# متك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [متك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: متك

المتك بالفتح، وبالضم الأولى عن الأزهري، وزاد ابن سيده الثانية وبضمتين أيضا: أنف الذباب، أو ذكره وهذه عن الليث وابن عباد، إلا أنهما قالا: أيره.
 وقال أبو عبيدة: المتك من كل شيء: طرف زبه.
 والمتك من الإنسان: عرق أسفل الكمرة وقال أبو عمرو: عرق في غرمول الرجل. وقال ثعلب: زعموا أنه مخرج المني، أو الجلدة من الإحليل إلى باطن الحوق، أو وترته أمام الإحليل نقله الأزهري أو هو العرق في باطن الذكر عند أسفل حوقه، وهو آخر ما يبرأ من المختون. وفي التهذيب: هو الذي إذا ختن الصبي لم يكد يبرأ سريعا كالمتك كعتل وهذه عن كراع.
 والمتك من المرأة بالفتح وبالضم: البظر أو عرقه، وهو ما تبقيه الخاتنة نقله الجوهري.
 والمتك بالضم، وظاهر سياق المصنف يقتضي أنه بالفتح، وهو خطأ: الأترج حكاه الأخفش، ونقله الجوهري، وقال الفراء: الواحدة متكة، مثل بسر وبسرة ويكسر قال الشاعر:
  نشرب الإثم بالكؤوس جهارا                      ونرى المتك بيننا مستعارا

  وقيل: سميت الأترجة متكة لأنها تقطع.
 وقال الجوهري: قال الفراء: حدثني شيخ من ثقات أهل البصرة أنه الزماورد وبكل منهما فسر قوله تعالى:  وأعتدت لهن متكا  بضم فسكون، وهي قراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وابن جبير ومجاهد وابن يعمر والجحدري والكلبي ونصر بن عاصم، كذا في العباب، وفي كتاب الشواذ لابن جني: هي قراءة ابن عباس وابن عمر والجحدري وقتادة والضحاك والكلبي وأبان بن تغلب ورويت عن الأعمش. قلت: ورواه عن الضحاك أبو روق، وفسره بزماورد، ورواه الأعمش عن أبي رجاء العطاردي، وقال: هو الأترج، وأما الزهري وأبو جعفر وشيبة فإنهم قرءوا  متكا  مشددة من غير همز، وقرأ الحسن  متكاء  ، بزيادة الألف، وزنه مفتعال، وقراءة الناس  متكأ  ، وزنه مفتعل، وقد وجه لكل من ذك ابن جني في كتابه، ليس هذا محله.
 وقيل: المتك: السوسن هكذا هو كجوهر بالنون في آخره، والذي في الصحاح: وقال بعضهم: هو شجر السوسن.
 والمتك بالفتح: القطع كالبتك، وبه سمي الأترج متكا، كما تقدم.
 والمتك: نبات تجمد عصارته.
 والمتكاء: البظراء ومنه حديث عمرو بن العاص: أنه كان في سفر فرفع عقيرته بالغناء، فاجتمع الناس عليه، فقرأ القرآن، فتفرقوا، فقال يا بني المتكاء....
 وقيل: هي المفضاة، وقيل: هي التي لا تمسك البول.
 وقال ابن عباد: المماتكة في البيع مثل المفاتكة، وهو المماهرة.
 وفي العباب: تمتك الشراب: إذا تجرعه أي شربه قليلا قليلا.
 ومما يستدرك عليه: قال ابن دريد: متك الذباب: ذرقه زعموا.
 والمتكاء من النساء: العظيمة البطن.
 وقيل: هي التي لم تخفض، ولذلك قيل في السب: يا ابن المتكاء، أي عظيمة ذلك.

