# متت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [متت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: متت

المت: المد  ، مد الحبل وغيره، يقال: مت، ومط وقطل، مغط بمعنى واحد. ومت الشىء متا: مده. ومت في السير، كمد. المت  : النزع على غير بكرة  ، محركة، وهي من البئر معروفة. المت  : التوسل  والتوصل  بقرابة  أو حرمة، أو غير ذلك. وفي اللسان: المت كالمد، إلا أن المت توصل بقرابة ودالة يمت بها، وأنشد:
  إن كنت في بكر تمت خئولة                      فأنا المقابل في ذرى الأعمام وفي المحكم: مت إليه بالشىء يمت متا: توسل، فهو مات، أنشد يعقوب:
  تمت بأرحـام إلـيك وشـيجة                      ولا قرب بالأرحام ما لم تقرب

  وفي حديث على كرم الله وجهه:  لا يمتان إلى الله بحبل، ولا يمدان إليه بسبب  . والمت  كالمتمتة  ، قال ابن الأعرابي: متمت الرجل، إذا تقرب بمودة أو قرابة، قال النضر: متت إليه برحم، أي مددت إليه، وتقربت إليه. بيننا رحم ماتة،  الماتة: الحرمة والوسيلة  ، وجمعها موات، والموات: الوسائل. وفي الأساس: ويمات فلانا: يذكره الموات.  ومتى، كحتى  مشددة، وهو المشهور، وبه جزم المحققون،  أو متتى مفكوكة  هكذا في سائر نسخ القاموس، وقد أنكره طائفة، والذي في لسان العرب: وقيل: إنما سمى متثى، وهو مذكور في موضعه من حرف الثاء المثلثة، وهو  أبو يونس النبي عليه  وعلى نبينا أفضل الصلاة والسلام، لا أمه، نقله البخارى، وقلده الشهاب في العناية، واختلف اختياره فيه في شرح الشفاء له، وتابعه النور الحلبي في السيرة، لحديث ابن عباس، وجزم به في نور النبراس، ورجحه الحافظ. وعند الجمهور أن متى أم يونس عليه السلام، قالوا: ولم يشتهر نبي بأمه غير عيسى ويونس، عليهما السلام، قاله ابن الأثير في جامعه، وفي جامع الأصول وغيرهما، ونقله الحلبى في شرح الشفاء، وأقره وهو المتداول المنقول، ومثله حقق ابن عبد البر. قال شيخنا: وفي مرآة الزمان أنه كان بعد سليمان، وأنه من ولد بنيامين بن يعقوب عليه السلام. وفي لسان العرب: ومتى أبو يونس عليه السلام، سرياني. وقال الأزهري: يونس بن متى نبي كان يسمى متى على فعلى، فعل ذلك لأنهم لما لم يكن لهم في كلامهم في إجراء الاسم بعد فتحه على بناء متى حملوا الياء على الفتحة التي قبلها فجعلوها ألفا، كما يقولون من غنيت: غنى، ومن تغنيت تغنى. وقال الصاغاني: إن جعلت متى على فعل فعلا ماضيا من التمتية بمعنى التمديد، كتمطى من تمطط فموضعه المعتل، وإن جعلته فعلى من المضاعف فهذا موضعه. متى  جد لمحمد بن يحيى  بن خالد بن يزيد أبي يزيد  المدني المحدث  ، نقله الصاغاني. متى بالتشديد  لغة في متى المخففة  ، وأنشد  أبو حاتم قول  مزاحم العقيلي:
  ألم تسأل الأطلال متى عهودهـا                      وهل تنطقن بيداء قفر صعيدها

