# متى (م-ت-ى) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D9%89

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ne zaman?

- Harfler: م - ت - ى
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 1 sîga
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: متو

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَتَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%89.md) | فَعَلَ | Ne zaman? | 9 | 9 | [2:214](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/2:214.md) |

## Mücavir kökler — 30 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 44 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
2. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 35 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
3. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 27 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
4. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 21 · Kevn, tepe demektir
5. [نغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sallayacaklar
6. [زلزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zülal yumurtanın akına denir
7. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
8. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baş demektir
9. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
10. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haliy : Boş arı kovanıdır
11. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Umulur
12. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
13. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feth, kapının açılması demektir
14. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
15. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
16. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ona dokundu
17. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bes besese dağınık taşlar demektir
18. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
19. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
20. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
21. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
22. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
23. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
24. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
25. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
26. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
27. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
28. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
29. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
30. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | متى |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | Soru ve şart ismi / zaman zarfı, nakıs yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md), [أيان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%A7%D9%86.md), [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md) |
| Zıt Kök | أبدا |
| Çekirdek Özet 1 | Zamansal belirlenim ve tayin talep etme, vakit sorma |
| Çekirdek Özet 2 | Vadedilen veya tehdit konusu olan bir hadisenin vaktini sorma, istical ve inkâr bağlamında tahdid isteme |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın aşkın tasarrufunun ve takdir vaktinin mutlak biçimde Allah’a ait oluşunu beyan eden istifham |
| Kritik Hata Riski | Edatın yalın bir takvim veya saat sorma işlevi gördüğünü varsayıp Kur’an’daki meydan okuma, inkâr veya zafer beklentisi tonunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مت | Çekme, uzatma, bağlama ve intisap kurma; [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) (uzatmak, faydalandırmak) ve [متن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%86.md) (sağlamlaştırmak, uzamak) köklerinde olduğu gibi zamansal veya mekânsal bir uzanım kurma | ى | İntisap ve uzanım hareketini zamansal bir koordinatın başlangıç veya vuku anını sorgulayan işlevsel bir isme/edata dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Süreğenlik, akıp giden zaman ve kuşatıcı durum |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Zaman ekseni üzerine konulan belirleyici işaret, durak veya sınır |
| ى | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelme, işaret etme, o zamansal sınıra doğru uzanıp onu talep etme |
| متى | Suyun akışı içindeki bir noktaya elle işaret edip sınır koyma hareketi | Akıp giden zaman çizgisi üzerinde belirli bir hadisenin gerçekleşeceği kesin ânı işaretleyerek sorma, vakti tayin etme |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hadisenin vuku bulacağı zaman kesitini sorgulamak; Hüzeyl lehçesinde ise bir şeyin içinde bulunmayı veya bir şeyden ayrılmayı ifade eden mekan/zarfiyet anlamı (في / وسط veya من) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî beytinde Hüzeyl lehçesindeki anlamıyla bir şeyin içinden çıkış/kaynaklık bildiren edat olarak şahit gösterilmiştir: شَرِبْنَ بماء البحرِ ثم تَرَفَّعَتْ / مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ، لَهُنَّ نَئِيجُ |
| Erken Arapça kullanım | Sa'de b. Cüeyye beytinde bulutun içinden şimşek çakmasını tasvir ederken edat bu anlamda kullanılmıştır: أَخْيَلَ بَرْقاً مَتى حابٍ له زَجَلٌ / إِذا تَفَتَّرَ من تَوماضِه حَلَجا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, el-Mufradāt, Dīvānü’l-Hüzeliyyīn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde zamansal soru bildiren yapılar genellikle ortak bir sorgulama tabanından türemiştir. İbranicede mātay (מָתַי) ve Süryanicede emmat (ܐܡܬ) biçiminde korunan kelime, doğrudan Arapçadaki متى ile fonetik ve morfolojik tam denklik gösterir. Bu durum, yapının Batı Sami grubunda ortak ve ilksel bir zamansal soru zarfı olarak köklü bir geçmişe sahip olduğunu kanıtlar. Kelimenin aslı, interrogatif unsuru olan m- tabanı ile zaman veya uzanım bildiren t- unsurunun kaynaşmasından doğmuş bir arkaik Sami mirasıdır. Arapçada kelime hem isim olarak soru ve şart işlevini korumuş, hem de Hüzeyl gibi arkaik lehçelerde mekânsal bir edat (zarfiyet veya başlangıç) kalıntısı barındırmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zaman sorusu, şart edatı ve Hüzeyl lehçesinde mekân edatı | Zamanı kuşatıp tayin etme; sonundaki elif-i maksûra yâ harfinden dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mātay, Süryanice emmat | Batı Sami dillerinde zaman tayini sorusunun ortak ve değişmeyen morfolojik karşılığı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dışı soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| متى | Anlamlı | Zaman sorma, şart | Bir işin vaktini soran soru ve şart ismi; hedef kök | Kur'an'da geçer |
| مىت | Anlamlı | Ölüm, canın çıkması | Hayatın sona ermesi, sükûn bulma; [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) ile kökteş varyant | Kur'an'da geçmez |
| تمى | Anlamlı | Artmak, dolmak, yükselmek | Bir şeyin kemale ermesi ve dolması | Kur'an'da geçmez |
| تىم | Anlamlı | Sevgiyle boyun eğme, köleleşme | Birine aşırı tutkuyla bağlanma, aşk ile aklını yitirme | Kur'an'da geçmez |
| ىمت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| ىتم | Anlamlı | Yalnız kalmak, teklik | Babasız kalma, tek ve benzersiz olma | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| متى | Merkez | Zaman sorusu | Belirli bir hadisenin genel vuku vaktini talep eder | Vaktin bizzat kendisini sorgulayan en yaygın zaman edatıdır |
| [أيان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%A7%D9%86.md) | Komşu | Kıyamet/dehşet zamanı | Vaktin büyüklüğünü ve dehşetini hissettiren tahkik edatı | Yalnızca gelecekteki büyük ve korkutucu hadiselerin vaktini sorgulamada kullanılır |
| [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Mekân sorusu | Zamanı değil mekânsal konumu sorgular | Hadisenin yerini tayin etmeyi talep eder |
| [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md) | Komşu | Durum ve nitelik | Vakti değil meydana geliş biçimini ve mahiyetini sorar | Keyfiyet ve vasıf araştırmasında kullanılır |
| أبدا | Zıt | Kesintisiz süreklilik | Zamanın tayinini ve sınırını değil, ucu açık sonsuzluğunu bildirir | Zaman sınırını kaldıran mutlak süreklilik ifadesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | متى | Zaman sorma | Zaman tayini ve tahdidi talep eden istifham ismi | Kesin |
| Latince | Quando | Ne zaman | Zaman sorusunu tam olarak karşılar; şart yapılarında da paralel işlev görür | Kesin |
| İngilizce | When | Ne zaman | Hem soru hem zaman bildiren yan cümle bağlacı olarak işlev görür | Kesin |
| Almanca | Wann, wenn | Ne zaman, şayet | Soru formu olan wann ile tam örtüşür | Kesin |
| Fransızca | Quand | Ne zaman | Zamanın tayinini soran temel soru zarfı | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Soru formu (مَتَى) | Müminlerin sabırsızlık ve darlık ânında nusret talebi | Şiddet, sarsıntı ve zorluk içinde yardımın vaktini sorma (Bakara [2:214](https://lisan.digital/tr/ayet/2:214.md)) |
| Soru formu (مَتَى) | Müşriklerin ve inkârcıların alay ve meydan okuması | Azap veya vaat edilen kıyamet gününü alaya alarak acele isteme (Yûnus [10:48](https://lisan.digital/tr/ayet/10:48.md), Enbiyâ [21:38](https://lisan.digital/tr/ayet/21:38.md), Yâsîn [36:48](https://lisan.digital/tr/ayet/36:48.md), Mülk [67:25](https://lisan.digital/tr/ayet/67:25.md)) |
| Soru formu (مَتَى) | Hüküm ve zafer gününün vaktini sorma | İnkârcıların müminlere karşı hüküm (fetih) gününün ne zaman geleceğini sorması (Secde [32:28](https://lisan.digital/tr/ayet/32:28.md)) |
| Soru formu (مَتَى) | Diriliş vaktinin inkâr yollu sorgulanması | Çürümüş kemiklerin ne zaman diriltileceğini uzak görerek sorma (İsrâ [17:51](https://lisan.digital/tr/ayet/17:51.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi ve kıyametin vakti | Kıyametin vaktini yalnız Allah’ın bilmesi; gaybın yaratılmışlara kapalı oluşu | Vaktin belirlenimini insan idrakinden tenzih etme |
| Fıkıh | Şart ve ta‘lik sigaları | Şart ismi olarak kullanılmasında vaktin taayyünü ve akitlerdeki ecel şartı | İbarelerde zaman sınırının hukuki geçerliliği |
| Tefsir | İstifhamın belagat yönleri | İstifham-ı inkârî, istihza (alay) ve istib‘âd (uzak görme) nüansları | Sorunun bilgi talebi değil meydan okuma ve red oluşu |
| Hadis | Eşrâtü's-sâa rivayetleri | Kıyametin ne zaman kopacağını soran kimselere hazırlık üzerinden cevap verilmesi | Zaman merakını ameli sorumluluğa dönüştürme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Esenlik ve vaat inancı | Gaybî vaktin sorgulanması | İmtihan sınırını çizme | Vaadin vaktini değil hakikatini tasdik etme ilkesi | Kesin |
| İlmi | Olayların zaman dizini | Kronolojik tayin talebi | Olay koordinatı belirleme | Olguların zamansal bağıntılarını saptama isteği | Güçlü |
| Siyasi | Zafer ve hâkimiyet beklentisi | Değişimin ve fethin vaktini sorma | Kriz anında meşruiyet ve direnç | Hükmün ve nihai zaferin gerçekleşme ânına odaklanma | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve taahhüt vadeleri | Ecel ve vade tayini | Zaman bağımlı akitleri bağlama | Yükümlülüğün muaccel veya müeccel olma vaktini belirleme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Zaman parametresinin ($t$) bilinmeyen olarak tayini | Bir fonksiyonun veya olayın gerçekleştiği kritik zaman noktasını ($t_0$) arama işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beklenti ufku ve kronolojik belirsizlik | Toplumların veya bireylerin kriz ânında gelecekteki kurtuluş veya felaket ânını kestirme psikolojisi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece masum bir merak veya nötr bir zaman sorusu gibi okumak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da bu soru neredeyse her zaman ya derin bir ıstırap içindeki müminin yardım yakarışı ya da inkârcının kibrini ve alayını yansıtan bir meydan okuma olarak tezahür eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların «bu vaat ne zaman?» derken bilgi aradıklarını sanmak; oysa sorunun tevil ve inkâr amaçlı bir tahrik olduğunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Zamanın ve gaybın bilgisinin tamamen Allah’ın tekelinde olduğunu, insanın ise zamana değil eyleme ve imana odaklanması gerektiğini kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların kıyamet ve azap tehditlerine meydan okuduğu ayetler ile müminlerin mihnet anlarındaki ilahi yardım beklentisini tasvir eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerdeki zaman sorularının saf bir kronoloji arayışı olmadığını, arkasında teslimiyet eksikliği veya kibrin yattığını fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Süreğen zaman çizgisi üzerinde belirli bir hadisenin temas edeceği ve gerçekleşeceği anı elle işaretler gibi sınırlandırarak sormak.
- Soyut anlam: Bir vaadin, tehdidin veya zaferin tecelli edeceği gaybî zaman koordinatını sorgulama, hızlandırma veya imkânsız görerek alaya alma tavrı.
- Sistematik karşılık: Zamansal determinasyonun kul iradesinden aşkın olduğunu ve bilginin mutlak gayb alanında kaldığını ilan eden soru makamı.
- LaTeX modeli: $$ f(t) \iff t = ? \quad \text{burada} \quad t \in \mathbb{R}^+, \; \lim_{t \to t^*} P(E) = 1 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $t$ bilinmeyen zaman parametresini, $?$ sorulan koordinatı, $E$ vuku bulacak olan vaat veya tehdit hadisesini, $t^*$ ise Allah katında takdir edilmiş eceli temsil eder; soru bu kritik ânın koordinatını araştırmayı modeller.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AA%D9%89/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:214](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/2:214.md) — مَتَى

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ

Meal (IK): Yoksa siz; sizden önce geçenlerin durumu başınıza gelmeden cennete girivereceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk, öyle sıkıntı gelmiş ve sarsıntıya uğramışlardı ki, nihayet Peygamber ve beraberindeki mü’minler: Allah’ın yardımı ne zaman? diyordu. Bilesiniz ki, Allah’ın yardımı pek yakındır.

