# متح (م-ت-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ت - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والتاء والميم
ح ت م، ت ح ن، م ت ح، ح م ت، ت م ح، م ح ت كلهن مستعملات
حتم:
الحَتْم: إِيجابُ القَضاء، والحاتِم: القاضي، قال أمية:
حَنانَي رَبِّنا، وله عَنَوْنا		بكفَّيْه المنايا والحُتُومُ
والحاتِم: الغُرابُ الأسود، ويقال: بل غرابُ البَيْن، أحمر المنِقار والرِّجْلَيْن.
والحُتامةُ: ما يبقَى على الخِوان من سُقاط الطّعام.
والتَّحَتُّمُ: أن تأكُلَ شيئاً فكان في فيكَ هَشّاً.
تحم:
الأَتْحَميُّ: ضَرْبٌ من البرود، قال:
أَمْسَى كسَحْقِ الأتَحْمَيِ أرْسُمُهْ
متح:
المَتْحُ: جَذْبُكَ الرِّشاء تَمُدُّ بيَدٍ وتأخُذُ بيَدٍ على رأس البئر.
والإبل تَمْتَح في سَيْرها، أي تَراوِح بأيديها وتَتَمَتَّح، قال:
ماتِح سَجْلٍ مِدْفَقٍ غَروفٍ
وقال ذو الرمة:
لأَيْدي المَهارَى خَلْفَها مُتَمَتِّحُ
وفَرَسٌ مَتّاحٌ أي مَدّاد. وبينهم وبينَنا كذا فَرْسخاً مَتْحاً أي مَدّاً.
حمت:
الحَميتُ: وِعاء السَّمْن كالعُكَّة، وجمعه: حُمُت، ويقال: هو الزِّقُّ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **التاء** ve **الميم**
**ح ت م**، **ت ح ن**، **م ت ح**، **ح م ت**، **ت م ح**، **م ح ت**: hepsi kullanımdadır.

**حتم**:
**الحَتْم**: hükmün (kazânın) gerekli kılınması; **الحاتِم**: hâkim. Ümeyye dedi ki:
Rabbimizin iki merhameti; ve O’na boyun eğdik
iki avucunda ölümler ve **الحُتُومُ**

**الحاتِم**: siyah karga; ve denilir ki: bilakis ayrılık kargasıdır; gagası ve iki ayağı kırmızıdır.
**والحُتامةُ**: sofranın üzerinde yiyecek döküntüsünden kalan şey.
**والتَّحَتُّمُ**: bir şey yemen; sonra o, ağzında gevrek olmasıdır.

**تحم**:
**الأَتْحَميُّ**: bürdelerden bir tür. Dedi ki:
Akşamladı; **الأَتَحْمَيِ**’nin ufalanmışı gibi; izleri

**متح**:
**المَتْحُ**: kuyunun başında bir elinle uzatıp bir elinle alarak ipi çekmendir.
Develer yürüyüşlerinde **تَمْتَح** eder; yani elleriyle nöbetleşe hareket eder ve **تَتَمَتَّح** eder. Dedi ki:
Dolu, bol akışlı, derin bir kovayı çeken

Zü’r-Rumme dedi ki:
Onun arkasında, hızlı develerin elleri için **مُتَمَتِّحُ**

Ve **فَرَسٌ مَتّاحٌ**: yani uzatıcı. Ve bizimle onların arasında şu kadar fersah **مَتْحاً**: yani uzatma.

**حمت**:
**الحَميتُ**: yağ kabı; **العُكَّة** gibi. Çoğulu: **حُمُت**. Ve denilir ki: o, **الزِّقُّ**tur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الماتِحُ: المستقي، وكذلك المَتوحُ. تقول: مَتَحَ الماءَ يَمْتَحُهُ مَتْحاً، إذا نزعه. وبئرٌ مَتوحٌ، للتي يُمَدُّ منها باليدين على البكَرَةِ. وقواهم: سِرنا عُقبَةٌ مَتوحاً، أي بعيدةً. ومَتَحَ النهار: لغةٌ في مَتَعَ، إذا ارتفع. وليلٌ مَتَّاحٌ، أي طويلٌ. ومَتَحَ بها، أي حَبَقَ. ومَتَحَ بسَلْحِهِ: رمى به.