  قال أبو حاتم: سألت الأصمعي عن متى في هذا البيت فقال: لا أدري، وقال أبو حاتم: ثقلها كما تثقل رب وتخفف، وهي متى خفيفة فثقلها، قال أبو حاتم، وإن كان يريد مصدر متت متا أي طويلا أو بعيدا عهودها بالناس فلا أدري، قاله ابن منظور. وقال شيخنا: هي غريبة جدا، لم يذكرها أحد من النحاة، ولا من صنف في المفردات فقط، وأغفلها ابن مالك في التسهيل مع سعة حفظه، وكذا أبو حيان وغيرهم. قال الليث:  مت  : اسم أعجمي، والمسمى بهذا الاسم  في المحدثين  من الأعجام  كثير  ون، منهم: منصور بن نصر بن عبد الرحيم بن مت بن بجير الكاغذى، روى عن الهيثم بن كليب، ذكره ابن نقطة. وأما متويه فإنه لقب الحافظ أبى بكر أحمد بن محمد بن الفرج، وابنه أبو زرعة محمد، ثقة، وحفيده عبد الله بن أبي زرعة، حافظ، وابنه أبو زرعة محمد بن عبد الله، سمع الدار قطنى وابن شاهين، أوردهم الخليلى في الإرشاد. وإبراهيم بن محمد بن متويه الأصبهاني، شيخ لابن المقرى، وولده مفتى أصبهان إمام الجامع محمد بن إبراهيم شيخ لابن مردويه.  والمتات  كسحاب  : ما يمت به  أي يتوسل أو يتوصل. ومته: طلب إليه المتات.  وتمتى  : لغة، مثل  تمطى  ، في بعض اللغات. تمتى  في الحبل: اعتمد فيه ليقطعه  أو يمده  وأصله تمتت  ، فكرهوا التضعيف، فأبدلت إحدى التاءين ياء، كما قالوا: تظنى، وأصله تظنن، غير أنه سمع تظنن  ولم يسمع  تمتت في الحبل، وأعاده في المعتل بمعناه، وسيأتي الكلام هناك، ولشيخنا هنا كلام ينظر فيه.
 ومما يستدرك عليه: أبو العباس أحمد بن محمد بن علي بن متة، حدث عن أبي عبيدة بن محمد، وعنه أبو بكر بن مردويه.

### Türkçe

**المت**: uzatma; ipi ve başkasını uzatma. Denir ki: **مت** ve **مط** ve **قطل** ve **مغط** tek bir mânâdadır. **ومت الشىء متا**: onu uzattı. Yürüyüşte **مت** etti; **كمد** gibi. **المت**: makara olmaksızın çekip çıkarma; harekeli (okunuşla); ve o, kuyudan bilinen bir şeydir. **المت**: akrabalık veya hürmet yahut başka bir şey ile tevessül ve ulaşma. Ve **اللسان**’da: **المت** uzatma gibidir; ancak **المت** akrabalıkla ve onunla uzatılan bir **دالة** ile ulaşmadır. Ve şu beyit okunmuştur:
  Eğer **بكر** içinde dayılık ile **تمت** ediyorsan                      ben amcaların zirvelerinde karşılayanım

Ve **المحكم**’de: **مت إليه بالشىء يمت متا**: tevessül etti; o hâlde o **مات**tır. Ya‘kūb şu beyiti okumuştur:
  Sana bağlı bir bağ ile rahimlerle **تمت** etti                      rahimlerle yakınlık yoktur; yakınlaşmadıkça

Ve Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: “Allah’a bir iple **يمتان** etmezler ve O’na bir sebep ile uzatmazlar.” Ve **المت** **كالمتمتة** gibidir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **متمت الرجل**: bir muhabbet veya akrabalık ile yakınlaştı, demektir. en-Naḍr dedi ki: **متت إليه برحم**: yani ona uzattım ve ona yakınlaştım. Aramızda **رحم ماتة** vardır. **الماتة**: hürmet ve vesiledir; çoğulu **موات**tır; **الموات**: vesilelerdir. Ve **الأساس**’ta: **ويمات فلانا**: onu **الموات** ile anar.

Ve **متى**; **كحتى** gibi şeddeli; meşhur olan budur ve muhakkikler bununla kesin hüküm verdiler. Yahut **متتى**; çözülmüş (şeddesiz) olarak; **القاموس**’un diğer nüshalarında böyledir; bir taife bunu inkâr etmiştir. **لسان العرب**’da olan: “Denildi ki: ancak **متثى** diye adlandırıldı”; ve o, **حرف الثاء المثلثة**’nin yerinde zikredilmiştir; ve o, Peygamber (ona ve Nebîmize salâtın en faziletlisi ve selâm olsun) **أبو يونس**’tur; annesi değil. el-Buhârî bunu nakletti; eş-Şihâb bunu **العناية**’da taklit etti; onun için **شرح الشفاء**’da bu husustaki tercihi ihtilaf etti; en-Nûr el-Ḥalebî **السيرة**’de ona tâbi oldu; İbn Abbâs hadîsi sebebiyle; **نور النبراس**’ta bununla kesin hüküm verdi; ve Hâfız bunu tercih etti.

