# مثد — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D8%AF/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AB%D8%AF/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مثد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D8%AF.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: مثد

د ث م
دمث ، ثمد ، مثد ، ثدم : ( مستعملة ) .
ثدم : أهمل الليث . ثدم : ورجلٌ فَدْمٌ ثَدْمٌ بمعنى واحد .
مثد : أهمله الليث . وروى عمرو عن أبيه : الماثِد الدّيْدَبَان وهو اللابدُ والمختَبىءُ الشَّيِّفَةُ والرَّبيئة .
دمث : شمر عن ابن شميل : الدِّماثُ السهول من الأرض الواحدة دَمِثَةٌ ، كلُّ سَهْل دَمِثْ ، والوادي الدَّمِث السهل . ويكونُ الدِّماث في الرمال وغير الرمال ، وقال غيره : الدَّمائثُ ما سهُل ولان واحدها
دَمِيثَةٌ . ومنه قيل للرجل السَّهْل الطَّلق الكريم : دَميثٌ وامرأة دَمِيثةٌ شُبِّهَتْ بِدِماثِ الأرض لأنها أكرم الأرض ، ويقال : دمَّثْتُ له المكانَ . أي سهَّلْتُه له ، ويقال : دَمِّثْ لي ذلك الحديث حتى أطعَن في حوْصِهِ أي اذْكُر لي أَوَّله حتى أَعرِفَ وجهِه ، ومَثَلٌ للعرب : دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعاً ، أي خذ أهْبَتَه واستَعِدَّ له وتَقَدَّمْ فيه قبل وُقوعه .
ثمد : قال الليث : الثَّمْدُ الماءُ القليلُ ، والإثمد ضَربٌ من الكُحْل .
وقال أبو مالك : الثَّمْدُ ، أَن تعْمِد إلى مَوضعٍ يَلزمُ ماءَ السماء تجعلُه صَنَعاً ، وهو المكان يجتمع فيه الماء وله مَسَايلُ من الماءِ وتحفر فيه من نواحيه ركايا فتملؤها من ذلك الماء ، فيشربُ الناسُ الماءَ الظَّاهِرَ حتى يجِف إذا أصابَهُ بَوارِحُ القَيْظ ، وتَبْقَى تلك الركايا ، فَهِيَ الثِّماد وأنشد :
لَعَمْرُك إنَّنِي وطِلابَ سَلْمَى
لَكالمُتَبَرِّض الثَّمَدَ الظَّنُونا
والظَّنُون الذي لا يُوثَق بمائه ، ويقال : أصبحَ فلان مَثْموداً إذا أُلِحَّ عليه في السؤال حتى فَنِيَ ما عنده ، وكذلك إذا ثَمَدَتْه النساءُ فلم يَبْقَ في صُلْبه ماءٌ .
شمر عن ابن الأعرابيّ : الثَّمْدُ قَلْتٌ يَجْتَمِعُ فيه ماءُ السماء ، فَيشرب به الناس شهرين من الصَّيف ، فإذا دَخل أولُ القيظ انقطع ، فهو ثَمَدٌ وجمعه ثِمادٌ .
وقال أبو عمرو : يُقال للرجل يَسهر لَيْلَهُ سارياً أو عاملاً : فلانٌ يجعل الليلَ إثْمِداً : أي يسهرُ ، فجعلَ سَوادَ الليل بِعَيْنَيْه كالإثْمد ، لأنه يَسْهَر الليلَ كلّه في طلب المعالي ، وأنشد أبو عمرو :
كَمِيشُ الإزار يَجْعَلُ الليلَ إثْمِداً
ويَغْدُو : علينا مُشْرِقاً غيرَ وَاجِم
ثَمودُ حَيٌ من العَرب الأُوَل ، يقال : إنهم من بقيَّة عادٍ ، بعث الله إليهم صالحاً ، وهو نبيّ عَرَبيّ ، واخْتَلَفَ القُراء في إجرائه في كتاب الله فمنهم من صَرَفه ، ومنهم من لم يَصْرِفه ، فمن صَرفَه ذهب به إلى الحيِّ ، لأنه اسم عربيّ مُذكر سُمِّي بمذكر ، ومن لم يصرفه ذهب به إلى القبيلة وهي مؤنثة .

### Türkçe

د ث م
**دمث** , **ثمد** , **مثد** , **ثدم** : (kullanılanlar).

