# متع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: متع

متع النهار، كمنع يمتع متوعا، بالضم : ارتفع وطال، كما في الصحاح، زاد غيره: وامتد وتعالى، وهو مجاز، كما صرح به الزمخشري، وأنشد الصاغاني لسويد اليشكري:
  يسبح الآل على أعلامهـا                      وعلى البيد إذا اليومث متع وهكذا أنشده ابن بري أيضا وأنشد الليث:
  وأدركنا بها حكم بن عمرو                      وقد متع النهار بنا فزالا وقيل: متع النهار متوعا: إذا ارتفع غاية الارتفاع، وهو ما قبل الزوال، كما في الأساس.
 ومن المجاز متع الضحى وتلع: بلغ آخر غايته، وهو عند الضحى الأكبر، يقال جئته وقت الضحى الماتع، وهو الأكبر، أو متع الضحى متوعا: ترجل وبلغ الغاية، وذلك عند أول الضحى، ومنه حديث ابن عباس: أنه كان يفتي الناس حتى إذا متع الضحى وسئم.....
 ومن المجاز متع بفلان متعا بالفتح، ويضم أي: كاذبه.
 ومن المجاز: متع السراب، متوعا: ارتفع في أول النهارز ومن المجاز: متع الحبل متوعا،أي: أشتد وذلك إذا جاد فتله.
 ومن المجاز: متع النبيذ متوعا: إذا اشتدت حمرته، يقال: نبيذ:ماتع، وكذلك خل ماتع، أي: شديدان في الحمرة، وذلك إذا بلغا.
 ومن المجاز: متع الرجل متوعا: جاد وظرف، وكمل في خصال الخير، كمتع، ككرم.
 ومن المجاز: متع بالشيء متعا، بالفتح: وعليه اقتصر الجوهري ومتعة بالضم، أي:ذهب به، يقال: لئن اشتريت هذا الغلام لتمتعن منه بغلام صالح، أي: لتذهبن به، نقله الجوهري والزمخشري والصاغاني إلا أن في نص الجوهري لتمتعن بالتشديد، لأنه أورده بعد قوله: والمتاع أيضا: المنفعة وما تمتع به، وقد متع به يمتع متعا، يقال: لئن اشتريت إلى آخره، وأنشد للمشعث:
  تمتع يا مثشعـث إن شـيئا                      سبقت به الممات هو المتاع قال: وبهذا البيت سمي مشعثا.
 والماتع: الطويل من كل شيء، وقد متع الشيء متوعا، كما في الصحاح يقال: جبل ماتع، أي: طويل مرتفع، ونخلة ماتعة، وفي حديث كعب والدجال: يسخر معه جبل ماتع، خلاطه ثريد أي: شاهق.
 ومن المجاز الماتع: الجيد البالغ في الجودة من كل شيء، قاله أبو عمرو، وأنشد:
  خذه فقد أعطيتـه جـيدا                      قد أحكمت صنعته ماتعا والماتع: الفاضل المرتفع من الموازين، أو الراجح الزائد، وفي بعض النسخ: والراجح ومنه قول النابغة الذبياني:
  إلى خير دين نسكه قد علمته                      وميزانه في سورة البر ماتع قال الجوهري: أي: راجح زائد.
 قلت: وبه يفسر أيضا قول حسان، رضي الله عنه:
  إن سابقوا الناس يوما فاز سبقهـم                      أو وازنوا أهل مجد بالندى متعوا أي: فضلوا، وارتفعوا، أو رجحوا وزادوا.

