# مثل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AB%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: مثل

(باب الميم والثاء وما يثلثهما)
(مثع) الميم والثاء والعين كلمة واحدة. يقولون: المَثْعاء: مِشْيةٌ قبيحة(1). يقال: مَثَعَت الضّبُع تَمثَع. قال الرّاجز(2):‏
* كالضَّبُعِ المثعاءِ عَنّاها السُّدُمْ(3) *‏
(مثل) الميم والثاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مناظرَة الشّيءِ للشيء. وهذا مِثْل هذا، أي نَظِيرُه، والمِثْل والمِثال في معنىً واحد. وربَّما قالوا مَثِيل كشبيه. تقول العرب: أمثَلَ السُّلطان فلاناً: قَتَلَه قَوَداً، والمعنى أنَّه فعل به مِثلَ ما كان فَعَلَه. والْمَثَل: الْمِثْل أيضاً، كشَبَه وشِبْه. والْمثَلُ المضروبُ مأخوذٌ من هذا، لأنَّه يُذكَر مورَّىً به عن مِثلِه في المعنى. وقولهم: مَثَّل به، إذا نَكَّل، هو من هذا أيضاً، لأنَّ المعنى فيه أنَّه إذا نُكِّل بِهِ جُعِل ذلك مِثالاً لكلِّ مَن صَنَعَ ذلك الصَّنيعَأو أرادَ صُنْعَه. ويقولون: مَثَل(4) بالقَتيل: جَدَعه. والمَثُلات من هذا أيضاً. قال الله تعالى: ﴿وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلات﴾ [الرعد 6]، أي العقوبات التي تَزجُر عن مثل ما وقعت لأجلِه، وواحدها مَثُلَةٌ كسَمُرَة وصَدُقَة. ويحتمل أنَّها التي تَنْزِل بالإنسان فتُجعَل مِثالاً يَنْزجِرُ به ويرتدع غيرُه. ومَثَلَ* الرّجُلُ قائماً: انتصب، والمعنى ذاك، لأنَّه كأنَّه مِثالٌ نُصِب. وجمع الْمِثال أمثِلةٌ. والْمِثالُ: الفِراش والجمع مُثُل، وهو شيء يُماثِلُ ما تحتَهُ أو فوقَه. وفلانٌ أمْثَلُ بني فلانٍ: أدناهم للخير، أي إنَّه مماثِلٌ لأهل الصَّلاح والخير. وهؤلاء أماثل القوم، أي خِيارُهم.‏
--------------
(1) اعترض صاحب القاموس على "المثعاء" ثم قال: "أو هذه سقطة من ابن فارس".‏
(2) هو المعنى، كما في اللسان (مثع).‏
(3) أنشده في اللسان شاهداً على أن المثعاء: الضبع المنتنة. وأنشد بعده:‏
* نحفره من جانب وينهدم *‏
(4) يقال بتخفيف الثاء وتشديدها.‏

ـ

### Türkçe

(باب **الميم** و**الثاء** وما يثلثهما)
(**مثع**) **الميم** ve**الثاء** ve**العين** tek bir kelimedir. Derler ki: **المَثْعاء**: çirkin bir yürüyüştür(1). Denilir: **مَثَعَت** **الضّبُع** **تَمثَع**. **الرّاجز**(2) dedi ki:‏
* **كالضَّبُعِ المثعاءِ** عَنّاها السُّدُمْ(3) *‏
(**مثل**) **الميم** ve**الثاء** ve**اللام** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye benzerliğine delâlet eder. Ve bu, şunun **مِثْل**’idir; yani onun benzeridir; **المِثْل** ve**المِثال** tek bir mânâdadır. Ve bazen **مَثِيل** derler, **شبيه** gibi. Araplar şöyle der: **أمثَلَ** **السُّلطان** falancayı: onu kısas olarak öldürdü; mânâ, onunla, onun yapmış olduğu şeyin benzerini yapmış olmasıdır. Ve**الْمَثَل**: **الْمِثْل** de demektir; **شَبَه** ve**شِبْه** gibi. Ve**الْمثَلُ المضروبُ** bundan alınmıştır; çünkü mânâda onun benzeri hakkında kinayeli olarak zikredilir. Ve onların sözü: **مَثَّل به**; **نَكَّل** ettiği zaman, bu da bundandır; çünkü ondaki mânâ, onunla ibret verici ceza uygulandığında, bunun, o fiili yapan yahut yapmayı isteyen herkes için bir **مِثال** kılınmasıdır. Ve derler ki: **مَثَل**(4) **بالقَتيل**: onun burnunu kesti. Ve**المَثُلات** da bundandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلات﴾ [الرعد 6]; yani, uğradığı şeyin benzeri sebebiyle vuku bulduğu şeyden alıkoyan cezalar; ve onun teki **مَثُلَة**’dir; **سَمُرَة** ve**صَدُقَة** gibi. Ve muhtemeldir ki o, insana inen ve onunla başkası sakınıp vazgeçsin diye bir **مِثال** kılınan şeylerdir. Ve**مَثَلَ** * **الرّجُلُ** **قائماً**: doğruldu; mânâ odur; çünkü sanki dikilmiş bir **مِثال** gibidir. Ve**الْمِثال**’ın çoğulu **أمثِلة**’dir. Ve**الْمِثال**: döşek; çoğulu **مُثُل**; o, altındakine yahut üstündekine benzeyen bir şeydir. Ve falanca, falancaların oğullarının **أمْثَلُ**’idir: hayra en yakın olanlarıdır; yani o, salâh ve hayır ehline benzer olandır. Ve bunlar, kavmin **أماثل**’idir; yani onların seçkinleridir.‏
--------------
(1) **القاموس**’un sahibi **"المثعاء"** üzerine itiraz etti; sonra dedi ki: "yahut bu, İbn Fâris’ten bir düşmedir".‏
(2) **اللسان**’da (**مثع**) olduğu üzere, mânâ odur.‏
(3) **اللسان**’da, **المثعاء**’ın: kokmuş sırtlan olduğuna delil olarak onu rivayet etti. Ve onun ardından şu beyti rivayet etti:‏
* نحفره من جانب وينهدم *‏
(4) **الثاء**’ın hafifletilmesiyle de, şeddelenmesiyle de söylenir.‏

ـ