Cumhura göre **متى** Yunus’un (aleyhisselâm) annesidir. Dediler ki: Îsâ ve Yunus (aleyhimesselâm) dışında annesiyle meşhur olmuş bir peygamber meşhur olmadı. Bunu İbnü’l-Esîr **جامعه**’inde ve **جامع الأصول** ve başkalarında söyledi; el-Ḥalebî bunu **شرح الشفاء**’da nakletti ve onu onayladı; ve o, dolaşan nakledilmiş olandır. Bunun benzerini İbn Abdilberr tahkik etti. Şeyhimiz dedi ki: **مرآة الزمان**’da onun Süleyman’dan sonra olduğu ve Yakub (aleyhisselâm) oğlu Bünyamin evlâdından olduğu vardır. **لسان العرب**’da: **ومتى أبو يونس عليه السلام، سرياني**. el-Ezherî dedi ki: Yunus b. **متى** bir nebîdir; **متى** diye **فعلى** vezninde adlandırılırdı. Bunu şu sebeple yaptı: çünkü onların sözlerinde, ismi fethasından sonra **متى** binası üzere yürütmek bulunmadığından, yâ’yı ondan önceki fethaya hamlettiler de onu elif yaptılar; tıpkı **غنيت**’ten **غنى** derler ve **تغنيت**’ten **تغنى** derler gibi. es-Sâğânî dedi ki: Eğer **متى**’yi **فعل** üzere, **التمتية**’den mâzî fiil kılarsan—uzatma mânâsıyla—**تمطى** gibi **تمطط**’tan; o hâlde yeri **المعتل**’dedir. Eğer onu, muzâafdan **فعلى** kılarsan, işte burası onun yeridir.

**متى**: Muhammed b. Yahyâ b. Hâlid b. Yezîd Ebû Yezîd el-Medenî el-muḥaddis’in dedesidir; es-Sâğânî nakletti. **متى** şeddeli olarak: hafif **متى**’de bir lugattır. Ebû Hâtim, Muzâḥim el-‘Uḳaylî’nin şu sözünü okudu:
  Harabelere sormadın mı: **متى** onun ahitleri                      ve ıssız bir çöl, düzlük toprağıyla konuşacak mı?

Ebû Hâtim dedi ki: Bu beyitteki **متى** hakkında el-Asma‘î’ye sordum; dedi ki: Bilmiyorum. Ebû Hâtim dedi ki: Onu, **رب**’bi ağırlaştırdığın gibi ağırlaştırdı ve hafiflettiğin gibi; o, hafif **متى**’dir; onu ağırlaştırdı. Ebû Hâtim dedi ki: Eğer **متت متا**’nın masdarını kast ediyorsa—yani uzun veya uzak—onun ahitleri insanlarla (uzun/uzak) ise, bilmiyorum. Bunu İbn Manzûr söyledi. Şeyhimiz dedi ki: O, pek gariptir; onu ne nahivcilerden biri ne de yalnız müfredât tasnif edenlerden biri zikretti; İbn Mâlik onu, hıfzının genişliğine rağmen **التسهيل**’de ihmal etti; aynı şekilde Ebû Ḥayyân ve başkaları.

el-Leys dedi ki: **مت**: acemî bir isimdir; bu isimle adlandırılan, muhaddisler içinde acemlerden çoktur. Onlardan: Mansûr b. Naṣr b. Abdürrahîm b. **مت** b. Büceyr el-Kâġıẕî; el-Heysem b. Kuleyb’den rivayet etti; onu İbn Nuḳṭa zikretti.

**متويه** ise, hâfız Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. el-Ferec’in lakabıdır; ve oğlu Ebû Zur‘a Muhammed—sika—ve torunu Abdullah b. Ebî Zur‘a—hâfız—ve onun oğlu Ebû Zur‘a Muhammed b. Abdullah; ed-Dâraḳuṭnî ve İbn Şâhîn’i dinledi; onları el-Ḫalîlî **الإرشاد**’da zikretti. Ve İbrâhîm b. Muhammed b. **متويه** el-İṣbahânî; İbnü’l-Muḳrî’ye şeyhtir; ve onun evlâdı, İṣbahân müftüsü, câmi imamı Muhammed b. İbrâhîm; İbn Merdûye’ye şeyhtir.

**المتات**; **كسحاب**: onunla **يمت** edilen şey; yani tevessül veya ulaşma. **ومته**: ondan **المتات** istedi.

**وتمتى**: bir lugattır; bazı lugatlarda **تمطى** gibi. **تمتى في الحبل**: onu kesmek veya uzatmak için onda dayandı. Aslı **تمتت** idi; taz‘îfi kerih gördüler; iki **ت**’den biri **ياء** ile değiştirildi; tıpkı **تظنى** dedikleri gibi; aslı **تظنن**’dir. Şu var ki **تظنن** işitilmiştir; ipte **تمتت** işitilmemiştir. Onu, mânâsıyla **المعتل**’de iade etti; söz orada gelecektir. Şeyhimizin burada, kendisine bakılacak bir sözü vardır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ali b. **متة**; Ebû ‘Ubeyde b. Muhammed’den hadis rivayet etti; ondan da Ebû Bekr b. Merdûye rivayet etti.
