# متت (م-ت-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ت - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والميم
ت م، م ت يستعملان
تم:
تَمَّ الشيءُ يتِمُّ تَماماً، تَمَّمَه اللهُ تَتميماً وتَتِمَّةً.
وتَتِمَّةُ كلّ شيءٍ ما يكون تماماً لغايته كقولك: هذه الدراهِمُ تمام هذه المائة، وتَتِمَّةُ هذه المائة.
والتِّمُّ: الشيءُ التامُّ يقال: جَعَلتُه تِمّاً، أي بتمامِه.
والتَّميمةُ: قلادة من سُيُور، ورُبَّما جُعِلَت العُودة التي تُعَلَّقُ في أعناق الصِّبيان، قال:
وكيف يضِلُّ العَنْبَريُ ببَلْـدَةٍ		بها قُطِعَتْ عنه سُيُورُ التَّمائِم
وفي حديث ابن مسعود: أن التَّمائِمَ والرُّقَى والتِّوَلة من الشِّرْكِ.
واتَمَمْته إمتماً: عَلَّقْتُ عليه التَّميمةَ.
واستَتَمَّ نِعمةَ اللهِ بالشكر.
والتَّمْتَمةُ في الكلام ألاّ يُبَيِّنَ اللسلان، يُخطِئُ موضِعَ الحرف فيرجع إلى لفظٍ كأنَّه التاء والميم.
ورجلٌ تَمْتامٌ.
وتَمَّمَ الرجل إذا صارَ تَميميَّ الرأيِ والهَوَى.
والتِّمامُ: أطوَلُ ليلةٍ في السنة، ويقال: ليلة التِّمام ثلاث لا يستبان فيها نُقصان من زيادة، وقيل: بل ليلةُ أربعَ عْشَرةَ، وهي ليلة البَدْر، وفي الليلة التي يتِمُّ فيها القَمَرُ فيصير بدراً.
والتَّميم في لغة،: التَّمام، قال رؤية:
جَرَت تَميماً لم تخنِّقْ جَهضاً
والتَّميمُ: الشديدُ.
ويقال: أَبَى قائلُها إلا تِمّاً أي أَبَى إلاّ أن يُتِمَّ على ما قال.
مت:
المَتُ كالمَدِّ، إِلاّ أنّ المَتَّ يُوصَل بقَرابةٍ ودالةٍ يُمَتُّ بها، وأنشدَ فقال:
إنْ كنتَ في بَكرٍ تَمُتُّ خُؤولةً		فأنا المقابَلُ في ذُرَى الأَعمامِ
ومَتَّى اسمُ والدِ يُونُسَ -عليه السلام- بوزن فَعلَى، وذلك أَنّهم لمّا لم يكنْ في كلانهم في آخر الاسم بعد فتحةٍ على بناء مَتى حَمَلوا الياءَ على الفتحة التي قبلها فجعَلوها ألفاً كما يقولون: من غَنَّيْت غَنَّى، ومن تَغَنَّيْتُ تَغَنَّى، وهي بلغة السريانية مَتّي.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الميم**
**ت م**، **م ت** kullanılırlar
**تم**:
**تَمَّ** şey **يتِمُّ** **تَماماً**; Allah onu **تَمَّمَه** **تَتميماً** ve **تَتِمَّةً**.
Her şeyin **تَتِمَّةُ**: gayesine tamlık olarak olan şeydir; senin “bu dirhemler bu yüzün tamamıdır ve bu yüzün **تَتِمَّةُ**” demen gibi.
