# مثل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AB%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مثل

مِثل: كلمةُ تَسْوِيَةٍ. يقال: هذا مِثْله ومَثَله كما يقال شِبْهه وشَبَهُه بمعنى؛ قال ابن بري: الفرق بين المُماثَلة والمُساواة أَن المُساواة تكون بين المختلِفين في الجِنْس والمتَّفقين، لأَن التَّساوِي هو التكافُؤُ في المِقْدار لا يزيد ولا ينقُص، وأَما المُماثَلة فلا تكون إِلا في المتفقين، تقول: نحوُه كنحوِه وفقهُه كفقهِه ولونُه كلونِه وطعمُه كطعمِه، فإِذا قيل: هو مِثْلة على الإِطلاق فمعناه أَنه يسدُّ مسدَّه، وإِذا قيل: هو مِثْلُه في كذا فهو مُساوٍ له في جهةٍ دون جهةٍ، والعرب تقول: هو مُثَيْلُ هذا وهم أُمَيْثالُهم، يريدون أَن المشبَّه به حقير كما أَن هذا حقير. والْمِثْل: الشِّبْه. يقال: مِثْل ومَثَل وشِبْه وشَبَه بمعنى واحد؛ قال ابن جني: وقوله عز وجل: فَوَرَبِّ السماء والأَرض إِنه لحقٌّ مثل ما أَنَّكم تَنْطِقون؛ جَعَل مِثْل وما اسماً واحداً فبنى الأَولَ على الفتح، وهما جميعاً عندهم في موضع رفعٍ لكونهما صفة لحقّ، فإِن قلت: فما موضع أَنكم تنطِقون؟ قيل: هو جر بإِضافة مِثْلَ ما إِليه، فإِن قلت: أَلا تعلم أَن ما على بِنائها لأَنها على حرفين الثاني منهما حرفُ لِينٍ، فكيف تجوز إِضافة المبني؟ قيل: ليس المضاف ما وحدَها إِنما المضاف الاسم المضموم إِليه ما، فلم تَعْدُ ما هذه أَن تكون كتاء التأْنيث في نحو جارية زيدٍ، أَو كالأَلف والنون في سِرْحان عَمْرو، أَو كياء الإِضافة في بَصْرِيِّ القومِ، أَو كأَلف التأْنيث في صحراء زُمٍّ، أَو كالأَلف والتاء في قوله:
في غائلاتِ الحائِر المُتَوّهِ
وقوله تعالى: ليس كَمِثْلِه شيء؛ أَراد ليس مِثْلَه لا يكون إِلا ذلك، لأَنه إِن لم يَقُل هذا أَثبتَ له مِثْلاً، تعالى الله عن ذلك؛ ونظيرُه ما أَنشده سيبويه:
لَوَاحِقُ الأَقْرابِ فيها كالمَقَقْ
أَي مَقَقٌ. وقوله تعالى: فإِن آمنوا بمثل ما آمنتم به؛ قال أَبو إِسحق: إِن قال قائل وهل للإِيمان مِثْل هو غير الإِيمان؟ قيل له: المعنى واضح بيِّن، وتأْويلُه إِن أَتَوْا بتصديقٍ مِثْلِ تصديقكم في إِيمانكم بالأَنبياء وتصديقكم كتوحيدكم
(* قوله «وتصديقكم كتوحيدكم» هكذا في الأصل،
ولعله وبتوحيد كتوحيدكم) فقد اهتدوا أَي قد صاروا مسلمين مثلكم. وفي حديث المِقْدام: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: أَلا إِنِّي أُوتِيتُ الكِتاب ومِثْلَه معه؛ قال ابن الأَثير: يحتمل وجهين من التأْويل: أَحدهما أَنه أُوتِيَ من الوَحْي الباطِن غيرِ المَتْلُوِّ مثل ما أُعطيَ من الظاهر المَتْلُوِّ، والثاني أَنه أُوتي الكتابَ وَحْياً وأُوتي من البَيان مثلَه أَي أُذِنَ له أَن يبيِّن ما في الكتاب فيَعُمَّ ويَخُصَّ ويَزيد وينقُص، فيكون في وُجوب العَمَل به ولزوم قبوله كالظاهِر المَتْلوِّ من القرآن. وفي حديث المِقْدادِ: قال له رسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِن قَتَلْتَه كنتَ مِثْلَه قبلَ أَن يقولَ كلمته أَي تكون من أَهل النار إِذا قتلتَه بعد أَن أَسْلَمَ وتلفَّظ بالشهادة، كما كان هو قبل التلفُّظ بالكلمة من أَهل النار، لا أَنه يصير كافراً بقتله، وقيل: إِنك مِثْله في إِباحة الدَّمِ لأَن الكافرَ قبل أَن يُسْلِم مُباحُ الدم، فإِن قتله أَحد بعد أَن أَسلم كان مُباحَ الدم بحقِّ القِصاصِ؛ ومنه حديث صاحب النِّسْعةِ: إِن قَتَلْتَه كنتَ مِثْلَه؛ قال ابن الأَثير: جاء في رواية أَبي هريرة أَنَّ الرجلَ قال والله ما أَردت قَتْله، فمعناه أَنه قد ثَبت قَتْلُه إِياه وأَنه ظالم له، فإِن صَدَقَ هو في قوله إِنه لم يُرِد قَتْله ثم قَتَلْتَه قِصاصاً كنتَ ظالماً مثلَه لأَنه يكون قد قَتَلَه خطأً. وفي حديث الزكاة: أَمَّا العبَّاس فإِنها عليه ومثلُها مَعها؛ قيل: إِنه كان أَخَّرَ الصَّدَقة عنه عامَيْن فلذلك قال ومثلُها معها، وتأْخير الصدقةِ جائز للإِمام إِذا كان بصاحبها حاجةٌ إِليها، وفي رواية قال: فإِنها عَليَّ ومثلُها معها، قيل: إِنه كان اسْتَسْلَف منه صدقةَ عامين، فلذلك قال عَليَّ. وفي حديث السَّرِقة: فعَلَيْه غَرامةُ مِثْلَيْه؛ هذا على سبيل الوَعِيدِ والتغليظِ لا الوُجوبِ ليَنْتَهِيَ فاعِلُه عنه، وإِلاّ فلا واجبَ على متلِف الشيء أَكثر من مِثْلِه، وقيل: كان في صدْر الإِسلام تَقَعُ العُقوباتُ في الأَموال ثم نسِخ، وكذلك قوله: في ضالَّة الإِبِلِ غَرامَتُها ومثلُها معها؛ قال ابن الأَثير: وأَحاديث كثيرة نحوه سبيلُها هذا السبيل من الوعيد وقد كان عمر، رضي الله عنه، يحكُم به، وإِليه ذهب أَحمدُ وخالفه عامَّة الفقهاء. والْمَثَلُ والْمَثِيلُ: كالْمِثْل، والجمع أَمْثالٌ، وهما يَتَماثَلانِ؛ وقولهم: فلان مُسْتَرادٌ لمِثْلِه وفلانةُ مُسْتَرادةٌ لمِثْلِها أَي مِثْلُه يُطلَب ويُشَحُّ عليه، وقيل: معناه مُسْتَراد مِثْله أَو مِثْلها، واللام زائدة: والمَثَلُ: الحديثُ نفسُه. وقوله عز وجل: ولله المَثَلُ الأَعْلى؛ جاء في التفسير: أَنه قَوْلُ لا إِله إِلاَّ الله وتأْويلُه أَن الله أَمَر بالتوحيد ونَفى كلَّ إِلهٍ سِواهُ، وهي الأَمثال؛ قال ابن سيده: وقد مَثَّلَ به وامْتَثَلَهُ وتَمَثَّلَ به وتَمَثَّله؛ قال جرير:
والتَّغْلَبيّ إِذا تَنَحْنَح للقِرى،
حَكَّ اسْتَهُ وتَمَثَّلَ الأَمْثالا
على أَن هذا قد يجوز أَن يريد به تمثَّل بالأَمْثال ثم حذَف وأَوْصَل. وامْتَثَل القومَ وعند القوم مَثَلاً حَسَناً وتَمَثَّل إِذا أَنشد بيتاً ثم آخَر ثم آخَر، وهي الأُمْثولةُ، وتمثَّل بهذا البيتِ وهذا البيتَ بمعنى. والمَثَلُ: الشيء الذي يُضرَب لشيء مثلاً فيجعل مِثْلَه، وفي الصحاح: ما يُضرَب به من الأَمْثال. قال الجوهري: ومَثَلُ الشيء أَيضاً صفته. قال ابن سيده: وقوله عز من قائل: مَثَلُ الجنَّةِ التي وُعِدَ المُتَّقون؛ قال الليث: مَثَلُها هو الخبر عنها، وقال أَبو إِسحق: معناه صِفة الجنة، وردّ ذلك أَبو علي، قال: لأَن المَثَلَ الصفة غير معروف في كلام العرب، إِنما معناه التَّمْثِيل. قال عمر بن أَبي خليفة: سمعت مُقاتِلاً صاحبَ التفسير يسأَل أَبا عمرو بن العلاء عن قول الله عز وجل، مَثَل الجنة: ما مَثَلُها؟ فقال: فيها أَنْهار من ماءٍ غير آسِنٍ، قال: ما مثلها؟ فسكت أَبو عمرو، قال: فسأَلت يونس عنها فقال: مَثَلُها صفتها؛ قال محمد ابن سلام: ومثل ذلك قوله: ذلك مَثَلُهم في التوراة ومَثَلُهم في الإِنجيل؛ أَي صِفَتُهم. قال أَبو منصور: ونحوُ ذلك رُوي عن ابن عباس، وأَما جواب أَبي عمرو لمُقاتِل حين سأَله ما مَثَلُها فقال فيها أَنْهار من ماءٍ غير آسِنٍ، ثم تكْريرُه السؤال ما مَثَلُها وسكوت أَبي عمرو عنه، فإِن أَبا عمرو أَجابه جواباً مُقْنِعاً، ولما رأَى نَبْوةَ فَهْمِ مُقاتِل سكت عنه لما وقف من غلظ فهمه، وذلك أَن قوله تعالى: مَثَل الجنة، تفسير لقوله تعالى: إِن الله يُدْخِل الذين آمنوا وعملوا الصالحاتِ جناتٍ تجري من تحتها الأَنهار؛ وَصَفَ تلك الجناتِ فقال: مَثَلُ الجنة التي وصفْتُها، وذلك مِثْل قوله: ذلك مَثَلُهم في التوراة ومَثَلُهم في الإِنجيل؛ أَي ذلك صفةُ محمدٍ، صلى الله عليه وسلم، وأَصحابِه في التوراة، ثم أَعلمهم أَن صفتهم في الإِنجيل كَزَرْعٍ. قال أَبو منصور: وللنحويين في قوله: مثل الجنة التي وُعِد المتقون، قولٌ آخر قاله محمد بن يزيد الثمالي في كتاب المقتضب، قال: التقدير فيما يتلى عليكم مَثَلُ الجنة ثم فيها وفيها، قال: ومَنْ قال إِن معناه صِفةُ الجنةِ فقد أَخطأَ لأَن مَثَل لا يوضع في موضع صفة، إِنما يقال صفة زيد إِنه ظَريفٌ وإِنه عاقلٌ. ويقال: مَثَلُ زيد مثَلُ فلان، إِنما المَثَل مأْخوذ من المِثال والحَذْوِ، والصفةُ تَحْلِية ونعتٌ. ويقال: تمثَّل فلانٌ ضرب مَثَلاً، وتَمَثَّلَ بالشيء ضربه مَثَلاً. وفي التنزيل العزيز: يا أَيُّها الناسُ ضُرِب مَثَل فاستَمِعوا له؛ وذلك أَنهم عَبَدُوا من دون الله ما لا يَسْمَع ولا يُبْصِر وما لم ينزِل به حُجَّة، فأَعْلَم اللهُ الجوَاب ممَّا جعلوه له مَثَلاً ونِدًّا فقال: إِنَّ الذين تَعْبُدون من دون الله لن يخلُقوا ذُباباً؛ يقول: كيف تكونُ هذه الأَصنامُ أَنْداداً وأَمثالاً للهِ وهي لا تخلُق أَضعفَ شيء مما خلق اللهُ ولو اجتمعوا كلُّهم له، وإِن يَسْلُبْهُم الذُّبابُ الضعيفُ شيئاً لم يخلِّصوا المَسْلوبَ منه، ثم قال: ضَعُفَ الطالِبُ والمَطْلوبُ؛ وقد يكون المَثَلُ بمعنى العِبْرةِ؛ ومنه قوله عز وجل: فجعلناهم سَلَفاً ومَثَلاً للآخرين، فمعنى السَّلَفِ أَنا جعلناهم متقدِّمين يَتَّعِظُ بهم الغابِرُون، ومعنى قوله ومَثلاً أَي عِبْرة يعتبِر بها المتأَخرون، ويكون المَثَلُ بمعنى الآيةِ؛ قال الله عز وجل في صفة عيسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: وجعلناه مَثَلاً لبني إِسرائيل؛ أَي آيةً تدلُّ على نُبُوّتِه. وأَما قوله عز وجل: ولَمَّا ضُرِب ابنُ مريم مثلاً إِذا قومُك منه يَصُدُّون؛ جاء في التفسير أَن كفَّارَ قريشٍ خاصَمَتِ النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، فلما قيل لهم: إِنكم وما تعبُدون من دون الله حَصَبُ جهنم، قالوا: قد رَضِينا أَن تكون آلهتنا بمنزلة عيسى والملائكةِ الذين عُبِدوا من دون الله، فهذا معنى ضَرْبِ المَثَل بعيسى. والمِثالُ: المقدارُ وهو من الشِّبْه، والمثل: ما جُعل مِثالاً أَي مقداراً لغيره يُحْذَى عليه، والجمع المُثُل وثلاثة أَمْثِلةٍ، ومنه أَمْثِلةُ الأَفعال والأَسماء في باب التصريف. والمِثال: القالَِبُ الذي يقدَّر على مِثْله. أَبو حنيفة: المِثالُ قالَِب يُدْخَل عَيْنَ النَصْل في خَرْق في وسطه ثم يُطْرق غِراراهُ حتى يَنْبَسِطا، والجمع أَمْثِلةٌ.
وتَماثَل العَليلُ: قارَب البُرْءَ فصار أَشْبَهَ بالصحيح من العليل المَنْهوك، وقيل: إِن قولَهم تَماثَل المريضُ من المُثولِ والانتصابِ كأَنه هَمَّ بالنُّهوض والانتصاب. وفي حديث عائشة تَصِفُ أَباها، رضوان الله عليهما: فَحَنَتْ له قِسِيَّها وامْتَثَلوه غَرَضاً أَي نَصَبوه هَدَفاً لِسِهام مَلامِهم وأَقوالِهم، وهو افتَعل من المُثْلةِ.
ويقال: المريضُ اليومَ أَمْثَلُ أَي أَحسن مُثولاً وانتصاباً ثم جعل صفة للإِقبال. قال أَبو منصور: معنى قولهم المريضُ اليومَ أَمْثَلُ أَي أَحسن حالاً من حالةٍ كانت قبلها، وهو من قولهم: هو أَمْثَلُ قومه أَي أَفضل قومه. الجوهري: فلانٌ أَمْثَلُ بني فلانٍ أَي أَدناهم للخير. وهؤلاء أَماثِلُ القوم أَي خيارُهم.
وقد مَثُل الرجل، بالضم، مَثالةً أَي صار فاضِلاً؛ قال ابن بري: المَثالةُ حسنُ الحال؛ ومنه قولهم: زادك الله رَعالةً كلما ازْدَدْتَ مَثالةً، والرَّعالةُ: الحمقُ؛ قال: ويروى كلما ازْددْت مَثالة زادك اللهُ رَعالةً.والأَمْثَلُ: الأَفْضَلُ، وهو من أَماثِلِهم وذَوِي مَثَالَتِهم. يقال: فلان أَمْثَلُ من فلان أَي أَفضل منه، قال الإِيادي: وسئل أَبو الهيثم عن مالك قال للرجل: ائتني بقومك، فقال: إِن قومي مُثُلٌ؛ قال أَبو الهيثم: يريد أَنهم سادات ليس فوقهم أَحد. والطريقة المُثْلى: التي هي أَشبه بالحق. وقوله تعالى: إِذ يقول أَمْثَلُهم طريقةً؛ معناه أَعْدَلُهم وأَشْبهُهم بأَهل الحق؛ وقال الزجاج: أَمْثَلُهم طريقة أَعلمهم عند نفسه بما يقول. وقوله تعالى حكاية عن فرعون أَنه قال: ويَذْهَبا بطريقتكم المُثْلى؛ قال الأَخفش: المُثْلى تأْنيثُ الأَمْثَل كالقُصْوى تأْنيث الأَقْصَى، وقال أَبو إِسحق: معنى الأَمْثَل ذو الفضل الذي يستحق أَن يقال هو أَمثل قومه؛ وقال الفراء: المُثْلى في هذه الآية بمنزلة الأَسماء الحُسْنى وهو نعت للطريقة وهم الرجال الأَشراف، جُعِلَتِ المُثْلى مؤنثةً لتأْنيث الطريقة. وقال ابن شميل: قال الخيل يقال هذا عبدُ الله مِثْلك وهذا رجل مِثْلك، لأَنك تقول أَخوك الي رأَيته بالأَمس، ولا يكون ذلك في مَثَل. والمَثِيلُ: الفاضلُ، وإِذا قيل مَنْ أَمْثَلُكُم قلت: كُلُّنا مَثِيل؛ حكاه ثعلب، قال: وإِذا قيل مَنْ أَفضلكُم؟ قلت فاضِل أَي أَنك لا تقول كلُّنا فَضيل كما تقول كُلُّنا مَثِيل. وفي الحديث: أَشدُّ الناس بَلاءً الأَنبياءُ ثم الأَمْثَلُ فالأَمْثَلُ أَي الأَشرفُ فالأَشرفُ والأَعلى فالأَعلى في الرُّتبةِ والمنزلة. يقال: هذا أَمثلُ من هذا أَي أَفضلُ وأَدنَى إِلى الخير. وأَماثِلُ الناس: خيارُهم. وفي حديث التَّراويح: قال عمر لو جَمَعْت هؤلاء على قارئ واحد لكان أَمْثلَ أَي أَولى وأَصوب. وفي الحديث: أَنه قال بعد وقعةِ بَدْر: لو كان أَبو طالب حَيّاً لَرَأَى سُيوفَنا قد بَسَأَتْ بالمَياثِل؛ قال الزمخشري: معناه اعتادت واستأْنستْ بالأَماثِل. وماثَلَ الشيءَ: شابهه.
والتِّمْثالُ: الصُّورةُ، والجمع التَّماثيل. ومَثَّل له الشيءَ: صوَّره حتى كأَنه ينظر إِليه. وامْتَثله هو: تصوَّره. والمِثالُ: معروف، والجمع أَمْثِلة ومُثُل. ومَثَّلت له كذا تَمْثيلاً إِذا صوَّرت له مثالة بكتابة وغيرها. وفي الحديث: أَشدُّ الناس عذاباً مُمَثِّل من المُمَثِّلين أَي مصوِّر. يقال: مَثَّلْت، بالتثقيل والتخفيف، إِذا صوَّرت مِثالاً. والتِّمْثالُ: الاسم منه، وظِلُّ كل شيء تِمْثالُه. ومَثَّل الشيء بالشيء: سوَّاه وشبَّهه به وجعله مِثْلَه وعلى مِثالِه. ومنه الحديث: رأَيت الجنةَ والنار مُمَثَّلَتين في قِبْلةِ الجِدار أَي مصوَّرتين أَو مثالُهما؛ ومنه الحديث: لا تمثِّلوا بنَامِيَةِ الله أَي لا تشبهوا بخلقه وتصوِّروا مثل تصويره، وقيل: هو من المُثْلة. والتِّمْثال: اسم للشيء المصنوع مشبَّهاً بخلق من خلق الله، وجمعه التَّماثيل، وأَصله من مَثَّلْت الشيء بالشيء إِذا قدَّرته على قدره، ويكون تَمْثيل الشيء بالشيء تشبيهاً به، واسم ذلك الممثَّل تِمْثال.