##### Türkçe

**الماتِحُ**: su çeken; aynı şekilde **المَتوحُ**. Dersin ki: **مَتَحَ الماءَ يَمْتَحُهُ مَتْحاً**, onu çekip çıkardığı zaman. Ve **بئرٌ مَتوحٌ**, el ile makaradan onunla su çekilen (kuyu) için. Ve onların sözü: **سِرنا عُقبَةٌ مَتوحاً**, yani uzak (bir yokuş). Ve **مَتَحَ النهار**: **مَتَعَ** hakkında bir dildir; yükseldiği zaman. Ve **ليلٌ مَتَّاحٌ**, yani uzun. Ve **مَتَحَ بها**, yani osurdu. Ve **مَتَحَ بسَلْحِهِ**: onunla attı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ت م
حتم ، حمت ، محت ، متح ، تحم : مستعملة .
حتم : قال الليث : الحاتِمُ : القاضي . والْحَتمُ : إيجابُ القضاء ، قال : وكانت امرأة يقال لها صَدُوف فآلت ألا تتزوج إلا من يَرُدّ عليها جوابَها ، فجاءها خاطب فوقف ببابها ، فقالت له : من أنت ؟ قال : بَشَرٌ وُلِد صغيراً ونشأ كبيراً . فقالت : أين مَنْزِلُكَ ؟ قال : عَلَى بِساطٍ واسعٍ وبلدٍ شاسعٍ ، قريبُه بعيدٌ ، وبعيدُه قريب . قالت : ما اسمك ؟ قال : من شَاء أحدث إسماً ولم يكن ذلك حتماً ، قالت : كأنه لا حاجة لك ، قال : لو لم تكن حاجة لم آتِكِ لَجَاجَة ، وأَقِفْ ببابك وأَصِلْ بأسْبَابك . قالت : سِرٌّ حاجَتُك أم جَهْرٌ ؟ قال : سِرٌّ وسَتُعْلَنْ . قالت : فأنت إذاً خاطب ، قال : هو ذاك ، قالت : قُضِيَتْ ، فَتَزَوَّجَهَا .
قال : والحاتِمُ : الغُرابُ الأسودُ ، ويقال : بل هو غراب البَيْنِ أحمرُ المِنْقَارِ والرِّجْلَيْن .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : الحَاتِمُ : الغُراب ، وأنشد لِمُرَقّشٍ السَّدُوسِيّ :
ولَقَدْ غَدَوْتُ وكنت لا
أَغْدُو على وَاقٍ وحَاتِمْ
فإذا الأشَائِمُ كالأيَا
مِن والأيَامِنُ كالأشَائِمْ
وكذاك لا خَيْرٌ ولا
شَرٌّ عَلَى أحَدٍ بِدَائم
عمرو عن أبيه قال : الحاتم : المشئوم ، والحاتِمُ : الأسْوَدُ من كُلِّ شيء .
وقال غيره : سُمِّي الغراب الأسْوَدُ حاتماً لأنه يَحْتِم عندهم بالفراق إذا نَعَبَ أي يَحْكم ، والحاتِمُ : الحاكِمُ المُوجِبُ للحُكْم .
وقال الليث : التَّحَتُّم : الشَّيء إذا أَكَلْتَه فكان في فمك هَشّاً .
أبو عُبَيد عن أبي زيد قال : الحُتَامَةُ : ما فَضَل من الطَّعام على الطَّبقَ الذي يُؤْكل عليه فهو الحُتَامَة .
وقال غيره : ما بقي على المائدة من الطعام .
سَلَمَةُ عن الفرَّاء : التَّحَتُّم : أَكْلُ الحُتَامَةِ وهي فُتاتُ الخُبز .
وجاء في الخبر : ( من أَكَلَ وتَحَتَّم فَلَهُ كذا وكذا من الثواب ) .
قال الفَرَّاء : والتَّحَتُّم أيضاً : تَفَتُّتُ الثُؤْلُول إذا جَفَّ ، والتَّحَتُّم : تَكَسُّر الزُّجاج بعضه على بعض .
قال : والْحَتَمَةُ : القارُورَةُ المُفَتَّتَةُ .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : تحتَّمتُ له بخير أي تَمَنَّيْتُ له خيراً وتَفَاءَلْتُ له . ويقال : هو الأخُ الْحَتْمُ أي المَحْضُ الحَقُّ .
وقال أبو خِرَاش يَرْثي رَجُلاً :
فوالله لا أَنْسَاكَ ما عِشْتُ لَيْلَةً
صَفِيَ من الإخوانِ والْوَلَدِ الْحَتم
تحم : قال الليث : الأتْحَمِيُّ : ضَرْبٌ من البُرُود وقال رُؤْبَة :
أَمْسَى كَسَحْقِ الأتْحَمِيّ أَرْسُمُه
وقد أتحمْتُ البُرُودَ إتحاماً فهي مُتْحَمَةٌ ، وقال الشاعر :
صَفْرَاء مُتْحَمَةً حِيكَتْ نَمانِمُها
من الدِّمِقْسِيِّ أو مِنْ فَاخِرِ الطُّوطِ
الطُّوطُ : القُطْنُ .
وقال غيره : تَحَّمْتُ الثوبَ : وشَّيْتُه ، وفرسٌ مُتَحَّمُ اللَّوْنِ إلى الشُّقْرَةِ ، وكأنه شُبِّه بالأتْحمِيِّ من البُرودِ وهو الأحْمَرُ .
وفرسٌ أَتْحَمِيُّ اللون .
وروى أبو العَبّاس عن سَلَمَة عن الفرَّاء قال : التَّحَمَةُ : البُرُودُ المخططة بالصُّفْرَة .
عمرو عن أبيه : التَّاحِمُ الحائِكُ .
متح : قال الليث : المَتْحُ : جَذْبُك رِشَاءَ الدَّلْو تَمُدُّه بيد وتأخُذُ بيد على رَأْسِ البِئْر .
والإبلُ تَتَمَتَّحُ في سَيرها إذا تَرَاوَحَت بأيديها .
وقال ذو الرُّمَّة :
لأيْدِي المَهَارَى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ
وفَرسٌ مَتَّاحٌ أي مَدَّادٌ .
وسُئل ابن عباس عن السفر الذي تُقْصَرُ فيه الصَلاة ، فقال : لا تُقْصَرُ إلا في يوم مَتَّاحٍ إلى الليل ، أراد لا تقصر الصلاة إلا مَسِيرَة يوم يَمْتَدُّ فيه السير إلى المساء بلا وَتِيرةٍ ولا نُزُول .
وقال أبو سعيد المَتْح : القَطْعُ . يقال : مَتَحَ الشيءَ ومَتَخَه إذا قطعه من أصلهِ ، وقال : مَتَحَ بِسَلْحِه وَمَتَخَ به إذا رَمَى به رواه أبو تراب عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للجراد إذا ثَبَّتَ أذنابَه ليَبِيض مَتَحَ وأَمْتَحَ ومَتَّحَ ، وبَنَّ وأَبَنَّ وبَنَّنَ وقَلَزَ وأَقْلَزَ وقَلَّزَ .
قلتُ : ومَتَخَ الجَرَادُ بالخاءِ مِثْلُ مَتَحَ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : بئرٌ مَتُوحٌ وهي التي يُمَدُّ منها باليَدَيْن نَزْعاً .
قلتُ : وهذا هو الصَّواب لا ما قاله الليث .
ويقال : رَجُلٌ ماتِحٌ ورجالٌ مُتَّاحٌ ، وبَعيرٌ ماتِحٌ وجِمَالٌ مَوَاتِحُ ، ومنه قولُ ذي الرُّمَّة :
ذِمامُ الرَّكَايَا أَنْكَرَتْها المَوَاتِحُ
وقال الأصمعي : يقال مَتَحَ النهارُ ومَتَحَ الليلُ إذا طَالاَ . ويومٌ متَّاحٌ : طَوِيلٌ تامٌّ ، يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء .
حمت : قال الليث : الحَمِيتُ : وِعَاءُ السَّمن كالعُكَّة والجميع الحُمُت .
وفي حديث عمر أنه قال لِرَجُلٍ أتاه سائلاً فقال : هَلَكْت ، فقال له : أَهَلَكْتَ وأنتَ تِنِثُّ نَثِيثَ الحَمِيت .
قال أبو عُبَيد : الأحْمَرُ الحَمِيتُ : الْزِّقُّ المُشْعَر الذي يُجعَل فيه السمنُ والعسلُ والزيتُ وجمعه حُمُتٌ .
وقال ابن السكيت : الحَمِيتُ : المَتِينُ من كلِّ شيء وسُمِّي النِّحْيُ حَمِيتاً : لأنه مُتِّن بالرُّبِّ . قال وغَضَبٌ حَمِيتٌ : شديدٌ وأنشد :
حتَّى يَبُوخَ الغَضَبُ الحَمِيتُ
ويقال للتَّمرةِ الشديدةِ الحلاوة : هي أَحْمَتُ حَلاوةً من هذه أي أشدُّ حلاوة .
أبو عُبَيد عن الكسائي : يومٌ حَمْتٌ وليلةٌ حَمْتَةٌ ، ويوم مَحْتٌ وليلةٌ مَحْتَةٌ وَمَحْت وقد حَمُتَ ومَحُتَ كل هذا في شدة الحَرِّ ، وأنشد شمر :
مِنْ سَافِعاتٍ وهَجِيرٍ حَمْت
عمرو عن أبيه : الحامِتُ : التَّمر الشديد الحلاوة .
وقال ابن شُمَيل : حَمَتَك الله عليْه أي صَبَّك الله عليه بِحَمتِك .
محت : أبو عُبَيد عن الكِسائي : مَحَتَ يَوْمُنا وحَمُتَ إذا اشتدَّ حرُّه .
عمرو عن أبيه . الماحِتُ : اليومُ الحارُّ .
وقال غيرُه : عربيٌّ بَحْتٌ مَحْتٌ أي خالِصٌ .

##### Türkçe

ح ت م
**حتم** ، **حمت** ، **محت** ، **متح** ، **تحم** : kullanımdadır.

**حتم** : Leys dedi: **الحاتِمُ** : kadı. Ve **الْحَتمُ** : hükmün (kazânın) zorunlu kılınmasıdır. Dedi: Ve adı **صَدُوف** denilen bir kadın vardı; kendisine cevabını geri döndürecek olandan başkasıyla evlenmemeye yemin etti. Derken ona bir talip geldi de kapısında durdu. Ona dedi ki: Sen kimsin? Dedi: Küçük doğmuş, büyük yetişmiş bir beşerim. Dedi: Evin nerede? Dedi: Geniş bir döşek üzerinde ve uzak bir beldede; yakını uzak, uzağı yakın. Dedi: Adın nedir? Dedi: Dileyen bir ad ihdas eder; bu da **حتماً** (zorunlu olarak) olmaz. Dedi: Sanki senin bir ihtiyacın yok. Dedi: İhtiyaç olmasaydı, inatçılık için sana gelmezdim; kapında durmazdım ve sebeplerinle bağ kurmazdım. Dedi: İhtiyacın gizli mi yoksa açık mı? Dedi: Gizlidir ve elbette ilan edilecektir. Dedi: Öyleyse sen bir talipsin. Dedi: O odur. Dedi: Hükme bağlandı; derken onunla evlendi.

Dedi: Ve **الحاتِمُ** : siyah kargadır. Ve denilir: Bilakis o, gagası ve iki ayağı kırmızı olan ayrılık kargasıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الحَاتِمُ** : kargadır. Ve Muraḳḳiş es-Sedûsî’nin şu beyti okundu:
ولَقَدْ غَدَوْتُ وكنت لا
أَغْدُو على وَاقٍ وحَاتِمْ
فإذا الأشَائِمُ كالأيَا
مِن والأيَامِنُ كالأشَائِمْ
وكذاك لا خَيْرٌ ولا
شَرٌّ عَلَى أحَدٍ بِدَائم

Amr, babasından dedi: **الحاتم** : uğursuz olandır. Ve **الحاتِمُ** : her şeyin siyah olanıdır.

Başkası dedi: Siyah kargaya **حاتماً** adı verildi; çünkü onlara göre o, öttüğünde ayrılıkla **يَحْتِم** eder; yani hükmeder. Ve **الحاتِمُ** : hükmü zorunlu kılan hâkimdir.

Leys dedi: **التَّحَتُّم** : bir şey; onu yediğinde ağzında gevrek olursa.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **الحُتَامَةُ** : üzerinde yenilen tabaktan yemeğin artanıdır; işte o **الحُتَامَة**’dır.

Başkası dedi: Sofrada yemekten kalan şeydir.

Seleme, Ferrâ’dan: **التَّحَتُّم** : **الحُتَامَة**’yi yemektir; o da ekmek kırıntısıdır.

Haberde geldi: (Kim yer ve **تَحَتَّم** ederse, onun için sevaptan şöyle şöyle vardır).

Ferrâ dedi: Ve **التَّحَتُّم** ayrıca: siğil kuruduğunda onun ufalanmasıdır. Ve **التَّحَتُّم** : camın bir kısmının bir kısmı üzerine kırılmasıdır.

Dedi: Ve **الْحَتَمَةُ** : ufalanmış şişedir.