  والماتع: الجيد الفتل من الحبال والماتع: الشديد الحمرة من النبيذ والخل، وقد متع متوعا في كل ذلك.
 وماتع، بلا لام: والد كعب الحبر، وقد تقدم ذكره في حبر والمتاع: المنفعة ومنه حديث ابن الأكوع: قالوا يا رسول الله، لولا متعتنا به أي تركتنا ننتفع به، وبه فسرت الآية ليس عليكم جناح أن تدخلوا بيوتا غير مسكونة فيها متاع لكم جاء في التفسير أنه عنى بها الخرابات التي يدخلها أبناء السبيل للانتفاص من بول أو خلاء، ومعنى قوله عز وجل: فيها متاع لكم أي منفعة لكم، تقضون فيها حوائجكم مستترين عن الأبصار ورؤية الناس، فذلك المتاع، والله أعلم بما أراد.
 والمتاع: السلعة.
 والمتاع: الأداة، ومنه الحديث: أنه حرم شجر المدينة ورخص في الهش، ومتاع الناضح أراد أداة البعير التي تؤخذ من الشجر.
 والمتاع: كل ما تمتعت به، كذا في الصحاح زاد غيره: من الحوائج ونص الليث: المتاع: ما يستمتع به الإنسان في حوائجه، وقال الأزهري: المتاع في الأصل: كل شيء ينتفع به، ويتبلغ به ويتزود، قال الليث: والدنيا متاع الغرور، أراد: إنما العيش متاع أيام، ثم يزول، أي: بقاء أيام ج: أمتعة، كما في العين.
 وقوله تعالى: ابتغاء حلية أي: ذهب وفضة أو متاع أي: حديد وصفر ونحاس ورصاص كذا في العباب، وتبعه المصنف في البصائر.
 والمتعة، بالضم والكسر اقتصر الجوهري على الضم، والكسر نقله الصاغاني في التكملة: اسم لتمتيع، كالمتاع، وفي العباب: المتعة، والمتاع: اسمان يقومان مقام المصدر الحقيقي وهو التمتيع، وهو في اللسان أيضا هكذا قال، ومنه قوله تعالى: متاعا إلى الحول غير إخراج أراد: متعوهن تمتيعا، فوضع متاعا موضع تمتيع، ولذلك عداه بإلى، أي: انفعوهن بما توصون به لهن من صلة تقوتهن إلى الحول.
 ومن المجاز: المتعة، بالضم: أن تتزوج امرأة تتمتع بها أياما، ثم تخلي سبيلها، وكان ذلك بمكة حرسها الله تعالى ثلاثة أيام، حين حجوا مع النبي صلى الله عليه وسلم ثم حرمها الله تعالى إلى يوم القيامة، كان الرجل يشارط المرأة شرطا على شيء بأجل معلوم، ويعطيها شيئا، فيستحل بذلك فرجها، ثم يخل سبيلها من غير تزويج ولا طلاق، كما في العباب.
 وقال الزجاج،في قوله تعالى في سورة النساء: فما استمتعتم به منهن فآتوهن أجورهن فريضة هذه الآية قد غلط فيها قوم غلطا عظيما، لجهلهم باللغة، وذلك أنهم ذهبوا إلى قوله: فما استمتعتم به منهن من المتعة التي أجمع أهل العلم أنها حرام، وإنما معنى فما استمتعتم به منهن: فما نكحتم منهن على الشريطة التي جرى في الآية آية الإحصان: أن تبتغوا بأموالكم محصنين، أي: عاقدين التزويج، أي: فما استمتعتم به منهن على عقد التزويج الذي جرى ذكره آنفا: فآتوهن أجورهن، أي: مهورهن فريضة، فإن استمع بالدخول بها آتى المهر تاما، وإن استمتع بعقد النكاح آتى نصف المهر.