### [Yunus 10:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/10:48.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Derler ki: Doğru sözlülerden iseniz bu vaad ne zamanmış?

### [İsra 17:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/17:51.md) — مَتَى

أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا

Meal (IK): Veya gözünüzde büyüttüğünüz bir yaratık olun. Diyecekler ki: Bizi tekrar kim diriltir? De ki: Sizi ilk defa yaratmış olan. Sana başlarını sallayacaklar ve ne zaman o? diyecekler. De ki: Yakın olması umulur.

### [Enbiya 21:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/21:38.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Doğru sözlüler iseniz bu vaad ne zaman? derler.

### [Neml 27:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/27:71.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Onlar: Doğru söylüyorsanız; bu sözünüzün ne zaman yerine geleceğini bildirin, derler.

### [Secde 32:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/32:28.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Ve derler ki: Doğru söylüyorsanız bu fetih ne zamandır?

### [Sebe 34:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/34:29.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Derler ki: Doğru sözlüler iseniz, bu vaad ne zamandır.

### [Yasin 36:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/36:48.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Ve derler ki: Şayet siz sadıklardan iseniz, bu vaad ne zamandır?

### [Mülk 67:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/ayet/67:25.md) — مَتَى

وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Derler ki: Doğru sözlüler iseniz, bildirin ne zamandır bu vaad?

## Sözlükler (7)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَتى: ظرف غير متمكِّن، وهو سؤالٌ عن مكان، ويجازى به. الأصمعيّ: مَتَى في لغة هذيل قد تكون بمعنى مِنْ. وأنشد لأبي ذؤيب: شَرِبْنَ بماء البحر ثم تَرَفَّعَتْ=مَتى لجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ أي من لجَج، وقد تكون بمعنى وَسْطٍ. وسمع أبو عبيد بعضهم يقول: وَضَعْتُهُ مَتى كُمِّي، أي وَسْطَ كُمِّي.

##### Türkçe

**مَتى**: Yerleşik olmayan bir zarf; o, bir mekân hakkında sorudur ve onunla karşılık verilir. el-Asmaʿî: **مَتَى**, Hüzeyl dilinde bazen **مِنْ** anlamında olabilir. Ebû Züeyb’den şu şiir okundu:

Şeribne bi-mâ’i’l-baḥri sümme teraffaʿat=**مَتى** lececin ḫuḍrin lehunne ne’îcu

Yani: lececlerden; ve bazen **وَسْطٍ** anlamında olabilir. Ebû ʿUbeyd, bazılarının şöyle dediğini işitti: **وَضَعْتُهُ مَتى كُمِّي**, yani: kolumun yeninin ortası.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت م ( وايء )
تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم .
تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم .
وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده .
وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد :
تَامَتْ فُؤادَك لن يَحْزُنكَ ما صَنَعَتْ
إِحْدَى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَا
وقال غيره : المتَيَّم المضَلَّلُ ، ومنه قيل للفلاة : تَيْماء لأنه يُضَلُّ فيها .
شمر عن ابن الأعرابي : التَّيْمَاءُ : فلاةٌ واسعةٌ .
وقال الأصمعي : التَّيْماءُ التي لا مَاءَ بها من الأرَضِين ، ونحو ذلك .
قال أبو خَيْرة : وَكَتَبَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لِوائِل بن حُجْر كتاباً أَمْلَى فيه : ( في التِّيعَةِ شاةٌ ، والتِّيمَةُ لصاحبها ) .
قال أبو عبيد : التِّيمةُ يقال : إنها الشاة الزائدة عن الأربعين حتى تبلغ الفريضة الأخرى ، ويقال : إنها الشاة تكون
لصاحبها في منزلهِ يَحْتَلِبها وليستْ بِسائِمةٍ ، وهي من الغنم الرَّبائب .
قال أبو عبيد : وربما احتاج صاحبها إلى لحمها فيذبحها ؛ فيقال عند ذلك : قد اتَّام الرجلُ واتَّامت المرأةُ .
وقال الحطيئة :
فما تَتَّامُ جارةُ آلِ لأيٍ
ولكن يَضْمنون لَها قِراهَا
يقول : لا تحتاج إلى أَنْ تَذْبح تِيمتَها .
وقال أبو الهيثم : الاتِّيامُ أن يشْتَهِيَ القومُ اللَّحمَ فيذبحوا شاة من الغنم فتلك يقال لها : التِّيمةُ تُذْبح من غير غَرَضٍ ، يقول : فجارتهم لا تَتَّام لأن اللحم عندها من عندهم فتكْتَفي ولا تحتاج إلى أن تذبح شاتها .
وقال ابن الأعرابي : الاتّيام أن تُذبحَ الإبلُ والغَنَمُ لغير عِلَّة .
وقال العَمَاني :
نَأْنَفُ لِلجارةِ أن تَتَّامَا
ونَعْقِرُ الكُوَم ونُعْطِي حاماَ
أي نُطعِمُ السودانَ من آل حامٍ .
أبو زيد : التِّيمةُ الشاةُ يذبحها القومُ في المجاعة حينَ يُصيبُ الناسَ الجوعُ .
وقال ابن الأعرابي : تَامَ إذا عَشِقَ ، وتام إذا تَخَلَّى من الناس .
وقال ابن السكيت : أَتأَمَتْ المرأة إذا ولدت اثنين في بطن ، فإذا كان ذلك من عادتها قيل مِتْآمٌ . قال ويقال : هما تَوْأَمان ، وهذا توأمٌ ، وهذه توأمَةٌ ، والجميع تَوائمٌ وتوآمٌ .
وأنشد قول الراجز :
قَالَتْ لنا ودَمْعُها توآمُ
كالدُّر إذ أَسْلَمةُ النِّظَامُ
على الذين ارتحلوا السلام
وقال :
نخلاتٌ من نَخْلِ نَيْسَان أينَعْ
نَ جميعاً وَنَبتُهُن تُؤامُ
قال : ومثل تُؤآم في الجمع غَنَم رُبَابٌ وإبلٌ ظُؤَارٌ .
وقال اللحياني : التَّوْأَمُ مِن قداح الميسر هو الثاني ، وله نَصِيبانِ إن فاز وعليه غُرْمُ نَصيبين إن لم يَفُزْ ، والتَّوأَمَاتُ من مَراكب النساء كالمشاجِرَ لا أظلالَ لها واحدتها تَوْأَمة .
وقال أبو قِلابة الهذلي يذكر الظَّعُن :
صَفّا جَوانِحَ بين التَّوْأَمَاتِ كما
صَفَّ الوُقُوعَ حَمَامُ المشْرَبِ الحانِي
والتَّوأَم في جميع ما ذكرتُ الأصل فيه وَوْأَمٌ فقلبت الواو تاءً ، كما قالوا : تَوْلج لِكِناس ، وأصله وَوْلَج وأصله توأم من الوئام وهي المقاربة والموافقة .
وتَوائم النجوم السِّماكان والفَرقَدانِ
والنسرانِ وما أشبهها .
وقيل في قول الفرزدق :
أَتانِي بهَا واللَّيْلُ نِصْفَين قدْ مَضى
أُقَامِرُ في نِصْفٍ قَدْ تَوَلَّتْ تَوَائِمهُ
قيل : أراد بالتوائم النجوم كلها ، سميت بذلك لِتشابهها ، أي كواكب النِّصْف الماضي من الليل ، ويقال للمفازة إذا كانت بعيدة : مِتْآم .
قال ابن الأعرابي : معناها أنها تهلك سالكها جماعة جماعة .
وهي مِتْآمٌ ، لأنها تُرِي الشخصَ شخصين .
توم : أبو عبيد : التُّومُ : اللؤلؤ ، والواحدة تُومَةٌ .
وقال أبو عمرو : هي الدُّرة والتُّومةُ والتّؤَامِيَّةُ واللَّطِيمَةُ .
قلت : والعرب تُسَمِّي بَيْضَ النعام التُّوم تشبيهاً بتُوم اللؤلؤ ومنه قوله :
به التُّوم في أُفحوصة يتَصَيَّحُ
وقال ذو الرّمَّة يصف نباتاً وقع عليه الطَّلُّ متعلَّق من أغصانه كأنه الدُّرُّ فقال :
وحْفٌ كأن الندى والشمسُ ماتعةٌ
إذا توقَّدَ في أفنانِه التُّومُ
أفنانه : أغصانه الواحد فنن توَقد أنار لطلوع الشمس عليه ، والتُّوم الواحدة تومة وهي مثل الدُّرَّة تعمل من الفضة ، هكذا فُسِّر في شعر ذي الرمة .
وقال الليث : التُّومة : القُرْطُ .
وقال ابن السكِّيت : قال أيّوب ومِسْحَلُ ابْنا رَبداء ابنة جرير :
كان جرير يُسَمِّي قصيدتيه اللتين مدح فيهما عبد العزيز بن مَرْوان وهجا الشعراء ، إحداهما :
ظَعَن الخَليطُ لغُرْبةٍ وتَنآئي
ولَقَد نَسِيتُ برامَتيْن عَزائي
والأخرى :
يا صَاحِبيَّ دَنَا الرَّواحُ فسِيرَا
كان يسميهما التُّومَتيْن .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال للنساء : ( تعجِز إحداكن أَنْ تتخِذ حَلْقَتين أو توأمَتين مِن فضة ثم تلَطِّخِهما بِعَنبر ) .
قلت : من قال لِلدُّرة : تومةً شبَّهها بما يُسَوّى من الفضة كاللؤلؤة المستديرة تجعلُها الجاريةُ في أذُنيها ، ومن قال : تُؤَامية نسبها إلى تُؤَام وهي قَصَبةُ عُمَان ، ومن قال : تَوْأَمِيَّةً ، فهما دُرَّتان للأذنين إحداهما تَوْأَمةٌ الأخرى .
يتم : قال الليث : اليَتيمُ الذي مات أبوه فهو يتيمٌ حتى يَبْلُغَ ، فإذا بَلَغَ زال عنه اسم اليَتيم ، واليَتيمُ من قبل الأب في بني آدم ، وقد يَتِم يَيْتَمُ يُتْماً وقد أَيْتَمه الله .
قال الفراء : يقال : يَتِم يَيْتَم يُتماً وقد أَيْتمه الله ، وحُكيت لي : ما كان يتيماً ، ولقد
يَتُم يَيْتَمُ وجمع اليَتيم يتَامَى وأيتامٌ .
وقوله تعالى : ( وَءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ ) ( النساء : 2 ) سماهم يتامى بعد بلوغهم وإيناسِ رُشدِهم للزوم اليُتْمِ إيَّاهم .
كما قالوا للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) بَعْدَ كِبَره : يتيمُ أبي طالب لأنه ربَّاه .
وقال الأصمعي : اليَتيمةُ : الرَّمْلة المنفردة قال : وكل مُنفرد ومُنفردة عند العرب يَتيمٌ ويَتيمة .
وقال المفضّل : أصل اليتْمِ : الغفلة قال : وبه يُسمى اليتيم يتيماً ، لأنَّه يُتغَافلُ عن برّه .
وقال أبو عمرو : اليُتْمُ الإبطاء ، ومنه أُخذ اليَتيمُ لأن البرّ يبْطِىء عنه .
وقال الأصمعي : اليُتْم في البهائم من قِبَل الأمّ ، وفي الناس من قِبل الأبِ .
وقال شمر : أنشدني ابن الأعرابي :
أَفَاطمَ إنِّي هالكٌ فتَثَيَّني
ولا تَجزَعِي كلُّ النِّساء يَتيمُ
قال ابن الأعرابي : أرادَ كلَّ مُنْفَرِدٍ يَتيمٌ ، قال ويقولُ الناس : إني صَحَّفْتُ وإنما يُصَحَّفُ من الصَّعْب إلى الهَيِّن لا من الهيّن إلى الصعب .
وقال أبو عُبيدة : المرأة تُدْعَى يتيماً ما لم تتزوج ، فإذا تزوجتْ زال عنها اسم اليُتْم ، وكان المفضل ينشد : كل النساء يتيم لهذا المعنى .
وقال أبو سعيد : يقال للمرأة يتيمة لا يزول عنها اسمُ اليُتْم أبداً ، وأنشد :
ويَنْكِحُ الأراملَ اليتامى
وقال ابن شميل : هو من مَيْتَمةٍ أي في يَتامَى ، وهذا جمع على مَفْعَلة كما يقال : مَشْيخَة للشيوخ ، ومَسْيَفة للسيوف .
أتم : الحراني عن ابن السكيت قال : الأَتْمُ من الخُرَز أن يَنْفَتِق خُرْزَتانِ فتَصيرا واحدة ، ويقال : امرأةٌ أَتومٌ إذا التقى مسلكاها ، قال ويقال : ما في سَيْرِه أَتَمٌ ولا يَتَمٌ أي إبطاء .
وقال خالد بنُ يزيد : الأَتُومُ من النساء المُفْضَاةُ ، قال : وأصله من أَتَمَ يَأْتِم إذا جمع بين شيئين ، قال : ومنه سمي المأتم لاجتماع الناس فيه . يقال : أَتَمَ يَأْتِم وَأَتِمَ يَأْتَمُ .
قال : ومَأْتَمٌ مِنْ أَتِمَ يأتَم ، قال : والمَأْتَمُ : النساءُ يَجْتَمِعْنَ في فرح أو حزن ، وأنشد :
في مَأتَمٍ مُهَجَّرِ الرَّواح
وقال ابنُ مُقْبل في الفَرج :
ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها
لم تَيْأَس العَيْشَ أبكاراً ولا عُوناً
أراد نساء كالدُّمى ، قال أبو بكر : العامة تغلط فتظنّ أَنَّ المآتم : النَّوْحَ والنِّياحةَ . والمآتم : النِّسَاء المجتمعاتُ في فرح أو حُزن .
وأنشد أبو عطاء السندي وكان فصيحاً :
عَشِيةَ قام النَّائحاتُ وشُقِّقَتْ
جُيُوبٌ بِأَيْدِي مأتَمٍ وَخدودُ
فجعل المأتم النساءَ ولم يَجْعَلْهُ النِّياحةَ ، ثم ذَكَر بيت ابن مقبل
وقال ابن أحمر :
وكَوْمَاءَ تَحْبُو ما يُشَيِّعُ ساقُها
لَدَى مِزْهر ضَارٍ أَجَشَّ وَمَأْتَمِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : اليتيم المفرد من كل شيء ، قال : والوَتْمَةُ السَّيرُ الشَّديدُ .
أمت : قال الله جلّ وعزّ : ( للهلاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْتاً ) ( طه : 107 ) .
قال الفرّاء : الأَمْتُ النَّبَكُ من الأَرض ما ارتفع منها ، ويقال : مَسَايِل الأوْدِيَةِ ما تسفل .
وقد سمعتُ العرب تقول : قد مَلأَ القِرْبَة مَلأً لا أَمْتَ فيه ، أي ليس فيه استِرْخاءٌ مِنْ شِدَّةِ امْتلائِها ، ويقال : سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه ، أي لا ضَعْفَ فيه ولا وَهْن .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الأمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ ، وقال : يقال : كَمْ أَمْتُ ما بينك وبين الكوفة ؟ أي قَدْرُ .
وقال أبو زيد : أَمَتُّ القوم آمِتهُم أَمْتاً إذا حَرَزْتَهُمْ ، وأَمَتَّ الماءَ أَمْتاً إذا قدَّرتَ ما بينك وبينه ، قال رؤبة :
أَيْهَاتَ منها ماؤُها المأْمُوتُ
وهو المحزور ، ويقال : إيمتْ هذا لي كم هو ، أي احْزِرْهُ كم هو ؟ وقد أَمَتُّهُ آمتُهُ أمْتَاً .
وقال ابن الأعرابي : الأمْتُ الطريقةُ الحسنَة ، والأمْتُ تَخَلْخُل القِرْبَةِ إذا لم يُحْكَمْ إفْراطُها .
وروى شمر بإسناد له حديثاً عن أبي سعيد الخُدْرِيّ : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الخمرَ فلا أَمْتَ فيها ، وأنا أَنْهَى عن السُّكْر والْمُسْكِر ) .
وقال شمر : أنشدني ابنُ جابر :
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لياليَ ساعَفَتْ
بها الدَّارُ إلا أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ
قال : لا أَمْتَ فيها أي لا عَيْبَ فيها .
قلت : معنى قول أبي سعيد عن النبي : أن الله حرم الخمر فلا أَمْتَ فيه معناه غيرُ معنى ما في البيت ، أراد أنَّه حرَّمها تحريماً لا هوادة فيه ولا لِين ، لكنه شدَّدَ في تحريمها ، وهو من قولك : سِرتُ سيْراً لا أَمْتَ فيه أي لا وَهْن فيه ولا ضعف ، وجائز أن يكون المعنى أنهُ حرَّمها تحريماً لا شكّ فيه . وأصله من الأَمْتِ بِمَعْنَى الحَزْرِ والتقدير لأن الشك يدخلها .
قال العجاج :
ما في انطلاقِ رَكْبِه من أمْتِ
أي من فتور واسترخاء .
موت : قال الليث : الموْتُ خَلْقٌ من خَلْقِ الله ، يقال : مات فلانٌ وهو يموت مَوْتاً .
وقال أهل التصريف : مَيِّت كان تصحيحه مَيْوِتٌ على فَيْعِلٍ ، ثم أدغموا الواو في الياء ، قال فَرُدَّ عليهم ، وقيل : إن كان كما قُلتم فينبغي أَنْ يكون مَيَّت على فَيْعَل ، فقالوا : قد علمنا أن قياسه هذا ، ولكن تَركْنا فيه القياسَ مَخافَةَ الاشتباه ، فرَدَدْناه إلى لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ ، لأن مَيِّت على لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ .
وقال آخرون : إنما كان مَيِّت في الأصل مَوْيِتٌ مثل سَيِّد سَيْوِد ، فأدغمنا الياءَ في الواو وثَقَّلناه فقلنا مَيَّت ثم خُفِّف فقيل مَيْت .
وقال بعضهم : قيل : مَيْت ، ولم يقولوا : مَيَّت لأن أبنية ذوات العِلة تخالف أبنية السالم .
وقال الزجاج : الميْت أصله الميِّت بالتشديد إلا أنه يُخفَّف فيقال : مَيْت ومَيِّت ، والمعنى واحد .
قال : وقال بعضهم : يقال لما لم يمت : مَيِّت ؛ والميْت ما قد مات ، وهذا خطأ إنما مَيِّتٌ يصلح لما قد مات ولما سيموت .
قال الله جلّ وعزّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) .
وقال الشاعر في تصديق أن الميْت والميِّت واحد :
لَيْسَ مَن ماتَ فاستراحَ بمَيِّتٍ
إنما الميْتُ مَيْتُ الأحياء
فجعل الْميت كالميِّت .
أبو عبيد عن الفراء : وقع في المال مُوتَانٌ ومُوَاتٌ وهو الموْت .
قال : ويقال : رجل مَوْتانُ الفؤادِ ، إذا كان غير ذكيَ ولا فَهِمٍ ، ورجل يبيع المَوتَان ، وهو أن يبيع المتاعَ وكل شيء غير ذي رُوحٍ ، ومن كان ذا روح فهو الحيوان .
وفي الحديث : ( مَوَتانُ الأرض لِلَّهِ ورسوله فمن أحيا مِنْه منهم شيئاً فهو له ) .
وقال غيره : الموَاتُ من الأرضين مثل المَوَتَان ، والمِيتَةُ الحال من أحوال الموت ، وجمعها مِيَتٌ .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتعوَّذ بالله من الشيطان : من هَمْزه ونَفْثه ونَفْخِه ، فقيل له : ما همْزُه ؟ قال : المُوتَةَ .
قال أبو عبيد : المُوتَةُ الجنونُ ، سُمِّي هَمْزاً لأنه جَعَله من النَّخْس والهَمْز والغَمْز وكل شيء دفَعْتَه فقد هَمَزْتَه .
وقال ابن شميل : المُوتَةُ الذي يُصْرعُ من الجُنون أو غيره ثم يُفيقُ .
وقال اللحياني : المُوتَةُ شِبْهَ الغَشْيَةِ . قال : وقُتل جَعْفر بن أبي طالب بموضع يقال
له : مُؤْتَةُ ، والموْتُ السكون ، يقال : ماتت الريحُ إذا سكنتْ .
وقال ابن الأعرابي : ماتَ الرجلُ إذا خضع للحق ، واستمات الرجل إذا طابَ نَفْساً بالموت ، والمستميت الذي يقاتل على الموت ، والمستميت الذي يتجان وليس بمجنون ، قال : هو الذي يتخاشَعُ ويَتَوَاضَع لهذا حتى يُطْعِمُه ، ولهذا حتى يَكْسوه ، فإذا شبِع كفر النعمة .
وقال أحمد بن يحيى في كتاب الفصيح : مُوتة بمعنى الجنون غير مهموز ، وأما البلد الذي قتل به جعفر فهو مُؤْتَة بهمز الواو ، ويقال : ضربته فتماوت إذا أَرَى أنه مَيِّت وهو حيٌّ .
وقال عثمان : سمعت نعيم بن حماد يقول : سمعت ابن المبارك يقول : المتماوتون : المراءون .
ويقال : استميتوا صَيْدَكُمُ ، أي انظروا مات أم لا ؟ وذلك إذا أُصيبَ فَشُكَّ في موته .
وقال ابن المبارك : المستَمِيتُ الذي يُرِي مِن نفسه الكونَ والخيرَ وليس كذلك ، ويقال : مات الثَّوبُ ونَامَ إذا بَلِيَ .
عمرو عن أبيه : مات الرجل وهَمدَ وهَوَّم إذا نَام .
متى : ثعلب عن ابن الأعرابي : أَمْتى الرجلُ إذا امْتَدّ رِزْقه وكَثُر ، قال : وَأَمْتَى إذا طال عمره ، وأَمْتَى إذا مَشَى مِشيةً قبيحةً ، ويقال : مَتَوْتُ الشيءَ إذا مَدَدتَه ، ومَتى من حروف المعاني ولها وجوه شتى أحدها أنه سؤال عن وَقْتِ فِعْلٍ ، فُعِلَ أو يُفْعل كقولك متى فعلتَ ؟ ومتى تفعل ؟ أي في أي وقت ؟ والعرب تُجازِي بها كما تجازي بأَيَ فتجزم الفعلين ، تقول : متى تأتني آتك ، وكذلك إذا أدخلت عليها ما ، كقولك : متى ما يأتني أخوك أرضِهْ ، وتجيء مَتَى بمعنى الاستنكار ، تقول للرجل إذا حكَى عنك فعلاً تُنْكِره : متى كان هذا ؟ على معنى الإنكار والنفي أي ما كان هذا ، قال جرير :
مَتَى كان حُكْمُ اللَّهِ في كَرَبِ النَّخْلِ
أبو عبيد عن الكسائي : وتجيء متى في موضع وسط ومنه قوله :
شَرِبْنَ بماء البحر ثم ترفَّعتْ
متى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهنَّ نَئِيجُ
قال وقال معاذ الهراء : سمعتُ ابن جَوْنَةَ يقول : وضعته مَتى كمِّي يريد وَسَط كُمِّي ، أبو عبيد عن الفراء : مَتأتُه بالعصا وخطأتُه : وبَدَحتُه .
قال الفراء : متى تقع على الوقت إذا قلت : متى دخلتِ الدار فأَنتِ طالِقٌ ، معناه أيّ وقت دخلتِ الدار ، وكلَّما تَقَعُ على الفِعْل ، إذا قلت : كلما دَخَلْتِ ، فمعناه كلُّ دَخْلَةٍ دَخَلْتِها ، هذا في كتاب
الجزاء لِلفَرَّاء ، وهو صحيح ، ومَتَى تَقَعُ للوقت المبهم .
قال ابن الأنباري : متى حرف استفهام تكتب بالياء .
وقال الفراء : ويجوز أن تُكتَبَ بالألف لأنها لا تُعرَف فيها فعلاً . قال : ومَتَى بمعنى مِن ، وأنشد :
إذا أَقُول صحا قَلْبي أُتِيحَ له
سُكْرٌ مَتَى قَهْوَةٍ سارَتْ إلى الرَّاسِ
أي من قَهْوَةٍ ، وقول امرىء القيس :
فَتَمَتَّى النَّزْعَ مِن يَسَرِهْ
فَكَأَنَّه في الأصل فَتَمَتَّتَ
فَقُلِبَتْ إحدى التاءات ياء ، والأصل فيه مَتَّ بمعنى مدَّ .
وقول امرىء القيس أيضاً :
مَتَى عَهْدُنا بِطِعَانِ الكُمَا
ةِ والمجْدِ والحَمْدِ والسُّوْدَدِ
يقول : متى لم يَكُنْ كذا ، يقول : تَرَوْنَ أَنَّنا لا نُحْسِنُ طَعْنَ الكُمَاةِ وعهدُنا به قريبٌ .
ثم قال :
وملء الجِفان والنَّارِ والحَطَبِ المُوقِدِ

##### Türkçe

ت م ( **وايء** )
**تيم** ، **توم** ، **أتام** ، **يتم** ، **أتم** ، **أمت** ، **موت** ، **متى** ، **وتم** .