( **نوادر الأعراب** )’da denilir: **تحتَّمتُ** له بخير; yani ona hayır diledim ve onun için uğur saydım. Ve denilir: O, **الأخُ الْحَتْمُ**’dur; yani sırf, hakikî olandır.

Ebû Hirâş, bir adamı mersiye söylerken dedi:
فوالله لا أَنْسَاكَ ما عِشْتُ لَيْلَةً
صَفِيَ من الإخوانِ والْوَلَدِ الْحَتم

**تحم** : Leys dedi: **الأتْحَمِيُّ** : bürûd’dan (çizgili kumaşlardan) bir türdür. Ve Rü’be dedi:
أَمْسَى كَسَحْقِ الأتْحَمِيّ أَرْسُمُه

Ve ben **أتحمْتُ** bürûd’u **إتحاماً**; o da **مُتْحَمَةٌ** olur. Şair dedi:
صَفْرَاء مُتْحَمَةً حِيكَتْ نَمانِمُها
من الدِّمِقْسِيِّ أو مِنْ فَاخِرِ الطُّوطِ

**الطُّوطُ** : pamuktur.

Başkası dedi: **تَحَّمْتُ** elbiseyi: onu nakışladım. Ve rengi doruluğa (kızıllığa) doğru olan bir at: **مُتَحَّمُ اللَّوْنِ**. Sanki bürûd’dan **الأتْحمِيِّ**’ye benzetilmiştir; o da kırmızıdır.

Ve rengi **أَتْحَمِيُّ** olan bir at.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **التَّحَمَةُ** : sarılıkla çizgili bürûd’dur.

Amr, babasından: **التَّاحِمُ** dokumacıdır.

**متح** : Leys dedi: **المَتْحُ** : kuyunun başında, bir elinle uzatıp bir elinle alarak kovanın ipini çekmendir.

Ve develer, yürüyüşlerinde elleriyle (ön ayaklarıyla) nöbetleşe hareket ettiklerinde **تَتَمَتَّحُ** ederler.

Zü’r-Rumme dedi:
لأيْدِي المَهَارَى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ

Ve **مَتَّاحٌ** bir at: yani çok uzatan.

İbn Abbâs’a, namazın kısaltıldığı sefer hakkında soruldu; dedi: Ancak geceye kadar **يوم مَتَّاحٍ**’ta kısaltılır. Şunu kastetti: Namazı ancak, içinde yürüyüşün akşama kadar kesintisiz ve konaksız uzadığı bir günün yürüyüşü kadar (mesafede) kısaltırsın.

Ebû Saîd dedi: **المَتْح** : kesmedir. Denilir: **مَتَحَ** şeyi ve **مَتَخَه**; onu kökünden kestiğinde. Ve dedi: **مَتَحَ** dışkısıyla ve **مَتَخَ** onunla; onunla attığında. Ebû Turâb bunu ondan rivayet etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Çekirge, yumurtlamak için kuyruklarını sabitlediğinde ona **مَتَحَ** ve **أَمْتَحَ** ve **مَتَّحَ** denilir; ve **بَنَّ** ve **أَبَنَّ** ve **بَنَّنَ**; ve **قَلَزَ** ve **أَقْلَزَ** ve **قَلَّزَ**.

Dedim: Ve çekirgenin **مَتَخَ** etmesi, **الخاء** ile, **مَتَحَ** gibidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **بئرٌ مَتُوحٌ**: iki elle çekilerek ondan su uzatılan (çekilen) kuyudur.

Dedim: Doğru olan budur; Leys’in dediği değil.

Ve denilir: **رَجُلٌ ماتِحٌ** ve **رجالٌ مُتَّاحٌ**; ve **بَعيرٌ ماتِحٌ** ve **جِمَالٌ مَوَاتِحُ**. Ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
ذِمامُ الرَّكَايَا أَنْكَرَتْها المَوَاتِحُ

Asma‘î dedi: Gündüz uzadığında **مَتَحَ النهارُ** ve gece uzadığında **مَتَحَ الليلُ** denilir. Ve **يومٌ متَّاحٌ**: uzun, tamdır. Bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir.

**حمت** : Leys dedi: **الحَمِيتُ** : yağ kabı; **العُكَّة** gibi. Çoğulu **الحُمُت**’tur.

Ömer’in hadisinde: Kendisine dilenerek gelen bir adama dedi ki: Helâk oldum. Ona dedi: Sen helâk oldun da **الحَمِيت**’in sızıntısı gibi mi sızıyorsun?

Ebû Ubeyd dedi: **الأحْمَرُ الحَمِيتُ** : içinde yağ, bal ve zeytinyağı konulan, kıllı tulumdur. Çoğulu **حُمُتٌ**’tur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الحَمِيتُ** : her şeyin sağlam olanıdır. Ve **النِّحْيُ**’ye **حَمِيتاً** adı verildi; çünkü pekmezle sağlamlaştırılmıştır. Dedi: Ve **غَضَبٌ حَمِيتٌ** : şiddetlidir. Ve şu beyti okudu:
حتَّى يَبُوخَ الغَضَبُ الحَمِيتُ

Ve çok şiddetli tatlı olan hurmaya denilir: Bu, bundan **أَحْمَتُ حَلاوةً**’dır; yani daha şiddetli tatlıdır.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **يومٌ حَمْتٌ** ve **ليلةٌ حَمْتَةٌ**; ve **يوم مَحْتٌ** ve **ليلةٌ مَحْتَةٌ** ve **مَحْت**; ve **حَمُتَ** ve **مَحُتَ**; bunların hepsi sıcağın şiddetindedir. Şemmer şu beyti okudu:
مِنْ سَافِعاتٍ وهَجِيرٍ حَمْت

Amr, babasından: **الحامِتُ** : çok şiddetli tatlı hurmadır.

İbn Şümeyl dedi: **حَمَتَك الله عليْه**; yani Allah seni onun üzerine, senin **بِحَمتِك**’inle döksün.

**محت** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Günümüz **مَحَتَ** etti ve **حَمُتَ** etti; yani sıcağı şiddetlendiğinde.

Amr, babasından: **الماحِتُ** : sıcak gündür.