  قال الأزهري: فإن احتج محتج من الروافض بما يروى عن ابن عباس أنه كان يراها حلالا، وأنه كان يقرؤها: فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمى فالثابت عندنا أن ابن عباس كان يراها حلالا، ثم لما وقف على نهي النبي صلى الله عليه وسلم رجع عن إحلالها.
 ثم قال: وقد صح النهي عن المتعة الشرطية من جهات لو لم يكن فيه إلا ما روي عن أمير المؤمنين علي بن ابي طالب، رضي الله عنه، ونهيه ابن عباس عنها لكان كافيا، وقد كان مباحا في أول الإسلام، ثم حرم، وهو الآن جائز عند الشيعة.
 ومن المجاز أيضا: متعة الحج، وهو: أن تضم عمرة إلى حجك، وقد تمتعت وصورته: أن يحرم بالعمرة في أشهر الحج، فإذا أحرم بالعمرة بعد إهلاله شوالا فقد صار متمتعا بالعمرة إلى الحج، وسمي به لأنه إذا قدم مكة، وطاف بالبيت، وسعى بين الصفا والمروة، حل من عمرته وحلق رأسه، وذبح نسكه الواجب عليه لتمتعه، وحل له كل شيء كان حرم عليه في إحرامه من النساء والطيب، ثم ينشئ بعد ذلك إحراما جديدا للحج وقت نهوضه إلى منى، أو قبل ذلك، من غير أن يجب عليه الرجوع إلى الميقات الذي أنشأ منه عمرته، فذلك تمتعه بالعمرة إلى الحج، أي: انتفاعه وتبلغه بما انتفع به من حلق، وطيب، وتنظف، وقضاء تفث، وإلمام بأهله إن كانت معه، كذا في النهاية.
 والمتعة: ما يتبلغ به من الزاد ويكسر فيهما أي:في الزاد وعمرة الحج ج: متع، كصرد، وعنب، فيه لف ونشر مرتب.
 والمتعة: بالضم: الدلو، والسقاء والرشاء، لأن كلا من ذلك يتمتع به.
 وقيل: المتعة الزاد القليل، والبلغة من العيش، لا يخفى أن هذا مع قوله قريبا: ما يتبلغ به تكرار، فتأمل، ويقول الرجل لصاحبه: ابغني متعة أعيش بها، أي أبغ لي شيئا آكله، أو زادا أتزوده، أو قوتا اقتاته.
 ومن ذلك: المتعة: ما يتمتع به من الصيد والطعام، والجمع: متع، ومنه قول الأعشى يصف مهاة:
  حتى إذا ذر قرن الشمس صبحها                      من آل نبهان يبغي صحبه المتعا أي: صيدا يعيشون به، ويكسر في الثلاثة الأخيرة نقله الليث عن بعض، والجمع: متع، كعنب.
 ومن المجاز: متعه المرأة: ما وصلت به بعد الطلاق، من ثوب أو طعام أو دراهم أو خادم، من غير أن يكون له لازما، ولكن سنة، وقدمتعها تمتيعا، وقوله تعالى: ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره أي: أعطوهن ما يستمتعن به، وليس بمعنى زودوهن المتع، قاله الأزهري.
 وأمتعه الله بكذا: أبقاه ليتمتع به فيما يحب من الانتفاع به، والسرور بمكانه، وقيل: متعه الله، وأمتعه: أطال له الانتفاع به، وهو مجاز، وقرأ ابن عامر فأمتعه قليلا بالتخفيف، أي: أوخره وقوله تعالى: يمتعكم متاعا حسنا، أي: يبقكم بقاء في عافية إلى وقت وفاتكم، ولا يستأصلكم بالعذاب، وأنشأه بالشين المعجمة، وفي بعض النسخ بالسين المهملة، وهو صحيح أيضا أي: أخره إلى أن ينتهي شبابه، كمتعه تمتيعا.
 وأمتع عنه: استغنى، حكاه أبو عمرو عن النميري، كما في الصحاح.
 وأمتع بماله: تمتع وهو قول أبي زيد وأبي عمرو، ونص الأول: أمتعت بالشيء: تمتعت به، وأنشد الراعي:

  خليطين في شعبين شتى تجاورا                      قديما، وكانا بالتفرق أمتـعـا وأنشد الثاني للراعي أيضا:
  ولكنما أجدى وأمتع جـده                      بفرق يخشيه بهجهج ناعقه أي: تمتع جده بفرق من الغنم، وخالفهما الأصمعي، وروى البيت الأول: وكانا للتفرق باللام يقول: ليس أحد يفارق صاحبه إلا أمتعه بشيء يذكره به، فكان ما أمتع كل واحد من هذين صاحبه أن فارقه، وروى البيت الثاني وأمتع جده بالنصب، أي: أمتع الله جده، كما في الصحاح كاستمتع وقال الفراء: استمتعوا يقول: رضوا بنصيبهم في الدنيا من أنصبائهم في الآخرة، قاله في تفسير قوله تعالى: فاستمتعتم بخلاقكم وقال الزجاج: في قوله تعالى: فما استمتعتم به منهن أي انتفعتم به من وطئهن.
 ويقال: أمتع بالشيء، وتمتع به، واستمتع: دام له ما يستمد منه: قال أبو ذؤيب:
  منايا يقربن الحتوف من أهلها                      جهارا ويستمتعن بالأنس الجبل وقد تقدم شرحه في أ-ن-س.
 والتمتيع: التطويل يقال: متع الشيء: طال، ومتعه غيره: طوله، نقله الجوهري وأنشد للبيد يصف نخلا نابتا على الماء حتى طال إلى السماء، فقال:
  سحق يمتعها الصفا وسريه                      عم نواعم بينهـن كـروم والصفا والسري: نهران بالبحرين، يسقيان نخيل هجر.
 والتمتيع: التعمير، ومنه قوله تعالى: أفرأيت إن متعناهم سنين، أي: أطلنا أعمارهم، قاله ثعلب، وكذلك قوله تعالى: يمتعكم متاعا حسنا، أي يعمركم ومما يستدرك عليه: متاع المرأة: هنها.
 ومتع النبات: طال.
 والمطر يمتع الكلأ والشجر.
 والمرأة تمتع صبيها، أي: تغذوه بالدر.
 وخل ماتع: بالغ.
 وهذه أمتعة فلان، وأماتعه: جمع الجمع، وحكى ابن الأعرابي أماتيع، فهو من باب أقاطيع.
 والمتع، والمتع، بالضم والفتح: الكيد، الأخيرة عن كراع، والأولى أعلى، قال رؤبة:
  من متع أعداء وحوض تهدمه. وأمتعني بفراقه: جعل متاعي فراقه، وهو مجاز.
 وقول الفرزدق فيما أنشده المازني:
  ومنا غداة الروع فتيان نجـدة                      إذا متعت بعد الأكف الأشاجع فسره فقال: أي احمرت الأكف والأشاجع من الدم، وقال غيره: أي: ارتفعت.

### Türkçe

**متع** gündüzü; **منع** gibi, **يمتع** **متوعا**; (م ile) ötre ile: yükseldi ve uzadı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası artırdı: ve uzadı ve yüceldi; bu mecazdır; **الزمخشري** bunu açıkça belirtmiştir. **الصاغاني** **سويد اليشكري**’den şu beyti okudu:
  Serap, sancaklarının üzerinde yüzer                      ve çöllerin üzerinde, gün **اليومث** **متع** olunca
İbn Berrî de onu böyle okudu. **الليث** şu beyti okudu:
  Onunla Hakem b. Amr’a yetiştik                      ve gündüz bizimle **متع** etti de zeval buldu
Ve denildi: **متع** gündüzü **متوعا**: en son yükselişe yükseldiği zaman; bu, zevalden öncedir; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Mecazdandır: **متع** kuşluk ve **تلع**: son sınırına ulaştı; bu, büyük kuşluk vaktindedir. Denir: ona **الضحى الماتع** vaktinde geldim; o, en büyüğüdür. Yahut: **متع** kuşluk **متوعا**: (binitten) indi ve son sınıra ulaştı; bu, kuşluğun ilk vaktindedir. Ondandır, İbn Abbas hadisi: insanların fetvasını verirdi; ta ki kuşluk **متع** edince ve bıkınca.....

Mecazdandır: **متع** falanla **متعا** (fetha ile), ve (m ile) ötrelenir; yani: ona yalan söyledi.

Mecazdandır: **متع** serap, **متوعا**: günün başında yükseldi. Mecazdandır: **متع** ip **متوعا**; yani: sıkılaştı; bu, bükümü iyi olunca olur.

Mecazdandır: **متع** nebiz **متوعا**: kızıllığı şiddetlendiği zaman. Denir: **نبيذ**: **ماتع**; aynı şekilde **خل** **ماتع**; yani: kızıllıkta ikisi de şiddetlidir; bu, olgunlaştıkları zaman.

Mecazdandır: **متع** adam **متوعا**: iyi yaptı ve zarif oldu; hayır hasletlerinde tamamlandı; **متع** gibi; **كرم** gibi.