**تيم** : Ebû Ubeyd dedi: **التَّيْمُ** hevânın onu köleleştirmesidir; bundan dolayı **تَيْمُ الله** diye adlandırıldı; o, hevâdan aklın gitmesidir; o da kadınlara tutkun bir adamdır: **مُتَيَّم**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **التَّيْمُ** aklın gitmesi ve bozulmasıdır.

Asmaî dedi: Falan kadın falan erkeğe **تَيَّمتْ** eder; onu **تُتَيِّمه** ve ona **تَامَتْه** eder; onu **تتِيمُهُ**; **تَيْماً** (tutkunlukla); o da kadınlara **مُتَيَّمٌ** olur; onlarla da **مَتِيمٌ**; ve şu beyti okudu:
تَامَتْ فُؤادَك لن يَحْزُنكَ ما صَنَعَتْ
إِحْدَى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَا

Başkası dedi: **المتَيَّم** şaşırtılmış/saptırılmış olandır; bundan dolayı çöl düzlüklerine **تَيْماء** denildi; çünkü onda yol şaşırılır.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّيْمَاءُ**: geniş bir çöl düzlüğüdür.

Asmaî dedi: **التَّيْماءُ** yerlerden suyu olmayan yerdir; ve buna benzer.

Ebû Hayra dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) Vâil b. Hucr için bir yazı yazdı; içinde şunu dikte etti: ( **في التِّيعَةِ شاةٌ ، والتِّيمَةُ لصاحبها** ).

Ebû Ubeyd dedi: **التِّيمةُ** için denir ki: kırktan fazla olup diğer farîzaya ulaşıncaya kadar olan fazla koyundur; ve denir ki: o, sahibinin evinde kendisi için olan, sağdığı ve otlakta yayılan (**بِسائِمةٍ**) olmayan koyundur; o, evde beslenen koyunlardandır (**الرَّبائب**).

Ebû Ubeyd dedi: Bazen sahibi etine ihtiyaç duyar da onu keser; o vakit şöyle denir: adam **اتَّام** etti, kadın da **اتَّامت** etti.

Hutay’e dedi ki:
فما تَتَّامُ جارةُ آلِ لأيٍ
ولكن يَضْمنون لَها قِراهَا

Yani: **تِيمتَها**sını kesmeye ihtiyaç duymaz.

Ebû’l-Heysem dedi: **الاتِّيامُ** kavmin et istemesi, sonra koyunlardan bir koyun kesmeleridir; işte ona denir: **التِّيمةُ**; bir amaç olmaksızın kesilir; yani: onların komşusu **تَتَّام** etmez; çünkü et, onlardan onun yanındadır; böylece yeterli olur ve koyununu kesmeye ihtiyaç duymaz.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الاتّيام** develerin ve koyunların bir illet olmaksızın kesilmesidir.

Amânî dedi:
نَأْنَفُ لِلجارةِ أن تَتَّامَا
ونَعْقِرُ الكُوَم ونُعْطِي حاماَ

Yani: Hâm oğullarından olan siyahlara yediririz.

Ebû Zeyd: **التِّيمةُ** kıtlıkta, insanlara açlık isabet ettiğinde kavmin kestiği koyundur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَامَ** âşık oldu demektir; ve **تام** insanlardan uzaklaşıp yalnız kaldı demektir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Kadın, bir batında iki doğurursa **أَتأَمَتْ**; bu onun âdeti olursa **مِتْآمٌ** denir. Dedi ki: ve denir: onlar **تَوْأَمان**dır; bu bir **توأمٌ**dur; bu da bir **توأمَةٌ**dir; hepsi **تَوائمٌ** ve **توآمٌ**dur.

Ve recez şairinin sözünü okudu:
قَالَتْ لنا ودَمْعُها توآمُ
كالدُّر إذ أَسْلَمةُ النِّظَامُ
على الذين ارتحلوا السلام

Ve dedi ki:
نخلاتٌ من نَخْلِ نَيْسَان أينَعْ
نَ جميعاً وَنَبتُهُن تُؤامُ

Dedi: Cem‘de **تُؤآم** gibisi: **غَنَم رُبَابٌ** ve **إبلٌ ظُؤَارٌ**dur.

Lihyânî dedi: **التَّوْأَمُ** meysir oklarından ikincisidir; kazanırsa iki payı vardır; kazanmazsa iki payın borcu onun üzerinedir. **التَّوأَمَاتُ** kadınların bineklerindendir; gölgelikleri olmayan, **المشاجِرَ** gibi; tekili **تَوْأَمة**dir.

Ebû Kılâbe el-Hüzelî, **الظَّعُن**u anarak dedi:
صَفّا جَوانِحَ بين التَّوْأَمَاتِ كما
صَفَّ الوُقُوعَ حَمَامُ المشْرَبِ الحانِي

**التَّوأَم** dediğim her şeyde, aslında **وَوْأَمٌ**dır; sonra **الواو**yu **تاء**ya çevirdiler; tıpkı **تَوْلج** dedikleri gibi; **كِناس** için; aslı **وَوْلَج**dir. Ve **توأم**ın aslı **الوئام**dandır; o da yakınlık ve uygunluk/uyuşmadır.

Yıldızların **تَوائم**i: **السِّماكان** ve **الفَرقَدانِ** ve **النسرانِ** ve benzerleridir.

Ferazdak’ın sözü hakkında şöyle denildi:
أَتانِي بهَا واللَّيْلُ نِصْفَين قدْ مَضى
أُقَامِرُ في نِصْفٍ قَدْ تَوَلَّتْ تَوَائِمهُ

Denildi ki: **التوائم** ile bütün yıldızları kastetti; benzerliklerinden dolayı böyle adlandırıldı; yani gecenin geçmiş yarısının yıldızları. Ve uzak olursa çöl düzlüklerine **مِتْآم** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: manası, yolcusunu grup grup helâk etmesidir.

Ve o **مِتْآمٌ**dur; çünkü kişiye iki kişi gösterir.

**توم** : Ebû Ubeyd: **التُّومُ**: inci; tekili **تُومَةٌ**.

Ebû Amr dedi: o, **الدُّرة**dir; ve **التُّومةُ** ve **التّؤَامِيَّةُ** ve **اللَّطِيمَةُ**.

Dedim: Araplar devekuşu yumurtasına, inci **تُّوم**una benzeterek **التُّوم** der; bundan da şu sözü:
به التُّوم في أُفحوصة يتَصَيَّحُ

Zü’r-Rumme, üzerine çiğ düşmüş, dallarına asılı bir bitkiyi, sanki **الدُّرُّ** gibi, vasfederek dedi:
وحْفٌ كأن الندى والشمسُ ماتعةٌ
إذا توقَّدَ في أفنانِه التُّومُ

**أفنانه**: dalları; tekili **فنن**. **توَقد**: güneşin üzerine doğmasıyla parladı. **التُّوم**: tekili **تومة**; gümüşten yapılan **الدُّرَّة** gibi; Zü’r-Rumme’nin şiirinde böyle tefsir edilmiştir.

Leys dedi: **التُّومة**: küpedir (**القُرْطُ**).

İbnü’s-Sikkît dedi: Eyyûb ve Mıshal, Cerîr’in kızı Rabdâ’nın iki oğludur; Cerîr, Abdülazîz b. Mervân’ı övdüğü ve şairleri hicvettiği iki kasidesine isim verirdi; onlardan biri:
ظَعَن الخَليطُ لغُرْبةٍ وتَنآئي
ولَقَد نَسِيتُ برامَتيْن عَزائي
diğeri:
يا صَاحِبيَّ دَنَا الرَّواحُ فسِيرَا
Onlara **التُّومَتيْن** derdi.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: kadınlara dedi ki: ( Sizden biriniz, gümüşten iki halka yahut iki **توأمَتين** edinmekten sonra onları amberle kokulandırmaktan âciz mi? ).

Dedim: **الدُّرة**ye **تومةً** diyen, onu gümüşten inci gibi yuvarlak yapılan şeye benzetti; cariye onu iki kulağına takar. **تُؤَامية** diyen, onu **تُؤَام**a nisbet etti; o da Umân’ın bir kamışıdır (**قَصَبةُ عُمَان**). **تَوْأَمِيَّةً** diyen ise: onlar kulaklar için iki incidir; birisi diğerinin **تَوْأَمةٌ**sidir.

**يتم** : Leys dedi: **اليَتيمُ** babası ölen kimsedir; bulûğa erinceye kadar yetimdir; bulûğa erince **اليَتيم** adı ondan kalkar. **اليَتيمُ** insanoğlunda baba tarafından olur; ve **يَتِم** eder, **يَيْتَمُ** eder, **يُتْماً**; Allah da onu **أَيْتَمه** eder.

Ferrâ dedi: denir: **يَتِم** eder, **يَيْتَم** eder, **يُتماً**; Allah da onu **أَيْتمه** eder. Bana şu da rivayet edildi: “Yetim değildi”; ve muhakkak **يَتُم** eder, **يَيْتَمُ** eder. **اليَتيم**in çoğulu **يتَامَى** ve **أيتامٌ**dur.

Yüce Allah’ın sözü: ( **وءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ** ) ( النساء : 2 ) — onları, bulûğa ermelerinden ve rüşdlerini sezmelerinden sonra da **يتامى** diye adlandırdı; çünkü **اليُتْمِ** onlara yapışık kalması sebebiyledir.

Nitekim Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) büyüdükten sonra: Ebû Tâlib’in yetimi dediler; çünkü onu o yetiştirmişti.

Asmaî dedi: **اليَتيمةُ**: tek başına duran kum tepeciğidir (**الرَّمْلة المنفردة**). Dedi: Araplarda her tek erkek ve tek dişi **يَتيمٌ** ve **يَتيمة**dir.

Mufaddal dedi: **اليتْمِ**in aslı: gaflettir. Dedi: bundan dolayı yetime yetim denir; çünkü ona iyilik etmekte **يُتغَافلُ** edilir.

Ebû Amr dedi: **اليُتْمُ** yavaş kalmadır; bundan **اليَتيمُ** alınmıştır; çünkü iyilik ona geç gelir (**يبْطِىء**).

