# متن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [متن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: متن

المَتْنُ من كل شيء: ما صَلُبَ ظَهْرُه، والجمع مُتُون ومِتَانٌ؛ قال الحرث بن حِلِّزة:
أَنَّى اهتَدَيْتِ، وكُنتِ غيرَ رَجِيلةٍ،
والقومُ قد قطَعُوا مِتَانَ السَّجْسج
أَراد مِتانَ السَّجاسِج فوضع الواحد موضع الجمع، وقد يجوز أَن يريد مَتْنَ السَّجْسَجِ فجمع على أَنه جعل كلَّ جزء منه مَتْناً. ومَتْنُ كل شيء: ما ظهر منه. ومَتْنُ المَزادة: وجهُها البارزُ. والمَتْنُ: ما ارتفع من الأَرض واستوَى، وقيل: ما ارتفع وصَلُبَ، والجمع كالجمع. أَبو عمرو: المُتُونُ جوانب الأَرض في إِشْراف. ويقال: مَتْنُ الأَرض جَلَدُها. وقال أَبو زيد: طَرَّقوا بينهم تَطْريقاً ومَتَّنُوا بينهم تمتيناً، والتَّمْتِين: أَن يجعلوا بين الطرائق مُتُناً من شَعَر، واحدها مِتانٌ. ومَتَّنُوا بينهم: جعلوا بين الطرائق مُتُناً من شعر لئلا تُخرّقه أَطرافُ الأَعمدة. والمَتْنُ والمِتانُ: ما بين كل عمودين، والجمع مُتُنٌ. والتَّمْتِينُ والتِّمْتِين والتِّمْتانُ: الخَيْط
(* قوله «والتمتان الخيط» ضبطه المجد
بكسر التاء والصاغاني بفتحها) الذي يُضَرَّبُ به الفُسْطاطُ؛ قال ابن بري: التَّمْتِينُ، على وزن تَفْعِيل، خُيوط تُشدُّ بها أَوْصالُ الخِيام. ابن الأَعرابي: التَّمْتِينُ تَضريبُ المَظَالِّ والفَساطِيطِ بالخُيوطِ. يقال: مَتِّنْها تمتِيناً. ويقال: مَتِّنْ خِباءَكَ تمتيناً أَي أَجِدْ مَدَّ أَطْنابه، قال: وهذا غير معنى الأَول. وقال الحِرْمازي: التَّمْتِين أَن تقول لمن سابقك تقَدَّمني إِلى موضع كذا وكذا ثم أَلْحَقك، فذلك التَّمتين. يقال: مَتَّنَ فلانٌ لفلان كذا وكذا ذراعاً ثم لَحِقَه. والمَتْنُ: الظَّهْرُ، يذكر ويؤنث؛ عن اللحياني، والجمع مُتونٌ، وقيل: المَتْنُ والمَتْنةُ لغتان، يذكر ويؤنث، لَحمتان مَعصُوبتان بينهما صُلْبُ الظهر مَعْلُوَّتان بعَقَب. الجوهري: مَتْنا الظهر مُكتَنَفا الصُّلْبِ عن يمين وشمال من عَصَبٍ ولحم، يذكر ويؤنث، وقيل: المَتْنانِ والمَتْنَتانِ جَنَبَتا الظهر، وجمعُهما مُتُون، فمَتْنٌ ومُتُون كظهْرٍ وظُهُور، ومَتْنَة ومُتُونٌ كمَأْنةٍ ومُؤُون؛ قال امرؤ القيس يصف الفرس في لغة من قال مَتْنة:لها مَتْنَتانِ خَظَاتا، كما
أَكَبَّ على ساعِدَيْهِ النَّمِرْ
