, şu sözü gibi, nadir oldu), yani şairin:
( *!Ve **ما** be’s, eğer bize bir selâmı geri çevirse; (azdır, hakkı bilen kimseye, onun ayıplaması)

(Ve **ما** ile istisna edilebilir), İbn Fâris dedi: Babam bana, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘dân en-nahvî’den nakletti; dedi ki: Arapların sözünde **ما** **إلاَّ** mânâsında olur: (Her şey **مَهَهٌ**; **ما النِّساءَ وذِكْرَهُنَّ**; **النِّساءَ**’ı istisna üzere nasb etti), yani: **إلاَّ النِّساءَ وذِكْرَهُنَّ**. Bu onun sözüdür. Ve **مَهَاهُ** ve **مَهَاهَة** diye de rivayet olunur. Musannifin **الهاءِ** harfinde bu meseli, burada getirdiğine muhalif olarak, daha önce geçti; zira o dedi ki: **ما خَلاَ النِّساءِ وذِكْرَهُنَّ**. Orada zikrettik ki İbn Berrî dedi: Rivayet, **خلا**’nın hazfi iledir. Şeyhimizin sözü de: onun, makamın delâlet ettiği mahzuf **عَدَا** ile mansub olduğudur; ve istisnada **ما**’nın استعمالı bilinmez; bitti. (Bu) sahih değildir; İbn Fâris’ten takdim ettiğimiz şey sebebiyle. Ve bazılarınca rivayet edilen: **إلاَّ حدِيثَ النِّساءِ** ona delâlet eder. Tafsili **الهاءِ** harfinde geçti; ona müracaat et.

(Ve olur) **ما** (masdariyye, zamânî olmayan; şu gibi): O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**عَزيزٌ عليه ما عَنِتُّمْ**﴾, ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**وَدُّوا ما عَنِتُّمْ**﴾, ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**فَذُوقُوا بما نَسِيتُم لِقاءَ يَوْمِكُم**﴾.

(Ve zamânî; şu gibi): O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**ما دُمْتُ حَيًّا**﴾, ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**فاتَّقُوا اللهَ ما اسْتَطَعْتُمْ**﴾. İbn Fâris dedi: **ما** fiil ile olduğu vakit: masdar menzilesindedir; bu, senin sözündür: **أَعْجَبَني ما صَنَعْت**; yani: **أَعْجَبَني صُنْعَك**. Ve dersin: **ائْتِني بَعْدَما تَفْعَل ذاكَ**; yani: **بَعْدَ فِعْلِكَ ذاكَ**. Arapça ehlinin bir kavmi dedi: Bu babdandır onların sözü: **مَرَرْتُ برَجُلٍ ما شِئْتَ مِن رَجُلٍ**; dediler: onun te’vili: **مَرَرْتُ برَجُلٍ مشيئك مِن رَجُلٍ**. Dediler: Ondandır senin sözün: **أَتانِي القَوْمُ ما عَدا زَيْداً**; artık **ما** **عَدا** ile masdar menzilesindedir; ve onun te’vili: **أَتانِي القَوْمُ مُجاوَزَتهم زَيْداً**; çünkü **عَدا**’nın aslı, تجاوز’dür. Bunun misli sözde çoktur: **جَلَسَ ما جلَسْت**; ve: **ولا أُكَلّمُه ما اخْتَلَفَ الملوان**; ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**ما دُمْت فيهم**﴾. Ve onların sözünde: **اجْلِسْ ما جَلَسْت** mutlaka bir zamanın yahut ona benzer bir şeyin izmarı olmalıdır; sanki sen dedin: **اجْلِسْ قَدْرَ جلوسِك** yahut **زَمانَ جلوسِك**. Dediler: Ondandır O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**كلَّما أَضَاءَ لَهُم مَشوافيه**﴾, ve ﴿**كلّما أَوْقَدُوا ناراً**﴾, ve ﴿**كلّما خَبَتْ زدْناهُم سَعِيراً**﴾. Bunun hakikati: **ما** fiil ile birlikte masdardır; zaman ise mahzuftur; ve takdiri: her aydınlanma vaktinde, onda yürüdüler. Amma O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**فاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ**﴾, muhtemeldir ki **الذي** mânâsında olsun; ve mutlaka onunla birlikte bir âid olmalıdır; sanki dedi: **بما تُؤْمَرُ به**. Ve muhtemeldir ki **ما**’dan sonra olan fiil masdar olsun; sanki dedi: **فاصْدَعْ بالأمْرِ**.