**التِّمُّ**: tam olan şeydir; “onu **تِمّاً** yaptım” denir; yani onun tamamıyla.
**التَّميمةُ**: kayışlardan bir gerdanlıktır; bazen de çocukların boyunlarına asılan çubuk yapılır; dedi ki:
Ve nasıl sapar **العَنْبَريُ** bir beldede		oradan kesildiği hâlde ondan **سُيُورُ التَّمائِم**
İbn Mesud hadîsinde: **التَّمائِمَ** ve **الرُّقَى** ve **التِّوَلة** şirktendir.
Onu **اتَمَمْته** **إمتماً**: ona **التَّميمةَ** astım.
Allah’ın nimetini şükürle **استَتَمَّ**.
Sözde **التَّمْتَمةُ**: dilin açıklamamasıdır; harfin yerinde hata eder, sonra bir lafza döner; sanki o **التاء** ve **الميم** gibidir.
Ve **تَمْتامٌ** bir adam.
Ve adam **تَمَّمَ** ettiğinde: görüş ve hevada **تَميميَّ** oldu.
**التِّمامُ**: senedeki en uzun gecedir; ve denir: **ليلة التِّمام** üçtür; onda artmadan eksilme seçilmez; ve denildi: bilakis on dördün gecesidir; o **البَدْر** gecesidir; ve ayın tamamlandığı gecede, böylece dolunay olur.
Bir dilde **التَّميم**: **التَّمام**dır; Ru’ye dedi:
Koştu **تَميماً**; **جَهضاً** boğmadı
**التَّميمُ**: şiddetli olandır.
Ve denir: söyleyeni onu ancak **تِمّاً** olarak reddetti; yani söylediği şey üzerine tamamlamaktan başka bir şeyi reddetti.
**مت**:
**المَتُ** **المَدِّ** gibidir; ancak **المَتَّ** akrabalık ve onunla **يُمَتُّ** olunan bir yakınlık ile bağlanır; ve şiir okudu, dedi ki:
Eğer **بَكرٍ** içinde dayılıkça **تَمُتُّ** ediyorsan		o hâlde ben amcaların zirvelerinde karşılayıcıyım
Ve **مَتَّى** Yunus’un -aleyhisselâm- babasının adıdır; **فَعلَى** vezninde; bu, onların kelamlarında ismin sonunda bir fethadan sonra **متى** binası üzere olmadığından, **الياءَ**yı ondan önceki fethaya hamlettiler de onu **ألفاً** yaptılar; “**غَنَّيْت**”ten “**غَنَّى**” derler gibi ve “**تَغَنَّيْتُ**”ten “**تَغَنَّى**”; ve Süryanice dilinde o **مَتّي**dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَتُّ: المَدُّ. والمَتُّ: النَزْعُ على غير بكَرةٍ. والمَتُّ: توسُّلٌ بقرابة. والماتَّةُ: الحُرْمَةُ والوسيلة. تقول: فلان يمُتُّ إليك بقرابةٍ. والمَوَاتُّ: الوسائل.