وأَما التَّمْثال، بفتح التاء، فهو مصدر مَثَّلْت تمثيلاً وتَمْثالاً. ويقال: امْتَثَلْت مِثالَ فلان احْتَذَيْت حَذْوَه وسلكت طريقته. ابن سيده: وامْتَثَلَ طريقته تبِعها فلم يَعْدُها.
ومَثَلَ الشيءُ يَمْثُل مُثُولاً ومَثُل: قام منتصباً، ومَثُل بين يديه مُثُولاً أَي انتصب قائماً؛ ومنه قيل لِمَنارة المَسْرَجة ماثِلةٌ. وفي الحديث: مَنْ سرَّه أَن يَمْثُل له الناس قِياماً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَده من النار أَي يقوموا قِياماً وهو جالس؛ يقال: مَثُل الرجل يَمْثُل مُثولاً إِذا انتصب قائماً، وإِنما نهى عنه لأَنه من زِيِّ الأَعاجم، ولأَن الباعث عليه الكِبْر وإِذلالُ الناس؛ ومنه الحديث: فقام النبي، صلى الله عليه وسلم، مُمْثِلاً؛ يروى بكسر الثاء وفتحها، أَي منتصباً قائماً؛ قال ابن الأَثير: هكذا شرح، قال: وفيه نظر من جهة التصريف، وفي رواية: فَمَثَلَ قائماً. والمَاثِلُ: القائم. والماثِلُ: اللاطِيءُ بالأَرض. ومَثَل: لَطِئَ بالأَرض، وهو من الأَضداد؛ قال زهير:
تَحَمَّلَ منها أَهْلُها، وخَلَتْ لها
رُسومٌ، فمنها مُسْتَبِينٌ وماثِلُ
والمُسْتَبِين: الأَطْلالُ. والماثلُ: الرُّسومُ؛ وقال زهير أَيضاً في الماثِل المُنْتَصِبِ:
يَظَلُّ بها الحِرْباءُ للشمس ماثِلاً
على الجِذْل، إِلا أَنه لا يُكَبِّرُ
وقول لبيد:
ثم أَصْدَرْناهُما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ، صُوَاه كالمَثَلْ
فسَّره المفسِّر فقال: المَثَلُ الماثِلُ؛ قال ابن سيده: ووجهه عندي أَنه وضع المَثَلَ موضع المُثُولِ، وأَراد كَذِي المَثَل فحذف المضاف وأَقام المضاف إِليه مقامه؛ ويجوز أَن يكون المَثَلُ جمع ماثِل كغائب وغَيَب وخادِم وخَدَم وموضع الكاف الزيادة، كما قال رؤبة:
لَوَاحِقُ الأَقْرابِ فيها كالمَقَقْ
أَي فيها مَقَقٌ. ومَثَلَ يَمْثُل: زال عن موضعه؛ قال أَبو خِراش الهذلي:يقرِّبه النَّهْضُ النَّجِيجُ لِما يَرى،
فمنه بُدُوٌّ مرَّةً ومُثُولُ
(* قوله «يقربه النهض إلخ» تقدم في مادة نجح بلفظ ومثيل والصواب ما هنا).أَبو عمرو: كان فلان عندنا ثم مَثَل أَي ذهب. والماثِلُ: الدارِس، وقد مَثَل مُثولاً.
وامْتَثَلَ أَمرَه أَي احتذاه؛ قال ذو الرمة يصف الحمار والأُتُن: رَبَاعٍ لها، مُذْ أَوْرَقَ العُودُ عنده،
خُماشاتُ ذَحْلٍ ما يُراد امتِثالُها
ومَثَلَ بالرجل يَمْثُل مَثْلاً ومُثْلة؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، ومَثَّل، كلاهما: نكَّل به، وهي المَثُلَة والمُثْلة، وقوله تعالى: وقد خَلَت من قبلهمُ المَثُلاتُ؛ قال الزجاج: الضمة فيها عِوَض من الحذف، وردّ ذلك أَبو علي وقال: هو من باب شاةٌ لَجِبَة وشِياهٌ لَجِبات. الجوهري: المَثُلة، بفتح الميم وضم الثاء، العقوبة، والجمع المَثُلات. التهذيب: وقوله تعالى ويستعجلونك بالسيئة قبل الحسنة وقد خلت من قبلهم المَثُلات؛ يقول: يستعجلونك بالعذاب الذي لم أُعاجلهم به، وقد علموا ما نزل من عُقوبَتِنا بالأُمَمِ الخالية فلم يعتبروا بهم، والعرب تقول للعقوبة مَثُلَه ومُثْلة فمن قال مَثُله جمعها على مَثُلات، ومن قال مُثْلة جمعها على مُثُلات ومُثَلات ومُثْلات، بإِسكان الثاء، يقول: يستعجلونك بالعذاب أَي يطلبُون العذاب في قولهم: فأَمطر علينا حجارةً من السماء؛ وقد تقدم من العذاب ما هو مُثْلة وما فيه نَكالٌ لهم لو اتَّعظوا، وكأَن المَثْل مأْخوذ من المَثَل لأَنه إِذا شَنَّعَ في عُقوبته جعله مَثَلاً وعَلَماً. ويقال: امْتَثَل فلان من القوم، وهؤُلاء مُثْلُ القوم وأَماثِلُهم، يكون جمع أَمْثالٍ ويكون جمع الأَمْثَلِ.
وفي الحديث: نهى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَن يُمَثَّل بالدوابِّ وأَن تُؤْكَلَ المَمْثُول بها، وهو أَن تُنْصَب فترمَى أَو تُقَطَّع أَطرافها وهي حَيَّة. وفي الحديث: أَنه نهى عن المُثْلة. يقال: مَثَلْت بالحيوان أَمْثُل به مَثْلاً إِذا قطعت أَطرافه وشَوَّهْت به، ومَثَلْت بالقتيل إِذا جَدَعت أَنفَه وأُذنَه أَو مَذاكيره أَو شيئاً من أَطرافه، والاسم المُثلة، فأَما مَثَّل، بالتشديد، فهو للمبالغة. ومَثَلَ بالقتيل: جَدَعه، وأَمْثَله: جعله مُثْلة. وفي الحديث: من مَثَلَ بالشَّعَر فليس له عند الله خَلاق يوم القيامة؛ مُثْلة الشَّعَر: حَلْقُه من الخُدُودِ، وقيل: نتفُه أَو تغيِيرُه بالسَّواد، وروي عن طاووس أَنه قال: جعله الله طُهْرةً فجعله نَكالاً.
وأَمْثَلَ الرجلَ: قَتَلَه بقَوَدٍ. وامْتَثَل منه: اقتصَّ؛ قال: إِن قَدَرْنا يوماً على عامِرٍ،
نَمْتَثِلْ منه أَو نَدَعْهُ لكْم
وتَمَثَّل منه: كامْتَثَل. يقال: امْتَثَلْت من فلان امْتِثالاً أَي اقتصصت منه؛ ومنه قول ذي الرمة يصف الحمار والأُتن:
خُماشات ذَحْلٍ ما يُرادُ امْتِثالُها
أَي ما يُراد أَن يُقْتَصَّ منها، هي أَذل من ذلك أَو هي أَعز عليه من ذلك. ويقول الرجل للحاكم: أَمْثِلْني من فلان وأَقِصَّني وأَقِدْني أَي أَقِصَّني منه، وقد أَمْثَله الحاكم منه. قال أَبو زيد: والمِثالُ القِصاص؛ قال: يقال أَمْثَله إِمْثالاً وأَقصَّه إِقْصاصاً بمعنى، والاسم المِثالُ والقِصاصُ. وفي حديث سُويد بن مقرّن: قال ابنُه معاوية لَطَمْتُ مَوْلىً لنا فدَعاه أَبي ودعاني ثم قال امْثُل منه، وفي رواية: امْتَثِل، فعَفا، أَي اقتصَّ منه. يقال: أَمْثَلَ السلطانُ فلاناً إذا أَقادَه. وقالوا: مِثْلٌ ماثِلٌ أَي جَهْدٌ جاهِدٌ؛ عن ابن الأعرابي؛ وأَنشد: مَن لا يَضَعْ بالرَّمْلةِ المَعاوِلا،
يَلْقَ مِنَ القامةِ مِثْلاً ماثِلا،
وإِنْ تشكَّى الأَيْنَ والتَّلاتِلا
عنى بالتَّلاتِل الشدائد. والمِثالُ: الفِراش، وجمعه مُثُل، وإِن شئت خفَّفت. وفي الحديث: أَنه دخل على سعد وفي البيت مِثالٌ رَثٌّ أَي فِراش خَلَق. وفي الحديث عن جرير عن مغيرة عن أُم موسى أُم ولد الحسين بن علي قالت: زوَّج علي بن أَبي طالب شابَّين وابْني منهما فاشترى لكل واحد منهما مِثالَيْن، قال جرير: قلت لمُغيرة ما مِثالان؟ قال: نَمَطان، والنّمَطُ ما يُفْترش من مَفارش الصوف الملوَّنة؛ وقوله: وفي البيت مِثالٌ رَثٌّ أَي فِراش خلَق؛ قال الأَعشى:
بكلِّ طُوَالِ السَّاعِدَيْنِ، كأَنما
يَرَى بِسُرَى الليلِ المِثالَ المُمَهَّدا
وفي حديث عكرمة: أَن رجلاً من أَهل الجنة كان مُسْتَلْقِياً على مُثُله؛ هي جمع مِثال وهو الفِراش. والمِثالُ: حجَر قد نُقِر في وَجْهه نَقْرٌ على خِلْقة السِّمَة سواء، فيجعل فيه طرف العمود أَو المُلْمُول المُضَهَّب، فلا يزالون يَحْنون منه بأَرْفَق ما يكون حتى يَدخل المِثال فيه فيكون مِثْله.
والأَمْثال: أَرَضُون ذاتُ جبال يشبه بعضُها بعضاً ولذلك سميت أَمْثالاً وهي من البَصرة على ليلتين. والمِثْل: موضع
(* قوله «والمثل موضع» هكذا
ضبط في الأصل ومثله في ياقوت بضبط العبارة، ولكن في القاموس ضبط بالضم) ؛ قال مالك بن الرَّيْب:
أَلا ليت شِعْري عل تَغَيَّرَتِ الرَّحَى،
رَحَى المِثْل، أَو أَمْسَتْ بفَلْجٍ كما هِيَا؟

