# مثث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AB%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مثث

مث  العظم: سال ما فيه من الودك. ومث  النحى  ، بالكسر، وهو الزق، يمث مثا  : رشح  ، وقيل: نتح قال الجوهري: ولا يقال فيه: نضح، وروى في حديث عمر:  يمث مث الحميث  . ومث الحميت: رشح  كمثمث  ، ووجد في بعض النسخ  تمثمث، وفي حديث آخر:  أن رجلا جاء إلى عمر يسأله، قال: هلكت، قال: أهلكت وأنت تمث مث الحميت?  أي ترشح من السمن، ويروى بالنون. مث  اليد  والأصابع بالمنديل، أو بالحشيش ونحوه مثا:  مسحها  ، لغة في مش، وفي حديث أنس:  كان له منديل يمث به الماء إذا توضأ  أي يمسح به أثر الماء وينشفه، وقيل: كل ما مسحته فقد مثثته مثا، وكذلك مششته، قال امرؤ القيس:
  نمث بأعراف الجياد أكـفـنـا                      إذا نحن قمنا عن شواء مضهب ويورى نمش. مث  الشارب  إذا  أطعمه  شيئا:  دسما  ، وعن ابن سيده: مث شاربه يمث مثا: أصابه الدسم فرأيت له وبيصا. قال ابن دريد: أحسب أن مث ونث بمعنى واحد، وسيأتي ذكر نث وقال أبو زيد: مث شاربه يمثه مثا إذا أصابه دسم فمسحه بيديه، ويرى أثر الدسم عليه. قال أبو تراب: سمعت أبا محجن الضبابي يقول: مث  الجرح  ومشه أي  نفى عنه غثيثته  . وقال أبو تراب أيضا: سمعت واقعا يقول: مث الجرح، ونثه، إذا أدهنه، وقال ذلك عرام. قال شيخنا: ووقع في روض السهيلي -في خبر أبرهة-: كلما سقطت منه أنملة تبعتها مدة تمث قيحا ودما، قال السهيلي:  ألفيته  في نسخة الشيخ: تمث وتمث بالضم والكسر، فعلى رواية الضم يكون الفعل متعديا، وقيحا: مفعوله، وعلى رواية الكسر يكون غير متعد وقيحا تمييز في قول أكثرهم وهو نظير تصبب عرقا وتفقأ شحما، وكذلك كان شيخنا أبو الحسن بن الطراوة يقول في مثل هذا، انتهى.  ومثمث  الرجل، إذا  أشبع الفتيلة بالدهن  . وفي نسخة: من الدهن. مثمث مثمثة  : خلط  ، يقال: مثمث أمرهم، إذا خلطه. مثمث أيضا:  تعتع وحرك  ، مثل مزمز، عن الأصمعي، يقال: أخذه فمثمثه ومزمزه، إذا حركه وأقبل به وأدبر. مثمث:  غط في الماء، و  قال الشاعر:
  ثم استحث ذرعه استحثاثا
  نكفت حيث مثمث المثماثا

   المثماث  ، بالكسر،  المصدر، وبالفتح، الاسم  ،يقول: انتكفت أثره، والأفعى تخلط المشى، فأراد أنه أصاب أثرا مخلطا. هكذا ذكره الجوهري في تفسير الرجز، قال الصاغاني: والرواية: نكف، يريد أن الحية يستحث نفسه إذا طلب شيئا، والصواب في التفسير انتكف أثره، والرجز من الأراجيز الأصمعيات. يقال:  مثمثوا بنا  ساعة، وثمثموا  كلثلثوا  ، أي روحوا بنا قليلا، وقد تقدم.
 ومما يستدرك عليه: مث الرجل يمث: عرق من سمن. وجاء يمث، إذا جاء سمينا يرى على سحنته وجلده مثل الدهن، قال الفرزدق:
  تقول كليب حين مثت جلودهـا:                      وأخصب من مروتها كل جانب واستدرك شيخنا هنا: مثى بالمثلثة: لغة في متى، وعزاه إلى لسان العرب عن أبي العلاء، وقد ذكرنا في المادة التي قبلها أنه: متثى. بالمثناة ثم بالمثلثة، على الصواب، لا ما ذكره شيخنا. نبت متاث: ند، قال:
  أرعل مجاج الندى مثاثا