##### Türkçe

**المَتُّ**: uzatma. Ve **المَتُّ**: makara olmaksızın çekip çıkarma. Ve **المَتُّ**: akrabalıkla tevessül. Ve **الماتَّةُ**: hürmet ve vesile. Dersin ki: falan, bir akrabalıkla sana **يمُتُّ**. Ve **المَوَاتُّ**: vesileler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ت ت
متّ إليه بحرمة متاً وهو توصل بقرابة أو دالة‏.‏
وبينهما مآتّةٌ وموات‏.‏
وهو يمات فلاناً‏:‏ يذكّره الموات‏.‏

##### Türkçe

م ت ت
Ona hürmetle **متّ** etti, **متاً**: o, bir akrabalık veya bir nazlanma/itibarla (işini) ulaştırmadır.
İkisinin arasında **مآتّةٌ** ve **موات** vardır.
Ve o, falancaya **يمات** eder: ona **الموات**’ı hatırlatır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: متَّى اسم أَعجمي.
والمَتُّ كالمَدّ، إِلا أَن المَتَّ يُوصَلُ بقَرابةٍ ودالةٍ يُمَتُّ بها؛ وأَنشد:
إِن كنتَ في بَكْرٍ تَمُتُّ خُؤُولةً،
فأَنا المُقَابَلُ في ذُرَى الأَعْمامِ
والمَاتَّة: الحُرْمةُ والوَسِيلَةُ، وجمْعُها مَوَاتُّ.
يقال: فلان يَمُتُّ إِليك بقَرابةٍ. والمَوَاتُّ: الوسائلُ؛ ابن سيده: مَتَّ إِليه بالشيء يُمُتُّ متًّا: تَوَسَّلَ، فهو ماتٌّ؛ أَنشد يعقوب: تَمُتُّ بأَرْحامٍ، إِليك، وَشِيجَةٍ،
ولا قُرْبَ بالأَرْحَامِ ما لم تُقَرَّبِ
والمَتَاتُ: ما مُتَّ به.
ومَتَّه: طَلَبَ إِليه المَتاتَ.
ابن الأَعرابي: مَتْمَتَ الرجلُ إِذا تَقَرَّبَ بِمَوَدَّةٍ أَو قَرَابة.قال النَّضْر: مَتَتُّ إِليه برَحِمٍ أَي مَدَدْتُ إِليه وتَقَرَّبْتُ إِليه؛ وبيننا رَحِمٌ ماتَّةٌ أَي قريبة.
وفي حديث علي، كرم الله وجهه: لا يُمُتَّانِ إِلى الله بِحَبْلٍ، ولا يَمُدَّانِ إِليه بسبب؛ المَتُّ: التَّوَسُّلُ والتَّوصُّلُ بحُرْمةٍ أَو قرَابة أَو غير ذلك.
ومَتَّ في السَّير: كمَدَّ. والمَتُّ: المَدُّ، مَدُّ الحَبْل وغيره.يقال: مَتَّ ومَطَّ، وقَطَلَ
(* قوله «وقطل» كذا بالأَصل والتهذيب، ولعله
محرف عن معط، بالميم والعين المهملة.) ومَغَطَ، وشبَحَ، بمعنى واحد. ومتَّ الشيءَ مَتًّا: مدَّه.
وتَمَتَّى في الحَبْل: اعْتَمَدَ فيه ليَقْطَعَه أَو يُمُدَّه. وتَمَتَّى: لغة كتَمَطَّى في بعض اللغات، وأَصلُهما جميعاً تَمَتَّتَ، فكرهوا تضعيفه، فأُبْدلَتْ إِحدى التاءين ياء، كما قالوا: تَظَنَّى، وأَصله تَظَنَّن، غير أَنه سُمع تَظَنَّنَ، ولم يُسْمع تمَتَّتَ في الحَبْل. ومتٌّ: اسم.ومتَّى: أَبو يونُسَ، عليه السلام، سُرْيانيّ؛ وقيل: إِنما سمي مَتْثَى، وهو مذكور في موضعه من حرف الثاء؛ الأَزهري: يونس بنُ مَتَّى نبيٌّ، كان أَبوه يسمى مَتَّى، على فَعْلَى؛ فُعِل ذلك لأَنهم لما لم يكن لهم في كلامهم في إِجراء الاسم بعد فتحه على بناء مَتَّى، حملوا الياء على الفتحة التي قبلها، فجعلوها أَلفاً، كما يقولون: من غَنَّيْتُ غَنَّى، ومن تَغَنَّيْتُ تَغَنَّى، وهي بلغة السريانية مَتَّى؛ وأَنشد أَبو حاتم قول مُزاحم العُقَيْليِّ:
أَلم تَسْأَلِ الأَطْلالَ: متَّى عُهودُها؟
وهلْ تَنْطِقَنْ بَيْداءُ قَفْرٌ صَعِيدُها؟
قال أَبو حاتم: سأَلت الأَصمعي عن مَتَّى في هذا البيت، فقال: لا أَدري وقال أَبو حاتم: ثَقَّلَها كما تُثَّقَّلُ رُبَّ وتخفف، وهي مَتَى خفيفةً فثَقَّلَها؛ قال أَبو حاتم: وإِن كان يريد مصدر مَتَتُّ مَتًّا أَي طَويلاً أَو بعِيداً عُهودُها بالناس، فلا أَدري.
والمَتُّ: النَّزْعُ على غير بَكَرةٍ.

##### Türkçe

الليث: **متَّى** yabancı (Arapça olmayan) bir isimdir.

Ve **المَتُّ** **المَدّ** gibidir; ancak **المَتَّ**, onunla **يُمَتُّ** olunan bir akrabalık ve bir itibar/hatır ile bağlanır; ve (şu beyti) okudu:
Eğer **بَكْر** içinde dayılık bakımından (onlara) **تَمُتُّ** ediyorsan,
ben de amcaların zirvelerinde karşılık gelenim.