### Türkçe

**مِثل**: denkleştirme kelimesidir. Denilir: bu onun **مِثْله**’idir ve **مَثَله**’idir; nasıl ki **شِبْهه** ve **شَبَهُه** denildiği gibi, anlamca; İbn Berrî dedi: **المُماثَلة** ile **المُساواة** arasındaki fark şudur ki, **المُساواة** cins bakımından farklı olanlar ile (cins bakımından) uyuşanlar arasında olur; çünkü **التَّساوِي** miktarda denkliğe (**التكافُؤُ**) denir; ne artar ne eksilir. **المُماثَلة** ise ancak uyuşanlar arasında olur. Dersin ki: onun nahvi onun nahvi gibidir, onun fıkhı onun fıkhı gibidir, onun rengi onun rengi gibidir, onun tadı onun tadı gibidir. Artık “o mutlak olarak **مِثْلة**’dir” denilirse, anlamı: onun yerini tutar. “O, şunda onun **مِثْلُه**’idir” denilirse, bir yönden değil bir yönden ona eşittir. Araplar der ki: o, bunun **مُثَيْلُ**’idir; onlar da onların **أُمَيْثالُ**’ıdır; (bununla) benzetilenin değersiz olduğunu, tıpkı bunun değersiz olduğu gibi, kastederler. **الْمِثْل**: **الشِّبْه**’tir. Denilir: **مِثْل** ve **مَثَل** ve **شِبْه** ve **شَبَه** tek bir anlamdadır; İbn Cinnî dedi: Aziz ve celil olanın sözü: **فَوَرَبِّ السماء والأَرض إِنه لحقٌّ مثل ما أَنَّكم تَنْطِقون**; **مِثْل** ile **ما**’yı tek bir isim yaptı da birincisini fetha üzere bina etti; ikisi de onların yanında, **حقّ**’a sıfat olmaları sebebiyle, ref mahallindedir. Eğer dersen: “**أَنكم تَنْطِقون**”un mahalli nedir? Denilir: **مِثْلَ ما**’nın ona izafesiyle cerrdir. Eğer dersen: “**ما**’nın bina üzere olduğunu bilmez misin; çünkü iki harf üzeredir, ikincisi de bir lîn harfidir; öyleyse bina edilmişin izafesi nasıl caiz olur?” Denilir: izafe edilen, onu tek başına kılan şey değildir; izafe edilen, **ما**’nın kendisine bitiştirildiği isimdir. Şu hâlde bu **ما**, ancak şu örneklerdeki te’nis **تاء**’sı gibi olur: **جارية زيدٍ**; yahut **سِرْحان عَمْرو**’daki **الأَلف والنون** gibi; yahut **بَصْرِيِّ القومِ**’daki izafe **ياء**’sı gibi; yahut **صحراء زُمٍّ**’daki te’nis **أَلف**’i gibi; yahut şu sözdeki **الأَلف والتاء** gibi:
في غائلاتِ الحائِر المُتَوّهِ