Asmaî dedi: **اليُتْم** hayvanlarda anne tarafından; insanlarda baba tarafındandır.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okuttu:
أَفَاطمَ إنِّي هالكٌ فتَثَيَّني
ولا تَجزَعِي كلُّ النِّساء يَتيمُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: “Her tek olan **يَتيمٌ**dur” demek istedi. Dedi: insanlar “Ben tashîf ettim” der; hâlbuki tashîf ancak zor olandan kolay olana olur; kolaydan zora olmaz.

Ebû Ubeyde dedi: kadın, evlenmedikçe **يتيماً** diye çağrılır; evlenince **اليُتْم** adı ondan kalkar. Mufaddal bu manadan dolayı “كل النساء يتيم” diye okurdu.

Ebû Saîd dedi: kadına **يتيمة** denir; **اليُتْم** adı ondan asla kalkmaz. Ve şu beyti okudu:
ويَنْكِحُ الأراملَ اليتامى

İbn Şümeyl dedi: bu, **مَيْتَمةٍ**dendir; yani **يَتامَى** içinde. Bu, **مَفْعَلة** vezninde bir cem‘dir; nitekim ihtiyarlara **مَشْيخَة** ve kılıçlara **مَسْيَفة** denir.

**أتم** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الأَتْمُ** boncuktan (**الخُرَز**) iki boncuğun yarılıp tek olmasıdır; ve denir: kadına **أَتومٌ**; iki yolu birleşirse. Dedi: ve denir: yürüyüşünde ne **أَتَمٌ** vardır ne **يَتَمٌ**; yani yavaşlık.

Hâlid b. Yezîd dedi: kadınlardan **الأَتُومُ**: **المُفْضَاةُ** olandır. Dedi: aslı, iki şeyi birleştirdiğinde **أَتَمَ يَأْتِم**dendir. Dedi: bundan dolayı **المأتم** adlandırıldı; çünkü insanlar onda toplanır. Denir: **أَتَمَ يَأْتِم** ve **أَتِمَ يَأْتَمُ**.

Dedi: **مَأْتَمٌ** **أَتِمَ يأتَم**dendir. Dedi: **المَأْتَمُ**: kadınların sevinçte veya hüzünde toplanmasıdır. Ve şu beyti okudu:
في مَأتَمٍ مُهَجَّرِ الرَّواح

İbn Mukbil, **الفَرج** hakkında dedi:
ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها
لم تَيْأَس العَيْشَ أبكاراً ولا عُوناً

**الدُّمى** gibi kadınlar demek istedi. Ebû Bekir dedi: avam yanılır da **المآتم**in ağlama ve ağıt olduğunu sanır. Hâlbuki **المآتم**: sevinçte veya hüzünde toplanmış kadınlardır.

Ebû Atâ es-Sindî (fasih idi) şu beyti okudu:
عَشِيةَ قام النَّائحاتُ وشُقِّقَتْ
جُيُوبٌ بِأَيْدِي مأتَمٍ وَخدودُ

Böylece **المأتم**i kadınlar yaptı; onu ağıt yapmadı; sonra İbn Mukbil’in beytini zikretti.

İbn Ahmer dedi:
وكَوْمَاءَ تَحْبُو ما يُشَيِّعُ ساقُها
لَدَى مِزْهر ضَارٍ أَجَشَّ وَمَأْتَمِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **اليتيم** her şeyden tek olandır. Dedi: **الوَتْمَةُ** şiddetli yürüyüştür.

**أمت** : Allah azze ve celle dedi: ( **للهلاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا أَمْتاً** ) ( طه : 107 ).

Ferrâ dedi: **الأَمْتُ** yerin tümseğidir (**النَّبَكُ**) — ondan yükselen kısım; ve denir: vadilerin akıntı yerleri (**مَسَايِل الأوْدِيَةِ**) — alçalan kısım.

Arapların şöyle dediğini işittim: kırbayı, içinde **أَمْتَ** olmayan bir doluşla doldurdu; yani doluluğunun şiddetinden onda gevşeklik yoktur. Ve denir: **لا أَمْتَ فيه** bir yürüyüşle yürüdük; yani onda ne zayıflık vardır ne gevşeme.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **الأمْتُ** iki yükselti arasında bir çukurluktur (**وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ**). Dedi: denir: Kûfe ile senin aranda ne kadar **أَمْتُ** var? yani miktar.

Ebû Zeyd dedi: kavmi **أَمَتُّ** ederim, onları **آمِتهُم أَمْتاً**; onları ölçüp biçtiğimde (**حَرَزْتَهُمْ**). Ve suyu **أَمَتَّ** ederim **أَمْتاً**; seninle onun arasını takdir ettiğinde. Ru’be dedi:
أَيْهَاتَ منها ماؤُها المأْمُوتُ

Yani ölçülüp biçilmiş (**المحزور**). Ve denir: bunu bana **إيمتْ** et, ne kadar? yani onu ölç: ne kadar? Ve onu **أَمَتُّهُ آمتُهُ أمْتَاً**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأمْتُ** güzel yoldur (**الطريقةُ الحسنَة**). Ve **الأمْتُ**: kırbanın, ağzı sıkıca bağlanmadığında gevşeyip sallanmasıdır (**تَخَلْخُل القِرْبَةِ**).

Şemmer, isnadıyla Ebû Saîd el-Hudrî’den bir hadis rivayet etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur; ben de sarhoşluğu ve sarhoş edeni yasaklıyorum ).

Şemmer dedi: İbn Câbir bana şu beyti okudu:
ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لياليَ ساعَفَتْ
بها الدَّارُ إلا أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ

Dedi: onda **لا أَمْتَ**; yani onda ayıp yoktur.

Dedim: Ebû Saîd’in Peygamber’den sözünün manası — “Allah şarabı haram kıldı; onda **أَمْتَ** yoktur” — beyitteki manadan başkadır. O, onu gevşeklik ve yumuşaklık olmaksızın haram kıldı demek istedi; fakat haram kılmasında şiddetlendirdi. Bu, “**لا أَمْتَ فيه** bir yürüyüşle yürüdüm” sözündendir; yani onda ne gevşeme vardır ne zayıflık. Ve caizdir ki mana: onu şüphe olmayan bir haram kılmayla haram kıldı; aslı, şüphe ona girdiği için, ölçme ve takdir manasındaki **الأَمْتِ**dendir.

A‘câc dedi:
ما في انطلاقِ رَكْبِه من أمْتِ

Yani ne gevşeme ne gevşeklik.

**موت** : Leys dedi: **الموْتُ** Allah’ın yaratıklarından bir yaratıktır. Denir: falan öldü; o **يموت** eder; **مَوْتاً**.

Tasrîf ehli dedi: **مَيِّت**in tashîhi **مَيْوِتٌ** idi; **فَيْعِلٍ** vezninde; sonra **الواو**yu **الياء** içinde idğam ettiler. Onlara itiraz edildi ve denildi: eğer dediğiniz gibi ise **فَيْعَل** vezninde **مَيَّت** olması gerekir. Dediler: bunun kıyasının bu olduğunu bildik; fakat karışma korkusuyla onda kıyası terk ettik; onu o lafızdan **فَعِّل** lafzına döndürdük; çünkü **مَيِّت** o lafızdan **فَعِّل** lafzı üzerinedir.

Başkaları dedi: **مَيِّت** aslında **مَوْيِتٌ** idi; tıpkı **سَيِّد**in **سَيْوِد** olması gibi; sonra **الياء**yı **الواو** içinde idğam ettik ve ağırlaştırdık; **مَيَّت** dedik; sonra hafifletildi de **مَيْت** denildi.

Bazıları dedi: **مَيْت** denildi; **مَيَّت** denilmedi; çünkü illetli kalıpların yapıları sağlamın yapılarından farklıdır.

Zeccâc dedi: **الميْت**in aslı şeddeli **الميِّت**tir; ancak hafifletilir; **مَيْت** ve **مَيِّت** denir; mana birdir.

Dedi: bazıları dedi ki: ölmeyene **مَيِّت** denir; **الميْت** ise ölmüş olana; bu yanlıştır. **مَيِّتٌ** hem ölmüş olana hem ölecek olana elverişlidir.

Allah azze ve celle dedi: ( **للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ** ) ( الزمر : 30 ).

Şair, **الميْت** ile **الميِّت**in bir olduğuna delil olarak dedi:
لَيْسَ مَن ماتَ فاستراحَ بمَيِّتٍ
إنما الميْتُ مَيْتُ الأحياء

Böylece **الْميت**i **الميِّت** gibi yaptı.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: malda **مُوتَانٌ** ve **مُوَاتٌ** vuku buldu; o, ölümdür (**الموْت**).

Dedi: ve denir: kalbi **مَوْتانُ** bir adam; zeki ve anlayışlı değilse. Ve **المَوتَان** satan bir adam; o da metayı ve ruhu olmayan her şeyi satmasıdır; ruhu olan ise **الحيوان**dır.

Hadiste: ( **مَوَتانُ الأرض لِلَّهِ ورسوله فمن أحيا مِنْه منهم شيئاً فهو له** ).

Başkası dedi: yerlerden **الموَاتُ**, **المَوَتَان** gibidir. **المِيتَةُ** ölüm hallerinden bir haldir; çoğulu **مِيَتٌ**.

Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) şeytandan Allah’a sığınırdı: onun **هَمْزه**sinden, **نَفْثه**sinden, **نَفْخِه**nden. Ona denildi: onun **همْزُه** nedir? Dedi: **المُوتَةَ**.

Ebû Ubeyd dedi: **المُوتَةُ** deliliktir (**الجنونُ**). **هَمْزاً** diye adlandırıldı; çünkü onu dürtme (**النَّخْس**) ve **الهَمْز** ve **الغَمْز** cinsinden yaptı; ittiğin her şeye **هَمَزْتَه** demiş olursun.

İbn Şümeyl dedi: **المُوتَةُ** delilikten veya başkasından yere yıkılan, sonra ayılan kimsedir.

Lihyânî dedi: **المُوتَةُ** baygınlığa benzer bir şeydir (**شِبْهَ الغَشْيَةِ**). Dedi: Ca‘fer b. Ebî Tâlib, **مُؤْتَةُ** denilen bir yerde öldürüldü. Ve **الموْتُ** sükûndur; rüzgâr durduğunda: rüzgâr **ماتت** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: adam, hakka boyun eğdiğinde **ماتَ** eder. Adam, ölümü gönül hoşluğuyla karşıladığında **استمات** eder. **المستميت**: ölüm üzerine savaşandır. Ve **المستميت**: deli olmadığı hâlde delilik taslayandır (**يتجان**). Dedi: o, bunun için alçakgönüllülük gösterir ve bunun için tevazu eder; ta ki ona yedirsin; ve bunun için, ta ki ona giydirsin; doyunca nimete nankörlük eder.

Ahmed b. Yahyâ, **كتاب الفصيح**’te: **مُوتة** delilik manasında hemzesizdir. Ca‘fer’in öldürüldüğü belde ise **مُؤْتَة**dir; **الواو** hemzelenerek. Ve denir: ona vurdum da **تماوت** etti; diri olduğu hâlde ölü olduğunu gösterdi.

Osman dedi: Nuaym b. Hammâd’ı şöyle derken işittim: İbnü’l-Mübârek’i şöyle derken işittim: **المتماوتون**: riyakârlardır.

Ve denir: **استميتوا** avınızı; yani bakın: öldü mü, değil mi? Bu, vurulup da ölümü şüpheli olduğunda olur.

İbnü’l-Mübârek dedi: **المستَمِيتُ** kendinden vakar ve hayır gösteren, fakat öyle olmayan kimsedir. Ve denir: elbise **مات** etti ve **نَامَ** etti; eskidiğinde (**بَلِيَ**).

Amr, babasından: adam **مات** etti, **هَمدَ** etti, **هَوَّم** etti; uyuduğunda.