Ve **المَاتَّة**: hürmet ve vesiledir; çoğulu **مَوَاتُّ**tur.
Denir ki: falan, bir akrabalık ile sana **يَمُتُّ** eder. Ve **المَوَاتُّ**: vesilelerdir; İbn Sîde:
Bir şey ile ona **مَتَّ** eder, **يُمُتُّ** **متًّا**: tevessül etti; o hâlde o **ماتٌّ**dur; Ya‘kūb (şu beyti) okudu:
Sana, sağlam bir bağ (olan) rahimler ile **تَمُتُّ** edersin,
rahimler ile yakınlık yoktur, yakınlaştırılmadıkça.

Ve **المَتَاتُ**: onunla **مُتَّ** olunan şeydir.
Ve **مَتَّه**: ondan **المَتاتَ**ı talep etti.

İbnü’l-A‘râbî: Adam **مَتْمَتَ** eder; sevgiyle yahut akrabalıkla yakınlaştığı zaman. en-Naḍr dedi: Ona bir rahim ile **مَتَتُّ** ettim; yani ona uzattım ve ona yaklaştım; ve aramızda yakın, yani yakın (olan) bir rahim **ماتَّةٌ** vardır.

Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: Allah’a bir ip ile **يُمُتَّانِ** etmezler, ve ona bir sebep ile uzatmazlar; **المَتُّ**: bir hürmet ile yahut akrabalık ile yahut bunun dışındaki bir şey ile tevessül ve (ona) ulaşmaya çalışmadır.

Ve yürüyüşte **مَتَّ** etti: **مَدَّ** gibi. Ve **المَتُّ**: uzatmadır; ipin uzatılması ve başkası. Denir ki: **مَتَّ** ve **مَطَّ** ve **قَطَلَ**
(* «وقطل» sözü: asılda ve et-Tehzîb’de böyle; ve muhtemelen **مَعَطَ**’tan, **الميم** ve noktasız **العين** ile, tahrif edilmiştir.) ve **مَغَطَ** ve **شبَحَ**; tek bir mânâdadır. Ve bir şeyi **مَتَّ** **مَتًّا**: onu uzattı.

Ve ipte **تَمَتَّى** etti: onu kesmek yahut onu uzatmak için onda dayandı.
Ve **تَمَتَّى**: bazı lehçelerde **تَمَطَّى** gibi bir dildir; ve ikisinin aslı da bütünüyle **تَمَتَّتَ**tir; onun ikizlenmesini çirkin gördüler de iki **التاء**dan biri **ياء**ya çevrildi; nitekim **تَظَنَّى** dediler; aslı **تَظَنَّن**dir; ancak **تَظَنَّنَ** işitildi, ipte **تمَتَّتَ** işitilmedi. Ve **متٌّ**: bir isimdir. Ve **ومتَّى**: Ebû Yûnus’tur, عليه السلام, Süryânîdir; ve denildi ki: ancak **مَتْثَى** diye adlandırıldı; ve o, **الثاء** harfinin yerinde zikredilmiştir; el-Ezherî: Yûnus b. **مَتَّى** bir nebîdir; babası **مَتَّى** diye adlandırılırdı, **فَعْلَى** üzere; bu, şundan dolayı yapıldı ki: onlar, kendi sözlerinde, ismi fethinden sonra **مَتَّى** binası üzere yürütmede (kullanımda) (bir örnek) olmayınca, **الياء**yı kendinden önceki fethaya hamlettiler de onu **ألف** yaptılar; nitekim: **غَنَّيْتُ**’tan **غَنَّى**, ve **تَغَنَّيْتُ**’tan **تَغَنَّى** derler; ve o, Süryânî diliyle **مَتَّى**dır; ve Ebû Hâtim, Muzâhim el-‘Uḳaylî’nin sözünü okudu:
Harabelere sormadın mı: onun ahitleri ne zaman?
Ve ıssız bir çöl, düzlük olanı konuşur mu?