(Ve **ما** zâide olur; ve o iki nev‘dir: kâffe; ve o üç nev‘ üzeredir:
(Raf‘ amelinden kâffe; ve ancak üç fiile bitişir: **قَلَّ** ve **كَثُرَ** ve **طالَ**), denir: **قلَّما** ve **كثر ما** ve **طالَما**.
(Ve nasb ve raf‘ amelinden kâffe: ve o, **إنَّ** ve kardeşlerine bitişik olandır); ve onlar: **أَنَّ** (fetha ile), ve **لكنَّ** ve **كأنَّ** ve **لَيْتَ** ve **لعلَّ**; ve bunlara, fiile benzetilmiş altı (edat) denir. Bundan: O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**إنَّما ااُ إلهٌ واحِدٌ**﴾, ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**إنَّما أَنتَ مُنْذرٌ**﴾, ve O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**كأنَّما يُساقُونَ إلى المَوْتِ**﴾. Ve sözde dersin: **كأنَّما زَيْدٌ أَسَدٌ**; ve: **لَيْتما زَيْدٌ مُنْطلقٌ**. Ve babdandır: ﴿**إنَّما يَخْشَى ااَ مِن عِبادِه العُلماءُ**﴾, ve ﴿**إنَّما نملي لهم ليَزْدادُوا إثْماً**﴾. Müberred dedi: **ما**, âmili amelinden men etmek için gelebilir; ve o, senin sözün gibidir: **كأنَّما وَجْهُك القَمَرُ** ve **إنَّما زَيْدٌ صَدِيقُنا**. Ezherî dedi: Nahivciler, **إنَّما**’nın aslının, **ما**’nın **إنَّ**’ı amelden men etmesi olduğunu ancak bu yüzden söylediler. Ve **إنَّما**’nın mânâsı: ondan sonra zikredileni isbat, ondan başkasını nefy etmektir; şu sözü gibi: **وإنَّما يُدافِعُ عن أحْسابِهم أَنا أَو مثْلِي**.
Mânâ: onların haseblerinden, ancak ben yahut benim gibi olan kimse müdafaa eder.
(Cer amelinden kâffe; ve harflere ve zarflara bitişir. Harfler: **رُبَّ** ve **رُبَّتَ**). Ondandır O’nun, yüce olanın sözü: ﴿**رُبَّما يَوَدُّ الذينَ كَفَرُوا**﴾. Artık **رُبَّ** isimler için vaz‘ olunmuştu; içine **ما** sokulunca fiil için kılındı. Şair dedi:
( **رُبَّما** **أوْفَيْتُ** bir **عَلَم**’de ( **تَرْفَعَنْ** elbisemi **شَمالاتُ** )
**أوْفَيْتُ**: yükseldim ve çıktım; **عَلَم**’de, yani bir dağ üzerinde. **الشَّمالاتُ**: **شمال**’ın cem‘idir; o, kutup tarafından esen rüzgârdır; ve o, **تَرْفَعَنْ**’ın fâilidir. Cümle, **أوْفَيْتُ**’un fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir.) Ve şairin sözü gibi:
**ماوِيَّ** ya, **ربَّما** bir baskın,
**شَعْواء**; dağlama demiriyle bir yakma gibi.

Murad eder: **يا رُبَّتَ غارَة**. Ve **رُبَّ** bazen **ما** ile birlikte amel ettirilmiştir; şairin sözü gibi:
**رُبَّما** bir darbe, parlak bir kılıçla,
**بُصْرَى**’nın berisinde, geniş bir mızrak darbesiyle.

(Ve **الكافُ**): şairin sözü gibi:
( *!**كما** **سَيْفُ عَمْرٍ**; ve darbeleri onu hıyanete uğratmadı.) Murad eder: **كسَيْفِ عَمْرٍ** ve …
(Ve **الباءُ**): şairin sözü gibi:
( Eğer cevap döndüremez hâle geldiysen, ( *!**لَبِما** görülebilir; hâlbuki sen hatipsin.)