ومَتَنه مَتْناً: ضَرب مَتْنه. التهذيب: مَتَنْتُ الرجل مَتْناً إِذا ضربته، ومَتَنه مَتْناً إِذا مَدَّه، ومَتَنَ به مَتْناً إِذا مضى به يومه أَجمع، وهو يَمْتُنُ به. ومَتْنُ الرُّمح والسهم: وسطُهُما، وقيل: هو من السهم ما دون الزَّافِرة إِلى وسطه، وقيل: ما دون الريش إِلى وسطه. والمَتْنُ: الوَتر. ومَتَنه بالسَّوْط مَتْناً: ضربه به أَيَّ موضع كان منه، وقيل: ضربه به ضرباً شديداً. وجِلْدٌ له مَتْنٌ أَي صَلابة وأَكْلٌ وقُوَّة. ورجل مَتْنٌ: قَوِيٌّ صُلْب. ووَتَرٌ مَتِين: شديد. وشيء متين: صُلْب. وقوله عز وجل: إِن الله هو الرَّزَّاقُ ذو القُوَّة المَتِين: معناه ذو الاقتدار والشِّدَّة، القراءة بالرفع، والمَتِينُ صفة لقوله ذو القُوَّة، وهو الله تبارك وتقَدَّس، ومعنى ذو القُوَّة المَتِينُ ذو الاقتدار الشديد، والمَتِينُ في صفة الله القَوِيُّ؛ قال ابن الأَثير: هو القوي الشديد الذي لا يلحقه في أَفعاله مشقةٌ ولا كُلْفة ولا تعَبٌ، والمَتانةُ: الشِّدَّة والقُوَّة، فهو من حيث أَنه بالغ القدرة تامُّها قَوِيّ، ومن حيث أَنه شديد القُوَّة متِينٌ؛ قال ابن سيده: وقرئ المَتينِ بالخفض على النعت للقُوَّة، لأَن تأْنيث القُوَّة كتأْنيث الموعظة من قوله تعالى: فمن جاءه مَوْعِظَة؛ أَي وَعْظٌ. والقوّة: اقْتدارٌ. والمَتِينُ من كل شيء: القَوِيُّ. ومَتُنَ الشيء، بالضم، مَتَانةً، فهو مَتِين أَي صُلْبٌ. قال ابن سيده: وقد مَتُنَ مَتانة ومَتَّنه هو.
والمُماتَنة: المُباعدة في الغاية. وسير مُماتِنٌ: بعيد. وسار سيراً مُماتِناً أَي بعيداً، وفي الصحاح أَي شديداً. ومَتَن به مَتْناً: سار به يومه أَجمع. وفي الحديث: مَتَنَ بالناس يوم كذا أَي سار بهم يومه أَجمع. ومَتَنَ في الأَرض إِذا ذهب. وتَمْتِينُ القَوْس بالعَقَب والسقاء بالرُّبِّ: شَدُّه وإِصلاحُه بذلك. ومَتَنَ أُنْثَيَي الدابة والشاة يَمْتُنُهما مَتْناً: شَقَّ الصَّفْنَ عنهما فسلَّهما بعروقهما، وخصَّ أَبو عبيد به التَّيسَ. الجوهري: ومَتَنْتُ الكَبشَ شققت صَفْنه واستخرجت بيضته بعروقها. أَبو زيد: إِذا شققتَ الصَّفَنَ وهو جلدة الخُصْيَتين فأَخرجتهما بعروقهما فذلك المَتْنُ، وهو مَمْتُون، ورواه شمر الصَّفْن، ورواه ابن جَبَلة الصَّفَن. والمَتْنُ: أَن تُرَضَّ خُصْيتا الكبش حتى تسترخيا. وماتَنَ الرجلَ: فعَلَ به مثل ما يفعل به، وهي المُطاولة والمُماطَلة. وماتَنه: ماطَله. الأُمَوِيّ: مَثَنْته بالأَمر مَثْناً، بالثاء، أَي غَتَتُّه به غَتّاً؛ قال شمر: لم أَسمع مَثَنْته بهذا المعنى لغير الأُموي؛ قال أَبو منصور: أَظنه مَتَنْته مَتْناً، بالتاء لا بالثاء، مأْخوذ من الشيء المَتينِ وهو القوي الشديد، ومن المُماتنة في السير. ويقال: ماتَنَ فلانٌ فلاناً إِذا عارضه في جَدَلٍ أَو خصومة. قال ابن بري: والمُماتَنة والمِتانُ هو أَن تُباقيه
(* قوله: تباقيه؛ هكذا في الأصل، ولم نجد فعل باقى في
المعاجم التي بين أيدينا). في الجَرْي والعطية؛ وقال الطرماح: أَبَوْا لِشَقائِهم إِلاّ انْبِعاثي،
ومِثْلي ذو العُلالةِ والمِتانِ
ومَتَنَ بالمكان مُتُوناً: أَقام. ومَتَنَ المرأَةَ: نكحها، والله أَعلم.