Ve onun yüce sözü: **ليس كَمِثْلِه شيء**; “onun **مِثْلَه**’i yoktur”u murat etti; ancak o olur; çünkü bunu söylemezse ona bir **مِثْل** ispat etmiş olur; Allah bundan yücedir. Bunun benzeri, Sîbeveyh’in inşad ettiği şeydir:
لَوَاحِقُ الأَقْرابِ فيها كالمَقَقْ
yani: **مَقَقٌ**. Ve onun yüce sözü: **فإِن آمنوا بمثل ما آمنتم به**; Ebû İshâk dedi: Eğer bir söyleyen derse: “İmanın, imandan başka bir **مِثْل**’ü var mıdır?” Ona denilir: anlam açık ve bellidir; te’vili şudur: eğer sizin peygamberlere imanınızdaki tasdikiniz gibi bir tasdik getirirlerse ve sizin tevhidiniz gibi sizin tasdikiniz
(* “**وتصديقكم كتوحيدكم**” asılda böyledir; belki de “**وبتوحيد كتوحيدكم**”dur)
o hâlde hidayete ermişlerdir; yani sizin gibi Müslüman olmuşlardır. **المِقْدام** hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Dikkat edin, bana **الكِتاب** ve onunla beraber onun **مِثْلَه**’i verildi.” İbnü’l-Esîr dedi: te’vil bakımından iki vecih ihtimal eder: birincisi, zâhir **المَتْلُوِّ**’dan kendisine verildiği gibi, okunmayan (**غيرِ المَتْلُوِّ**) bâtın vahiyden de **مِثْل**i verildi; ikincisi, kendisine kitap vahiy olarak verildi ve beyandan da onun **مِثْلَه**’i verildi; yani kitaptakini beyan etmesine izin verildi; böylece umum eder, tahsis eder, artırır, eksiltir; böylece onunla amel etmenin vücubunda ve kabulünün lüzumunda, Kur’an’dan zâhir **المَتْلوِّ** gibi olur. **المِقْداد** hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi: “Eğer onu öldürürsen, onun kelimesini söylemeden önce onun **مِثْلَه** olursun”; yani, onu İslâm’a girdikten ve şehadeti telaffuz ettikten sonra öldürürsen cehennem ehlinden olursun; tıpkı onun, kelimeyi telaffuzdan önce cehennem ehlinden olduğu gibi; yoksa onu öldürmekle kâfir olur demek değildir. Ve denildi: “Sen, kanın helâl oluşunda onun **مِثْلَه**’isin”; çünkü kâfir, Müslüman olmadan önce kanı helâldir; artık birisi onu Müslüman olduktan sonra öldürürse, kısas hakkıyla kanı helâl olur. Bundan: **صاحب النِّسْعةِ** hadîsi: “Eğer onu öldürürsen onun **مِثْلَه** olursun.” İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Hureyre rivayetinde geldi ki adam dedi: “Vallahi onu öldürmeyi istemedim.” Bunun anlamı: onun onu öldürmesi sabit olmuştur ve ona zulmedicidir; artık o, “onu öldürmeyi istemedim” sözünde doğru ise, sonra onu kısas olarak öldürürsen, onun **مِثْلَه** zalim olursun; çünkü o, onu hataen öldürmüş olur. Zekât hadîsinde: “Ama **العبَّاس**’a gelince, o onun üzerinedir ve onun **مثلُها**’sı da onunla beraberdir.” Denildi: sadakayı ondan iki yıl geciktirmişti; bu yüzden “ve onun **مثلُها**’sı onunla beraberdir” dedi. Sadakayı geciktirmek, sahibi ona muhtaç ise, imam için caizdir. Bir rivayette dedi: “O, benim üzerimedir ve onun **مثلُها**’sı onunla beraberdir.” Denildi: ondan iki yılın sadakasını borç almıştı; bu yüzden “benim üzerimedir” dedi. Hırsızlık hadîsinde: “Onun üzerine **مِثْلَيْه**’in tazminatı vardır.” Bu, vücub için değil, tehdit ve ağırlaştırma yolundadır; yapan ondan vazgeçsin diye; yoksa bir şeyi telef edenin üzerine, onun **مِثْل**ünden fazla bir şey vacip değildir. Ve denildi: İslâm’ın başında mallarda cezalar vuku bulurdu, sonra neshedildi. Yine bunun gibi onun sözü: “Develerin yitiğinde, onun tazminatı ve onun **مثلُها**’sı onunla beraberdir.” İbnü’l-Esîr dedi: bunun benzeri birçok hadis, bu yol üzeredir: tehdit yoludur. Ömer, radıyallahu anh, bununla hükmederdi; Ahmed de buna gitti; fukahanın çoğu ona muhalefet etti. **الْمَثَلُ** ve **الْمَثِيلُ**: **كالْمِثْل** gibidir; cem’i **أَمْثالٌ**’dır; ikisi **يَتَماثَلانِ**. Onların “falanca, onun **مِثْلِه** için **مُسْتَرادٌ**’dır ve falanca kadın, onun **مِثْلِها** için **مُسْتَرادةٌ**’dır” sözleri: yani onun **مِثْلُه** istenir ve ona karşı cimrilik edilir. Ve denildi: anlamı, **مُسْتَراد** olan onun **مِثْلُه**’idir yahut onun **مِثْلُها**’ıdır; **اللام** ziyadedir. **والمَثَلُ**: hadisin kendisidir. Aziz ve celil olanın sözü: **ولله المَثَلُ الأَعْلى**; tefsirde geldi: o, “**لا إِله إِلاَّ الله**” sözüdür; te’vili: Allah tevhidi emretti ve kendisinden başka her ilâhı nefyetti; bunlar **الأَمثال**’dır. İbn Sîde dedi: onunla **مَثَّلَ** etti, onu **امْتَثَلَهُ** etti, onunla **تَمَثَّلَ** etti ve onu **تَمَثَّله** etti. Cerîr dedi:
والتَّغْلَبيّ إِذا تَنَحْنَح للقِرى،
حَكَّ اسْتَهُ وتَمَثَّلَ الأَمْثالا
Şu şartla ki bu, “**تَمَثَّل بالأَمْثال**”ı murat etmiş olabilir; sonra hazfetti ve ulaştırdı. **وامْتَثَل** kavmi ve kavmin yanında güzel bir **مَثَلاً** (getirdi); ve **تَمَثَّل**: bir beyti sonra bir başkasını sonra bir başkasını inşad ettiği zaman; bu **الأُمْثولةُ**’dur. Ve “şu beyitle ve şu beyti **تمثَّل** etti” anlamca (böyledir). **والمَثَلُ**: bir şeye mesel olarak vurulan şeydir; böylece onun **مِثْلَه**’i yapılır. **الصحاح**’ta: mesellerden kendisiyle vurulan şey. Cevherî dedi: bir şeyin **مَثَلُ**’ü de onun sıfatıdır. İbn Sîde dedi: Aziz ve celil olanın sözü: **مَثَلُ الجنَّةِ التي وُعِدَ المُتَّقون**; Leys dedi: onun **مَثَلُها**’sı, onun hakkındaki haberdir. Ebû İshâk dedi: anlamı, cennetin sıfatıdır. Ebû Ali bunu reddetti; dedi: çünkü **المَثَل**’in “sıfat” olması Arapların كلامında bilinmiş değildir; ancak anlamı **التَّمْثِيل**’dir. Ömer b. Ebî Halîfe dedi: tefsir sahibi Mukâtil’i işittim; Ebû Amr b. el-Alâ’ya Allah’ın aziz ve celil sözü olan **مَثَل الجنة** hakkında soruyordu: “Onun **مَثَلُها**’sı nedir?” O dedi: “İçinde, kokusu bozulmamış sudan ırmaklar vardır.” Dedi: “Onun **مَثَلُها**’sı nedir?” Ebû Amr sustu. Dedi: bunun hakkında Yûnus’a sordum; dedi: “Onun **مَثَلُها**’sı, onun sıfatıdır.” Muhammed b. Selâm dedi: bunun benzeri onun sözü: “Bu, onların Tevrat’taki **مَثَلُهم**’idir ve onların İncil’deki **مَثَلُهم**’idir”; yani onların sıfatıdır. Ebû Mansûr dedi: bunun benzeri İbn Abbâs’tan rivayet edildi. Mukâtil ona “Onun **مَثَلُها**’sı nedir?” diye sorduğunda Ebû Amr’un cevabına gelince; “İçinde, kokusu bozulmamış sudan ırmaklar vardır” demesi, sonra soruyu tekrar etmesi “Onun **مَثَلُها**’sı nedir?” ve Ebû Amr’un ona susması; şüphesiz Ebû Amr onu ikna edici bir cevapla cevapladı; Mukâtil’in anlayışının (konuya) yabancılığını görünce, onun anlayışının kabalığından anladığı şey sebebiyle ona sustu. Bu da şundandır ki, yüce söz olan **مَثَل الجنة** sözü, yüce söz olan **إِن**’in tefsiridir.