(Ve **مِن**): şu gibi: **إنِّي لمِمَّا أَفْعَل**. Müberred dedi: **لرُبَّما أَفْعَل** murad olundu. Ve inşad etti:
( Ve biz *!**لَمِمَّا** koçu bir darbeyle vururuz )
başının üzerine; dili ağızdan düşürür.

(Ve zarflar: **بَعْدُ**): şairin sözü gibi; o, Murrâr el-Fak‘asî’dir; nefsine hitap eder:
( **أَعَلاقَةً** Ümmü’l-Velîd’e, **بعدَما**
başının dalları, soyulmuş **الثُّغام** gibi.

(Ve **بَيْنَ**): şairin sözü gibi:
( **بَيْنَمَا** biz **الأراكِ**’ta birlikteyken,
birden, devesi üzerinde bir binici geldi.

(Ve zâide olan, kâffe olmayan, iki nev‘dir: ivaz) bir fiilden (ve ivaz olmayan). İvaz iki yerde olur: birincisi: onların sözünde: *!**أَمَّا أَنْتَ مُنْطَلِقاً انْطَلَقْتُ** ) seninle; sanki dedi: **إذا صِرْتَ مُنْطلقاً**. Ve bundan şairin sözü:
Ey Ebâ Harâşe, **أَما أَنْتَ ذَا نَفَرٍ**;
zira kavmimi sırtlan yemedi;
sanki dedi: **أَأنْ كُنْتَ ذَا نَفَرٍ**. (İkincisi): onların sözünde: ( **افْعَلْ هذا إمَّا لاَ**; ve mânâsı: **إنْ كُنْتَ لا تَفْعَلُ غيرَهُ** ); artık o, emrolunduğu şeyi yapmaktan imtinaına delâlet eder. Cevherî, **لا** terkibinde ve onların sözü: **إمَّا فافْعَلْ كذا** (imâle ile) hakkında dedi: aslı **إنْ لا**’dır; ve **ما** sıla’dır. Ve mânâsı: eğer o iş olmazsa, şu işi yap.

Ve **اللُّباب**’da: ve geleceği nefyetmek için olan **لا** için değildir; şu gibi: **لا تَفْعَل**; ve fiil hazfedilmiştir de, onların sözünde nâibin yürüdüğü yol üzere yürümüştür: **افْعَلْ هذا إِمّا لا**; bunun için onun elifini imâle ettiler; bitti. İbnü’l-Esîr dedi: Arap, **لا**’yı hafif bir imâle ile imâle etmiştir; avam ise onun imâlesini doyururlar da onun elifi **ياء** olur; bu hatadır. Ve bu, muhaverelerde çokça gelen bir kelimedir; hadisten birden çok yerde gelmiştir. Bundan: meyve satımı hadîsinde: ( **إمَّا لا** ise, meyvenin salâhı görünmedikçe alışveriş etmeyin ). Ve Câbir hadîsinde: ( kaçmış bir deve gördü de dedi: Bu deve kimin? Ve onda: dedi: Onu satar mısınız? Dediler: Hayır, bilakis o senindir. Dedi: **إما لا** ise, eceli gelinceye kadar ona iyi bakın ). Ezherî dedi: “Eğer onu satmıyorsanız, ona iyi bakın”ı murad etti; **ما** sıla’dır; mânâ: “ancak”tır; sonra **ما** ile te’kîd edildi; ve **إنْ** burada ceza harfidir. Ebû Hâtim dedi: Avam, bazen “şunu yap” yerinde “şunu yap, **إما لا**” der: **بارى**; o Farsçadır, reddedilmiştir. Avam ayrıca: **أُمَّالي** der de elifi dammelerler; bu da hatadır. Dedi: Doğrusu, edatlar imâle edilmediği için, imâlesiz olarak **إمَّا لا**’dır.

Dedim: Avam ayrıca, dammesiyle birlikte hemzeyi **الهاء** ile değiştirir.