Başkası dedi: **عربيٌّ بَحْتٌ مَحْتٌ**; yani hâlis.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والتاء وما يثلثهما)
(متح)  الميم والتاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَدِّ الشّيءِ وإطالته. ومَتَح النّهارُ: امتدَّ. وليلٌ مَتَّاح: طويل. ومته المَتْح وهو الاستقاء؛ مَتَح يمتَح مَتْحاً، وهو ماتح ومَتُوحٌ. وإنما قيل ذلك لمدِّ الرشاء. وبِئر مَتوحٌ: قريبةُ المَنزَع.
(متر)  الميم والتاء والراء. يقولون، وما أدري ما هو : مَتَرْتُ الشَّيءَ: قطعته؛ ولعله من الإبدال. وقال ابن دريد([1]): مَتَرْتُه مَتْراً. وامْتَرَّ الحبلُ: امتدَّ.
(متس)  الميم والتاء والسين فيه كلمةٌ حكاها ابن دريد([2])، هي مَتَسه يَمْتِسُه مَتْساً: أراغَه لينتزِعَه من بيتٍ أو غيره.
(متع)  الميم والتاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على منفعة وامتدادِ مُدّةٍ في خيرٍٍ. منه استمتعت بالشَّيء. والمُتْعة والمَتَاع: المنفعة في قوله تعالى: ﴿بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فيها مَتَاعٌ لَكُمْ﴾ [النور 29].، ومتَّعت المطلَّقة بالشَّيء، لأنَّها تنتفع به. ويقال أمْتَعْتُ بمالِي، بمعنى تمتَّعت. قال:
خليطَينِ من شعبيْنِ شَتَّى تجاورَا *** قديماً وكانا للتفرُّقِ أمتَعَا([3])ورواه الأصمعي: "بالتفرّق". يقول: لم تكن متعة أحدِهما لصاحبه إلاّ الفِراق. ويقولون: لئن اشتريتَ هذا الغلامَ لَتَمْتَعَنَّ منه بغلامٍ صالح([4]). ويقولون: حبل ماتِعٌ: جيِّد، ومعناهُ أنَّ المدّة تمتدّ به. ويقولون: مَتَع النَّهارُ: طال. ومَتَع النباتُ مُتُوعاً. فأمَّا قول النابغة:
إلى خير دينٍ نُسكه قد علمته *** وميزانُه في سُورة البِرِّ [ماتعُ]([5])فقالوا: معناه راجحٌ زائد. ومَتَع السّرابُ: طالَ في أوَّل النهار مُتوعاً* أيضاً. قال أبو بكر: والمتعة: ما تمتعت [به([6])]. ونِكاح المُتعة التي كُرِهتْ أحسَبها من هذا([7]). والمتاع من أمتعة البيت: ما يستمتع به الإنسانُ في حوائجه. ومتَّع الله به فلاناً تمتيعاً، وأمتَعَه به إمتاعاً بمعنىً واحد، أي أبقاه ليستمتع به فيما أحب من السرور والمنافع.
وذهب مِن أهل التَّحقيق بعضُهم إلى أنَّ الأصل في الباب التلذُّذ. ومَتَع النَّهارُ لأنهُ يُتَمتَّع بضيائه. ومَتع السّرابُ مشبَّه بتمتُّع النهار. والمتاع: الانتفاع بما فيه لذَّةٌ عاجلة. وذهبَ منهم آخرُ إلى أنَّ الأصلَ الامتدادُ والارتفاع، والمتاع انتفاعٌ ممتدُّ الوقت. وشراب ماتعٌ: أحمر، أي به يُتمتَّع لجودته.
(متك)  الميم والتاء والكاف. يقولون: المُتْك: الأُترُجّ، ويقال الزُّماوَرْد. ويقال: المتْك([8]): ما تُبقِيه الخاتِنة.
(متل)  الميم والتاء واللام. يقولون: مَتَله مَتْلاً: زعزَعَه.
(متن)  الميم والتاء والنون أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على صلابةٍ في الشيء مع امتدادٍ وطول. منه المَتْن: ما صَلُبَ من الأرض وارتفعَ وانقاد، والجمع مِتانٌ.
ورأيته بذلك المَتْن. ومنه شبِّه المتنانِ من الإنسان: مُكتنِفا الصُّلْب من عصَبٍ ولحم. ومَتَنْتُه: ضربت مَتْنَه. ويقولون: مَتْنَةٌ، يذهبون إلى اللَّحمة. قال امرؤ القيس:
لها مَتْنَتَانِ خَظاتَا كَمَا *** أكبَّ على ساعِدَيه النَّمِرْ([9])ومَتَنَ قوسَه: وَتَّرها بعَقب من عَقَب المَتْن. ومَتَن يومَه: سارَهُ أجمَعَ، وهو على جهة الاستعارة. ومَتَنْتُه بالسَّوط أمْتِنُهُ: ضربتُه. وعندنا أن يكون ضرباً على المَتْن. والمُماتَنة: المباعَدة في الغاية. وسارَ سيراً مُماتِناً: شديداً بعيداً. وماتنه: ماطله. ومن الباب مُماتَنة الشَّاعرَين، إذا قال هذا بيتاً وذلك بيتاً، كأنَّهما يمتدَّان إلى غايةٍ يريدانِها.
ومما شذَّ عن الباب متَنْتُ الدّابةَ: شققت صَفْنَه واستخرجتُ بيضَتَه.
(مته)  الميم والتاء والهاء. يقولون: التمتُّه: الذَّهاب في البَطَالة والغَوَاية. وهو عندنا من باب الإبدال، الهاء من الحاء، كأنَّه التمتُّح، وقد ذكرناه. ومَتَهت الدّلْوَ: متحتُها.
(متي)  الميم والتاء والحرف المعتل فيه ثلاث كلمات:
إحداها يُستفهَم بها عن زمانٍ. تقول: متى يخرُجُ زيد؟
والكلمة الأخرى من باب الإبدال. يقولون: تمتَّى في نَزْع القَوس، وهو من تَمَطَّى وتمطَّطَ، وقد ذُكِرَ. قال امرؤ القيس:
فأتَتْه الوحشُ واردةً *** فتَمتَّى النَّزْعَ في يَسَرِهْ([10])والثالثة كلمةٌ هذليَّة، يقولون: جعلته متي كُمِّي، أي في وسط كُمِّي. قال أبو ذؤيب:
شربنَ بماءِ البحرِ ثم ترفَّعَتْ	 *** متى لُججٍ خُضْرٍ لهنَّ نئيجُ([11])
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (1: 13).
([2]) في الجمهرة (2: 17).
([3]) للراعي كما في اللسان (متع)، وهو في مجالس ثعلب 367.
([4]) بعده في المجمل واللسان: "أي لتذهبن".
([5]) التكملة من المجمل واللسان (متع). وليس في ديوان النابغة.
([6]) التكملة من الجمهرة (2: 22).
([7]) في الجمهرة: "ونكاح المتعة الذي ذكر أحسبه من هذا".
([8]) بفتح الميم وضمها.
([9]) ديوان امرئ القيس 14 واللسان (متن، خظا).
([10]) ديوان امرئ القيس 152 واللسان (متى، يسر). ويسره، أي حذاء وجهه، وأصله التسكين وحرك السين للشعر. ويروى: "يسره" بضم ففتح: جمع يسرى، وكذلك "يسره" بضمتين جمع يسار.
([11]) ديوان الهذليين (1: 52)، واللسان (متى).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve**التاء** ve bunları üçleyen şey)

(**متح**)  **الميم** ve**التاء** ve**الحاء**; bir aslî köktür; bir şeyin uzatılmasına ve onun uzun kılınmasına delâlet eder. **مَتَح** gündüz: uzadı. Ve **ليلٌ مَتَّاح**: uzun. Ve **مته**: **المَتْح**tır; o da su çekmektir; **مَتَح** **يمتَح** **مَتْحاً**; ve o **ماتح** ve **مَتُوحٌ**dur. Ancak bu, **الرشاء**’ın uzatılmasından dolayı söylenmiştir. Ve **بِئر مَتوحٌ**: çıkarma yeri yakın olan.

(**متر**)  **الميم** ve**التاء** ve**الراء**. Derler ki, ve ben onun ne olduğunu bilmiyorum: **مَتَرْتُ الشَّيءَ**: onu kestim; ve belki de bu, ibdâldendir. İbn Düreyd dedi([1]): **مَتَرْتُه مَتْراً**. Ve **امْتَرَّ الحبلُ**: uzadı.

(**متس**)  **الميم** ve**التاء** ve**السين**; onda İbn Düreyd’in([2]) naklettiği bir kelime vardır; o, **مَتَسه يَمْتِسُه مَتْساً**: onu, bir evden yahut başkasından söküp çıkarmak için kandırdı.

(**متع**)  **الميم** ve**التاء** ve**العين**; hayırda bir faydaya ve bir müddetin uzamasına delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **استمتعت بالشَّيء**. Ve **المُتْعة** ve**المَتَاع**: Yüce Allah’ın şu sözünde faydadır: ﴿بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فيها مَتَاعٌ لَكُمْ﴾ [النور 29]. Ve **متَّعت المطلَّقة بالشَّيء**; çünkü o, onunla faydalanır. Ve denir: **أمْتَعْتُ بمالِي**; **تمتَّعت** mânâsında. Dedi:
خليطَينِ من شعبيْنِ شَتَّى تجاورَا *** قديماً وكانا للتفرُّقِ أمتَعَا([3])
Ve onu Asmaî şöyle rivayet etti: "بالتفرّق". Der ki: ikisinden birinin diğerine olan met‘ası ancak ayrılık idi. Ve derler: **لئن اشتريتَ هذا الغلامَ لَتَمْتَعَنَّ منه بغلامٍ صالح**([4]). Ve derler: **حبل ماتِعٌ**: iyi; ve mânâsı, müddetin onunla uzamasıdır. Ve derler: **مَتَع النَّهارُ**: uzadı. Ve **مَتَع النباتُ مُتُوعاً**. Nâbiga’nın sözüne gelince:
إلى خير دينٍ نُسكه قد علمته *** وميزانُه في سُورة البِرِّ [ماتعُ]([5])
dediler ki: mânâsı, ağır basan, fazla olandır. Ve **مَتَع السّرابُ**: günün evvelinde **مُتوعاً** da uzadı. Ebû Bekir dedi: ve **المتعة**: **ما تمتعت [به([6])]**. Ve kerih görülen **نِكاح المُتعة**; onu bununla ilgili sanıyorum([7]). Ve ev eşyalarından **المتاع**: insanın ihtiyaçlarında kendisiyle faydalandığı şeydir. Ve Allah onunla falanı **تمتيعاً** metta‘ kıldı; ve onu onunla **إمتاعاً** emte‘ etti; tek bir mânâ ile; yani onu, sevdiği sevinçler ve menfaatler içinde onunla faydalansın diye baki bıraktı.

Ve tahkik ehlinin bir kısmı, babdaki aslın lezzet alma olduğuna gitti. **مَتَع النَّهارُ**; çünkü onun aydınlığıyla lezzet alınır. Ve **مَتع السّرابُ**, gündüzün lezzet alınmasına benzetilmiştir. Ve **المتاع**: içinde acele bir lezzet bulunan şeyle faydalanmadır. Onlardan bir başkası da aslın uzama ve yükselme olduğuna gitti; ve **المتاع**, vakti uzayan bir faydalanmadır. Ve **شراب ماتعٌ**: kırmızı; yani kalitesinden dolayı onunla lezzet alınır.

