# متح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [متح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: متح

المَتْحُ: جَذْبُكَ رِشاءَ الدَّلْو تَمُدُّ بيد وتأْخذ بيد على رأْس البئر؛ مَتَحَ الدلوَ يَمْتَحُها مَتْحاً ومَتَح بها. وقيل: المَتْحُ كالنزع غير أَن المَتْحَ بالقامة، وهي البَكْرَةُ؛ قال:
ولولا أَبو الشَّقْراءِ، ما زالَ ماتِحٌ
يُعالجُ خَطَّاءً بإِحدى الجَرائِر
وقيل: الماتِحُ المُسْتَقِي، والمائحُ: الذي يملأُ الدلو من أَسفل البئر؛ تقول العرب: هو أَبْصَرُ من المائح باسْتِ الماتح؛ تعني أَن الماتح فوق المائح، فالمائح يَرَى الماتحَ ويرى اسْتَه. ويقال: رجل ماتح ورجال مُتَّاحٌ وبعير ماتحٌ وجِمالٌ مَواتح؛ ومنه قول ذي الرمة: ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَرَتْها المَواتِحُ
الجوهري: الماتحُ المستقي، وكذلك المَتُوحُ. يقال: مَتَحَ الماءَ يَمْتَحُه مَتْحاً إِذا نزعه؛ وفي حديث جرير: ما يُقامُ ماتِحُها. الماتحُ المستقي من أَعلى البئر؛ أَراد أَن ماءها جارٍ على وجه الأَرض فليس يقامُ بها ماتح، لأَن الماتح يحتاج إِلى إِقامته على الآبار ليستقي. وتقول: مَتَح الدَّلْوَ يَمْتَحُها مَتْحاً إِذا جذبها مستقياً بها. وماحَها يَميحُها إِذا ملأَها. وبئر مَتُوح: يُمْتَحُ منها على البَكْرَةِ، وقيل: قريبة المَنْزَعِ؛ وقيل: هي التي يُمدُّ منها باليدين على البَكْرَةِ نَزْعاً، والجمع مُتُحٌ.
والإِبل تَتَمَتَّحُ في سيرها: تُراوِحُ أَيديها؛ قال ذو الرمة: لأَيْدي المَهارى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ
وبيننا فَرْسَخٌ مَتْحاً أَي مَدّاً. وفرسخ ماتحٌ ومَتَّاحٌ: ممتدّ، وفي الأَزهري: مَدَّادٌ. وسئل ابن عباس عن السفر الذي تُقْصَرُ فيه الصلاةُ فقال: لا تقصر إِلا في يوم مَتَّاحٍ إِلى الليل؛ أَراد: لا تقصر الصلاة إِلا في مسيرة يوم يمتدّ فيه السير إِلى المَساءِ بلا وَتِيرةٍ ولا نزول.الأَصمعي: يبقال مَتَحَ النهارُ ومَتَحَ الليلُ إِذا طالا. ويوم مَتَّاح: طويل تامّ. يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء. ومَتَحَ النهارُ إِذا طال وامتدّ؛ وكذلك أَمْتَحَ، وكذلك الليلُ. وقولهم: سِرْنا عُقْبَةً مَتُوحاً أَي بعيدة. الجوهري: ومَتَحَ النهار لغة في مَتَعَ ِْإِذا ارْتفع. وليل مَتَّاح أَي طويل. ومَتَح بسَلْحِه ومَتَخَ به: رمى به. ومَتَحَ بها: ضَرَطَ. ومَتَحَ الخمسين: قارَبَها، والخاءُ أَعلى. ومَتَحَه عشرين سوطاً؛ عن ابن الأَعرابي: ضربه. أَبو سعيد: المَتْحُ القَطْع؛ يقال: مَتَحَ الشيءَ ومَتَخَه إِذا قطعه من أَصله. وفي حديث أُبَيٍّ: فلم أَر الرجالَ مَتَحَتْ أَعناقَها إِلى شيء مُتُوحَها إِليه أَي مدت أَعناقها نحوه؛ وقوله: مُتُوحَها مصدر غير جار على فعله، أَو يكون كالشُّكور والكُفور. الأَزهري في ترجمة نَتَحَ: روى أَبو تراب عن بعض العرب: امتَتَحْتُ الشيءَ وانْتَتَحْته وانتزعته بمعنى واحد. ويقال للجراد إِذا ثَبَّتَ أَذْنابه ليَبيضَ: مَتَحَ وأَمْتَح ومَتَّحَ، وبَنَّ وأَبَنَّ وبَنَّنَ، وقَلَزَ وأَقْلَزَ وقَلَّزَ. الأَزهري: ومَتَخَ الجرادُ، بالخاء: مثل مَتَح.