Leys dedi: Onların sözü: **إما لا فافْعَلْ كذا**; ancak “eğer bunu yapmazsan, şunu yap” mânâsı üzeredir; fakat bu harfleri bir araya getirince, lafız akışında ağırlaşmış olarak oldular da sonunda **لا** oldu; sanki içinde zamir bulunan bir kelimenin sonu gibi:

Senin için, bir şey istediğin bir sözde zikrettiği şey: sonra işin sana reddedildi de sen dedin: **إمَّا لا فافْعَلْ ذا**. Ve **المِصْباح**’ta: Bu kelimede aslolan: adamın üzerine şeyler lâzım gelir ve onlarla talep olunur da onlardan imtina eder; sonra ondan bir kısmıyla yetinilir; ve ona: **إمَّا لا فافْعَلْ هذا** denir; yani “hepsini yapmazsan, şunu yap.” Sonra çok kullanımdan dolayı fiil hazfedildi ve mânâsını te’kîd olarak **إنْ** üzerine **ما** ziyade edildi. Bazıları dedi: Bunun için burada **لا** imâle edilir; fiilden nâib oluşu sebebiyle; nitekim **بَلَى** ve nidâda **يا** imâle edildi. Bunun benzeri: “Sana itaat edeni ikram et; etmeyeni ise ona aldırma.” Ve denildi: Doğrusu imâlenin terkidir; çünkü harfler imâle edilmez. . .

( Fiilden ivaz olmayan ) ( **ما** ), ref‘den sonra vâki olur; şu gibi: **شَتَّانَ ما زَيْدٌ وعَمْرٌ و**; ve **شَتَّانَ ما هُما**; o fasîhte sâbittir. Ve **ما**’nın zâide olduğunu açıkça söylediler; **زَيْد** **شَتَّانَ**’ın fâilidir; **عَمْرٌ** ise ona atıftır. Onun şahidi A‘şâ’nın sözü:
شَتَّانَ ما يَومي على كُورِها
ويومُ حيّانَ أخي جابرِ
İbn Kuteybe’nin **أَدَبِ الكِتاب**’ında böyledir. Onların “**شَتَّانَ ما بَيْنهما**” sözüne gelince: Sa‘leb onu **الفَصِيح**’te isbât etti; Asma‘î ise onu inkâr etti; onda araştırma **شتت**’te geçti. ( Onun sözü ), yani Kuleyb’in kardeşi Rabîa b. Muhalhil; Besûs savaşından sonra Cenb kabilelerine indiği vakit; kız kardeşini ona odun taşıdılar da o imtina etti; onu zorladılar, nihayet onları evlendirdi ve dedi:
أنكَحَها فقْدُها الأراقمَ في
جَنْبٍ وكان الخِبَاءُ من أَدَمِ
( لَوْ بأَبانَيْنِ جاءَ يَخْطُبُها
ضرج ما أَنْفُ خاطِبٍ بدَمِ )
هان على تَغْلبَ الذي لقيتْ
أخت بَني المالكينَ مِن جُشَمِ
لَيْسُوا بأَكْفائِنا الكِرام ولا
يُغْنون من غلَّةٍ ولا كرمِ

( Nâsıb olan râfi‘den sonra ), senin sözün gibi: ( **لَيْتَما زَيْدٌ قائِمٌ** ).

( Câzimden sonra ), Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**وإمَّا يَنْزَغَنَّكَ**﴾ şeytandan bir dürtme, hemen Allah’a sığın; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَيًّا مَا تَدْعُوا**﴾ artık en güzel isimler O’nundur. Ceza **ما** ile vasledildi; eğer istifham olursa **ما** ile vasledilmez; ancak ceza olursa vasledilir.