**متى** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adamın rızkı uzayıp çoğaldığında **أَمْتى** eder. Dedi: ve **أَمْتَى** eder; ömrü uzadığında. Ve **أَمْتَى** eder; çirkin bir yürüyüşle yürüdüğünde. Ve denir: şeyi **مَتَوْتُ**; onu uzattığımda (**مَدَدتَه**). Ve **مَتى** manalar harflerindendir; onun çeşitli yönleri vardır: bunlardan biri, yapılmış veya yapılacak bir fiilin vaktinden soru olmasıdır; senin “ne zaman yaptın?” ve “ne zaman yaparsın?” demen gibi: **متى فعلتَ ؟ ومتى تفعل ؟** yani hangi vakitte? Araplar onunla, **أَيَ** ile cezalandırdıkları gibi cezalandırırlar; iki fiili cezmederler. Dersin: **متى تأتني آتك**. Aynı şekilde ona **ما**yı soktuğunda: “**متى ما يأتني أخوك أرضِهْ**” demen gibi. Ve **مَتَى** inkâr manasında gelir; bir adam, senin hakkında inkâr ettiğin bir fiili naklederse ona dersin: **متى كان هذا ؟** inkâr ve nefy manasında; yani “bu olmadı”. Cerîr dedi:
مَتَى كان حُكْمُ اللَّهِ في كَرَبِ النَّخْلِ

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **متى** orta yer manasında da gelir; bundan da şu söz:
شَرِبْنَ بماء البحر ثم ترفَّعتْ
متى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهنَّ نَئِيجُ

Dedi. Ve Muâz el-Harrâ dedi: İbn Cevne’yi şöyle derken işittim: onu kolumun ortasına koydum; **مَتى كمِّي** dedi; kolumun ortasını (**وَسَط كُمِّي**) istiyor.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: onu değnekle **مَتأتُه** ettim ve onu ıskaladım (**خطأتُه**) ve onu vurdum (**بَدَحتُه**).

Ferrâ dedi: “Ne zaman eve girersen boşsun” dediğinde **متى** vakit üzerine vâki olur: **متى دخلتِ الدار فأَنتِ طالِقٌ**; manası: eve hangi vakit girersen. **كلَّما** ise fiil üzerine vâki olur: “ne zaman girersen” dediğinde: **كلما دَخَلْتِ**; manası: girdiğin her giriş. Bu, Ferrâ’nın **كتاب الجزاء**sındadır; ve doğrudur. Ve **مَتَى** belirsiz vakit için vâki olur.

İbnü’l-Enbârî dedi: **متى** istifham harfidir; **الياء** ile yazılır.

Ferrâ dedi: fiil olarak bilinmediği için **الألف** ile yazılması da caizdir. Dedi: ve **مَتَى** “-den” (**مِن**) manasındadır. Ve şu beyti okudu:
إذا أَقُول صحا قَلْبي أُتِيحَ له
سُكْرٌ مَتَى قَهْوَةٍ سارَتْ إلى الرَّاسِ

Yani **من قَهْوَةٍ**. Ve İmruü’l-Kays’ın sözü:
فَتَمَتَّى النَّزْعَ مِن يَسَرِهْ

Sanki aslı **فَتَمَتَّتَ** idi; sonra iki **تاء**dan biri **ياء**ya çevrildi; aslı, uzatmak manasında **مَتَّ**dır.

İmruü’l-Kays’ın yine sözü:
مَتَى عَهْدُنا بِطِعَانِ الكُمَا
ةِ والمجْدِ والحَمْدِ والسُّوْدَدِ

Yani: “ne zaman böyle olmadı”; yani: siz, bizim yiğitlere mızrak saplamayı iyi bilmediğimizi mi görüyorsunuz? Hâlbuki onunla ahdimizi yakın (taze)dir.

Sonra dedi:
وملء الجِفان والنَّارِ والحَطَبِ المُوقِدِ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- متى: سؤال عن الوقت. قال تعالى: ﴿متى هذا الوعد﴾ [يونس/48]، و ﴿متى هذا الفتح﴾ [السجدة/28] وحكي أن هذيلا تقول: جعلته متى كمي (قال ابن هشام: واختلف في قول بعضهم: (وضعته متى كمي) فقال ابن سيده: بمعنى في، وقال غيره: بمعنى وسط. انظر: مغني اللبيب ص 441؛ والجنى الداني ص 468؛ والمجمل 3/823). أي: وسط كمي، وأنشدوا لأبي ذؤيب:
*شربن بماء البحر ثم ترفعت**متى لجج خضر لهن نئيج*
(البيت لأبي ذؤيب الهذلي، وهو في ديوان الهذليين 1/51؛ ومغني اللبيب ص 142؛ والمجمل 3/823)

##### Türkçe

- **متى**: vakit hakkında soru. Yüce Allah dedi: ﴿متى هذا الوعد﴾ [Yûnus/48], ve ﴿متى هذا الفتح﴾ [es-Secde/28]. Ve Huzeyl’in şöyle dediği nakledildi: **جعلته متى كمي** (İbn Hişâm dedi: Bazılarının sözü hakkında ihtilaf edildi: (**وضعته متى كمي**) — İbn Sîdeh dedi: **في** manasında; başkası dedi: **وسط** manasında. Bak: Muğnî’l-Lebîb s. 441; el-Cenâ’d-Dânî s. 468; el-Mücmel 3/823). Yani: kolumun yeninin ortası; ve Ebû Züeyb’den şu beyiti şahit getirdiler:

*شربن بماء البحر ثم ترفعت**متى لجج خضر لهن نئيج*

(Beyit Ebû Züeyb el-Huzeleyy’indir; ve Dîvânu’l-Huzeleyyîn 1/51’de; ve Muğnî’l-Lebîb s. 142’de; ve el-Mücmel 3/823’te yer alır.)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

متَى: كلمة استفهامٍ عن وقت أَمر، وهو اسم مُغْنٍ عن الكلام الكثير المُتناهي في البُعْدِ والطول، وذلك أَنك إِذا قلت متى تقومُ أَغْناكَ ذلك عن ذكر الأَزْمِنة على بُعْدها، ومَتى بمعنى في، يقال: وضعته مَتى كُمِّي أَي في كُمِّي؛ ومَتى بمعنى مِنْ؛ قال ساعدةُ بن جُؤَيَّةَ: أَخْيَلَ بَرْقاً مَتى حابٍ له زَجَلٌ،
إِذا تَفَتَّرَ من تَوماضِه حَلَجا
(* قوله« أخيل برقاً إلخ» كذا في الأصل مضبوطاً، فما وقع في حلج وومض: أخيل، مضارع أخال، ليس على ما ينبغي. ووقع ضبط حلجا بفتح اللام، والذي في المحكم كسرها حلج يحلج حلجاً بوزن تعب فيقال حلج السحاب بالكسر يحلج بالفتح حلجاً بفتحتين.)
وقضى ابن سيده عليها بالياء، قال: لأَن بعضهم حكى الإِمالة فيه مع أَن أَلفها لام، قال: وانقلاب الأَلف عن الياء لاماً أَكثر. قال الجوهري: مَتَى ظرف غير مُتَمَكِّن وهو سؤال عن زمان ويُجازى به. الأَصمعي: متى في لغة هذيل قد يكون بمعنى مِن؛ وأَنشد لأَبي ذؤيب:
شَرِبْنَ بماء البحرِ ثم تَرَفَّعَتْ
مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ، لَهُنَّ نَئِيجُ
أَي من لُجَجٍ؛ قال: وقد تكون بمعنى وسَط. وسمع أَبو زيد بعضهم يقول: وَضَعْتُه متى كُمِّي أَي في وَسَط كُمِّي، وأَنشد بيت أَبي ذؤيب أَيضاً، وقال: أَراد وسَطَ لُجَجٍ. التهذيب: متى مِن حروفِ المعاني ولها وُجُوه شَتَّى: أَحدها أَنه سؤال عن وقتِ فِعْل فُعِلَ أَو يُفْعَلُ كقولك متى فَعَلْتَ ومتى تَفْعَلُ أَي في أَي وقت، والعربُ تجازي بها كما تُجازي بأَيّ فتَجْزِمُ الفِعْلين تقول مَتى تأْتِني آتِك، وكذلك إِذا أَدخلت عليها ما كقولك متى ما يأْتِني أَخوك أُرْضِه، وتجيء متى بمعنى الاسْتِنكارِ تقول للرجل إِذا حكى عنك فِعْلاً تُنْكِرُه متى كان هذا على معنى الإِنكار والنفي أَي ما كان هذا؛ وقال جرير:
مَتى كان حُكْمُ اللهِ في كَرَبِ النَّخْلِ
وقال الفراء: متى يقَعُ على الوَقت إِذا قلْتَ متى دَخَلْتِ الدار فأَنت طالق أَي أَيَّ وقت دَخَلْتِ الدار، وكُلَّما تقع على الفعل إِذا قلت كلما دخلتِ الدار فمعناه كلَّ دَخْلَةٍ دَخَلْتِها، هذا في كتاب الجَزاء؛ قال الأزهري: وهو صحيح. ومَتى يَقَعُ للوقت المُبْهَم. وقال ابن الأَنباري: متى حَرْفُ استفهام يُكْتَب بالياء، قال الفراء: ويجوز أَن تُكْتَب بالأَلف لأَنها لا تُعْرَفُ فعْلاً، قال: ومَتى بمعنى مِنْ؛ وأنشد: إِذا أقولُ صَحا قَلْبي أُتِيحَ لَه
سُكْرٌ مَتى قَهْوةٍ سارَت إِلى الرَّاسِ
أَي من قَهْوةٍ؛ وأَنشد:
مَتى ما تُنْكِروها تَعْرِفُوها
متى أَقْطارِها علق نفيت
(* قوله «علق نفيت» كذا في الأصل وشرح القاموس.)
أَراد من أَقطارها نفيت أَي منفرج؛ وأَما قول امرئ القيس: مَتى عَهْدُنا بِطِعانِ الكُما
ةِ والمَجْدِ والحَمدِ والسُّودَدِ
يقول: متى لم يكن كذلك، يقول: تَرَوْنَ أَنَّا لا نُحْسِنُ طَعْنَ الكُماةِ وعَهْدُنا به قريب؛ ثم قال:
وبَنْيِ القِبابِ ومَلْءِ الجفا
نِ، والنارِ والحَطَبِ المُوقَدِ

##### Türkçe

**مَتَى**: Bir işin vakti hakkında soru kelimesidir; ve o, uzaklık ve uzunlukta son dereceye varan çok sözden müstağni kılan bir isimdir; bu da şundandır ki sen **مَتَى تَقُومُ** dediğin zaman, bu sana, uzaklıkları üzere zamanları anmayı yeterli kılar. Ve **مَتَى** **فِي** mânâsınadır; denilir: **وَضَعْتُهُ مَتَى كُمِّي** yani: **فِي كُمِّي**. Ve **مَتَى** **مِنْ** mânâsınadır; **سَاعِدَةُ بْنُ جُؤَيَّةَ** dedi ki:

**أَخْيَلَ بَرْقاً مَتى حابٍ له زَجَلٌ،
إِذا تَفَتَّرَ من تَوماضِه حَلَجا**

(* Onun sözü: «**أَخيل برقاً إلخ**» asılda böyle zabtedilmiş; **حلج** ve **ومض**’da vâki olan: **أَخيل**; **أخال**’ın muzâriidir; gerektiği üzere değildir. Ve **حلجا**’nın zabtı **اللام**’ın fethiyle vâki olmuştur; **المحكم**’de olan ise onun kesridir: **حِلْج**; **يَحْلِجُ** **حَلْجاً** (vezni **تَعِبَ** üzere); böylece denilir: **حَلِجَ السَّحابُ** kesr ile, **يَحْلِجُ** feth ile, **حَلْجاً** iki fetha ile.)