Allah, iman edenleri ve salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar; o cennetleri vasfetti de şöyle dedi: **مَثَلُ الجنة** ki onu vasfettim; ve bu, şu sözünün **مِثْل**’idir: **ذلك مَثَلُهم في التوراة ومَثَلُهم في الإِنجيل**; yani bu, Muhammed’in, sallallahu aleyhi ve sellem, ve ashabının Tevrat’taki sıfatıdır; sonra onlara, İncil’deki sıfatlarının ekin gibi olduğunu bildirdi. Ebû Mansûr dedi: Nahivcilerin, onun sözü olan: **مثل الجنة التي وُعِد المتقون** hakkında, **المقتضب** kitabında Muhammed b. Yezîd es-Sümâlî’nin söylediği başka bir söz vardır; dedi: Size tilavet olunan şeyde takdir: **مَثَلُ الجنة** sonra onda ve onda (şöyledir). Dedi: Her kim, onun manasının cennetin sıfatı olduğunu söylerse hata etmiştir; çünkü **مَثَل** sıfatın yerine konulmaz; ancak şöyle denir: Zeyd’in sıfatı: onun zarif olduğu ve onun akıllı olduğu. Ve denir: Zeyd’in **مَثَل**’i falanın **مَثَل**’idir; **المَثَل** ancak **المِثال** ve **الحَذْو**’dan alınmıştır; sıfat ise süsleme ve niteleme (dir).

Ve denir: Falan **تمثَّل**: bir **مَثَل** vurdu; ve şey ile **تَمَثَّلَ**: onu bir **مَثَل** vurdu. Aziz tenzilde: **يا أَيُّها الناسُ ضُرِب مَثَل فاستَمِعوا له**; ve bu, onların Allah’tan başka, işitmeyen ve görmeyen ve hakkında hüccet indirilmemiş olanı ibadet etmelerindendir; Allah, kendisine **مَثَلاً** ve **نِدًّا** kıldıkları şeyden cevabı bildirdi de şöyle dedi: **إِنَّ الذين تَعْبُدون من دون الله لن يخلُقوا ذُباباً**; der ki: Bu putlar, Allah’a **أَنْداداً** ve **أَمثالاً** nasıl olur da (olur), hâlbuki Allah’ın yarattığı şeylerin en zayıfını bile yaratmazlar; hepsi onun için toplansalar bile. Ve eğer zayıf sinek onlardan bir şey kaparsa, kapılanı ondan kurtaramazlar; sonra dedi: **ضَعُفَ الطالِبُ والمَطْلوبُ**. Ve **المَثَل** ibret manasında da olabilir; ondan, aziz ve celîl olanın sözü: **فجعلناهم سَلَفاً ومَثَلاً للآخرين**; **السَّلَف**’in manası: onları, sonrakilerin kendileriyle öğüt alacağı önden gidenler kıldık; ve onun sözü **ومَثَلاً**’ın manası: sonrakilerin onunla ibret alacağı bir ibret (kıldık). Ve **المَثَل** âyet manasında da olur; aziz ve celîl olan Allah, Îsâ’nın sıfatında—nebîmize ve ona salât ve selâm olsun—şöyle dedi: **وجعلناه مَثَلاً لبني إِسرائيل**; yani onun nübüvvetine delâlet eden bir âyet (kıldık). Amma aziz ve celîl olanın sözü: **ولَمَّا ضُرِب ابنُ مريم مثلاً إِذا قومُك منه يَصُدُّون**; tefsirde geldi ki Kureyş kâfirleri, Peygamber’le, sallallahu aleyhi ve sellem, çekişti; onlara: “Siz ve Allah’tan başka ibadet ettikleriniz cehennemin odunusunuz” denilince, dediler: “İlahlarımızın, Allah’tan başka ibadet edilmiş olan Îsâ ve melekler menzilesinde olmasına razı olduk”; işte bu, Îsâ ile **ضَرْبِ المَثَل**’in manasıdır. Ve **المِثال**: miktardır; o, benzerliktendir. Ve **المثل**: başkası için, üzerine uyulacak bir **مِثال** yani bir miktar kılınmış şeydir. Çoğulu **المُثُل** ve üç **أَمْثِلة**’dir; ondan, sarf babında fiillerin ve isimlerin **أَمْثِلة**’leri. Ve **المِثال**: kendisinin misli üzerine takdir edilen kalıptır. Ebû Hanîfe: **المِثال** bir kalıptır; **عَيْنَ النَصْل** onun ortasındaki bir yarığa sokulur, sonra iki kenarı dövülür de yayılır; çoğulu **أَمْثِلة**’dir.

Ve **تَماثَل** eden hasta: iyileşmeye yaklaştı; böylece bitkin hastadan daha çok sağlama benzer oldu. Ve denildi: Onların “hasta **تَماثَل** etti” sözleri, **المُثول** ve doğrulup dikilmedendir; sanki kalkmaya ve doğrulup dikilmeye niyet etti. Âişe’nin, Allah’ın rızası ikisine de olsun, babasını vasfettiği hadiste: “Onun için yaylarını eğdiler ve onu **امْتَثَلوه غَرَضاً**” yani onu, kınamalarının okları ve sözleri için bir hedef olarak diktiler; o, **المُثْلة**’den **افتَعل** babındandır.

Ve denir: Bugün hasta **أَمْثَلُ**; yani daha iyi **مُثولاً** ve doğrulup dikilmece; sonra, yönelmenin sıfatı kılındı. Ebû Mansûr dedi: Onların “bugün hasta **أَمْثَلُ**” sözünün manası: önceki bir hâlden daha iyi hâldedir; ve o, onların “o, kavminin **أَمْثَلُ**’idir” sözündendir; yani kavminin en faziletlisidir. Cevherî: Falan, falanoğullarının **أَمْثَلُ**’idir; yani hayra en yakın olanlarıdır. Ve bunlar, kavmin **أَماثِلُ**’idir; yani seçkinleridir.

Ve adam **مَثُل** etti—zamm ile—**مَثالةً**; yani faziletli oldu. İbn Berrî dedi: **المَثالة** hâlin güzelliğidir; ondan onların sözü: “Her ne zaman **مَثالةً** arttıysan Allah sana **رَعالةً** arttırsın”; ve **الرَّعالة**: ahmaklıktır. Dedi: “Her ne zaman **مَثالة** arttıysan Allah sana **رَعالةً** arttırsın” diye de rivayet olunur. Ve **الأَمْثَلُ**: en faziletli olandır; o, onların **أَماثِل**’inden ve **ذَوِي مَثَالَتِهم**’dendir. Denir: Falan, falandan **أَمْثَلُ**’dir; yani ondan daha faziletlidir. el-İyâdî dedi: Ebû’l-Heysem’e, Mâlik’in adama “kavmini bana getir” demesi hakkında soruldu; o da dedi ki: “Benim kavmim **مُثُلٌ**’dür.” Ebû’l-Heysem dedi: Onların, üstlerinde hiç kimse olmayan efendiler olduklarını kasteder. Ve **الطريقة المُثْلى**: hakka daha çok benzeyen (yol)dur. Ve onun sözü, yüce olan: **إِذ يقول أَمْثَلُهم طريقةً**; manası: onların en adili ve hak ehline en çok benzeyenidir. Zecâc dedi: **أَمْثَلُهم طريقة**: kendi nezdinde söylediklerini en iyi bilenleridir. Ve onun sözü, Firavun’dan hikâye olarak: **ويَذْهَبا بطريقتكم المُثْلى**; Ahfeş dedi: **المُثْلى**, **الأَمْثَل**’in müennesi olup **القُصْوى**’nın **الأَقْصَى**’nın müennesi olması gibidir. Ebû İshâk dedi: **الأَمْثَل**’in manası, fazilet sahibi olup “o, kavminin **أَمثل**’idir” denilmeyi hak edendir. Ferrâ dedi: Bu âyette **المُثْلى**, **الأَسماء الحُسْنى** menzilesindedir; o, **الطريقة**’nın sıfatıdır; onlar şerefli adamlardır; **الطريقة**’nın te’nîsi sebebiyle **المُثْلى** müennes kılınmıştır. İbn Şümeyl dedi: el-Hayl dedi ki: “Bu Abdullah senin **مِثْلك**’indir ve bu adam senin **مِثْلك**’indir” denir; çünkü sen “dün gördüğün kardeşin” dersin; bu, **مَثَل**’de olmaz.