( Hâfıdın ardından, harf olarak olursa ), Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**فَبِما رَحْمَةٍ مِن اللهِ**﴾ onlara yumuşak davrandın; ve yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فَبِما نَقْضِهم مِيثَاقَهم**﴾; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ممَّا خطيآتهم**﴾. İbnü’l-Enbârî, Aziz ve Celîl olanın ﴿**عَمَّا قَلِيلٍ ليُصْبحُنَّ نادِمِينَ**﴾ sözünde dedi: **عَنْ قَلِيلٍ** ve **ما**’nın te’kîd olması câizdir; ve mânânın “bir şeyden: az; ve az bir vakitten” olması da câizdir; böylece **ما**, te’kîd olmayan bir isim olur. Bunun benzeri ﴿**ممَّا خَطَاياهُمْ**﴾: “günahlarının kötülüğünden” ve “günahlarının amellerinden” olması câizdir; böylece bu cihetten **ما** hakkında cer ile hükmedersin; ve **الخَطايا**’yı i‘râbı üzere taşırsın. Ve **ما**’yı ma‘rife kıldık; çünkü ma‘rifeyi ona tâbi kılmamız daha evlâ ve daha benzerdi. Ve yine ﴿**فَبِمَا نَقْضِهم مِيثاقَهم**﴾: **ما** te’kîddir; ve te’vîlin “onların mîsâklarını bozmalarının kötülüğü sebebiyle” olması da câizdir. İbn Fâris dedi: Âlimlerimizin çoğu **ما**’nın ziyâdeliğini inkâr eder ve derler ki: Allah’ın kitabında, azze izzuhu, faydadan hâlî bir harf bulunması câiz değildir; onun bir te’vîli vardır: te’kîd cinsinden olması câizdir; ve hitaptan muhtasar olması câizdir; te’vîli: “mîsâkı bozmaktan getirdikleri şey sebebiyle.” Ve **باء** “sebebiyle” mânâsındadır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿والذين هُم به مُشْرِكُون﴾ yani onun sebebiyle ve onun için.

( Yahut isim olarak ), Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**أَيَّما الأَجَلَيْنِ**﴾ yerine getirdim; takdiri: “iki ecelden hangisi.”

( **مَنْ** yerinde kullanılır ), Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**ولا تَنْكِحوا ما نَكَحَ آباؤُكُم**﴾ kadınlardan, ancak geçmiş olan müstesna; takdir: “babalarınızın nikâhladığı kimse.” Ve yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**فانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ**﴾, mânâsı: “hoşunuza giden kimse.”

لَكُم ؛ onu الأزْهري nakletti. İbnُ فارِس dedi ki: Ve bunun cümlesindendir O’nun تعالى sözü: ﴿ويَعْبِدُونَ مِن دُون ااِ ما لا يَضرُهم ولا يَنْفَعُهم﴾ böylece tekil yaptı, sonra dedi: ﴿ويقولون : هَؤُلاء شُفَعاؤُنا عنْدَ ااِ﴾ ; böylece **ما**, **مَنْ**’in cereyan ettiği yer gibi cereyan etti; çünkü o, müfred ve cem‘ için olur. Dedi ki: Bana Aliُّ بنُ إبراهيم, جَعْفرِ بنِ الحارِثِ الأسَدِي’den, o da أَبي حاتمٍ’dan, o da أبي زيْدٍ’den haber verdi: Şüphesiz o, Arapları şöyle derken işitmiş: سُبْحانَ ما يُسَبّح الرَّعْدُ بحَمْدِه .

( و ) **ما**’ya nisbet ettiğin zaman şöyle dersin: مَوَوِيٌّ .

Ve ( قَصِيدَةٌ **مَوَوِيَّةٌ** **وماوِيَّةٌ** : sonu **ما** olan ) . Ve الكِسائي, الرُّؤَاسِي’den şöyle hikâye etti: هذه قَصِيدَةٌ **مائِيَّةٌ** **وماوِيَّةٌ** ولائِيَّةٌ ولاوِيَّةٌ .

Ve ondan kendisine istidrâk olunan şeylerdendir:
**ما**’nın elifinden **الهاء** bedel kılınabilir; râciz dedi ki:
قدْ وَرَدَتْ مِن أَمْكِنَهْمِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ إنْ لم أُروّها **فَمَهْ**
**فَمَهْ** ister: **فما**; ve denildi ki: Şüphesiz burada **مَهْ** zecr içindir; yani “benden el çek”; bunu İbnُ جنِّي söyledi. Ve أبو النّجْم dedi ki:
مِنْ بَعْدِما وبَعْدِما وبَعْدِ **مَتْ**
صارَتْ نُفُوسُ القَوْمِ عِنْدَ الغَلْصَمَتْ
وكادتِ الحُرَّةُ أن تُدْعَى أَمَتْ
İstedi: **وبَعْدِما**; elifi **هاء** ile ibdâl etti,

**هاء**’ya; böylece takdirde **وبَعْدمَهْ** olduğu vakit, **هاء**, **مَسْلَمَة** ve **طَلْحَةَ** gibi (kelimelerdeki) te’nîs **هاء**’sına benzedi; ve onların aslı ancak **التاء**’dır; böylece **وبَعْدِمَهْ**’deki **هاء**’yı te’nîs **هاء**’sına benzetti de onun üzerinde **التاء** ile vakfetti; tıpkı aslı **التاء** olanın üzerinde **التاء** ile vakfettiği gibi: **الغَلْصَمَتْ**’te; bunun kıyası budur.