(**متك**)  **الميم** ve**التاء** ve**الكاف**. Derler: **المُتْك**: turunçtur; ve **الزُّماوَرْد** denir. Ve denir: **المتْك**([8]): sünnetçinin bıraktığı şey.

(**متل**)  **الميم** ve**التاء** ve**اللام**. Derler: **مَتَله مَتْلاً**: onu sarstı.

(**متن**)  **الميم** ve**التاء** ve**النون**; bir tek sahih asıldır; bir şeyde uzama ve uzunlukla beraber bir katılığa delâlet eder. Ondan **المَتْن**: yerden sertleşen, yükselen ve uzanıp giden şeydir; çoğulu **مِتانٌ**dur.
Ve onu o **المَتْن** ile gördüm. Ondan, insandaki iki **المتنانِ** benzetilmiştir: sinir ve etten, bel kemiğini kuşatan iki yan. Ve **مَتَنْتُه**: onun **مَتْن**’ini vurdum. Ve derler: **مَتْنَةٌ**; et parçasına giderler. İmru’ul-Kays dedi:
لها مَتْنَتَانِ خَظاتَا كَمَا *** أكبَّ على ساعِدَيه النَّمِرْ([9])
Ve **مَتَنَ قوسَه**: onu, **عَقَب**’dan, **عَقَب المَتْن**’den bir parça ile kirişledi. Ve **مَتَن يومَه**: onu bütünüyle yürüdü; ve bu, istiare yönündedir. Ve **مَتَنْتُه بالسَّوط أمْتِنُهُ**: onu vurdum. Ve bizce, **المَتْن** üzerine bir vuruş olmasıdır. Ve **المُماتَنة**: nihayette uzaklaştırmadır. Ve **سارَ سيراً مُماتِناً**: şiddetli, uzak yürüdü. Ve **ماتنه**: onu oyaladı. Ve babdandır: iki şairin **مُماتَنة**si; şu bir beyit söylediğinde ve bu bir beyit söylediğinde; sanki ikisi, istedikleri bir gayeye doğru uzanırlar.

Ve babdan şâz olanlardandır: **متَنْتُ الدّابةَ**: onun **صَفْن**’ünü yardım ve onun **بيضَتَه**’sini çıkardım.

(**مته**)  **الميم** ve**التاء** ve**الهاء**. Derler: **التمتُّه**: boş işte ve sapıklıkta gitmektir. Ve o, bizce ibdâl babındandır; **الهاء**, **الحاء**’dandır; sanki o **التمتُّح**tır; ve onu zikrettik. Ve **مَتَهت الدّلْوَ**: onu **متحتُها**.

(**متي**)  **الميم** ve**التاء** ve illetli harf; onda üç kelime vardır:
Birincisi, bir zaman hakkında onunla istifham edilir. Dersin: **متى يخرُجُ زيد؟**
Ve diğer kelime ibdâl babındandır. Derler: **تمتَّى** yay çekişinde; ve o, **تَمَطَّى** ve**تمطَّطَ**’tandır; ve zikredilmiştir. İmru’ul-Kays dedi:
فأتَتْه الوحشُ واردةً *** فتَمتَّى النَّزْعَ في يَسَرِهْ([10])
Ve üçüncüsü Hüzeylî bir kelimedir; derler: **جعلته متي كُمِّي**; yani kolumun ortasında. Ebû Züeyb dedi:
شربنَ بماءِ البحرِ ثم ترفَّعَتْ	 *** متى لُججٍ خُضْرٍ لهنَّ نئيجُ([11])
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (1: 13).
([2]) el-Cemhere’de (2: 17).
([3]) er-Râ‘î’nindir; Lisân’da (**متع**) olduğu üzere; ve Mecâlisü Sa‘leb 367’dedir.
([4]) Ondan sonra el-Mücmel ve Lisân’da: "أي لتذهبن".
([5]) Tekmile el-Mücmel ve Lisân’dan (**متع**). Nâbiga divanında değildir.
([6]) Tekmile el-Cemhere’den (2: 22).
([7]) el-Cemhere’de: "ونكاح المتعة الذي ذكر أحسبه من هذا".
([8]) **الميم**’in fethası ve zammıyla.
([9]) İmru’ul-Kays divanı 14 ve Lisân (**متن**، **خظا**).
([10]) İmru’ul-Kays divanı 152 ve Lisân (**متى**، **يسر**). Ve **يسره**; yani yüzünün hizası; aslı sükûndur, şiir için **السين**’i harekeledi. Ve şöyle rivayet edilir: "يسره" zamm sonra fetha ile: **يسرى**’nın cem‘i; ve كذلك "يسره" iki zamm ile **يسار**’ın cem‘i.
([11]) Hüzeylîler divanı (1: 52), ve Lisân (**متى**).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ت ح
أنبطوا ماءً تباشر به المائح والماتح وهو الذي ينزع الدلو ورجل متوح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بئر متوح‏:‏ قريبة المنزع كأنها تمتح بنفسها‏.‏
ومتح النهار‏:‏ امتد‏.‏
ويوم متّاح‏.‏
وفرسخ متّاح ومدّاد‏:‏ طويل وبيننا وبينهم كذا فرسخاً متّاحاً ويقال‏:‏ لم أر الرجال متحت أعناقها إلى شيء متوحها إلى فلان‏.‏
وبئس ما متحت به أمّه‏:‏ قذفت به‏.‏
ومتحه مائة سوط‏.‏
والإبل تمتّح بأيديها وهو تراوحها كتراوح يدي جاذب الرشاء‏.‏

##### Türkçe

م ت ح
**أنبطوا ماءً**: **المائح** ve **الماتح**’ın onunla doğrudan temas edeceği bir su çıkardılar; o ise kovayı çekip çıkaran kimsedir. Ve **رجل متوح**.

Mecazdan: **بئر متوح**: çekip çıkarma yeri yakın; sanki kendi kendine **تمتح** eder gibidir.

**ومتح النهار**: uzadı.

Ve **يوم متّاح**.

Ve **فرسخ متّاح** ve **مدّاد**: uzun. “Bizimle onların arasında şöyle şöyle fersah, **متّاحاً** (uzun) vardır” denir. Ve “Erkekleri, boyunları bir şeye doğru **متحت** etmiş (uzatmış) olarak görmedim; onun **متوحها**’sı (uzanması) falancayadır” denir.

“Anası onu ne kötü **متحت به**: onunla onu attı (iftira etti).”

Ve “Ona yüz kırbaç **متحه** etti.”

Ve develer elleriyle **تمتّح** eder; bu, ipi çekenin iki elinin gidip gelmesi gibi, onların iki elinin gidip gelmesidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَتْحُ: جَذْبُكَ رِشاءَ الدَّلْو تَمُدُّ بيد وتأْخذ بيد على رأْس البئر؛ مَتَحَ الدلوَ يَمْتَحُها مَتْحاً ومَتَح بها. وقيل: المَتْحُ كالنزع غير أَن المَتْحَ بالقامة، وهي البَكْرَةُ؛ قال:
ولولا أَبو الشَّقْراءِ، ما زالَ ماتِحٌ
يُعالجُ خَطَّاءً بإِحدى الجَرائِر
وقيل: الماتِحُ المُسْتَقِي، والمائحُ: الذي يملأُ الدلو من أَسفل البئر؛ تقول العرب: هو أَبْصَرُ من المائح باسْتِ الماتح؛ تعني أَن الماتح فوق المائح، فالمائح يَرَى الماتحَ ويرى اسْتَه. ويقال: رجل ماتح ورجال مُتَّاحٌ وبعير ماتحٌ وجِمالٌ مَواتح؛ ومنه قول ذي الرمة: ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَرَتْها المَواتِحُ
الجوهري: الماتحُ المستقي، وكذلك المَتُوحُ. يقال: مَتَحَ الماءَ يَمْتَحُه مَتْحاً إِذا نزعه؛ وفي حديث جرير: ما يُقامُ ماتِحُها. الماتحُ المستقي من أَعلى البئر؛ أَراد أَن ماءها جارٍ على وجه الأَرض فليس يقامُ بها ماتح، لأَن الماتح يحتاج إِلى إِقامته على الآبار ليستقي. وتقول: مَتَح الدَّلْوَ يَمْتَحُها مَتْحاً إِذا جذبها مستقياً بها. وماحَها يَميحُها إِذا ملأَها. وبئر مَتُوح: يُمْتَحُ منها على البَكْرَةِ، وقيل: قريبة المَنْزَعِ؛ وقيل: هي التي يُمدُّ منها باليدين على البَكْرَةِ نَزْعاً، والجمع مُتُحٌ.
والإِبل تَتَمَتَّحُ في سيرها: تُراوِحُ أَيديها؛ قال ذو الرمة: لأَيْدي المَهارى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ
وبيننا فَرْسَخٌ مَتْحاً أَي مَدّاً. وفرسخ ماتحٌ ومَتَّاحٌ: ممتدّ، وفي الأَزهري: مَدَّادٌ. وسئل ابن عباس عن السفر الذي تُقْصَرُ فيه الصلاةُ فقال: لا تقصر إِلا في يوم مَتَّاحٍ إِلى الليل؛ أَراد: لا تقصر الصلاة إِلا في مسيرة يوم يمتدّ فيه السير إِلى المَساءِ بلا وَتِيرةٍ ولا نزول.الأَصمعي: يبقال مَتَحَ النهارُ ومَتَحَ الليلُ إِذا طالا. ويوم مَتَّاح: طويل تامّ. يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء. ومَتَحَ النهارُ إِذا طال وامتدّ؛ وكذلك أَمْتَحَ، وكذلك الليلُ. وقولهم: سِرْنا عُقْبَةً مَتُوحاً أَي بعيدة. الجوهري: ومَتَحَ النهار لغة في مَتَعَ ِْإِذا ارْتفع. وليل مَتَّاح أَي طويل. ومَتَح بسَلْحِه ومَتَخَ به: رمى به. ومَتَحَ بها: ضَرَطَ. ومَتَحَ الخمسين: قارَبَها، والخاءُ أَعلى. ومَتَحَه عشرين سوطاً؛ عن ابن الأَعرابي: ضربه. أَبو سعيد: المَتْحُ القَطْع؛ يقال: مَتَحَ الشيءَ ومَتَخَه إِذا قطعه من أَصله. وفي حديث أُبَيٍّ: فلم أَر الرجالَ مَتَحَتْ أَعناقَها إِلى شيء مُتُوحَها إِليه أَي مدت أَعناقها نحوه؛ وقوله: مُتُوحَها مصدر غير جار على فعله، أَو يكون كالشُّكور والكُفور. الأَزهري في ترجمة نَتَحَ: روى أَبو تراب عن بعض العرب: امتَتَحْتُ الشيءَ وانْتَتَحْته وانتزعته بمعنى واحد. ويقال للجراد إِذا ثَبَّتَ أَذْنابه ليَبيضَ: مَتَحَ وأَمْتَح ومَتَّحَ، وبَنَّ وأَبَنَّ وبَنَّنَ، وقَلَزَ وأَقْلَزَ وقَلَّزَ. الأَزهري: ومَتَخَ الجرادُ، بالخاء: مثل مَتَح.