Mecazdandır: **متع** şey ile **متعا** (fetha ile); **الجوهري** bununla yetindi; ve **متعة** (ötre ile); yani: onu götürdü. Denir: “Eğer bu köleyi satın alırsam, ondan salih bir köle ile mutlaka **تمتعن** ederim”; yani: onu mutlaka götürürüm. Bunu **الجوهري** ve **الزمخشري** ve **الصاغاني** nakletti; ancak **الجوهري**’nin metninde **لتمتعن** şeddeli olarak vardır; çünkü onu şu sözünden sonra getirmiştir: “Ve **المتاع** da: menfaat ve onunla faydalanılan şeydir; onunla **متع** etti, **يمتع** **متعا**.” Denir: “Eğer satın alırsam...” sonuna kadar. Ve **المشعث** için şu beyti okudu:
  Ey Muşa‘‘as, faydalan; çünkü bir şey                      ölümle öne geçti; o, **المتاع**tır
Dedi: ve bu beyitle ona Muşa‘‘as adı verildi.

**الماتع**: her şeyden uzun olan. Ve şey **متع** etti **متوعا**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Denir: **جبل ماتع**; yani: uzun, yüksek. Ve **نخلة ماتعة**. Ka‘b ve Deccal hadîsinde: onunla birlikte **جبل ماتع** alay edilir; onun karışığı **ثريد**; yani: pek yüksek.

Mecazdandır: **الماتع**: her şeyden, iyilikte son dereceye varmış iyi olan; bunu Ebû Amr söyledi. Ve şu beyti okudu:
  Al onu; çünkü ona iyi verdim                      yapımını sağlamlaştırdım; **ماتعا**
Ve **الماتع**: ölçülerden üstün, yükselmiş olan; yahut ağır basan, artan. Bazı nüshalarda: “ve ağır basan.” Ondandır, Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü:
  Bildiğim, ibadeti hayırlı dine (götürür)                      ve onun terazisi, **سورة البر**’da **ماتع**tır
**الجوهري** dedi: yani: ağır basan, artan.

Dedim: bununla, Hassân’ın—Allah ondan razı olsun—sözü de açıklanır:
  İnsanlarla bir gün yarışsalar, onların öne geçişi kazanır                      yahut cömertlikle şeref ehliyle tartışsalar **متعوا**
Yani: üstün geldiler ve yükseldiler; yahut ağır bastılar ve arttılar.

Ve **الماتع**: iplerden bükümü iyi olan. Ve **الماتع**: nebiz ve sirkeden kızıllığı şiddetli olan. Ve bütün bunlarda **متع** etti **متوعا**.

Ve **ماتع**—lâmsız—Ka‘b el-Ahbâr’ın babasıdır; onun zikri **حبر** maddesinde geçti. Ve **المتاع**: menfaat. Ondandır, İbn el-Ekvâ‘ hadisi: “Dediler: ey Allah’ın Resûlü, keşke onunla bizi **متعتنا** etseydin”; yani: bizi onunla faydalanır halde bıraksa idin. Ve bununla âyet tefsir edildi: “Sizin için, içinde size **متاع** bulunan meskûn olmayan evlere girmenizde bir günah yoktur.” Tefsirde geldi ki bununla, yol oğullarının, idrardan yahut helâdan faydalanmak için girdikleri harabeleri kastetti. Aziz ve celil olanın sözü: “içinde size **متاع** vardır”ın manası: size menfaat vardır; gözlerden ve insanların görmesinden gizlenerek orada ihtiyaçlarınızı giderirsiniz; işte o **المتاع**tır. Allah, murad ettiğini daha iyi bilir.

Ve **المتاع**: mal.

Ve **المتاع**: alet. Ondandır hadîs: Medine’nin ağacını haram kıldı ve **الهش**’te ruhsat verdi; ve **متاع الناضح** ile, ağaçtan alınan devenin aletini kastetti.

Ve **المتاع**: faydalandığın her şey; **الصحاح**’ta böyle. Başkası artırdı: ihtiyaçlardan. **الليث**’in nassı: **المتاع**: insanın ihtiyaçlarında faydalandığı şeydir. **الأزهري** dedi: **المتاع** aslında: faydalanılan her şeydir; onunla geçinilir ve azık edinilir. **الليث** dedi: “Dünya, aldatma **متاع**ıdır”; kastetti: yaşayış ancak günlerin **متاع**ıdır; sonra yok olur; yani: günlerin kalışı. Çoğulu: **أمتعة**; **العين**’de olduğu gibi.