Ve ثَعْلب hikâye etti: مَوَّيْتُ ماءً حَسَنَةً : onu yazdım.

Ve **الماءُ**: **الميمُ** meyilli, **الألفُ** uzatılmış: koyunun sesleri; onu الجَوْهرِي burada nakletti; ve daha önce **حَرْفِ الهاء**’da geçti.

Ve **ابنُ ما ما**: bir şehirdir; ياقوت dedi ki: العمراني’nin kitabında böyle (geçer) ve artırmadı:
مهمة
Ve onda faydalar vardır: ( birincisi: ) O’nun تعالى sözü: ﴿فلا تَعْلَم نَفْسٌ ما أَخْفى لهم﴾ ; İbnُ فارِس dedi ki: **ما**, **الذي** mânâsında olabilir ve **تَعْلَم نَفْسٌ** ile nasb olur; ve onu istifhâm yapan ve **ما أخفى**’yı **الياءِ**’nin sükûnu ile okuyan kimseye göre **ما**, **أَخْفى** ile nasb olur. الفرَّاء dedi ki: **ما أخفى لهم** okunur ve **ما** mezhebinde kılınırsa, yani **ما** رفع olur

**أَخْفى** ile; çünkü sen onun fâilini isimlendirmedin. Ve **أخفى**’yı **الياءِ**’yi salıvererek okuyan ve **ما**’yı **الذي** mezhebinde yapan kimseye göre o nasb olur. Ve Basra ehlinin bazısı, **ما أخفى** okuyan kimse hakkında şunu ileri sürdü: **ما** ibtidâdır, **أخفى** onun haberidir. Dedi ki: Bizim “زَيْدٌ ضَرَبَ” dediğimiz gibi, **أخفى** ile رفع olmaz; **زَيْدٌ**, **ضَرَبَ** ile رفع olmaz.

( ikincisi: ) İbnُ فارِس dedi ki: سيبويه’nin kitabında mânâsı müşkil olan bir kelime vardır; o da onun sözü: ما أغفلَه عنك شيئاً yani “şekki bırak”; ve ashabı onun tefsirinde ıztırab etti; fakat ben babamı şöyle derken işittim: Hemedân’da nahivci البَصِير Muhammed بن سَعْدان’a onun hakkında sordum; dedi ki: Onun ashabı, المبرِّد ve başkaları, onu tefsir etmediler; ve onlardan birtakımı zikretti ki: **ما** lafızda istifhâmdır, mânâda taaccübdür; ve **شيئاً** başka bir الكلام ile mansub olur; sanki şöyle dedi: “kendisiyle kastedilmeyen bir şeyi bırak”; ve “kendisiyle kastedilmeyen olduğuna dair şekki bırak”; işte bu, bu hususta söylenenlerin en yakınıdır.

( üçüncüsü: ) **ما**, şart ile ceza arasında زائد olabilir; O’nun تعالى sözü gibi: ﴿فأما ترين مِنَ البَشَرِ أَحَداً فقولي﴾ , ve O’nun تعالى sözü: ﴿فأما نذهَبن بكَ فإنَّا منهم مُنْتَقِمُون﴾ ; mânâ: “seni götürelim”; ve bazı nahivcilerin sözüne göre **النون** te’kîd için getirilmiştir; ve الكلام’da **النون**’u düşürmek câizdir; أَبو زَيْدٍ inşâd etti:

زَعَمَتْ تماضر أنَّني إما أَمت
تسدّ ولشَوْهاء الأصَاغِر خُلَّتي

( dördüncüsü: ) **ماذا** bazen teksîr mânâsında gelebilir; bunu İbnُ حُبَيْش isbât etti ve ona, المقري’nin نَفْحِ الطِّيب’de naklettiği yaklaşık yüz şâhid ile istidlâl etti; ve musannif ile nahivcilerin çoğu onu ihmal etti. Ve o şâhidlerden zihnime yapışan yalnız şairin sözü oldu:
وماذا بمِصْر مِن المُضْحِكَاتِ
Öyleyse zikredilen kitaba müracaat et; çünkü onunla ahdim uzaklaştı.