Ve **المَثِيلُ**: faziletli olandır. Ve eğer “Sizin hanginiz **أَمْثَلُ**?” denilirse “Hepimiz **مَثِيل**’iz” dersin; bunu Sa‘leb nakletti. Dedi: Ve eğer “Sizin en faziletliniz kim?” denilirse “**فاضِل**” dersin; yani “hepimiz **فَضيل**’iz” demezsin; “hepimiz **مَثِيل**’iz” dediğin gibi. Hadiste: “İnsanların belâca en şiddetlisi peygamberlerdir, sonra **الأَمْثَلُ فالأَمْثَلُ**”; yani daha şerefli olan, daha şerefli olan; ve rütbe ve menzilede daha yüksek olan, daha yüksek olan. Denir: Bu, bundan **أَمثلُ**’dir; yani daha faziletli ve hayra daha yakındır. Ve insanların **أَماثِلُ**’i: seçkinleridir. Terâvih hadîsinde: Ömer dedi: “Şunları tek bir kârî üzerine toplasaydım daha **أَمْثلَ** olurdu”; yani daha evlâ ve daha isabetli. Hadiste: Bedir vak‘asından sonra dedi ki: “Eğer Ebû Tâlib hayatta olsaydı, kılıçlarımızın **بَسَأَتْ بالمَياثِل** ettiğini görürdü.” Zemahşerî dedi: Manası: **الأَماثِل** ile alıştı ve ünsiyet etti. Ve **ماثَلَ** şeyi: ona benzedi.

Ve **التِّمْثالُ**: sûrettir; çoğulu **التَّماثيل**. Ve ona şeyi **مَثَّل** etti: onu tasvir etti; ta ki sanki ona bakıyor. Ve onu **امْتَثله**: onu tasavvur etti. Ve **المِثال**: mâlûmdur; çoğulu **أَمْثِلة** ve **مُثُل**. Ve ona şunu **تَمْثيلاً** ile **مَثَّلت**: yazı ve başkasıyla ona bir **مثالة** tasvir ettiğinde. Hadiste: “İnsanların azapça en şiddetlisi, **مُمَثِّل** olan, **المُمَثِّلين**’dendir”; yani tasvir edici. Denir: **مَثَّلْت**—teşdîd ile ve tahfîf ile—bir **مِثال** tasvir ettiğinde. Ve **التِّمْثالُ**: ondan isimdir; her şeyin gölgesi onun **تِمْثالُه**’dur. Ve şeyi şey ile **مَثَّل** etti: onu ona eşitledi ve ona benzetti ve onu onun **مِثْل**’ü ve onun **مِثال**’i üzere kıldı. Ondan hadîs: “Cenneti ve ateşi, duvarın kıblesinde **مُمَثَّلَتين** gördüm”; yani tasvir edilmiş iki sûret olarak yahut ikisinin misali. Ondan hadîs: “Allah’ın bitkisine **لا تمثِّلوا**”; yani onun yaratmasıyla benzetmeyin ve onun tasviri gibi tasvir etmeyin; ve denildi: o, **المُثْلة**’dendir. Ve **التِّمْثال**: Allah’ın yaratıklarından bir yaratılışa benzetilerek yapılmış şey için isimdir; çoğulu **التَّماثيل**’dir. Aslı, “şeyi şey ile **مَثَّلْت**”tendir; onu onun miktarı üzerine takdir ettiğinde. Ve şeyin şey ile **تَمْثيل**’i ona benzetme olur; bunun adı da…

**الممثَّل**: **تِمْثال**.

**التَّمْثال**’a gelince; **التاء**’nın fethasıyla, o, **مَثَّلْت**’in masdarıdır: **تمثيلاً** ve **تَمْثالاً**.

Ve denir: **امْتَثَلْت مِثالَ فلان**; yani onun izini izledim, onun yolunu tuttum. İbn Sîde: Ve **امْتَثَلَ طريقته**; yani ona tâbi oldu da ondan ayrılmadı.

Ve **مَثَلَ الشيءُ يَمْثُل مُثُولاً** ve **مَثُل**: dikilip ayakta durdu. Ve **مَثُل بين يديه مُثُولاً**: yani dikilip ayakta durdu; bundan dolayı kandilin minaresine **ماثِلةٌ** denildi. Ve hadiste: “Kim, insanların onun için ayakta dikilmelerinden sevinç duyarsa, ateşten yerini hazırlasın”; yani onlar ayakta dururlar, o ise oturur; denir: **مَثُل الرجل يَمْثُل مُثولاً**: eğer dikilip ayakta durursa. Ancak bundan nehyedildi; çünkü bu, Acemlerin kıyafetindendir ve çünkü onu harekete geçiren şey kibir ve insanları zelil kılmaktır. Bundan hadiste: “Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **مُمْثِلاً** olarak kalktı”; **الثاء**’nın kesriyle ve fethasıyla rivayet edilir; yani dikilip ayakta. İbnü’l-Esîr dedi: Böylece şerh edildi; dedi: Ve onda, sarf yönünden bir nazar vardır. Ve bir rivayette: “**فَمَثَلَ قائماً**”. Ve **المَاثِلُ**: ayakta duran. Ve **الماثِلُ**: yere yapışan. Ve **مَثَل**: yere yapıştı; ve o, zıt anlamlılardandır. Züheyr dedi:

تَحَمَّلَ منها أَهْلُها، وخَلَتْ لها
رُسومٌ، فمنها مُسْتَبِينٌ وماثِلُ

Ve **المُسْتَبِين**: harabeler. Ve **الماثلُ**: izler. Züheyr, **الماثِل المُنْتَصِبِ** hakkında da dedi:

يَظَلُّ بها الحِرْباءُ للشمس ماثِلاً
على الجِذْل، إِلا أَنه لا يُكَبِّرُ

Ve Lebîd’in sözü:

ثم أَصْدَرْناهُما في وارِدٍ
صادِرٍ وَهْمٍ، صُوَاه كالمَثَلْ

Müfessir onu şöyle tefsir etti: **المَثَلُ**: **الماثِلُ**. İbn Sîde dedi: Bana göre onun vechi şudur: **المَثَل**’i **المُثُول**’ün yerine koydu; ve **كَذِي المَثَل**’i kastetti; sonra muzâfı hazfetti ve muzâfun ileyhi onun makamına ikame etti. Ve caizdir ki **المَثَلُ**, **ماثِل**’in cemi olsun; **غائب** ve **غَيَب**, **خادِم** ve **خَدَم** gibi. Ve **الكاف**’ın yeri ziyadeliktir; Ru’be’nin dediği gibi:

لَوَاحِقُ الأَقْرابِ فيها كالمَقَقْ

Yani: onda **مَقَقٌ** vardır. Ve **مَثَلَ يَمْثُل**: yerinden ayrıldı; Ebû Hırâş el-Hüzelî dedi:

يقرِّبه النَّهْضُ النَّجِيجُ لِما يَرى،
فمنه بُدُوٌّ مرَّةً ومُثُولُ

(* “**يقربه النهض إلخ**” sözü, **نجح** maddesinde **ومثيل** lafzıyla geçti; doğrusu buradaki gibidir.) Ebû Amr: Falan bizde idi, sonra **مَثَل**; yani gitti. Ve **الماثِلُ**: silinmiş (izleri kaybolmuş); ve **مَثَل مُثولاً**.