### Türkçe

**المَتْنُ** her şeyden: sırtı katılaşan şeydir; çoğulu **مُتُون** ve **مِتَانٌ**’dır;

el-Hâris b. Hillize dedi ki:
Nereden hidayet buldun, hâlbuki sen **رَجِيلةٍ** olmayan idin,
ve kavim **السَّجْسج**’in **مِتَانَ**’ını kesmişlerdi

**مِتانَ السَّجاسِج**’i kastetti; tekili çoğulun yerine koydu; ve caiz olur ki kastı **مَتْنَ السَّجْسَجِ** olsun da, onun her bir parçasını bir **مَتْناً** kılmış olması itibarıyla çoğul yaptı. Ve her şeyin **مَتْنُ**’u: ondan görünen şeydir. Ve **مَتْنُ المَزادة**: onun dışa çıkık yüzüdür. Ve **المَتْنُ**: yerden yükselen ve düzleşen şeydir; ve denildi: yükselen ve katılaşan şeydir; çoğulu, çoğul gibidir. Ebû Amr: **المُتُونُ** yükselti hâlinde olan yerin yanlarıdır. Ve denilir: yerin **مَتْنُ**’u onun derisidir. Ebû Zeyd dedi: aralarında **تَطْريقاً** ile **طَرَّقوا** ettiler ve aralarında **تمتيناً** ile **مَتَّنُوا** ettiler; ve **التَّمْتِين**: yolların arasına kıldan **مُتُناً** yapmalarıdır; onun teki **مِتانٌ**’dır. Ve aralarında **مَتَّنُوا**: direklerin uçları onu delmesin diye yolların arasına kıldan **مُتُناً** yaptılar. Ve **المَتْنُ** ve **المِتانُ**: her iki direk arasındaki şeydir; çoğulu **مُتُنٌ**’dur. Ve **التَّمْتِينُ** ve **التِّمْتِين** ve **التِّمْتانُ**: iptir
(* “**والتمتان الخيط**” sözü: Mecd onu **التاء**’nın kesresiyle ضبط etti, Sâğânî ise onun fethasıyla) ki onunla çadır kurulur; İbn Berrî dedi: **التَّمْتِينُ**, **تَفْعِيل** vezni üzere, çadırların eklemlerinin onunla sıkıldığı iplerdir. İbnü’l-A‘râbî: **التَّمْتِينُ** gölgeliklerin ve çadırların iplerle çakılmasıdır. Denilir: onu **تمتيناً** ile **مَتِّنْها**. Ve denilir: çadırını **تمتيناً** ile **مَتِّنْ**; yani onun iplerinin uzatılmasını sağlamlaştır; dedi ki: bu, birincinin manası değildir. Hirmâzî dedi: **التَّمْتِين** şudur: seni geçen kimseye “beni falan falan yere kadar geç, sonra sana yetişeyim” demendir; işte bu **التَّمتين**’dir. Denilir: falan kimse falan kimse için falan falan arşın **مَتَّنَ** etti, sonra ona yetişti.

Ve **المَتْنُ**: sırttır; müzekker ve müennestir; Lihyânî’den; çoğulu **مُتونٌ**’dur. Ve denildi: **المَتْنُ** ve **المَتْنةُ** iki lugattır; müzekker ve müennestir; aralarında sırtın omurgası bulunan, bir **عَقَب** ile yukarı kaldırılmış iki bağlanmış et parçasıdır. Cevherî: sırtın **مَتْنا**’sı, sağdan ve soldan sinir ve etten, omurgayı kuşatan iki taraftır; müzekker ve müennestir. Ve denildi: **المَتْنانِ** ve **المَتْنَتانِ** sırtın iki yanıdır; ikisinin çoğulu **مُتُون**’dur; böylece **مَتْنٌ** ve **مُتُون** tıpkı **ظهْرٍ** ve **ظُهُور** gibi; ve **مَتْنَة** ve **مُتُونٌ** tıpkı **مَأْنةٍ** ve **مُؤُون** gibi. İmruü’l-Kays, **مَتْنة** diyenin lugatında, atı vasfederek dedi ki:
Onun iki **مَتْنَتانِ**’ı vardır, iki uyluğu kalın; tıpkı
kaplanın iki önkolu üzerine kapanması gibi

Ve onu **مَتْناً** ile **مَتَنه**: onun sırtına vurdu. **التهذيب**: **مَتَنْتُ** adamı **مَتْناً** (ile), ona vurduğum zaman; ve onu **مَتْناً** ile **مَتَنه** (yani) onu uzattığı zaman; ve onunla **مَتْناً** ile **مَتَنَ** (yani) onunla bütün gün geçtiği zaman; ve o, onunla **يَمْتُنُ** eder. Ve mızrağın ve okun **مَتْنُ**’u: ikisinin ortasıdır. Ve denildi: o, oktan **الزَّافِرة**’den aşağısından ortasına kadardır. Ve denildi: tüyden aşağısından ortasına kadardır. Ve **المَتْنُ**: kiriş. Ve onu kamçıyla **مَتْناً** ile **مَتَنه**: ondan hangi yer olursa olsun onunla vurdu; ve denildi: onunla şiddetli bir vuruşla vurdu. Ve **جِلْدٌ** ki onun için **مَتْنٌ** vardır: yani katılık ve dayanma ve kuvvet. Ve **رجل مَتْنٌ**: güçlü, katı. Ve **وَتَرٌ مَتِين**: şiddetli. Ve **شيء متين**: katı.

Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **إِن الله هو الرَّزَّاقُ ذو القُوَّة المَتِين**: manası kudret ve şiddet sahibidir; kıraat ref‘ iledir; ve **المَتِينُ**, **ذو القُوَّة** sözüne sıfattır; ve o, Allah’tır, mübarek ve mukaddes; ve **ذو القُوَّة المَتِينُ**’ün manası şiddetli kudret sahibidir; ve Allah’ın sıfatında **المَتِينُ**: güçlü olandır. İbnü’l-Esîr dedi: o, fiillerinde ona meşakkat, külfet ve yorgunluk erişmeyen güçlü, şiddetli olandır. Ve **المَتانةُ**: şiddet ve kuvvettir; böylece o, kudreti nihayetine ulaşmış, tamamı olan olması bakımından güçlüdür; ve kuvveti şiddetli olması bakımından **متِينٌ**’dir. İbn Sîde dedi: **المَتينِ** cer ile, **القُوَّة**’ye na‘t olarak da okundu; çünkü **القُوَّة**’nin te’nîsi, Allah Teâlâ’nın sözü olan **فمن جاءه مَوْعِظَة**’deki **الموعظة**’nin te’nîsi gibidir; yani **وَعْظٌ**. Ve **القوّة**: iktidardır. Ve her şeyden **المَتِينُ**: güçlü olandır. Ve şey, damme ile, **مَتُنَ**; **مَتَانةً** (olarak); böylece o **مَتِين**’dir, yani katıdır. İbn Sîde dedi: ve gerçekten o **مَتُنَ** oldu, **مَتانة** (ile); ve onu o **مَتَّنه**.

Ve **المُماتَنة**: nihayette uzaklaştırmadır. Ve **سير مُماتِنٌ**: uzaktır. Ve **مُماتِناً** bir yürüyüşle yürüdü: yani uzakça; ve **الصحاح**’ta: yani şiddetlice. Ve onunla **مَتْناً** ile **مَتَنَ**: onunla bütün gün yürüdü. Ve hadiste: **مَتَنَ بالناس يوم كذا**: yani onlarla bütün gün yürüdü. Ve yerde **مَتَنَ**: gittiği zaman. Ve **تَمْتِينُ القَوْس بالعَقَب** ve tulumun **بالرُّبِّ** ile: onunla sıkmak ve onunla düzeltmektir. Ve binitin ve koyunun iki husyesini **مَتْناً** ile **مَتَنَ** eder, ikisini **يَمْتُنُهما**: **الصَّفْنَ**’ı ikisinden yarıp, ikisini damarlarıyla çekip çıkardı; Ebû Ubeyd bunu özellikle teke için söyledi. Cevherî: ve koçu **مَتَنْتُ**: onun **صَفْنه**’ini yardım ve yumurtasını damarlarıyla çıkardım. Ebû Zeyd: **الصَّفَنَ**’ı—ki o, iki husyenin derisidir—yardığın zaman, sonra ikisini damarlarıyla çıkardığın zaman, işte bu **المَتْنُ**’dür; ve o **مَمْتُون**’dur. Şemmer onu **الصَّفْن** diye rivayet etti; İbn Cebele onu **الصَّفَن** diye rivayet etti. Ve **المَتْنُ**: koçun iki husyesini ezmendir; ta ki ikisi gevşeyip sarksın. Ve adamla **ماتَنَ**: onunla, onunla yapılanın benzerini yaptı; ve o, uzatma ve oyalamadır. Ve onu **ماتَنه**: onu oyaladı. Ümevî: işte onu, **بالثاء** ile, **مَثَنْته** işiyle **مَثْناً**: yani onu onunla boğdum, boğma ile; Şemmer dedi: bu manada **مَثَنْته**’yi Ümevî’den başkası için işitmedim. Ebû Mansûr dedi: zannederim o, **بالتاء** ile, **مَتَنْته مَتْناً**’dır, **بالثاء** ile değil; katı olan şeyden, yani güçlü şiddetli olandan, ve yürüyüşteki **المُماتنة**’den alınmıştır. Ve denilir: falan kimse falan kimseyle **ماتَنَ** eder; onunla bir cedelde yahut bir husumette karşı koyduğu zaman. İbn Berrî dedi: ve **المُماتَنة** ve **المِتانُ** şudur: onunla
(* “**تباقيه**” sözü: asılda böyledir; elimizdeki sözlüklerde **باقى** fiilini bulmadık) koşuda ve bağışta yarışmandır; Tırmâh dedi:
Onlar, kardeşleri için, benim atılmamdan başka bir şeyi reddettiler,
ve benim gibisi, **العُلالةِ** ve **المِتانِ** sahibi olandır

Ve mekânda **مُتُوناً** ile **مَتَنَ**: ikamet etti. Ve kadını **مَتَنَ**: onunla cinsel ilişkide bulundu; Allah daha iyi bilir.