( beşincisi: ) Zarflarla bitişik olan **الكافَّة** nevilerinde, **بَعْد** ve **بَيْن**’e bitişen şey zikredildi; ve **إذ** ile **حيثُ**, **ما** ile izâfeden men‘ olunabilir; birincisi zaman içindir, ikincisi mekân içindir; ve اللَّباب’da olduğu gibi ikisine de nasb lâzım gelir.

( altıncısı: ) **فَبِما** bazen **رُبَّما** mânâsında gelebilir; İbnُ الأعْرابي, حسَّان’ın sözünü inşâd etti:
إنْ يَكُنْ غَثَّ من رَقاشِ حَدِيثٌ
فبِما يأْكُلُ الحَدِيثُ السَّمِينَا
Dedi ki: **فبِما** yani **رُبَّما**. الأزْهري dedi ki: O, onların كلامında sahih, mâruf (bir kullanımdır); ve الأعْشى’nın şiirinde ve başkasında gelmiştir.
(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَا ذ when following كُلّ or اِنَّ or أَيْنَ or أَىّ, if having the signification of الَّذِى, is written separately. (El-Hareeree, in De Sacy's Anthol. Gram. Ar., p. 67 of the Ar. text.) ― -b2- مَا added to certain adverbial nouns is not merely redundant, but gives to them a conditional and general signification; as in أَيْنَمَا Wherever; and حَيْثُمَا Wherever, and whenever; &c.: see Kur, ii. 143, 145, &c.: and see De Sacy's Gram., i. 537 and 538. ― -b3- مَا While; as in مَا دُمْتُ حَيًّا: and as much as; see Kur, lxiv. 16. ― -b4- بِمَا Because بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ Because they did transgress; or for that they did transgress. (Kur.) ― -b5- اِنَّكَ مَا وَخَيْرًا, for مَعَ خَيْرٍ. See خَيْرٌ. ― -b6- مَا is also added to a noun to denote the littleness of that which is signified by the noun; as in أَرَبٌ مَّا Some little want. (IAth in TA, art. ارب.) ― -b7- مَا in أَمَّا and اِمَّا (of which latter اِمَّا لَا is an instance) I have mentioned in arts. أَمَّا and اِمَّا. ― -b8- بَالِغًا مَا بَلَغَ: see بَلَغَ. ― -b9- مَا أَنْتَ [What art thou?] means what are thy qualities, or attributes? (Har, p. 155.) مَا رَبُّ العَالَمِينَ, in the Kur, xxvi. 22, means أَىٌّ شَىْءٍ هُوَ. (Jel.) See also an ex. voce فَىّ. ― -b10- مَا لَكَ signifies أَىُّ شَىْءٍ ثَبَتَ لَكَ (IbrD) and may be rendered What aileth thee? ― -b11- شَىْءٌ مَّا Some particular thing: something. (See اِيهِ.) Also, Any particular thing? (IbrD.) See an ex. cited voce صَبَاحٌ. ― -b12- فَتًى مَّا فُلَانٌ An excellent youth is such a one. (IbrD.) See Kull, p. 336. See also Bd, middle p. 42. ― -b13- مَا is sometimes put for مَا دَامَ, مَا دَامُوا, and the like; i. e. As long as: see an ex. voce كَاظَّ, and التُّرْكُ, and جَلَّ. ― -b14- الشَّكْلُ اِلَى الطُّولِ مَا هُوَ The form inclines somewhat to length; agreeably with a rendering voce عُقْرٌ: see De Sacy's Gr., sec. ed., i. 543 and 539: see also شَىْءٌ مَّا above: in the Kur xxxviii. 23, ما is redundant, (Bd,) denoting vagueness and wonder, (Ksh, Bd,) or a corroborative of fewness: (Jel:) it means somewhat whether great or little in degree or importance. -A2- مَا, the negative particle, followed by a pret., often requires the latter to be rendered in English by the preterperfect: ex. مَا رَأَيْتُهُ مُذْ يَوْمَان I have not seen him for two days. See De Sacy's Anthol. Gram. Ar., p. 253.