##### Türkçe

**المَتْحُ**: senin kovanın ipini çekmendir; kuyu başında bir elinle uzatır, bir elinle alırsın; **مَتَحَ** kovayı, onu **يَمْتَحُها** **مَتْحاً** ve onunla **مَتَح**. Ve denildi: **المَتْحُ** çekip çıkarma gibidir; ancak **المَتْحَ** boyla (ölçüyle)dir; o da **البَكْرَةُ**dır; dedi ki:
ولولا أَبو الشَّقْراءِ، ما زالَ ماتِحٌ
يُعالجُ خَطَّاءً بإِحدى الجَرائِر

Ve denildi: **الماتِحُ** su çeken (su alan)dır; **المائحُ** ise: kuyunun altından kovayı dolduran kimsedir; Araplar der ki: o, **المائح**’in **الماتح**’ın kıçıyla (kuyruk sokumuyla) görmesinden daha iyi görendir; yani **الماتح** **المائح**’in üstündedir; böylece **المائح** **الماتح**’ı görür ve onun kıçını görür. Ve denilir: adam **ماتح** ve adamlar **مُتَّاحٌ**; ve deve **ماتحٌ** ve develer **مَواتح**; ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَرَتْها المَواتِحُ

Cevherî: **الماتحُ** su çekendir; aynı şekilde **المَتُوحُ** da. Denilir: **مَتَحَ** suyu **يَمْتَحُه** **مَتْحاً**; onu çekip çıkardığı zaman. Ve Cerîr hadîsinde: “**ما يُقامُ ماتِحُها**.” **الماتحُ** kuyunun üstünden su çekendir; muradı: onun suyu yer yüzünde akıcıdır; bu yüzden onda **ماتح** dikilmez (bulundurulmaz); çünkü **الماتح** kuyular üzerinde onu dikmeye muhtaçtır ki su çeksin. Ve dersin: **مَتَحَ** kovayı **يَمْتَحُها** **مَتْحاً**; onunla su çekerek onu çektiği zaman. Ve onu **ماحَها يَميحُها**; onu doldurduğu zaman. Ve kuyu **مَتُوح**: ondan **البَكْرَةِ** üzerinde **يُمْتَحُ**; ve denildi: çekip çıkarılması yakın olandır; ve denildi: iki elle **البَكْرَةِ** üzerinde çekip çıkarma olarak ondan uzatılan (çekilen)dir; çoğulu **مُتُحٌ**.

Ve develer yürüyüşlerinde **تَتَمَتَّحُ**: ellerini (ön ayaklarını) nöbetleşe hareket ettirir; Zü’r-Rumme dedi ki:
لأَيْدي المَهارى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ

Ve aramızda bir fersah **مَتْحاً**; yani uzatma olarak. Ve fersah **ماتحٌ** ve **مَتَّاحٌ**: uzamış; ve Ezherî’de: **مَدَّادٌ**. Ve İbn Abbâs’a namazın kısaltıldığı sefer soruldu da dedi ki: geceye kadar **مَتَّاحٍ** bir günde ancak kısaltırsın; muradı: akşama kadar, ne gevşeklik ne de konaklama olmaksızın, içinde yürüyüşün uzadığı bir günün yürüyüşünde ancak namazı kısaltırsın. el-Asmaî: denilir: **مَتَحَ** gündüz ve **مَتَحَ** gece; uzadıkları zaman. Ve gün **مَتَّاح**: uzun, tam. Bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir. Ve **مَتَحَ** gündüz; uzadığı ve yayıldığı zaman; aynı şekilde **أَمْتَحَ**; aynı şekilde gece de. Ve onların sözü: **سِرْنا عُقْبَةً مَتُوحاً**; yani uzak. Cevherî: ve **مَتَحَ** gündüz, **مَتَعَ**’da bir dildir; yükseldiği zaman. Ve gece **مَتَّاح**; yani uzun. Ve **مَتَح** kendi dışkısıyla ve onunla **مَتَخَ**: onunla attı. Ve onunla **مَتَحَ**: osurdu. Ve **مَتَحَ** elliye: ona yaklaştı; **الخاءُ** daha üstündür. Ve onu yirmi kırbaç **مَتَحَه**; İbnü’l-A‘râbî’den: onu dövdü. Ebû Saîd: **المَتْحُ** kesmedir; denilir: **مَتَحَ** şeyi ve onu **مَتَخَه**; onu kökünden kestiği zaman. Ve Übeyy hadîsinde: “erkeklerin boyunlarını, ona doğru **مَتَحَتْ** (uzattığını) görmedim; ona doğru **مُتُوحَها**’sı olan bir şeye”; yani boyunlarını ona doğru uzattılar; ve onun sözü: **مُتُوحَها** fiiline yürümeyen bir mastardır; yahut **الشُّكور** ve **الكُفور** gibi olur.

Ezherî, **نَتَحَ** tercümesinde: Ebû Turâb’ın bazı Araplardan rivayet ettiğine göre: “şeyi **امتَتَحْتُ** ve onu **انْتَتَحْته** ve onu çekip çıkardım” bir tek mânâdadır. Ve çekirge yumurtlamak için kuyruklarını sabitlediği zaman ona denilir: **مَتَحَ** ve **أَمْتَح** ve **مَتَّحَ**; ve **بَنَّ** ve **أَبَنَّ** ve **بَنَّنَ**; ve **قَلَزَ** ve **أَقْلَزَ** ve **قَلَّزَ**. Ezherî: ve çekirge **مَتَخَ** etti, **الخاء** ile: **مَتَح** gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