Ve **امْتَثَلَ أَمرَه**: yani onu izledi; Zü’r-Rumme, eşeği ve dişi eşekleri vasfederken dedi:

رَبَاعٍ لها، مُذْ أَوْرَقَ العُودُ عنده،
خُماشاتُ ذَحْلٍ ما يُراد امتِثالُها

Ve **مَثَلَ بالرجل يَمْثُل مَثْلاً ومُثْلة**; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **مَثَّل**; ikisi de: ona ibretlik ceza verdi, onu teşhir ederek cezalandırdı. Ve o, **المَثُلَة** ve **المُثْلة**’dir. Yüce Allah’ın sözü: “**وقد خَلَت من قبلهمُ المَثُلاتُ**”; Zeccâc dedi: Ondaki damme, haziften bir ivazdır. Ebû Ali bunu reddetti ve dedi: O, “**شاةٌ لَجِبَة**” ve “**شِياهٌ لَجِبات**” babındandır. Cevherî: **المَثُلة**; **الميم**’in fethası ve **الثاء**’nın dammesiyle: ceza; cem‘i **المَثُلات**. **التهذيب**: Yüce Allah’ın sözü: “**ويستعجلونك بالسيئة قبل الحسنة وقد خلت من قبلهم المَثُلات**”; der ki: Seni, kendilerini acele cezalandırmadığım azapla acele ettiriyorlar; hâlbuki geçmiş ümmetlere bizim cezalarımızdan inen şeyi bildiler de onlardan ibret almadılar. Araplar cezaya **مَثُلَه** ve **مُثْلة** derler; kim **مَثُله** derse onu **مَثُلات** üzerine cem‘ eder; kim **مُثْلة** derse onu **مُثُلات** ve **مُثَلات** ve **مُثْلات** üzerine cem‘ eder; **الثاء**’nın sükûnuyla. Der ki: Seni azapla acele ettiriyorlar; yani azabı istiyorlar; “Bize gökten taş yağdır” sözlerinde olduğu gibi. Azaptan, eğer öğüt alsalardı, onlar için **مُثْلة** olan ve içinde **نَكالٌ** bulunan şey daha önce geçti. Sanki **المَثْل** **المَثَل**’den alınmıştır; çünkü cezasında teşhir ederse onu bir **مَثَلاً** ve bir alâmet kılar.

Ve denir: **امْتَثَل فلان من القوم**; ve bunlar, kavmin **مُثْلُ**’ü ve **أَماثِلُهم**’dir; **أَمْثالٍ**’ın cemi olur ve **الأَمْثَلِ**’in cemi olur.

Ve hadiste: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, binek hayvanlara **أَن يُمَثَّل** edilmesini ve onunla **المَمْثُول بها**’nın yenmesini nehyetti; o da şudur: dikilir de ona atılır; yahut canlı iken uzuvları kesilir. Ve hadiste: O, **المُثْلة**’den nehyetti. Denir: **مَثَلْت بالحيوان أَمْثُل به مَثْلاً**: eğer uzuvlarını kestim ve onunla çirkinleştirdimse. Ve **مَثَلْت بالقتيل**: eğer burnunu ve kulağını yahut tenasül uzuvlarını yahut uzuvlarından bir şeyini kestimse. İsim: **المُثلة**. Ama şeddeli olarak **مَثَّل** ise mübalağa içindir. Ve **مَثَلَ بالقتيل**: onu sakatladı. Ve **أَمْثَله**: onu **مُثْلة** yaptı. Ve hadiste: “Kim saçla **مَثَلَ** ederse, kıyamet günü Allah katında onun için bir nasip yoktur.” **مُثْلة الشَّعَر**: onu yanaklardan tıraş etmektir. Ve denildi: onu yolmak yahut onu siyahla değiştirmektir. Tâvûs’tan rivayet edildi: O dedi: Allah onu bir temizlik kıldı; o ise onu bir ibretlik ceza kıldı.

Ve **أَمْثَلَ الرجلَ**: onu kısasla öldürdü. Ve **امْتَثَل منه**: kısas yaptı; dedi:

إِن قَدَرْنا يوماً على عامِرٍ،
نَمْتَثِلْ منه أَو نَدَعْهُ لكْم

Ve **تَمَثَّل منه**: **كامْتَثَل** gibidir. Denir: **امْتَثَلْت من فلان امْتِثالاً**: yani ondan kısas aldım. Bundan, Zü’r-Rumme’nin eşeği ve dişi eşekleri vasfederken sözü:

خُماشات ذَحْلٍ ما يُرادُ امْتِثالُها

Yani: onlardan kısas alınması istenmez; onlar bundan daha zelildir; yahut ona bundan daha azizdir. Ve adam hâkime der: **أَمْثِلْني من فلان** ve bana kısas yap ve beni kısasa eriştir; yani ondan bana kısas yap; hâkim de onu ondan **أَمْثَله**. Ebû Zeyd dedi: **المِثالُ** kısastır; dedi: **أَمْثَله إِمْثالاً** ve **أَقصَّه إِقْصاصاً** denir; anlamca birdir. İsim: **المِثالُ** ve **القِصاصُ**. Süveyd b. Mukarrin hadîsinde: Oğluna denildi: Muâviye, bizim bir mevlâmıza tokat attım; babam onu çağırdı ve beni çağırdı, sonra dedi: **امْثُل منه**; ve bir rivayette: **امْتَثِل**; o da affetti; yani ondan kısas al. Denir: **أَمْثَلَ السلطانُ فلاناً**: eğer onu kısasa sevk ederse.

Ve dediler: **مِثْلٌ ماثِلٌ**; yani çaba, gayret; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:

مَن لا يَضَعْ بالرَّمْلةِ المَعاوِلا،
يَلْقَ مِنَ القامةِ مِثْلاً ماثِلا،
وإِنْ تشكَّى الأَيْنَ والتَّلاتِلا

**التَّلاتِل** ile şiddetleri kastetti. Ve **المِثالُ**: döşek; cem‘i **مُثُل**; istersen hafifletirsin. Ve hadiste: O, Sa‘d’ın yanına girdi; evde **مِثالٌ رَثٌّ** vardı; yani eski bir döşek. Ve Cerîr’den, Muğîre’den, Mûsâ’nın annesi (Hüseyin b. Ali’nin ümmü veledi) hakkında hadiste: O dedi: Ali b. Ebî Tâlib iki genci ve onlardan iki oğlumu evlendirdi; sonra her birine **مِثالَيْن** satın aldı. Cerîr dedi: Muğîre’ye dedim: **مِثالان** nedir? Dedi: **نَمَطان**. Ve **النّمَطُ**: renkli yün döşeklerden yere serilen şeydir. Ve onun sözü: “Evde **مِثالٌ رَثٌّ** vardı”; yani eski bir döşek. A‘şâ dedi:

بكلِّ طُوَالِ السَّاعِدَيْنِ، كأَنما
يَرَى بِسُرَى الليلِ المِثالَ المُمَهَّدا

Ve İkrime hadîsinde: Cennet ehlinden bir adam, **مُسْتَلْقِياً** olarak **على مُثُله** idi; o, **مِثال**’ın cem‘idir ve o döşektir. Ve **المِثالُ**: yüzünde, damganın yaratılışı üzere eşit bir oyuk oyulmuş bir taştır; direğin ucu yahut yaldızlı **المُلْمُول** onun içine konur; sonra onlar, en yumuşak şekilde onu eğerler; ta ki **المِثال** onun içine girer de onun **مِثْله** olur.

Ve **الأَمْثال**: birbirine benzeyen dağlı araziler; bu yüzden **أَمْثالاً** diye adlandırıldı; ve o, Basra’dan iki gecelik mesafededir. Ve **المِثْل**: bir yer.

(* “**والمثل موضع**” sözü: böylece.)

Asılda ضبط edilmiştir; **ياقوت**’ta da ibarenin ضبط’ıyla onun gibidir; fakat **القاموس**’ta (ضم ile ضبط edilmiştir)؛
**مالك بن الرَّيْب** dedi ki:
“Dikkat edin, keşke bilseydim: değirmen değişti mi,
**رَحَى المِثْل** değirmeni; yoksa olduğu gibi **فَلْج**’de mi akşamladı?”