Ve İbn Sîde onu **الياء** ile hükmetti; dedi ki: çünkü bazısı onda **الإِمالة**’yi rivayet etti, hâlbuki onun **ألف**’ı **لام**’dır; dedi ki: **الألف**’ın **الياء**’dan **لام** olarak dönmesi daha çoktur. Cevherî dedi ki: **مَتَى** mütemekkin olmayan bir zarf olup zaman hakkında bir sorudur ve onunla karşılık verilir. Asmaî: Hüzeyl lügatinde **مَتَى** bazen **مِنْ** mânâsında olabilir; ve Ebû Züeyb’den inşâd etti:

**شَرِبْنَ بماء البحرِ ثم تَرَفَّعَتْ
مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ، لَهُنَّ نَئِيجُ**

yani: **مِنْ لُجَجٍ**; dedi ki: ve **وَسَط** mânâsında da olabilir. Ebû Zeyd, bazılarının şöyle dediğini işitti: **وَضَعْتُهُ مَتَى كُمِّي** yani: **فِي وَسَطِ كُمِّي**; ve Ebû Züeyb’in beytini de yine inşâd etti; ve dedi ki: **وَسَطَ لُجَجٍ**’i murad etti. **التهذيب**: **مَتَى** mânâ harflerindendir ve onun türlü türlü vecihleri vardır: birincisi, yapılmış yahut yapılacak bir fiilin vakti hakkında soru olmasıdır; senin **مَتَى فَعَلْتَ** ve **مَتَى تَفْعَلُ** demen gibi; yani hangi vakitte. Ve Araplar onunla, **أَيّ** ile cezalandırdıkları gibi cezalandırırlar; böylece iki fiili cezmeder; dersin: **مَتَى تَأْتِني آتِك**; ve yine onun üzerine **ما**’yı soktuğun zaman da böyledir; senin: **مَتَى ما يَأْتِني أَخوك أُرْضِه** demen gibi. Ve **مَتَى** inkâr mânâsında gelir; bir adam sana, senin inkâr ettiğin bir fiili senden naklettiği zaman ona dersin: **مَتَى كان هذا**; inkâr ve nefy mânâsı üzere; yani: **ما كان هذا**. Cerîr dedi ki:

**مَتى كان حُكْمُ اللهِ في كَرَبِ النَّخْلِ**

Ve Ferrâ dedi ki: **مَتَى** vakit üzerine vâki olur; sen: **مَتَى دَخَلْتِ الدار فأَنت طالق** dediğin zaman; yani: **أَيَّ وقت دَخَلْتِ الدار**. Ve **كُلَّما** fiil üzerine vâki olur; sen: **كُلَّما دخلتِ الدار** dediğin zaman; mânâsı: **كُلَّ دَخْلَةٍ دَخَلْتِها**; bu, **كتاب الجَزاء**’dadır; Ezherî dedi ki: ve o sahihtir. Ve **مَتَى** müphem vakit için vâki olur. Ve İbnü’l-Enbârî dedi ki: **مَتَى** istifham harfidir; **الياء** ile yazılır. Ferrâ dedi ki: ve **الألف** ile yazılması câizdir; çünkü fiil olarak bilinmez. Dedi ki: ve **مَتَى** **مِنْ** mânâsınadır; ve inşâd etti:

**إِذا أقولُ صَحا قَلْبي أُتِيحَ لَه
سُكْرٌ مَتى قَهْوةٍ سارَت إِلى الرَّاسِ**

yani: **مِنْ قَهْوةٍ**; ve inşâd etti:

**مَتى ما تُنْكِروها تَعْرِفُوها
متى أَقْطارِها علق نفيت**

(* Onun sözü: «**علق نفيت**» asılda böyle ve **شرح القاموس**’ta.)

Murad etti: **مِنْ أَقطارِها نفيت**; yani: **مُنْفَرِج**. Ve İmruü’l-Kays’ın sözüne gelince:

**مَتى عَهْدُنا بِطِعانِ الكُما
ةِ والمَجْدِ والحَمدِ والسُّودَدِ**

der ki: **مَتَى** böyle olmadı; der ki: siz, bizim **طَعْنَ الكُماةِ**’yi iyi yapmadığımızı görüyorsunuz; hâlbuki onunla ahdimız yakındır; sonra dedi ki:

**وبَنْيِ القِبابِ ومَلْءِ الجفا
نِ، والنارِ والحَطَبِ المُوقَدِ**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: متو

: ( ومَتَوْتُ في الأرضِ ) : ) مثْلُ ( مَطَوْتُ .
( و ) مَتَوْتُ ( الحَبْلَ ) *!مَتْواً : ( مَدَدْتُه ) ؛ ) والهَمْزُ لُغَةٌ فيه ، وقد تقدَّمَ .
( *!والتَّمَتِّي في نَزْعِ القَوْسِ : مَدُّ الصُّلبِ ) ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لامْرِىءِ القَيْسِ :
فأَتَتْه الوَحْشُ وارِدةً
*!فَتَمَتَّى النَّزْعَ في يَسَرِهْ ( *!وأَمْتَى ) الرَّجُلُ : ( مَشَى مِشْيَةً قَبِيحةً ) كأَنَّه يَمُدُّ فيها .
( و ) *!أَمْتَى : ( امْتَدَّ رِزْقُه وكَثُرَ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابي .
( وابنُ *!ماتِي ) ؛ ) هو ( عليُّ بنُ عبدِ الرحمنِ ) بنِ عيسَى بنِ زيْدِ بن ماتِي الكُوفي الكاتِبُ ، ( محدِّثٌ ) مَشْهورٌ ؛ رَوَى عنه أَبو عليَ بنُ شاذَانَ .
( *!ومَتَى ) : ) يَأْتِي ذِكْرُه ( في الحُروفِ اللَّيِّنَةِ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!مَتاهُ بالعَصا : ضَرَبَه بها ، كمَطَاهُ ؛ نقلَهُ الأزْهرِي .
ودارِي بمِيتَا ، دارِهِ : أَي بحِذائِها ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
*!وتَمَتَّى : كتَمَطَّى ، على البَدَلِ .
وقيلَ لأعْرابيَ : ما هذا الأَثَر بوجْهِكَ ؟ فقالَ : من شدَّةِ *!التَّمتِّي في السُّجودِ .
( وأَمْتَى : ) طالَ عمرُهُ ؛ عن ابنِ الأعْرابي .

##### Türkçe

: ( Ve **مَتَوْتُ في الأرضِ** ) : ) **مَطَوْتُ** gibi.
( Ve ) **مَتَوْتُ** ( **الحَبْلَ** ) *!**مَتْواً** : ( onu uzattım ) ; ) ve hemze onda bir lugattır; ve daha önce geçti.
( *!Ve **التَّمَتِّي** ok yayı çekmede: belin gerilmesi ) ; ) el-Cevherî, İmruü’l-Kays’tan inşad etti:
فأَتَتْه الوَحْشُ وارِدةً
*!فَتَمَتَّى النَّزْعَ في يَسَرِهْ
( *!Ve **أَمْتَى** ) adam: ( çirkin bir yürüyüşle yürüdü ) sanki onda uzatıyormuş gibi.
( Ve ) *!**أَمْتَى** : ( rızkı uzadı ve çoğaldı ) ; ) İbnü’l-A‘râbî’den.
( Ve İbnü *!**ماتِي** ) ; ) o, ( Ali b. Abdirrahman ) b. Îsâ b. Zeyd b. Mâtî el-Kûfî el-Kâtib’dir, ( muhaddis ) meşhurdur; ondan Ebû Ali b. Şâzân rivayet etti.
( *!**ومَتَى** ) : ) zikri ( **الحُروفِ اللَّيِّنَةِ** içinde ) gelecektir.
( Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
*!**مَتاهُ بالعَصا** : onunla ona vurdu, **مَطَاهُ** gibi; onu el-Ezherî nakletti.
Ve **دارِي بمِيتَا** , onun evi: yani onun hizasında; onu İbn Sîde nakletti.
*!**وتَمَتَّى** : **تَمَطَّى** gibi, bedel üzere.
Ve bir a‘râbîye denildi: yüzündeki bu iz nedir? O da dedi ki: secdede *!**التَّمتِّي** şiddetinden.
( Ve **أَمْتَى** : ) ömrü uzadı; İbnü’l-A‘râbî’den.

#### Madde başı: متى

( *!مَتَى : وتُضَمُّ ) ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِي وغيرُهُ على الفَتْح .
وقَضَى ابنُ سِيدَه عليها بالياءِ قال : لأنَّ بعضَهم حَكَى الإمالَةَ فيها مع أنَّ أَلَفها لامٌ ، قال : وانْقِلابُ الألِفِ عن الياءِ لاماً أَكْثَر .
وقال ابنُ الأنْبارِي : مَتَى حَرْفُ اسْتِفْهامٍ يُكْتَبُ بالياءِ .
وقال الفرَّاء : ويَجوزُ أنْ يُكْتَبَ بالألِفِ لأنَّا لا نَعْرفُ فيها فِعْلاً .
قال الجَوْهرِي : مَتَى ( ظَرْفٌ غيرُ مُتَمَكِّن ) وهو ( سُؤالٌ عن زَمانٍ ) كقولهِ تعالى : ﴿مَتَى نَصْرُ الله﴾ ، أَي في أَيِّ زَمانٍ ؛ ( ويُجازَى به ) .
وفي التّهْذِيبِ : مَتَى مِن حُرُوفِ المَعاني ولَها وُجُوهٌ شَتَّى : أَحَدُها : أنَّه سُؤالٌ عن وَقْتِ فِعْلٍ فُعِلَ أَو يُفْعَلُ كقولِكَ : مَتَى فَعَلْتَ؟ *!ومَتَى تَفْعَلُ ، أَي في أَيِّ وَقْتٍ ، والعربُ تُجازِي بها كما تُجازِي بأيِّ فَتَجْزِمُ الفِعْلَيْن تقولُ : مَتَى تأْتِني آتِكَ ، وكَذلكَ إذا أَدْخلْت عليها ما كقولِكَ : مَتَى ما يأْتِني أَخُوكَ أُرْضِه .
وفي المُحْكم : مَتَى كلمةُ اسْتِفْهامٍ عن وقْتِ أَمْرٍ ، وهو اسْمٌ مُغْنٍ عن الكَلامِ الكَثيرِ المُتناهِي في البُعْدِ والطُّولِ ، وذلكَ أنَّك إذا قلْت مَتَى تَقُومُ أَغْناكَ ذلكَ عن ذِكْرِ الأَزْمِنَةِ على بُعْدها .
وفي المِصْباح : مَتَى ظَرْفٌ يكونُ اسْتِفْهاماً عن زَمَانٍ فُعِلَ فيه أَو يُفْعَل ، ويُسْتَعْمل في المُمْكِنِ فيقالُ مَتَى القِتالُ ، أَي مَتَى زَمانه لا في المُحَقَّقِ فلا يقالُ : مَتَى طَلَعَتِ الشمسُ ، وتكونُ شَرْطاً فلا تَقْتِضي التَّكْرارَ لأنَّه

واقِعٌ مَوْقِع إنْ وهي لا تَقْتَضِيهِ ، أَو يقالُ : مَتَى ظَرفٌ لا يَقْتَضِي التِّكْرارَ في الاسْتِفْهامِ فلا يَقْتَضِيه في الشَّرْطِ قِياساً عليه ، وبه صرَّحَ الفرَّاءُ وغيرُهُ فقالوا : إذا قال مَتَى دَخَلْت الدَّارَ كان كذا ، فمعْناهُ أَي وقْتٍ ، وهو على مرَّةٍ ، وفرَّقُوا بَيْنه وبينَ كلَّما ، فقالوا : كلّما تَقَعُ على الفِعْلِ والفِعْل جائِزٌ تِكْرَاره ، ومَتَى تَقَعُ على الزَّمانِ والزَّمانُ لا يَقْبَل التِّكْرارَ فإذا قال كلّما دَخَلْت فمعْناه كلُّ دَخْلةٍ دَخَلْتها . وقال بعضُ العلماءِ : إذا وَقَعَتْ مَتَى في اليَمِين كانتْ للتِّكْرارِ فقوله : مَتَى دَخَلْت بمنْزَلةِ كلَّما دَخَلْت ، والسماعُ لا يُساعِدُه . وقال بعضُ النُّحاةِ : إذا زِيدَ عليها ما كانتْ للتِّكْرارِ ، فإذا قالَ : *!مَتَا ما سأْلَتَني أَجَبْتُكَ ، وَجَبَ الجَوابُ ولو أَلْف مَرَّة ، وهو ضَعِيفٌ لأنَّ الزائِدَ لا يُفِيدُ غَيْر التَّأْكِيد ؛ وهو عنْدَ بعضِ النَّحاةِ لا يُغَيِّرُ ، المعنى ويقول : قولُهم إنَّما زَيْدٌ قائِمٌ بمنْزِلَةِ أنّ الشّأْن زَيْدٌ قائِمٌ فهو يَحْتَمِلُ العُمُومَ كما يَحْتَمِله إنَّ زيْداً قائِمٌ وعنْدَ الأكْثَرين يَنْقُلُ المَعْنى مِن احْتِمالِ العُمُومِ إلى مَعْنى الحَصْر ، فإذا قيل : إنَّما زَيْدٌ قائِمٌ ، فالمَعْنى لا قائِم إلاَّ زَيْد ، قال : وإذا وَقَعَتْ شَرْطاً كانتْ للحالِ في النَّفْي ، وللحالِ والاسْتِقْبالِ في الإثْباتِ ، انتَهَى .
قال الأصْمعي : ( وقد تكونُ ) مَتَى ( بمعْنَى مِن ) في لغةَ هُذَيْل ،