Ve Yüce’nin sözü: “**ابتغاء حلية**”; yani: altın ve gümüş; yahut **متاع**; yani: demir ve sarı bakır ve bakır ve kurşun; **العباب**’da böyle; musannif de **البصائر**’de ona tâbi oldu.

Ve **المتعة**; ötre ve kesre ile. **الجوهري** ötre ile yetindi; kesreyi **الصاغاني** **التكملة**’de nakletti: **تمتيع** için isimdir; **المتاع** gibi. **العباب**’da: **المتعة** ve **المتاع**: iki isimdir; gerçek masdarın, yani **التمتيع**’in yerini tutarlar. **اللسان**’da da böyledir; dedi. Ondandır Yüce’nin sözü: “Bir yıla kadar **متاعا**; çıkarma olmaksızın”; kastetti: onları **تمتيعا** ile faydalandırın; böylece **متاعا**yı **تمتيع** yerine koydu; bu yüzden onu **إلى** ile geçişli kıldı; yani: onlara, bir yıla kadar onları ayakta tutacak, kendilerine vasiyet ettiğiniz bağışla fayda verin.

Mecazdandır: **المتعة** (ötre ile): birkaç gün kendisiyle faydalanacağın bir kadınla evlenmendir; sonra onun yolunu serbest bırakırsın. Bu, Mekke’de—Allah Teâlâ onu korusun—üç gün idi; Nebî صلى الله عليه وسلم ile hac yaptıkları vakit; sonra Allah Teâlâ onu kıyamet gününe kadar haram kıldı. Adam, bilinen bir süreye, bir şey üzerine şartla kadına şart koşardı; ona bir şey verirdi; bununla onun ferci kendisine helâl olurdu; sonra onu, nikâh ve talâk olmaksızın serbest bırakırdı; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الزجاج** dedi; **سورة النساء**’deki Yüce’nin sözü hakkında: “Onlardan faydalandığınız (**استمتعتم**) şey karşılığında ücretlerini verin; bir farz olarak.” Bu âyette bir kavim büyük bir yanılgıyla yanıldı; dilden habersiz oldukları için. Çünkü onlar, “onlardan faydalandığınız” sözünü, ilim ehlinin icmâ ile haram olduğuna hükmettiği **المتعة**’dan saydılar. Halbuki “onlardan faydalandığınız”ın manası: “İhsan âyeti”nde geçen şart üzere onlardan nikâhladığınız; “mallarınızla aramanız; iffetli olarak”; yani: nikâh akdini bağlayanlar olarak. Yani: az önce zikri geçen nikâh akdi üzere onlardan faydalandığınız: “onlara ücretlerini verin”; yani: mehirlerini; bir farz olarak. Eğer onunla zifafla faydalanırsa, mehri tam verir; eğer nikâh akdiyle faydalanırsa, mehrin yarısını verir.

قال الأزهري: Şöyle dedi: Eğer rafızîlerden bir itirazcı, İbn Abbas’tan rivayet olunan şeye dayanarak delil getirirse: onun onu helâl gördüğü ve onu şöyle okuduğu: “فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمى” (yani: “belirlenmiş bir süreye kadar onlardan faydalandığınız şey”)—bizim katımızda sabit olan şudur ki: İbn Abbas onu helâl görüyordu; sonra Peygamber’in صلى الله عليه وسلم yasağına vakıf olunca, onu helâl saymaktan döndü.

ثم قال: Sonra dedi: **المتعة الشرطية** hakkında nehiy (yasak) çeşitli yönlerden sahih olmuştur; eğer onda sadece Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib’den, رضي الله عنه, rivayet olunan ve onun İbn Abbas’ı ondan nehyetmesi olsaydı bile, yeterli olurdu. İlk İslâm’da mubah idi; sonra haram kılındı; o ise şimdi Şîa yanında câizdir.