Ebû Hâtim dedi: Bu beyitteki **مَتَّى** hakkında el-Asma‘î’ye sordum; dedi ki: bilmiyorum.
Ve Ebû Hâtim dedi: Onu, **رُبَّ** ağırlaştırıldığı gibi ağırlaştırdı ve hafifletilir; o, hafif olarak **مَتَى**dır; onu ağırlaştırdı; Ebû Hâtim dedi: Eğer **مَتَتُّ** **مَتًّا** masdarını kastediyorsa; yani insanların (arasında) onun ahitleri uzun yahut uzak (zamandır), bilmiyorum.

Ve **المَتُّ**: bir makara olmaksızın çekip çıkarma/çekmedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ت ت * * المَتُّ * التوسل بقرابة وبابه رد و * المَوَاتُّ * الوسائل جمع * مَاتَّةٍ * بتشديد التاء فيهما

##### Türkçe

* م ت ت * * **المَتُّ** * akrabalık ile tevessül etmektir; babı **رد**’dir. Ve * **المَوَاتُّ** * vesilelerdir; **مَاتَّةٍ**’nin cem‘idir; ikisinde de **التاء** şeddelidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المت: المد  ، مد الحبل وغيره، يقال: مت، ومط وقطل، مغط بمعنى واحد. ومت الشىء متا: مده. ومت في السير، كمد. المت  : النزع على غير بكرة  ، محركة، وهي من البئر معروفة. المت  : التوسل  والتوصل  بقرابة  أو حرمة، أو غير ذلك. وفي اللسان: المت كالمد، إلا أن المت توصل بقرابة ودالة يمت بها، وأنشد:
  إن كنت في بكر تمت خئولة                      فأنا المقابل في ذرى الأعمام وفي المحكم: مت إليه بالشىء يمت متا: توسل، فهو مات، أنشد يعقوب:
  تمت بأرحـام إلـيك وشـيجة                      ولا قرب بالأرحام ما لم تقرب

  وفي حديث على كرم الله وجهه:  لا يمتان إلى الله بحبل، ولا يمدان إليه بسبب  . والمت  كالمتمتة  ، قال ابن الأعرابي: متمت الرجل، إذا تقرب بمودة أو قرابة، قال النضر: متت إليه برحم، أي مددت إليه، وتقربت إليه. بيننا رحم ماتة،  الماتة: الحرمة والوسيلة  ، وجمعها موات، والموات: الوسائل. وفي الأساس: ويمات فلانا: يذكره الموات.  ومتى، كحتى  مشددة، وهو المشهور، وبه جزم المحققون،  أو متتى مفكوكة  هكذا في سائر نسخ القاموس، وقد أنكره طائفة، والذي في لسان العرب: وقيل: إنما سمى متثى، وهو مذكور في موضعه من حرف الثاء المثلثة، وهو  أبو يونس النبي عليه  وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام، لا أمه، نقله البخارى، وقلده الشهاب في العناية، واختلف اختياره فيه في شرح الشفاء له، وتابعه النور الحلبي في السيرة، لحديث ابن عباس، وجزم به في نور النبراس، ورجحه الحافظ. وعند الجمهور أن متى أم يونس عليه السلام، قالوا: ولم يشتهر نبي بأمه غير عيسى ويونس، عليهما السلام، قاله ابن الأثير في جامعه، وفي جامع الأصول وغيرهما، ونقله الحلبى في شرح الشفاء، وأقره وهو المتداول المنقول، ومثله حقق ابن عبد البر. قال شيخنا: وفي مرآة الزمان أنه كان بعد سليمان، وأنه من ولد بنيامين بن يعقوب عليه السلام. وفي لسان العرب: ومتى أبو يونس عليه السلام، سرياني. وقال الأزهري: يونس بن متى نبي كان يسمى متى على فعلى، فعل ذلك لأنهم لما لم يكن لهم في كلامهم في إجراء الاسم بعد فتحه على بناء متى حملوا الياء على الفتحة التي قبلها فجعلوها ألفا، كما يقولون من غنيت: غنى، ومن تغنيت تغنى. وقال الصاغاني: إن جعلت متى على فعل فعلا ماضيا من التمتية بمعنى التمديد، كتمطى من تمطط فموضعه المعتل، وإن جعلته فعلى من المضاعف فهذا موضعه. متى  جد لمحمد بن يحيى  بن خالد بن يزيد أبي يزيد  المدني المحدث  ، نقله الصاغاني. متى بالتشديد  لغة في متى المخففة  ، وأنشد  أبو حاتم قول  مزاحم العقيلي:
  ألم تسأل الأطلال متى عهودهـا                      وهل تنطقن بيداء قفر صعيدها