متح الماء كمنع، يمتحه متحا: نزعه. وفي اللسان: المتح: نزعك رشاء الدلو تمد بيد وتأخذ بيد على رأس البئر. متح الدلو يمتحها متحا ومتح بها. وقيل: المتح كالنزع، غير أن المتح بالقامة وهي البكرة. وفي الصحاح: الماتح المستقي، وكذلك المتوح. ومتح الدلو متحا، إذا جذبها مستقيا لها. وماحها يميحها، إذا ملأها من أسفل البئر. وتقول العرب: هو أبصر من المائح باست الماتح، يعنى أن الماتح فوق المائح، فالمائح يرى الماتح ويرى استه. قال شيخنا: وعندهم من الضوابط: الأعلى للأعلى، والأسفل للأسفل. ومتحه متحا، إذا صرعه وقلعه. وقال أبو سعيد: متح الشيء ومتخه، إذا قطعه من أصله. ومن المجاز: متحه عشرين سوطا، عن ابن الأعرابي: ضربه. ومتح بها: حبق. ومتح بسلحه ومتخ به: رمى. ومتح الجراد: رز، أي ثبت أذنابه في الأرض ليبيض، كمتح تمتيحا وأمتح. ومثله بن وأبن وبنن، وقلز وأقلز وقلز. وفي التهذيب: ومتخ الجراد، بالخاء، مثل متح. ومن المجاز: متح النهار، إذا ارتفع وامتد، لغة في متع ومن المجاز: بئر متوح، كصبور، يمتح منها، أي يمد منها باليدين على البكرة نزعا, وقيل: قريبة المنزع، كأنها تمتح، بنفسها، كما في الأساس والجمع متح. وعقبة متوح، أي بعيدة، وبيننا فرسخ متحا، أي مدا. وفرسخ ماتح ومتاح: ممتد. وفي التهذيب: مداد. وليل متاح ككتان: طويل وسئل ابن عباس عن السفر الذي تقصر فيه الصلاة فقال: لا تقصر إلا في يوم متاح إلى الليل، أراد لا تقصر الصلاة إلا في مسيرة يوم يمتد فيه السير إلى المساء بلا وتيرة ولا نزول. قال الأصمعي: يقال متح النهار ومتح الليل، إذا طالا، ويوم متاح: طويل تام، يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء ومتح النهار، إذا طال وامتد وكذلك أمتح، وكذلك الليل. ومن المجاز فرس متاح: طويل مداد، أي في السير، كذا في الأساس. وروى أبو تراب عن بعض العرب: انتتحت الشيء وامتتحته: انتزعته، بمعنى واحد، كذا في التهذيب في ترجمة نتح. ومن المجاز الإبل تتمتح في سيرها أي تتروح بأيديها. وفي بعض النسخ، تراوح. وزاد في الأساس: كتراوح يدي جاذب الرشاء، قال ذو الرمة:
  لأيدي المهارى خلفها متمتح ومما يستدرك عليه: رجل ماتح، ورجال متاح، وبعير ماتح، وجمال موتح. ومنه قول ذي الرمة:
  ذمام الركايا أنكزتها المواتح                      ومتح الخمسين: قاربـهـا والخاء أعلى. وفي حديث أبي: فلم أر الرجال متحت أعناقها إلى شيء متوحها إليه، أي مدت أعناقها نحوه. وقوله متوحها، مصدر غير جار على فعله، أو يكون كالشكور والكفور. وفي الأساس: من المجاز: وبئس ما متحت به أمه، أي قذفت به.

##### Türkçe

**متح** suyu, **منع** gibi, onu **متحا** olarak **يمتحه**: onu çekip çıkardı. Ve **اللسان**’da: **المتح**: senin kovanın ipini çekip çıkarman; bir elinle uzanır, bir elinle alırsın; kuyunun başında. **متح** kovayı, onu **متحا** olarak **يمتحها** ve onunla **متح**. Ve denildi ki: **المتح** çekip çıkarma gibidir; ancak **المتح** **القامة** iledir; o da makaradır. Ve **الصحاح**’ta: **الماتح** su çeken (kimsedir); aynı şekilde **المتوح** da. Ve **متح** kovayı **متحا**; onu su çekerek çektiği zaman. Ve onu **ماحها يميحها**; onu kuyunun dibinden doldurduğu zaman. Araplar der ki: O, **المائح**’in **است**’ini gören **الماتح**’tan daha iyi görendir; yani **الماتح**, **المائح**’in üstündedir; böylece **المائح**, **الماتح**’ı görür ve onun **است**’ini görür. Şeyhimiz dedi ki: Ve onlarda kaidelerden: yukarı yukarı içindir, aşağı aşağı içindir. Ve onu **متحه متحا**; onu yere serip kökünden söktüğü zaman. Ebû Saîd dedi ki: **متح** şeyi ve **متخه**; onu kökünden kestiği zaman. Mecazdan: Ona yirmi kırbaç **متحه**; İbnü’l-A‘râbî’den: onu dövdü. Ve onunla **متح بها**: yellenip ses çıkardı. Ve silahıyla **متح بسلحه** ve onunla **متخ به**: attı. **متح** çekirge: **رز**; yani yumurtlamak için kuyruklarını yere sabitledi; **متح تمتيحا** ve **أمتح** gibi. Ve onun benzeri: **بن** ve **أبن** ve **بنن**; ve **قلز** ve **أقلز** ve **قلز**. Ve **التهذيب**’de: ve çekirgeyi **متخ** etti; **الخاء** ile; **متح** gibidir. Mecazdan: **متح** gündüz; yükselip uzadığı zaman; **متع** hakkında bir dildir. Ve mecazdan: **بئر متوح**; **صبور** gibi; ondan **يمتح** edilir; yani makarada iki elle çekerek ondan çekilir; ve denildi ki: çekip çıkarılması yakın; sanki o, kendisiyle **تمتح** eder; **الأساس**’ta böyledir; çoğulu **متح**’tır. Ve **عقبة متوح**: yani uzak. Ve aramızda bir fersah **متحا**: yani uzama. Ve bir fersah **ماتح** ve **متاح**: uzamış. Ve **التهذيب**’de: uzama. Ve **ليل متاح**; **كتان** gibi: uzun. Ve İbn Abbâs’a, namazın kısaltıldığı sefer hakkında soruldu da dedi ki: Geceye kadar **يوم متاح** içinde olmadıkça kısaltma; yani, akşama kadar içinde yürüyüşün kesintisiz ve konaklamasız uzadığı bir gün yürüyüşünde olmadıkça namazı kısaltma. el-Asma‘î dedi ki: **متح** denir gündüz ve **متح** denir gece; uzadıkları zaman. Ve **يوم متاح**: uzun, tam; bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir. Ve **متح** gündüz; uzayıp yayıldığı zaman; aynı şekilde **أمتح**; aynı şekilde gece de. Mecazdan: **فرس متاح**: uzun uzama; yani yürüyüşte; **الأساس**’ta böyledir. Ebû Turâb, bazı Araplardan rivayet etti: **انتتحت** şeyi ve **امتتحته**: onu çekip kopardım; tek bir mânâ ile; **التهذيب**’de **نتح** maddesinin tercümesinde böyledir. Mecazdan: develer yürüyüşlerinde **تتمتح** eder; yani elleriyle dinlenir. Bazı nüshalarda: **تراوح**. Ve **الأساس**’ta ekledi: kova ipini çekenin iki elinin **تراوح** etmesi gibi. Zû’r-Rumme dedi ki:
  **لأيدي المهارى خلفها متمتح**

Ve üzerinde tamamlanacaklardan: **رجل ماتح** ve adamlar **متاح**; ve **بعير ماتح** ve develer **موتح**. Ondandır Zû’r-Rumme’nin sözü:
  **ذمام الركايا أنكزتها المواتح**

Ve **متح الخمسين**: ona yaklaştı; ve **الخاء** daha yüksektir. Ve Übeyy’in hadisinde: “Erkekleri, boyunlarını bir **متوح**’a doğru **متحت** etmiş görmedim”; yani boyunlarını ona doğru uzattı. Ve onun sözü **متوحها**: fiiline uygun yürümeyen bir mastardır; yahut **الشكور** ve **الكفور** gibi olur. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “Ve annesi onunla ne kötü **متح** etti”; yani onu onunla attı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَتَحَ المَآءَ
1 مَتَحَ المَآءَ ذ , aor. مَتَحَ , (inf. n. مَتْحٌ, S,) He drew water: (S, Msb, K:) or he drew up water by means of the pulley and its appertenances. (L.) ― -b2- مَتَحَ الدَّلْوَ He drew out the bucket: (Msb:) or he pulled the rope of the bucket, drawing [the rope] with one hand, and taking [it to draw again] with the other hand, at the head of the well; as also مَتَحَ بِالدَّلْوِ. (L.) -A2- مَتَحَ بِهَا Pepedit. (S, K.) ― -b2- مَتَحَ بِسَلْحِهِ Alvum dejecit; (S, K;) as also مَتَخَ بِهِ. (TA.) -A3- مَتَحَ النَّهَارُ (tropical:) The day advanced, the sun becoming high: (S, K:) a dial. form of مَتَعَ: (S:) became prolonged. (TA.) ― -b2- مَتَحَ, and ↓ امتح, (tropical:) It (a day, and a night,) was long, or prolonged. Said of a summer-day and of a winter-night. (As.)

4 أَمْتَحَ see 1.

الاِبِلُ تَتَمَتَّحُ فِى سَيْرِهَا
5 الاِبِلُ تَتَمَتَّحُ فِى سَيْرِهَا ذ (tropical:) The camels move their fore-legs alternately تُرَاوِحُ بِأَيْدِيهَا, A, and some copies of the K; in other copies of the K, تَتَرَوَّحُ;) in going along, (K,) like as the drawer of water moves alternately his two arms. (A.)

