# متح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [متح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: متح

متح الماء كمنع، يمتحه متحا: نزعه. وفي اللسان: المتح: نزعك رشاء الدلو تمد بيد وتأخذ بيد على رأس البئر. متح الدلو يمتحها متحا ومتح بها. وقيل: المتح كالنزع، غير أن المتح بالقامة وهي البكرة. وفي الصحاح: الماتح المستقي، وكذلك المتوح. ومتح الدلو متحا، إذا جذبها مستقيا لها. وماحها يميحها، إذا ملأها من أسفل البئر. وتقول العرب: هو أبصر من المائح باست الماتح، يعنى أن الماتح فوق المائح، فالمائح يرى الماتح ويرى استه. قال شيخنا: وعندهم من الضوابط: الأعلى للأعلى، والأسفل للأسفل. ومتحه متحا، إذا صرعه وقلعه. وقال أبو سعيد: متح الشيء ومتخه، إذا قطعه من أصله. ومن المجاز: متحه عشرين سوطا، عن ابن الأعرابي: ضربه. ومتح بها: حبق. ومتح بسلحه ومتخ به: رمى. ومتح الجراد: رز، أي ثبت أذنابه في الأرض ليبيض، كمتح تمتيحا وأمتح. ومثله بن وأبن وبنن، وقلز وأقلز وقلز. وفي التهذيب: ومتخ الجراد، بالخاء، مثل متح. ومن المجاز: متح النهار، إذا ارتفع وامتد، لغة في متع ومن المجاز: بئر متوح، كصبور، يمتح منها، أي يمد منها باليدين على البكرة نزعا, وقيل: قريبة المنزع، كأنها تمتح، بنفسها، كما في الأساس والجمع متح. وعقبة متوح، أي بعيدة، وبيننا فرسخ متحا، أي مدا. وفرسخ ماتح ومتاح: ممتد. وفي التهذيب: مداد. وليل متاح ككتان: طويل وسئل ابن عباس عن السفر الذي تقصر فيه الصلاة فقال: لا تقصر إلا في يوم متاح إلى الليل، أراد لا تقصر الصلاة إلا في مسيرة يوم يمتد فيه السير إلى المساء بلا وتيرة ولا نزول. قال الأصمعي: يقال متح النهار ومتح الليل، إذا طالا، ويوم متاح: طويل تام، يقال ذلك لنهار الصيف وليل الشتاء ومتح النهار، إذا طال وامتد وكذلك أمتح، وكذلك الليل. ومن المجاز فرس متاح: طويل مداد، أي في السير، كذا في الأساس. وروى أبو تراب عن بعض العرب: انتتحت الشيء وامتتحته: انتزعته، بمعنى واحد، كذا في التهذيب في ترجمة نتح. ومن المجاز الإبل تتمتح في سيرها أي تتروح بأيديها. وفي بعض النسخ، تراوح. وزاد في الأساس: كتراوح يدي جاذب الرشاء، قال ذو الرمة:
  لأيدي المهارى خلفها متمتح ومما يستدرك عليه: رجل ماتح، ورجال متاح، وبعير ماتح، وجمال موتح. ومنه قول ذي الرمة:
  ذمام الركايا أنكزتها المواتح                      ومتح الخمسين: قاربـهـا والخاء أعلى. وفي حديث أبي: فلم أر الرجال متحت أعناقها إلى شيء متوحها إليه، أي مدت أعناقها نحوه. وقوله متوحها، مصدر غير جار على فعله، أو يكون كالشكور والكفور. وفي الأساس: من المجاز: وبئس ما متحت به أمه، أي قذفت به.