  قال أبو حاتم: سألت الأصمعي عن متى في هذا البيت فقال: لا أدري، وقال أبو حاتم: ثقلها كما تثقل رب وتخفف، وهي متى خفيفة فثقلها، قال أبو حاتم، وإن كان يريد مصدر متت متا أي طويلا أو بعيدا عهودها بالناس فلا أدري، قاله ابن منظور. وقال شيخنا: هي غريبة جدا، لم يذكرها أحد من النحاة، ولا من صنف في المفردات فقط، وأغفلها ابن مالك في التسهيل مع سعة حفظه، وكذا أبو حيان وغيرهم. قال الليث:  مت  : اسم أعجمي، والمسمى بهذا الاسم  في المحدثين  من الأعجام  كثير  ون، منهم: منصور بن نصر بن عبد الرحيم بن مت بن بجير الكاغذى، روى عن الهيثم بن كليب، ذكره ابن نقطة. وأما متويه فإنه لقب الحافظ أبى بكر أحمد بن محمد بن الفرج، وابنه أبو زرعة محمد، ثقة، وحفيده عبد الله بن أبي زرعة، حافظ، وابنه أبو زرعة محمد بن عبد الله، سمع الدار قطنى وابن شاهين، أوردهم الخليلى في الإرشاد. وإبراهيم بن محمد بن متويه الأصبهاني، شيخ لابن المقرى، وولده مفتى أصبهان إمام الجامع محمد بن إبراهيم شيخ لابن مردويه.  والمتات  كسحاب  : ما يمت به  أي يتوسل أو يتوصل. ومته: طلب إليه المتات.  وتمتى  : لغة، مثل  تمطى  ، في بعض اللغات. تمتى  في الحبل: اعتمد فيه ليقطعه  أو يمده  وأصله تمتت  ، فكرهوا التضعيف، فأبدلت إحدى التاءين ياء، كما قالوا: تظنى، وأصله تظنن، غير أنه سمع تظنن  ولم يسمع  تمتت في الحبل، وأعاده في المعتل بمعناه، وسيأتي الكلام هناك، ولشيخنا هنا كلام ينظر فيه.
 ومما يستدرك عليه: أبو العباس أحمد بن محمد بن علي بن متة، حدث عن أبي عبيدة بن محمد، وعنه أبو بكر بن مردويه.

##### Türkçe

**المت**: uzatma; ipi ve başkasını uzatma. Denir ki: **مت** ve **مط** ve **قطل** ve **مغط** tek bir mânâdadır. **ومت الشىء متا**: onu uzattı. Yürüyüşte **مت** etti; **كمد** gibi. **المت**: makara olmaksızın çekip çıkarma; harekeli (okunuşla); ve o, kuyudan bilinen bir şeydir. **المت**: akrabalık veya hürmet yahut başka bir şey ile tevessül ve ulaşma. Ve **اللسان**’da: **المت** uzatma gibidir; ancak **المت** akrabalıkla ve onunla uzatılan bir **دالة** ile ulaşmadır. Ve şu beyit okunmuştur:
  Eğer **بكر** içinde dayılık ile **تمت** ediyorsan                      ben amcaların zirvelerinde karşılayanım

Ve **المحكم**’de: **مت إليه بالشىء يمت متا**: tevessül etti; o hâlde o **مات**tır. Ya‘kūb şu beyiti okumuştur:
  Sana bağlı bir bağ ile rahimlerle **تمت** etti                      rahimlerle yakınlık yoktur; yakınlaşmadıkça

Ve Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: “Allah’a bir iple **يمتان** etmezler ve O’na bir sebep ile uzatmazlar.” Ve **المت** **كالمتمتة** gibidir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **متمت الرجل**: bir muhabbet veya akrabalık ile yakınlaştı, demektir. en-Naḍr dedi ki: **متت إليه برحم**: yani ona uzattım ve ona yakınlaştım. Aramızda **رحم ماتة** vardır. **الماتة**: hürmet ve vesiledir; çoğulu **موات**tır; **الموات**: vesilelerdir. Ve **الأساس**’ta: **ويمات فلانا**: onu **الموات** ile anar.