امتتح
8 امتتح ذ He pulled out a thing: (Aboo-Turáb and T, art. نتح, and K:) as also اِنْتَتَحَ. (Aboo-Turáb and T, ubi supra.)

مَتْحٌ
مَتْحٌ ذ inf. n. of 1: see مَتُوحٌ.

بئْرٌ مَتُوحٌ
بئْرٌ مَتُوحٌ ذ (tropical:) A well from which one draws water with the two hands by means of the pulley: (S, L, K:) or, of which the bottom, or part from which the water is drawn, is near to the mouth: pl. مُتُحٌ. (L.) [See also جَرُورٌ.] ― -b2- [You say,] سِرْنَا عُقْبَةً مَتُوحًا [in the CK عَقبَةَ] (tropical:) We proceeded a long march. (S, L, K, *) ― -b3- ↓ بَيْنَنَا فَرْسَحٌ مَتْحًا, and ↓ مَاتِحٌ, and ↓ مَتَّاحٌ, (tropical:) Between us is a long league. (L.) ― -b4- لَيْلٌ مَتَّاحٌ (tropical:) A long night. (S, K.) ― -b5- اِلَى اللَّيْلِ ↓ يَوْمٌ مَتَّاحٌ (tropical:) A day in which travelling is prolonged until the evening without intermission or alighting. (L.) See مَاتِحٌ.

مَتَّاحٌ
مَتَّاحٌ ذ : see مَتُوحٌ. ― -b2- فَرَسٌ مَتَّاحٌ (tropical:) A long horse, (A, TA,) that stretches himself out much or takes long steps, مَدَّادٌ, (A, K,) in going along. (TA.)

مَاتِحٌ
مَاتِحٌ ذ and ↓ مَتُوحٌ A drawer of water; (S;) applied to a man who draws the water from the mouth of the well: one who draws it from the bottom being called مَائِحٌ: pl. of مَاتِحٌ, مُتَّاحٌ. (L.) ― -b2- مَاتِحٌ A camel that draws water: pl. مَوَاتِحُ. (L.) [See an ex. in a verse cited voce ذَمَّةٌ.] ― -b3- See متُوحٌ.

##### Türkçe

**مَتَحَ المَآءَ**
1 **مَتَحَ المَآءَ** ذ , muzâri‘ı **مَتَحَ** , (mast. is. **مَتْحٌ**, S,) Su çekti: (S, Msb, K:) yahut makara ve onun eklentileri vasıtasıyla suyu yukarı çekti. (L.) ― -b2- **مَتَحَ الدَّلْوَ** Kovayı çıkardı: (Msb:) yahut kuyunun başında, kovayı çekerken ipin bir ucunu bir eliyle çekip, öteki eliyle [yeniden çekmek için] alarak, kovanın ipini çekti; bunun gibi **مَتَحَ بِالدَّلْوِ**. (L.) -A2- **مَتَحَ بِهَا** Dışkıladı. (S, K.) ― -b2- **مَتَحَ بِسَلْحِهِ** Dışkısını attı; (S, K;) bunun gibi **مَتَخَ بِهِ**. (TA.) -A3- **مَتَحَ النَّهَارُ** (mecaz:) Gün ilerledi, güneş yükselerek: (S, K:) **مَتَعَ**’ın bir lehçe şeklidir: (S:) uzadı. (TA.) ― -b2- **مَتَحَ**, ve ↓ **امتح**, (mecaz:) O (bir gün ve bir gece) uzun oldu, yahut uzadı. Yaz gününe ve kış gecesine söylenir. (As.)

4 **أَمْتَحَ** 1’e bak.

**الاِبِلُ تَتَمَتَّحُ فِى سَيْرِهَا**
5 **الاِبِلُ تَتَمَتَّحُ فِى سَيْرِهَا** ذ (mecaz:) Develer yürüyüşlerinde ön ayaklarını dönüşümlü hareket ettirirler **تُرَاوِحُ بِأَيْدِيهَا**, A, ve K’nın bazı nüshaları; K’nın diğer nüshalarında, **تَتَرَوَّحُ**;) yürüyüp giderken, (K,) su çekenin iki kolunu dönüşümlü hareket ettirmesi gibi. (A.)

**امتتح**
8 **امتتح** ذ Bir şeyi çekip çıkardı: (Aboo-Turáb ve T, md. **نتح**, ve K:) bunun gibi **اِنْتَتَحَ**. (Aboo-Turáb ve T, yukarıda anılan yerde.)

**مَتْحٌ**
**مَتْحٌ** ذ 1’in mastar ismidir: **مَتُوحٌ**’a bak.

**بئْرٌ مَتُوحٌ**
**بئْرٌ مَتُوحٌ** ذ (mecaz:) Makara vasıtasıyla iki elle su çekilen kuyu: (S, L, K:) yahut tabanı, ya da suyun çekildiği kısmı, ağza yakın olan [kuyu]: çoğulu **مُتُحٌ**. (L.) [Ayrıca **جَرُورٌ**’a bak.] ― -b2- [Dersin ki,] **سِرْنَا عُقْبَةً مَتُوحًا** [CK’de **عَقبَةَ**] (mecaz:) Uzun bir yürüyüş yaptık. (S, L, K, *) ― -b3- ↓ **بَيْنَنَا فَرْسَحٌ مَتْحًا**, ve ↓ **مَاتِحٌ**, ve ↓ **مَتَّاحٌ**, (mecaz:) Aramızda uzun bir fersah vardır. (L.) ― -b4- **لَيْلٌ مَتَّاحٌ** (mecaz:) Uzun bir gece. (S, K.) ― -b5- اِلَى اللَّيْلِ ↓ **يَوْمٌ مَتَّاحٌ** (mecaz:) Akşama kadar, ara vermeksizin yahut konaklamaksızın yolculuğun uzadığı bir gün. (L.) **مَاتِحٌ**’a bak.

**مَتَّاحٌ**
**مَتَّاحٌ** ذ : **مَتُوحٌ**’a bak. ― -b2- **فَرَسٌ مَتَّاحٌ** (mecaz:) Uzun bir at, (A, TA,) yürüyüşte kendini çok uzatan yahut uzun adımlar atan, **مَدَّادٌ**, (A, K). (TA.)

**مَاتِحٌ**
**مَاتِحٌ** ذ ve ↓ **مَتُوحٌ** Su çeken; (S;) kuyunun ağzından su çeken adama uygulanır: onu dipten çeken kimseye **مَائِحٌ** denir: **مَاتِحٌ**’in çoğulu, **مُتَّاحٌ**. (L.) ― -b2- **مَاتِحٌ** Su çeken deve: çoğulu **مَوَاتِحُ**. (L.) [**ذَمَّةٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] ― -b3- **متُوحٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَتَحَ
مَتَحَ A ( n. ac. مَتْح 1 ),
a.  Drew up ( water ).

b.  Pulled, tore out; extracted.

c.  Deposited its eggs ( locust ).

d.  Was long.

e.  Knocked down.

f.  [ Bi ], Voided ( ex- crement ). II,  see I (c) . IV,  see I (c) , ( d ). V, Paced along; racked ( camel ). VIII,  see I (b) .

مَتْح
مَتْح 1 ,
a.  see 28 .

مَاْتِح
مَاْتِح 21 , ( pl. مُتَّاْح 29 ,  مَوَاْتِحُ 41 ),
a.  Drawer of water.

b.  see 28 .

مَتُوْح
مَتُوْح 26 , ( pl. مُتُح 10 ),
a.  see 21 (a) .

b.  Draw-well.

c.  see 28 .

مَتَّاْح
مَتَّاْح 28 ,
a.  Long, protracted.

##### Türkçe

**مَتَحَ**
**مَتَحَ** A (mastar-ı isim: **مَتْح** 1),
a. (suyu) yukarı çekti.

b. Çekti, koparıp çıkardı; çıkardı.

c. (çekirge) yumurtalarını bıraktı.

d. Uzun oldu.

e. Yere serdi.

f. [Bi], dışkı çıkardı. II, I (c)’ye bak. IV, I (c), (d)’ye bak. V, Boylu boyunca yürüdü; (deveyi) yordu. VIII, I (b)’ye bak.

**مَتْح**
**مَتْح** 1,
a. 28’e bak.

**مَاْتِح**
**مَاْتِح** 21, (çoğulu: **مُتَّاْح** 29, **مَوَاْتِحُ** 41),
a. Su çeken.

b. 28’e bak.

**مَتُوْح**
**مَتُوْح** 26, (çoğulu: **مُتُح** 10),
a. 21 (a)’ya bak.

b. Su kuyusu.

c. 28’e bak.

**مَتَّاْح**
**مَتَّاْح** 28,
a. Uzun, uzatılmış.