### Türkçe

**مث**  kemik: içinde bulunan içyağı aktı. Ve **مث**  **النحى**  , kesre ile, o da tulumdur, **يمث مثا**  : sızdı  , ve denildi ki: damladı. el-Cevherî dedi: onda **نضح** denilmez. Ömer hadîsinde rivayet olundu:  **يمث مث الحميث**  . Ve **مث الحميت**: **كمثمث** gibi sızdı  , ve bazı nüshalarda **تمثمث** bulundu. Ve başka bir hadîste:  “Bir adam Ömer’e gelip ona sordu; dedi: Helâk oldum. Dedi: Helâk ettin de sen **تمث مث الحميت** misin?”  yani içyağından sızarsın; **بالنون** ile de rivayet olunur. **مث**  el ve parmakları mendille, yahut otla ve benzeriyle **مثا**:  onları sildi  , **مش**’ta bir dildir. Enes hadîsinde:  “Onun bir mendili vardı; onunla abdest aldığında suyu **يمث** ederdi”  yani onunla suyun izini siler ve onu kurutur. Ve denildi ki: her neyi sildiysen onu **مثثته مثا** etmişsindir; aynı şekilde **مششته** de. İmru’ul-Kays dedi:
  “Biz, kızarmış kebaptan kalktığımızda
  atların yeleleriyle ellerimizi **نمث** ederiz”
Ve **نمش** diye de rivayet olunur. **مث**  bıyık: ona bir şeyi yedirdiğinde:  yağlı (şey)  . İbn Sîde’den: **مث شاربه يمث مثا**: ona yağ bulaştı; böylece onun için bir parıltı gördüm. İbn Düreyd dedi: sanırım **مث** ve **نث** bir mânâdadır; **نث**’in zikri gelecektir. Ebû Zeyd dedi: **مث شاربه يمثه مثا**: ona yağ bulaştığında; sonra onu iki eliyle sildi; yağın izi onun üzerinde görülür. Ebû Turâb dedi: Ebû Muhcen ed-Dubbâbî’nin şöyle dediğini işittim: **مث**  yara  ve **مشه** yani  ondan irinliğini giderdi  . Ebû Turâb ayrıca dedi: Vâkı‘ın şöyle dediğini işittim: **مث الجرح** ve **نثه**: onu yağladığında; bunu Arrâm söyledi. Şeyhimiz dedi: es-Süheylî’nin Ravd’unda -Ebrehe haberi içinde- vâki oldu: “Ondan her parmak ucu düştüğünde, onu bir müddet takip ederdi; **تمث** irin ve kan.” es-Süheylî dedi:  onu  şeyhin nüshasında buldum: **تمث** ve **تمث** zamme ve kesre ile; zamme rivayetine göre fiil müteaddî olur ve **قيحا** onun mef‘ûlüdür; kesre rivayetine göre müteaddî değildir ve **قيحا** onların çoğunun sözünde temyîzdir; bu, “**تصبب عرقا**” ve “**تفقأ شحما**” gibidir. Şeyhimiz Ebû’l-Hasen b. et-Tarâve de bunun benzerinde böyle derdi; bitti. Ve **مثمث**  adam,  fitili yağ ile doyurduğunda  . Bir nüshada: yağdan. **مثمث مثمثة**  : karıştırdı  ; denilir: **مثمث أمرهم**; onu karıştırdığında. **مثمث** ayrıca:  kekelemek ve hareket ettirmek  , **مزمز** gibi; el-Asma‘î’den. Denilir: onu aldı da **فمثمثه** ve **مزمزه**; onu hareket ettirdiğinde ve onunla ileri geldiğinde ve geri götürdüğünde. **مثمث**:  suda daldı, ve  şair dedi:
  “Sonra kolunu hızlandırdı, hızlandırışla;
  **نكفت**; hani **مثمث المثماثا** etti”

   **المثماث**  , kesre ile,  mastardır; fetih ile ise isimdir  ; der ki: onun izini **انتكفت** ettim; ve engerek yürüyüşü karıştırır; böylece o, karışık bir iz isabet ettiğini murad etti. el-Cevherî recezin tefsirinde onu böyle zikretti. es-Sâgânî dedi: rivayet **نكف**’tir; muradı: yılan bir şeyi talep ettiğinde kendini hızlandırır. Ve tefsirde doğru olan: “onun izini **انتكف** etti”dir. Ve recez, el-Asma‘iyyât recezlerindendir. Denilir:  “Bizi bir saat **مثمثوا بنا** ettiler; ve **ثمثموا**  **كلثلثوا**  ” yani bizi azıcık dinlendirdiler; ve daha önce geçti.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **مث** adam **يمث**: içyağından terledi. Ve **يمث** geldi; semiz olarak geldiğinde; yüzünde ve derisinde yağ gibi (bir şey) görülür. el-Ferazdak dedi:
  “Kuleyb, derileri **مثت** olduğunda der ki:
  onun mertliğinden her yan daha bereketlidir”
Şeyhimiz burada istidrâk etti: **مثى** üç noktalı ile: **متى**’de bir dildir; onu Lisânü’l-‘Arab’dan Ebû’l-‘Alâ’ya nisbet etti. Biz, ondan önceki maddede onun: **متثى** olduğunu zikrettik; doğru olan üzere, iki noktalı sonra üç noktalı ile; şeyhimizin zikrettiği gibi değil. **متاث** bitkisi: çiydir. Dedi:
  “Çiyin suyunu **مثاثا** (olarak) saldı”