Ve **متى**; **كحتى** gibi şeddeli; meşhur olan budur ve muhakkikler bununla kesin hüküm verdiler. Yahut **متتى**; çözülmüş (şeddesiz) olarak; **القاموس**’un diğer nüshalarında böyledir; bir taife bunu inkâr etmiştir. **لسان العرب**’da olan: “Denildi ki: ancak **متثى** diye adlandırıldı”; ve o, **حرف الثاء المثلثة**’nin yerinde zikredilmiştir; ve o, Peygamber (ona ve Nebîmize salâtın en faziletlisi ve selâm olsun) **أبو يونس**’tur; annesi değil. el-Buhârî bunu nakletti; eş-Şihâb bunu **العناية**’da taklit etti; onun için **شرح الشفاء**’da bu husustaki tercihi ihtilaf etti; en-Nûr el-Ḥalebî **السيرة**’de ona tâbi oldu; İbn Abbâs hadîsi sebebiyle; **نور النبراس**’ta bununla kesin hüküm verdi; ve Hâfız bunu tercih etti.

Cumhura göre **متى** Yunus’un (aleyhisselâm) annesidir. Dediler ki: Îsâ ve Yunus (aleyhimesselâm) dışında annesiyle meşhur olmuş bir peygamber meşhur olmadı. Bunu İbnü’l-Esîr **جامعه**’inde ve **جامع الأصول** ve başkalarında söyledi; el-Ḥalebî bunu **شرح الشفاء**’da nakletti ve onu onayladı; ve o, dolaşan nakledilmiş olandır. Bunun benzerini İbn Abdilberr tahkik etti. Şeyhimiz dedi ki: **مرآة الزمان**’da onun Süleyman’dan sonra olduğu ve Yakub (aleyhisselâm) oğlu Bünyamin evlâdından olduğu vardır. **لسان العرب**’da: **ومتى أبو يونس عليه السلام، سرياني**. el-Ezherî dedi ki: Yunus b. **متى** bir nebîdir; **متى** diye **فعلى** vezninde adlandırılırdı. Bunu şu sebeple yaptı: çünkü onların sözlerinde, ismi fethasından sonra **متى** binası üzere yürütmek bulunmadığından, yâ’yı ondan önceki fethaya hamlettiler de onu elif yaptılar; tıpkı **غنيت**’ten **غنى** derler ve **تغنيت**’ten **تغنى** derler gibi. es-Sâğânî dedi ki: Eğer **متى**’yi **فعل** üzere, **التمتية**’den mâzî fiil kılarsan—uzatma mânâsıyla—**تمطى** gibi **تمطط**’tan; o hâlde yeri **المعتل**’dedir. Eğer onu, muzâafdan **فعلى** kılarsan, işte burası onun yeridir.

**متى**: Muhammed b. Yahyâ b. Hâlid b. Yezîd Ebû Yezîd el-Medenî el-muḥaddis’in dedesidir; es-Sâğânî nakletti. **متى** şeddeli olarak: hafif **متى**’de bir lugattır. Ebû Hâtim, Muzâḥim el-‘Uḳaylî’nin şu sözünü okudu:
  Harabelere sormadın mı: **متى** onun ahitleri                      ve ıssız bir çöl, düzlük toprağıyla konuşacak mı?