يقولون ( أَخْرَجَها مَتَى كُمِّهْ ) ، أَي مِن كُمِّهْ ؛ وأَنْشَدَ الأصْمعي لأبي ذُؤَيْب :
شَرِبْنَ بماءِالبحرِ ثم ترفَّعَت
مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ لهُنَّ نَئَيجُأَي مِن لُجَجٍ .
وأَنْشَدَ الفرَّاء :
إذا أَقولُ صَحا قَلْبي أُتِيحَ له
سُكْرٌ متى قَهْوةٍ سارَتْ إلى الرّأْسِأَي مِن قهْوةٍ ، وأَنْشَدَ أَيْضاً :
مَتَى تُنْكِروها تَعْرِفُوها
مَتَى أَقْطارِها علق نفيتأَرادَ : مِن أَقْطارِها ، ونفيت أَي مُنْفَرج .
( واسْمُ شَرْطٍ ) كقولِه :
أَنا ابنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
( مَتَى أَضَعِ العِمامَةَ تَعْرِفُوني )

( و ) تأْتي ( بمَعْنَى وَسَطٍ ولا تُضَمُّ ) ، وسَمِعَ أَبو زيْدٍ بعضَهم يقولُ : وَضَعْته مَتَى كُمِّي ، أَي في وَسَطَ كُمِّي ؛ وأَنْشَدَ بيتَ أَبي ذؤَيْبٍ أَيْضاً ، وقالَ : أَرادَ وَسَطَ لُجَجٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
مَتَى : تأْتي للاسْتِنْكارِ ، تقولُ للرَّجُل إذا حَكَى عنْكَ فِعْلاً تُنْكرُه : مَتَى كانَ هذا ، بمعْنَى الإنْكارِ والنَّفْي ، أَي ما كانَ هذا ؛ ومنه قولُ جرير :
مَتَى كانَ حُكْمُ اللهاِ في كَرَبِ النَّخْلِ وأَمَّا قولُ امرىءِ القَيْسِ :
مَتَى عَهْدُنا بطِعانِ الكُما
ةِ والمَجْدِ والحَمدِ والسُّودَدِويقولُ : مَتَى لم يكُنْ كَذلكَ ، يقول : تَرَوْنَ أنَّا لا نُحْسَنُ طَعْنَ الكُماةِ وعَهْدُنا به قَرِيبٌ .
ومَتَا ما تُكْتَبُ بالألِفِ لتَوَسّطِها ، نَصَّ على ذلكَ ابنُ درستويه .

##### Türkçe

( **مَتَى**: ve ( **تُضَمُّ** ) ) , ve el-Cevherî ve başkası fetha ile yetindi.
Ve İbn Sîde onu **الياء** ile (yazmaya) hükmetti; dedi ki: çünkü onların bazısı onda imâleyi nakletti, hâlbuki onun elif’i lâm’dır; dedi ki: elifin **الياء**’dan lâm olarak dönmesi daha çoktur.
Ve İbnü’l-Enbârî dedi ki: **مَتَى** istifham harfidir, **الياء** ile yazılır.
Ve el-Ferrâ dedi ki: onda fiil bilmediğimiz için **الألِف** ile yazılması câizdir.
el-Cevherî dedi ki: **مَتَى** (mütemekkin olmayan bir zarf)tır ve (bir zaman hakkında soru)dur; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**مَتَى نَصْرُ الله**﴾ yani hangi zamanda; (ve onunla cezalandırma yapılır).
Ve Tehzîb’de: **مَتَى** mânâ harflerindendir ve onun türlü türlü vecihleri vardır: birincisi: yapılmış veya yapılacak bir fiilin vakti hakkında sorudur; senin sözün gibi: **مَتَى فَعَلْتَ؟** ve **مَتَى تَفْعَلُ**; yani hangi vakitte; ve Araplar onunla, **أيّ** ile cezalandırdıkları gibi cezalandırırlar; böylece iki fiili cezmeder; dersin: **مَتَى تأْتِني آتِكَ**; ve yine onun üzerine **ما** soktuğun zaman, senin sözün gibi: **مَتَى ما يأْتِني أَخُوكَ أُرْضِه**.
Ve el-Muhkem’de: **مَتَى** bir işin vakti hakkında istifham kelimesidir; ve o, uzaklık ve uzunlukta nihayete varan çok sözden müstağni kılan bir isimdir; bu da şudur: sen **مَتَى تَقُومُ** dediğin zaman, bu sana, uzaklıklarına rağmen zamanları zikretmekten müstağni kılar.
Ve el-Misbâh’ta: **مَتَى** bir zarf olup, içinde yapılmış veya yapılacak bir zaman hakkında istifham olur; ve mümkün olanda kullanılır; böylece **مَتَى القِتالُ** denir; yani onun zamanı **مَتَى** (nedir), muhakkakta değil; bu yüzden: **مَتَى طَلَعَتِ الشمسُ** denmez; ve şart olur; böylece tekrar gerektirmez; çünkü o, **إنْ**’in yerine vâkidir ve o da onu gerektirmez; yahut denir ki: **مَتَى** istifhamda tekrar gerektirmeyen bir zarftır; öyleyse şartta da kıyas yoluyla onu gerektirmez; el-Ferrâ ve başkası bununla açıkça konuştu; şöyle dediler: eğer “**مَتَى دَخَلْت الدَّارَ** كان كذا” derse, mânâsı “hangi vakit”tir ve o bir keredir; ve onunla **كلَّما** arasını ayırdılar; şöyle dediler: **كلَّما** fiile vâki olur ve fiilin tekrarı câizdir; **مَتَى** ise zamana vâki olur ve zaman tekrar kabul etmez; böylece “**كلَّما دَخَلْت**” derse, mânâsı “girdiğin her giriş”tir. Ve âlimlerin bazısı dedi ki: **مَتَى** yemin içinde vâki olursa tekrar içindir; böylece onun sözü: **مَتَى دَخَلْت** , **كلَّما دَخَلْت** menzilesindedir; fakat semâ’ ona yardım etmez. Ve nahivcilerin bazısı dedi ki: onun üzerine **ما** ziyade edilirse tekrar içindir; böylece dediği zaman: **مَتَا ما سأْلَتَني أَجَبْتُكَ** , cevap vacip olur, bin kere bile; ve bu zayıftır; çünkü zâid, te’kidden başka bir şey fayda vermez; ve bazı nahivciler katında mânâyı değiştirmez; ve der ki: onların “**إنَّما زَيْدٌ قائِمٌ**” sözü, “şan şudur: Zeyd kâimdir” menzilesindedir; böylece “**إنَّ زَيْداً قائِمٌ**”ın ihtimal ettiği gibi umum ihtimal eder; ve ekserin katında mânâyı, umum ihtimalinden hasr mânâsına nakleder; böylece “**إنَّما زَيْدٌ قائِمٌ**” denilince, mânâ: “kâim olan yoktur, ancak Zeyd”dir; dedi ki: ve şart olarak vâki olunca, nefiyde hâl içindir; isbâtta hâl ve istikbal içindir; bitti.
el-Asma‘î dedi ki: (ve olabilir) **مَتَى** ( **مِن** mânâsında) Hüzeyl lügatinde;

derler: ( **أَخْرَجَها مَتَى كُمِّهْ** ), yani onun kolundan; ve el-Asma‘î, Ebû Züeyb için inşâd etti:
شَرِبْنَ بماءِالبحرِ ثم ترفَّعَت
مَتَى لُجَجٍ خُضْرٍ لهُنَّ نَئَيجُ
yani lüceclerden.
Ve el-Ferrâ inşâd etti:
إذا أَقولُ صَحا قَلْبي أُتِيحَ له
سُكْرٌ متى قَهْوةٍ سارَتْ إلى الرّأْسِ
yani kahveden; ve yine inşâd etti:
مَتَى تُنْكِروها تَعْرِفُوها
مَتَى أَقْطارِها علق نفيت
İstedi ki: onun kuturlarından; ve **نفيت** yani münferic.
(ve şart ismi) onun sözü gibi:
أَنا ابنُ جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا
( مَتَى أَضَعِ العِمامَةَ تَعْرِفُوني )

(ve) gelir ( **وَسَطٍ** mânâsında ve ( **لا تُضَمُّ** ) ); ve Ebû Zeyd, bazılarının şöyle dediğini işitti: **وَضَعْته مَتَى كُمِّي**; yani kolumun ortasına; ve Ebû Züeyb’in beytini de inşâd etti ve dedi ki: **وَسَطَ لُجَجٍ**’i kastetti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**مَتَى**: inkâr için gelir; senden inkâr ettiğin bir fiili naklettiği zaman adama dersin: **مَتَى كانَ هذا**; inkâr ve nefiy mânâsında; yani “bu olmadı”; ve ondan Cerîr’in sözü:
مَتَى كانَ حُكْمُ اللهاِ في كَرَبِ النَّخْلِ
Ve İmrü’l-Kays’ın sözüne gelince:
مَتَى عَهْدُنا بطِعانِ الكُما
ةِ والمَجْدِ والحَمدِ والسُّودَدِ
ve der ki: **مَتَى** böyle olmadı; der ki: siz, bizim yiğitleri mızraklamayı iyi yapmadığımızı görüyorsunuz, hâlbuki onunla ahdimizi yakın (zamanda)dır.
Ve **مَتَا** ortada oluşu sebebiyle **الألِف** ile yazılır; buna İbn Dürüstüveyh nass etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَتَى
مَتَى ذ signifies When? and when used to denote a condition: see أَنَّى and أَيْنَ. ― -b2- حَتَّى مَتَى Until when? how long? and also until the time when. See Freytag's Arab. Prov. i. 382.

##### Türkçe

**مَتَى**
**مَتَى** **ذ** “Ne zaman?” anlamına gelir; ve bir şartı belirtmek için kullanıldığında: **أَنَّى** ve **أَيْنَ**’e bak. ― -b2- **حَتَّى مَتَى** “Ne zamana kadar? ne kadar süre?” ve ayrıca “-dığı zamana kadar.” Freytag’ın Arab. Prov. i. 382’sine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: متو

مَتَا
مَتَا U ( n. ac. مَتْو 1 ),
a.  Stretched.

b.  Walked rapidly.

أَمْتَوَ
أَمْتَوَ IV ,
a.  Walked badly.

b.  Was well supplied.

تَمَتَّوَ
تَمَتَّوَ V
a.  [ Fī ], Leaned forward in ( shooting ).

اِمْتَتَوَ
اِمْتَتَوَ VIII ,
a.  Bent, drew ( bow ).

مَتَى
مَتَى
a.  When? When.

مَتَى مَا
مَتَى مَا
a.  Whenever.

##### Türkçe

مَتَا
**مَتَا** U (isim mastar: **مَتْو** 1),
a. Gerildi.

b. Hızlı yürüdü.

أَمْتَوَ
**أَمْتَوَ** IV,
a. Kötü yürüdü.

b. İyi tedarik edilmiş oldu.

تَمَتَّوَ
**تَمَتَّوَ** V
a. [ **فِي** ], (atışta) içinde öne eğildi.

اِمْتَتَوَ
**اِمْتَتَوَ** VIII,
a. Eğdi, çekti (yay).

مَتَى
**مَتَى**
a. Ne zaman? Ne zaman.

مَتَى مَا
**مَتَى مَا**
a. Ne zaman olursa.