**ثدم** : **الليث** ihmal etti. **ثدم** : ve bir adam **فَدْمٌ ثَدْمٌ** tek bir mânâdadır.

**مثد** : **الليث** onu ihmal etti. Ve **عمرو** babasından rivayet etti: **الماثِد** **الدّيْدَبَان**’dır; o da **اللّابدُ** ve **المختَبىءُ** **الشَّيِّفَةُ** ve **الرَّبيئة**’dir.

**دمث** : **شمر**’in **ابن شميل**’den (rivayeti): **الدِّماثُ** yerin düzlükleridir; tek olanı **دَمِثَةٌ**’dır; her düz **دَمِثْ**’tir; ve **الوادي الدَّمِث** düz (vadidir). Ve **الدِّماث** kumlarda ve kum olmayanlarda olur. Ve başkası dedi: **الدَّمائثُ** kolaylaşıp yumuşayan şeylerdir; tek olanı **دَمِيثَةٌ**’dır. Ondan dolayı, kolay, açık, cömert adama: **دَميثٌ**; ve kadına: **دَمِيثةٌ** denildi; yerin **بِدِماثِ**’ına benzetildi; çünkü o, yerin en kerîmi (en değerlisi)dir. Ve denilir: **دمَّثْتُ له المكانَ**; yani onu onun için kolaylaştırdım. Ve denilir: **دَمِّثْ لي ذلك الحديث** **حتى أطعَن في حوْصِهِ**; yani onun evvelini bana zikret ki onun vechini bileyim. Ve Araplar için bir mesel: **دَمِّثْ لِجَنْبِكَ قَبْلَ اللَّيْلِ مُضْطَجَعاً**; yani onun hazırlığını al, ona hazırlan, vukuundan önce onda öne geç.

**ثمد** : **الليث** dedi: **الثَّمْدُ** az sudur; ve **الإثمد** sürmeden bir türdür.
Ve **أبو مالك** dedi: **الثَّمْدُ**; gök suyunun (yağmurun) suyu tutan bir yere yönelmen, onu bir **صَنَعاً** yapmandır; o, suyun toplandığı yerdir; ve su için **مَسَايلُ**’i vardır; ve onun taraflarından **ركايا** kazarsın da onları o sudan doldurursun; böylece insanlar görünen suyu içerler; **بَوارِحُ القَيْظ** ona isabet ettiğinde kuruyuncaya kadar; ve o **ركايا**lar kalır; işte onlar **الثِّماد**’dır. Ve inşad etti:

لَعَمْرُك إنَّنِي وطِلابَ سَلْمَى
لَكالمُتَبَرِّض الثَّمَدَ الظَّنُونا

Ve **الظَّنُون** suyu güvenilmeyen (şey)dir. Ve denilir: falan **مَثْموداً** sabahladı; eğer ona soru sormada ısrar edildi de yanındaki tükendi ise. Ve yine böyledir: eğer kadınlar onu **ثَمَدَتْه** ise, böylece onun sulbünde su kalmadıysa.

**شمر**’in **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti): **الثَّمْدُ** gök suyunun toplandığı bir **قَلْتٌ**’tur; böylece insanlar onunla yazdan iki ay içerler; sonra **القيظ**’in evveli girince kesilir; işte o **ثَمَدٌ**’dir; çoğulu **ثِمادٌ**’dır.

Ve **أبو عمرو** dedi: geceyi yürüyerek yahut çalışarak uykusuz geçiren adama denilir: falan geceyi **إثْمِداً** yapar; yani uykusuz kalır; böylece gecenin karalığını iki gözüyle **الإثْمد** gibi kıldı; çünkü o, yücelikleri talep etmekte gecenin tamamını uykusuz geçirir. Ve **أبو عمرو** inşad etti:

كَمِيشُ الإزار يَجْعَلُ الليلَ إثْمِداً
ويَغْدُو : علينا مُشْرِقاً غيرَ وَاجِم

**ثَمودُ**: Arapların evvellerinden bir haydır; denilir ki onlar **عادٍ**’ın bakiyesindendir. Allah onlara **صالحاً** gönderdi; o, Arap bir nebîdir. Ve kurrâ, Allah’ın kitabında onun i‘râbında ihtilaf etti: onlardan onu sarf eden vardır, onlardan onu sarf etmeyen vardır. Onu sarf eden, onu hay (kabile topluluğu)ya götürdü; çünkü o, müzekker ile adlandırılmış müzekker bir Arapça isimdir. Onu sarf etmeyen ise onu kabileye götürdü; hâlbuki o müennestir.