Ebû Hâtim dedi ki: Bu beyitteki **متى** hakkında el-Asma‘î’ye sordum; dedi ki: Bilmiyorum. Ebû Hâtim dedi ki: Onu, **رب**’bi ağırlaştırdığın gibi ağırlaştırdı ve hafiflettiğin gibi; o, hafif **متى**’dir; onu ağırlaştırdı. Ebû Hâtim dedi ki: Eğer **متت متا**’nın masdarını kast ediyorsa—yani uzun veya uzak—onun ahitleri insanlarla (uzun/uzak) ise, bilmiyorum. Bunu İbn Manzûr söyledi. Şeyhimiz dedi ki: O, pek gariptir; onu ne nahivcilerden biri ne de yalnız müfredât tasnif edenlerden biri zikretti; İbn Mâlik onu, hıfzının genişliğine rağmen **التسهيل**’de ihmal etti; aynı şekilde Ebû Ḥayyân ve başkaları.

el-Leys dedi ki: **مت**: acemî bir isimdir; bu isimle adlandırılan, muhaddisler içinde acemlerden çoktur. Onlardan: Mansûr b. Naṣr b. Abdürrahîm b. **مت** b. Büceyr el-Kâġıẕî; el-Heysem b. Kuleyb’den rivayet etti; onu İbn Nuḳṭa zikretti.

**متويه** ise, hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. el-Ferec’in lakabıdır; ve oğlu Ebû Zur‘a Muhammed—sika—ve torunu Abdullah b. Ebî Zur‘a—hâfız—ve onun oğlu Ebû Zur‘a Muhammed b. Abdullah; ed-Dâraḳuṭnî ve İbn Şâhîn’i dinledi; onları el-Ḫalîlî **الإرشاد**’da zikretti. Ve İbrâhîm b. Muhammed b. **متويه** el-İṣbahânî; İbnü’l-Muḳrî’ye şeyhtir; ve onun evlâdı, İṣbahân müftüsü, câmi imamı Muhammed b. İbrâhîm; İbn Merdûye’ye şeyhtir.

**المتات**; **كسحاب**: onunla **يمت** edilen şey; yani tevessül veya ulaşma. **ومته**: ondan **المتات** istedi.

**وتمتى**: bir lugattır; bazı lugatlarda **تمطى** gibi. **تمتى في الحبل**: onu kesmek veya uzatmak için onda dayandı. Aslı **تمتت** idi; taz‘îfi kerih gördüler; iki **ت**’den biri **ياء** ile değiştirildi; tıpkı **تظنى** dedikleri gibi; aslı **تظنن**’dir. Şu var ki **تظنن** işitilmiştir; ipte **تمتت** işitilmemiştir. Onu, mânâsıyla **المعتل**’de iade etti; söz orada gelecektir. Şeyhimizin burada, kendisine bakılacak bir sözü vardır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ali b. **متة**; Ebû ‘Ubeyde b. Muhammed’den hadis rivayet etti; ondan da Ebû Bekr b. Merdûye rivayet etti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَتَّ
مَتَّ U ( n. ac. مَتّ 1 ),
a.  Stretched out, extended, pulled.

b.  Drew water.

c.  [ Ila &  Bi ], Allied himself to... by; sought to gain access to....by. V [ Fi ], Bore, pressed upon ( rope ).

مَاتَّة
مَاتَّة [ 21t ] , ( pl. مَوَاتّ [ 41 ] ),
a.  Bond, tie; relationship, affinity.

مَتَات
مَتَات [ 22 ],
a.  Means of access.

b.  see 21t .

مَتَّى
مَتَّى
a.  Matthew ( name ).

##### Türkçe

مَتَّ
**مَتَّ** U (n. ac. **مَتّ** 1),
a. Uzattı, yaydı, çekti.

b. Su çekti.

c. [ **إلى** & **بِ** ], … ile … vasıtasıyla ittifak kurdu; …e … vasıtasıyla erişim elde etmeye çalıştı. V [ **في** ], (ip üzerine) bastı, üzerine yük bindirdi.

مَاتَّة
**مَاتَّة** [21t], (pl. **مَوَاتّ** [41]),
a. Bağ, bağlama; ilişki, yakınlık.

مَتَات
**مَتَات** [22],
a. Erişim vasıtaları.

b. 21t’ye bak.

مَتَّى
**مَتَّى**
a. Matta (isim).