### Türkçe

**المَتْحُ**: senin kovanın ipini çekmendir; kuyu başında bir elinle uzatır, bir elinle alırsın; **مَتَحَ** kovayı, onu **يَمْتَحُها** **مَتْحاً** ve onunla **مَتَح**. Ve denildi: **المَتْحُ** çekip çıkarma gibidir; ancak **المَتْحَ** boyla (ölçüyle)dir; o da **البَكْرَةُ**dır; dedi ki:
ولولا أَبو الشَّقْراءِ، ما زالَ ماتِحٌ
يُعالجُ خَطَّاءً بإِحدى الجَرائِر

Ve denildi: **الماتِحُ** su çeken (su alan)dır; **المائحُ** ise: kuyunun altından kovayı dolduran kimsedir; Araplar der ki: o, **المائح**’in **الماتح**’ın kıçıyla (kuyruk sokumuyla) görmesinden daha iyi görendir; yani **الماتح** **المائح**’in üstündedir; böylece **المائح** **الماتح**’ı görür ve onun kıçını görür. Ve denilir: adam **ماتح** ve adamlar **مُتَّاحٌ**; ve deve **ماتحٌ** ve develer **مَواتح**; ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَرَتْها المَواتِحُ

Cevherî: **الماتحُ** su çekendir; aynı şekilde **المَتُوحُ** da. Denilir: **مَتَحَ** suyu **يَمْتَحُه** **مَتْحاً**; onu çekip çıkardığı zaman. Ve Cerîr hadîsinde: “**ما يُقامُ ماتِحُها**.” **الماتحُ** kuyunun üstünden su çekendir; muradı: onun suyu yer yüzünde akıcıdır; bu yüzden onda **ماتح** dikilmez (bulundurulmaz); çünkü **الماتح** kuyular üzerinde onu dikmeye muhtaçtır ki su çeksin. Ve dersin: **مَتَحَ** kovayı **يَمْتَحُها** **مَتْحاً**; onunla su çekerek onu çektiği zaman. Ve onu **ماحَها يَميحُها**; onu doldurduğu zaman. Ve kuyu **مَتُوح**: ondan **البَكْرَةِ** üzerinde **يُمْتَحُ**; ve denildi: çekip çıkarılması yakın olandır; ve denildi: iki elle **البَكْرَةِ** üzerinde çekip çıkarma olarak ondan uzatılan (çekilen)dir; çoğulu **مُتُحٌ**.

Ve develer yürüyüşlerinde **تَتَمَتَّحُ**: ellerini (ön ayaklarını) nöbetleşe hareket ettirir; Zü’r-Rumme dedi ki:
لأَيْدي المَهارى خَلْفَها مُتَمَتَّحُ

Ve aramızda bir fersah **مَتْحاً**; yani uzatma olarak. Ve fersah **ماتحٌ** ve **مَتَّاحٌ**: uzamış; ve Ezherî’de: **مَدَّادٌ**. Ve İbn Abbâs’a namazın kısaltıldığı sefer soruldu da dedi ki: geceye kadar **مَتَّاحٍ** bir günde ancak kısaltırsın; muradı: akşama kadar, ne gevşeklik ne de konaklama olmaksızın, içinde yürüyüşün uzadığı bir günün yürüyüşünde ancak namazı kısaltırsın. el-Asmaî: denilir: **مَتَحَ** gündüz ve **مَتَحَ** gece; uzadıkları zaman. Ve gün **مَتَّاح**: uzun, tam. Bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir. Ve **مَتَحَ** gündüz; uzadığı ve yayıldığı zaman; aynı şekilde **أَمْتَحَ**; aynı şekilde gece de. Ve onların sözü: **سِرْنا عُقْبَةً مَتُوحاً**; yani uzak. Cevherî: ve **مَتَحَ** gündüz, **مَتَعَ**’da bir dildir; yükseldiği zaman. Ve gece **مَتَّاح**; yani uzun. Ve **مَتَح** kendi dışkısıyla ve onunla **مَتَخَ**: onunla attı. Ve onunla **مَتَحَ**: osurdu. Ve **مَتَحَ** elliye: ona yaklaştı; **الخاءُ** daha üstündür. Ve onu yirmi kırbaç **مَتَحَه**; İbnü’l-A‘râbî’den: onu dövdü. Ebû Saîd: **المَتْحُ** kesmedir; denilir: **مَتَحَ** şeyi ve onu **مَتَخَه**; onu kökünden kestiği zaman. Ve Übeyy hadîsinde: “erkeklerin boyunlarını, ona doğru **مَتَحَتْ** (uzattığını) görmedim; ona doğru **مُتُوحَها**’sı olan bir şeye”; yani boyunlarını ona doğru uzattılar; ve onun sözü: **مُتُوحَها** fiiline yürümeyen bir mastardır; yahut **الشُّكور** ve **الكُفور** gibi olur.

Ezherî, **نَتَحَ** tercümesinde: Ebû Turâb’ın bazı Araplardan rivayet ettiğine göre: “şeyi **امتَتَحْتُ** ve onu **انْتَتَحْته** ve onu çekip çıkardım” bir tek mânâdadır. Ve çekirge yumurtlamak için kuyruklarını sabitlediği zaman ona denilir: **مَتَحَ** ve **أَمْتَح** ve **مَتَّحَ**; ve **بَنَّ** ve **أَبَنَّ** ve **بَنَّنَ**; ve **قَلَزَ** ve **أَقْلَزَ** ve **قَلَّزَ**. Ezherî: ve çekirge **مَتَخَ** etti, **الخاء** ile: **مَتَح** gibidir.