### Türkçe

**المتك** fetha ile; ve birincisi damme ile (Ezherî’den); İbn Sîde ikincisini de ekledi ve iki damme ile de: sineğin burnu; yahut onun erkeği; bu, Leys ve İbn Abbâd’dandır; ancak ikisi “onun **أيره**’i” dediler.
Ebû Ubeyde dedi: Her şeyden **المتك**: onun **زبه**’sinin ucu.
Ve insandan **المتك**: **الكمرة**’nin altındaki bir damar. Ebû Amr dedi: erkeğin **غرمول**’ünde bir damar. Sa‘leb dedi: onun meni çıkışı olduğunu; yahut **الإحليل**’den **الحوق**’un içine kadar olan deri olduğunu; yahut **الإحليل**’in önündeki onun kirişi olduğunu—Ezherî onu nakletti—yahut o, **حوق**’unun alt yanında, **الذكر**’in içindeki damardır; ve o, sünnet edilenden en son iyileşen şeydir. Ve **التهذيب**’de: O, çocuk sünnet edildiğinde neredeyse çabucak iyileşmeyen şeydir; **كالمتك كعتل**; bu, Kurâ‘dandır.
Ve kadından **المتك** fetha ile ve damme ile: **البظر** yahut onun damarıdır; ve o, **الخاتنة**’nin bıraktığı şeydir; Cevherî onu nakletti.
Ve **المتك** damme ile—müellifin siyakının zahiri onun fetha ile olmasını gerektirir; bu ise hatadır—: **الأترج**; Ahfeş onu hikâye etti, Cevherî onu nakletti. Ferrâ dedi: bir tanesi **متكة**’dir; **بسر** ve **بسرة** gibi; ve kesrelenir. Şair dedi:

İçeriz günahı kadehlerle açıktan,
Ve görürüz **المتك**’i aramızda ödünç alınmış.

Ve denildi: **الأترجة**’ye **متكة** adı verildi; çünkü o kesilir.
Cevherî dedi: Ferrâ dedi: Basra ehlinin güvenilirlerinden bir şeyh bana haber verdi ki o **الزماورد**’dur; ve her biriyle Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: **وأعتدت لهن متكا** damme sonra sükûn ile; ve bu, İbn Abbâs (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) ve İbn Cübeyr ve Mücâhid ve İbn Ya‘mer ve Cehderî ve Kelbî ve Nasr b. Âsım’ın kıraatidir; **العباب**’da böyle. Ve İbn Cinnî’nin **كتاب الشواذ**’unda: o, İbn Abbâs ve İbn Ömer ve Cehderî ve Katâde ve Dahhâk ve Kelbî ve Ebân b. Tağlib’in kıraatidir; ve A‘meş’ten rivayet edildi. Dedim: Dahhâk’tan onu Ebû Rûk rivayet etti ve onu **زماورد** ile tefsir etti; A‘meş onu Ebû Recâ el-Attâridî’den rivayet etti ve dedi: o **الأترج**’dir. Ama Zührî ve Ebû Ca‘fer ve Şeybe ise **متكا**’yı şeddesiz, hemzesiz okudular; Hasan **متكاء** okudu, elif ziyadesiyle; vezni **مفتعال**’dır. İnsanların kıraati **متكأ**’dir; vezni **مفتعل**’dır. Bunların her biri için İbn Cinnî kitabında yönlendirme yapmıştır; burası onun yeri değildir.
Ve denildi: **المتك**: **السوسن**’dir; işte bu, sonunda **النون** ile, **كجوهر** gibidir. **الصحاح**’ta olan ise: “Bazıları dedi: o, **شجر السوسن**’dir.”
Ve **المتك** fetha ile: kesme; **البتك** gibi. Ve onunla **الأترج**’e **متكا** adı verildi; daha önce geçtiği gibi.
Ve **المتك**: özsuyu donan bir bitkidir.
Ve **المتكاء**: **البظراء**; ve ondan Amr b. Âs hadisi: yolculukta idi; şarkı ile sesini yükseltti; insanlar onun üzerine toplandı; Kur’an okudu; dağıldılar; bunun üzerine dedi: “Ey **بني المتكاء**….”
Ve denildi: o, **المفضاة**’dır. Ve denildi: o, idrarı tutmayan kimsedir.
İbn Abbâd dedi: satışta **المماتكة**, **المفاتكة** gibidir; ve o, **المماهرة**’dir.
Ve **العباب**’da: **تمتك الشراب**: onu yudumladıysa; yani onu azar azar içtiyse.
Ve ona ilâve olarak: İbn Düreyd dedi: **متك الذباب**: onun pisliği; zannettiler.
Ve kadınlardan **المتكاء**: büyük karınlı olan.
Ve denildi: o, sünnet edilmemiş olandır; bu yüzden sövmede “ey **ابن المتكاء**” denildi; yani onun (o şeyin) büyüğü.