ومن المجاز أيضا: Yine mecazdan: **متعة الحج**; o şudur: umreyi haccına katmandır. “Temettu’ ettin” ve onun sûreti şudur: hac aylarında umre ile ihrama girmendir; Şevvâl’i hilâl görmesinden sonra umre ile ihrama girince, umre ile hacca kadar temettu’ eden olmuş olur. Bununla adlandırıldı; çünkü Mekke’ye geldiğinde, Beyt’i tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa’y edince, umresinden helâl olur, başını tıraş eder ve temettu’u sebebiyle üzerine vacip olan nusukunu keser; sonra ihramında kendisine haram olan kadınlar ve koku gibi her şey ona helâl olur. Sonra bundan sonra, Minâ’ya kalkış vakti hac için yeni bir ihram başlatır; yahut bundan önce; umresini başlattığı mikata dönmesi kendisine vacip olmaksızın. İşte bu, umre ile hacca temettu’udur; yani: tıraş, koku, temizlenme, kirini giderme ve eğer yanında ise ehline yaklaşma gibi, faydalandığı şeylerle faydalanması ve onlarla geçinip yetinmesidir; **النهاية**’de böyledir.

والمتعة: **المتعة**: azıktan geçinilen şeydir; ve ikisinde, yani: azıkta ve hac umresinde, kesre ile gelir. Çoğulu: **متع**; **صرد** ve **عنب** gibi. Onda tertipli “laf ve neşr” vardır.

والمتعة: بالضم: **المتعة** (damme ile): kova, su tulumu ve iptir; çünkü bunların her biriyle faydalanılır.

وقيل: Denildi: **المتعة** az azıktır ve geçimden (hayattan) bir yetinmeliktir. Şu gizli değildir ki, bunun, az önceki “azıktan geçinilen şey” sözüyle birlikte, tekrar oluşu vardır; öyleyse düşün. Adam, arkadaşına: “Bana **متعة** ara ki onunla yaşayayım” der; yani: bana yiyeceğim bir şey ara; yahut azık edinip azıklandığım bir azık; yahut onunla geçindiğim bir gıda.

ومن ذلك: Bundan: **المتعة**: avdan ve yemekten faydalanılan şeydir. Çoğulu: **متع**. Bunun örneği, A‘şâ’nın bir yaban sığırını vasfederken söylediğidir:
حتى إذا ذر قرن الشمس صبحها                      من آل نبهان يبغي صحبه المتعا
Yani: onunla yaşayacakları bir av. Son üçünde kesre ile de gelir; bunu Leys, bazılarından nakletti. Çoğulu: **متع**, **عنب** gibi.

ومن المجاز: Mecazdan: **متعه المرأة**: boşanmadan sonra ona ulaştırdığı şeydir; elbise, yahut yemek, yahut dirhemler, yahut hizmetçi; onun için lâzım (zorunlu) olmaksızın; fakat sünnettir. “**قدمتعها**” onu “**تمتيعا**” ile temtî‘ etti. Yüce Allah’ın sözü: “ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره” yani: onlara faydalanacakları şeyi verin; “onları **المتع** ile azıklandırın” manasında değildir. Bunu Ezherî söyledi.

وأمتعه الله بكذا: “Allah onu bununla **أمتعه** etti”: onu, onunla faydalanmayı sevdiği şeyde ve onun yerinde bulunmasıyla sevinmede, onunla faydalansın diye, onu baki kıldı. Denildi: “Allah onu **متعه** etti” ve “**أمتعه** etti”: onunla faydalanmayı uzattı. Bu mecazdır. İbn Âmir “فأمتعه قليلا”yı tahfîf ile okudu; yani: onu erteledi. Yüce Allah’ın sözü: “يمتعكم متاعا حسنا” yani: sizi, vefat vaktinize kadar afiyette bir kalışla baki kılar; sizi azapla kökünden kazımaz. Bunu **الشين** mu‘ceme ile “وأنشأه” diye getirdi; bazı nüshalarda **السين** muhmela iledir; o da sahihtir: yani onu, gençliği sona erinceye kadar erteledi; “**متعه تمتيعا**” gibi.