### Türkçe

**متح** suyu, **منع** gibi, onu **متحا** olarak **يمتحه**: onu çekip çıkardı. Ve **اللسان**’da: **المتح**: senin kovanın ipini çekip çıkarman; bir elinle uzanır, bir elinle alırsın; kuyunun başında. **متح** kovayı, onu **متحا** olarak **يمتحها** ve onunla **متح**. Ve denildi ki: **المتح** çekip çıkarma gibidir; ancak **المتح** **القامة** iledir; o da makaradır. Ve **الصحاح**’ta: **الماتح** su çeken (kimsedir); aynı şekilde **المتوح** da. Ve **متح** kovayı **متحا**; onu su çekerek çektiği zaman. Ve onu **ماحها يميحها**; onu kuyunun dibinden doldurduğu zaman. Araplar der ki: O, **المائح**’in **است**’ini gören **الماتح**’tan daha iyi görendir; yani **الماتح**, **المائح**’in üstündedir; böylece **المائح**, **الماتح**’ı görür ve onun **است**’ini görür. Şeyhimiz dedi ki: Ve onlarda kaidelerden: yukarı yukarı içindir, aşağı aşağı içindir. Ve onu **متحه متحا**; onu yere serip kökünden söktüğü zaman. Ebû Saîd dedi ki: **متح** şeyi ve **متخه**; onu kökünden kestiği zaman. Mecazdan: Ona yirmi kırbaç **متحه**; İbnü’l-A‘râbî’den: onu dövdü. Ve onunla **متح بها**: yellenip ses çıkardı. Ve silahıyla **متح بسلحه** ve onunla **متخ به**: attı. **متح** çekirge: **رز**; yani yumurtlamak için kuyruklarını yere sabitledi; **متح تمتيحا** ve **أمتح** gibi. Ve onun benzeri: **بن** ve **أبن** ve **بنن**; ve **قلز** ve **أقلز** ve **قلز**. Ve **التهذيب**’de: ve çekirgeyi **متخ** etti; **الخاء** ile; **متح** gibidir. Mecazdan: **متح** gündüz; yükselip uzadığı zaman; **متع** hakkında bir dildir. Ve mecazdan: **بئر متوح**; **صبور** gibi; ondan **يمتح** edilir; yani makarada iki elle çekerek ondan çekilir; ve denildi ki: çekip çıkarılması yakın; sanki o, kendisiyle **تمتح** eder; **الأساس**’ta böyledir; çoğulu **متح**’tır. Ve **عقبة متوح**: yani uzak. Ve aramızda bir fersah **متحا**: yani uzama. Ve bir fersah **ماتح** ve **متاح**: uzamış. Ve **التهذيب**’de: uzama. Ve **ليل متاح**; **كتان** gibi: uzun. Ve İbn Abbâs’a, namazın kısaltıldığı sefer hakkında soruldu da dedi ki: Geceye kadar **يوم متاح** içinde olmadıkça kısaltma; yani, akşama kadar içinde yürüyüşün kesintisiz ve konaklamasız uzadığı bir gün yürüyüşünde olmadıkça namazı kısaltma. el-Asma‘î dedi ki: **متح** denir gündüz ve **متح** denir gece; uzadıkları zaman. Ve **يوم متاح**: uzun, tam; bu, yaz gündüzü ve kış gecesi için söylenir. Ve **متح** gündüz; uzayıp yayıldığı zaman; aynı şekilde **أمتح**; aynı şekilde gece de. Mecazdan: **فرس متاح**: uzun uzama; yani yürüyüşte; **الأساس**’ta böyledir. Ebû Turâb, bazı Araplardan rivayet etti: **انتتحت** şeyi ve **امتتحته**: onu çekip kopardım; tek bir mânâ ile; **التهذيب**’de **نتح** maddesinin tercümesinde böyledir. Mecazdan: develer yürüyüşlerinde **تتمتح** eder; yani elleriyle dinlenir. Bazı nüshalarda: **تراوح**. Ve **الأساس**’ta ekledi: kova ipini çekenin iki elinin **تراوح** etmesi gibi. Zû’r-Rumme dedi ki:
  **لأيدي المهارى خلفها متمتح**

Ve üzerinde tamamlanacaklardan: **رجل ماتح** ve adamlar **متاح**; ve **بعير ماتح** ve develer **موتح**. Ondandır Zû’r-Rumme’nin sözü:
  **ذمام الركايا أنكزتها المواتح**

Ve **متح الخمسين**: ona yaklaştı; ve **الخاء** daha yüksektir. Ve Übeyy’in hadisinde: “Erkekleri, boyunlarını bir **متوح**’a doğru **متحت** etmiş görmedim”; yani boyunlarını ona doğru uzattı. Ve onun sözü **متوحها**: fiiline uygun yürümeyen bir mastardır; yahut **الشكور** ve **الكفور** gibi olur. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “Ve annesi onunla ne kötü **متح** etti”; yani onu onunla attı.