##### Türkçe

**مَا** **ذ**; **كُلّ** veya **اِنَّ** veya **أَيْنَ** veya **أَىّ**’den sonra geldiğinde, **الَّذِى** anlamını taşıyorsa, ayrı yazılır. (El-Hareeree, De Sacy’nin Anthol. Gram. Ar.’ında, Arapça metnin 67. s.) ― -b2- **مَا**, bazı zarfî isimlere eklendiğinde, sırf زائد değildir; bilakis onlara şartlı ve genel bir anlam verir; **أَيْنَمَا**’da olduğu gibi: Nerede olursa; ve **حَيْثُمَا**: Nerede olursa ve ne zaman olursa; vb.: bk. Kur, ii. 143, 145, vb.: ve bk. De Sacy’nin Gram.’ı, i. 537 ve 538. ― -b3- **مَا**: -iken; **مَا دُمْتُ حَيًّا**’da olduğu gibi: ve -kadar; bk. Kur, lxiv. 16. ― -b4- **بِمَا**: -den dolayı; **بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ**: onların fısk etmelerinden dolayı; yahut onların fısk etmeleri sebebiyle. (Kur.) ― -b5- **اِنَّكَ مَا وَخَيْرًا**, **مَعَ خَيْرٍ** yerine. Bk. **خَيْرٌ**. ― -b6- **مَا** ayrıca, ismin delalet ettiği şeyin azlığını göstermek için bir isme eklenir; **أَرَبٌ مَّا**’da olduğu gibi: bir miktar küçük ihtiyaç. (IAth, TA’da, madde **ارب**.) ― -b7- **مَا**, **أَمَّا** ve **اِمَّا**’da (ikincisinin bir örneği **اِمَّا لَا**’dır) ben **أَمَّا** ve **اِمَّا** maddelerinde zikrettim. ― -b8- **بَالِغًا مَا بَلَغَ**: bk. **بَلَغَ**. ― -b9- **مَا أَنْتَ** [Sen nesin?] demektir: senin vasıfların yahut sıfatların nedir? (Har, s. 155.) Kur’da, xxvi. 22’de **مَا رَبُّ العَالَمِينَ**, **أَىٌّ شَىْءٍ هُوَ** demektir. (Jel.) Ayrıca **فَىّ** maddesinde bir örneğe de bk. ― -b10- **مَا لَكَ**, **أَىُّ شَىْءٍ ثَبَتَ لَكَ** demektir (IbrD) ve “Sana ne oluyor?” diye tercüme edilebilir. ― -b11- **شَىْءٌ مَّا**: bazı belirli bir şey: bir şey. (Bk. **اِيهِ**.) Ayrıca: herhangi belirli bir şey mi? (IbrD.) **صَبَاحٌ** maddesinde zikredilen bir örneğe bk. ― -b12- **فَتًى مَّا فُلَانٌ**: falan kimse mükemmel bir gençtir. (IbrD.) Bk. Kull, s. 336. Ayrıca Bd, orta kısım s. 42’ye de bk. ― -b13- **مَا** bazen **مَا دَامَ**, **مَا دَامُوا** ve benzerleri yerine konur; yani: -dığı müddetçe: **كَاظَّ** maddesinde, ve **التُّرْكُ**’te, ve **جَلَّ**’de zikredilen bir örneğe bk. ― -b14- **الشَّكْلُ اِلَى الطُّولِ مَا هُوَ**: şekil, bir miktar uzunluğa meyledicidir; **عُقْرٌ** maddesinde bir tercümeye uygun olarak: bk. De Sacy’nin Gr.’ı, ikinci baskı, i. 543 ve 539: ayrıca yukarıdaki **شَىْءٌ مَّا**’ya da bk.: Kur xxxviii. 23’te **ما** زائد’dır, (Bd,) belirsizliği ve hayreti gösterir, (Ksh, Bd,) yahut azlığın pekiştiricisidir: (Jel:) derecede veya ehemmiyette büyük yahut küçük olsun, bir miktar demektir. -A2- **مَا**, nefy edatı olarak, bir mâzî fiilden sonra geldiğinde, çoğu kez, o fiilin İngilizcede geçmişin hikâyesiyle tercüme edilmesini gerektirir: örn. **مَا رَأَيْتُهُ مُذْ يَوْمَان**: onu iki gündür görmedim. Bk. De Sacy’nin Anthol. Gram. Ar.’ı, s. 253.