وأمتع عنه: “**أمتع عنه**”: müstağni oldu (ihtiyaçsız kaldı). Ebû Amr bunu Numeyrî’den hikâye etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

وأمتع بماله: “Malıyla **أمتع** etti”: faydalandı; bu, Ebû Zeyd ve Ebû Amr’un sözüdür. Birincinin nassı: “**أمتعت بالشيء**: onunla **تمتعت** ettim.” Râ‘î’den şu beyti şahit getirdi:

خليطين في شعبين شتى تجاورا                      قديما، وكانا بالتفرق أمتـعـا
İkincisi de Râ‘î’den yine şunu şahit getirdi:
ولكنما أجدى وأمتع جـده                      بفرق يخشيه بهجهج ناعقه
Yani: onun dedesi koyundan bir sürü ile faydalandı. Asma‘î ikisine muhalefet etti; birinci beyti şöyle rivayet etti: “وكانا للتفرق” **باللام** ile. Der ki: hiç kimse arkadaşından ayrılmaz ki ona, onunla onu hatırlayacağı bir şeyle **أمتعه** etmesin. Şu halde bu ikisinden her birinin, arkadaşını ayrıldığı vakit **أمتع** ettiği şey, onun ayrılması idi. İkinci beyti de “وأمتع جده”yı nasb ile rivayet etti; yani: Allah onun dedesini faydalandırdı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **استمتع** gibi. Ferrâ dedi: “**استمتعوا**” der: ahiretteki nasiplerinden, dünyadaki nasiplerine razı oldular. Bunu, Yüce Allah’ın sözü “فاستمتعتم بخلاقكم”un tefsirinde söyledi. Zeccâc dedi: Yüce Allah’ın sözü “فما استمتعتم به منهن” hakkında: yani onlarla cima‘dan faydalandınız.

ويقال: Denir: “**أمتع بالشيء**” ve “**تمتع به**” ve “**استمتع**”: kendisi için, kendisinden yardım istendiği şey devam etti. Ebû Züeyb dedi:
منايا يقربن الحتوف من أهلها                      جهارا ويستمتعن بالأنس الجبل
Onun şerhi **أ-ن-س**’te geçmişti.

والتمتيع: **التمتيع**: uzatmadır. Denir: “**متع الشيء**”: uzadı; “başkası onu **متعه** etti”: onu uzattı. Bunu Cevherî nakletti. Lebîd’den, su üzerinde bitmiş bir hurmayı vasfederken, göğe kadar uzayınca, şu beyti şahit getirdi:
سحق يمتعها الصفا وسريه                      عم نواعم بينهـن كـروم
**الصفا** ve **السري**: Bahreyn’de iki nehirdir; Hecer’in hurmalarını sularlar.

والتمتيع: **التمتيع**: ömürlendirmedir. Bunun örneği Yüce Allah’ın sözü: “أفرأيت إن متعناهم سنين” yani: onların ömürlerini uzattık. Bunu Sa‘leb söyledi. Yine Yüce Allah’ın sözü: “يمتعكم متاعا حسنا” yani: sizi ömürlendirir. Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: “**متاع المرأة**”: onun ferci.

ومتع النبات: **متع النبات**: uzadı.

والمطر يمتع الكلأ والشجر. Yağmur, otu ve ağacı uzatır.

والمرأة تمتع صبيها، أي: تغذوه بالدر. Kadın çocuğunu **تمتع** eder; yani onu sütle besler.

وخل ماتع: **خل ماتع**: olgun (ileri)dir.

وهذه أمتعة فلان، وأماتعه: Bunlar falanın **أمتعة**sidir; ve **أماتعه**: cem‘in cem‘idir. İbnü’l-A‘râbî **أماتيع**ı hikâye etti; o, **أقاطيع** babındandır.

والمتع، والمتع، بالضم والفتح: **المتع** ve **المتع**, damme ve fetha ile: hiledir. Sonuncusu Kurâ‘dan; birincisi daha yüksektir. Ru’be dedi:
من متع أعداء وحوض تهدمه
“Onun ayrılığıyla beni **أمتعني** etti”: ayrılığını benim **متاع**ım kıldı. Bu mecazdır.

وقول الفرزدق فيما أنشده المازني: Mâzinî’nin okuduğu şeyde Ferazdak’ın sözü:
ومنا غداة الروع فتيان نجـدة                      إذا متعت بعد الأكف الأشاجع
Onu tefsir etti de dedi: yani eller ve parmak boğumları kandan kızardı. Başkası dedi: yani yükseldi.
