# مثل — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AB%D9%84/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: مثل

- أصل المثول: الانتصاب، والممثل: المصور على مثال غيره، يقال: مثل الشيء. أي: انتصب وتصور، ومنه قوله صلى الله عليه وسلم: (من أحب أن يمثل له الرجال فليتبؤأ مقعده من النار) (عن ابن الزبير قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من أحب أن يمثل له عباد الله قياما فليتبوأ مقعده من النار) أخرجه أحمد 4/91؛ وأبو داود برقم (5229) ؛ والترمذي، وقال: حديث حسن (انظر: عارضة الأحوذي 10/213) ). والتمثال: الشيء المصور، وتمثل كذا: تصور. قال تعالى: ﴿فتمثل لها بشرا سويا﴾ [مريم/17] والمثل عبارة عن قول في شيء يشبه قولا في شيء آخر بينهما مشابهة؛ ليبين أحدهما الآخر ويصوره. نحو قولهم: الصيف ضيعت اللبن (المثل يضرب لمن يطلب شيئا قد فوته على نفسه.
وقال المبرد: أصل المثل كان لامرأة، وإنما يضرب لكل واحد على ما جرى في الأصل، فإذا قلته للرجل فإنما معناه: أنت عندي بمنزلة التي قيل لها هذا. انظر: مجمع الأمثال 2/68؛ والمقتضب 2/143) فإن هذا القول يشبه قولك: أهملت وقت الإمكان أمرك.
وعلى هذا الوجه ما ضرب الله تعالى من الأمثال، فقال: ﴿وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون﴾ [الحشر/21]، وفي أخرى: ﴿وما يعقلها إلا العالمون﴾ [العنكبوت/43]. والمثل يقال على وجهين: أحدهما: بمعنى المثل.
نحو: شبه وشبه، ونقض ونقض. قال بعضهم: وقد يعبر بهما عن وصف الشيء (انظر ص 732 في الحاشية). نحو قوله: ﴿مثل الجنة التي وعد المتقون﴾ [الرعد/35].
والثاني: عبارة عن المشابهة، لغيره في معنى من المعاني أي معنى كان، وهو أعم الألفاظ الموضوعة للمشابهة، وذلك أن الند يقال فيما يشارك في الجوهر فقط، والشبه يقال فيما يشارك في الكيفية فقط، والمساوي يقال فيما يشارك في الكمية فقط، والشكل يقال فيما يشاركه في القدر والمساحة فقط، والمثل عام في جميع ذلك، ولهذا لما أراد الله تعالى نفي التشبيه من كل وجه خصه بالذكر فقال: ﴿ليس كمثله شيء﴾ [الشورى/11] وأما الجمع بين الكاف والمثل فقد قيل: ذلك لتأكيد النفي تنبيها على أنه لا يصح استعمال المثل ولا الكاف، فنفى ب (ليس) الأمرين جميعا. وقيل: المثل ههنا هو بمعنى الصفة، ومعناه: ليس كصفته صفة، تنبيها على أنه وإن وصف بكثير مما يوصف به البشر فليس تلك الصفات له على حسب ما يستعمل في البشر، وقوله تعالى: ﴿للذين لا يؤمنون بالآخرة مثل السوء ولله المثل الأعلى﴾ [النحل/60] أي: لهم الصفات الذميمة وله الصفات العلى. وقد منع الله تعالى عن ضرب الأمثال بقوله: ﴿فلا تضربوا لله الأمثال﴾ [النحل/74] ثم نبه أنه قد يضرب لنفسه المثل، ولا يجوز لنا أن نقتدي به، فقال: ﴿إن الله يعلم وأنتم لا تعلمون﴾ [النحل/74] ثم ضرب لنفسه مثلا فقال: ﴿ضرب الله مثلا عبدا مملوكا﴾ الآية [النحل/75]، وفي هذا تنبيه أنه لا يجوز أن نصفه بصفة مما يوصف به البشر إلا بما وصف به نفسه، وقوله: ﴿مثل الذين حملوا التوراة﴾ الآية [الجمعة /5]، أي: هم في جهلهم بمضمون حقائق التوراة كالحمار في جهله بما على ظهره من الأسفار، وقوله: ﴿واتبع هواه فمثله كمثل الكلب إن تحمل عليه يلهث أو تتركه يلهث﴾ [الأعراف/176] فإنه شبهه بملازمته واتباعه هواه وقلة مزايلته له بالكلب الذي لا يزايل اللهث على جميع الأحوال. وقوله: ﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا﴾ [البقرة/17]، فإنه شبه من آتاه الله تعالى ضربا من الهداية والمعارف، فأضاعه ولم يتوصل به إلى ما رشح له من نعيم الأبد بمن استوقد نارا في ظلمة،
فلما أضاءت له ضيعها ونكس فعاد في الظلمة وقوله تعالى: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق بما لا يسمع إلا دعاء ونداء﴾ [البقرة/171] فإنه قصد تشبيه المدعو بالغنم، فأجمل وراعى مقابلة المعنى دون مقابلة الألفاظ، وبسط الكلام: مثل راعي الذين كفروا والذين كفروا كمثل الذي ينعق بالغنم، ومثل الغنم التي لا تسمع إلا دعاء ونداء.
وعلى هذا النحو قوله: ﴿مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة﴾ [البقرة/261] ومثله قوله: ﴿مثل ما ينفقون في هذه الحياة الدنيا كمثل ريح فيها صر﴾ [آل عمران/117] وعلى هذا النحو ما جاء من أمثاله. والمثال: مقابلة. مقابلة شيء بشيء هو نظيره، أو وضع شيء ما ليتحذى به فيما يفعل، والمثلة: نقمة تنزل بالإنسان فيجعل مثالا يرتدع به غيره، وذلك كالنكال، وجمعه مثلات ومثلات، وقد قرئ: ﴿من قبلهم المثلات﴾ [الرعد/6]، و (المثلات) (وهي لغة بني تميم. وهي قراءة شاذة قرأ بها الأعمش.

انظر: تفسير القرطبي 9/285؛ وإعراب القرآن للنحاس 2/166؛ ومعاني الفراء 2/59) بإسكان الثاء على التخفيف. نحو: عضد وعضد، وقد أمثل السلطان فلانا: إذا نكل به، والأمثل يعبر به عن الأشبه بالأفاضل، والأقرب إلى الخير، وأماثل القوم: كناية عن خيارهم، وعلى هذا قوله تعالى: ﴿إذ يقول أمثلهم طريقة إن لبثتم إلا يوما﴾ [طه/104]، وقال: ﴿ويذهبا بطريقتكم المثلى﴾ [طه/63] أي: الأشبه بالفضيلة، وهي تأنيث الأمثل.

### Türkçe

- **أصل المثول**: doğrulup dikilmedir; **والممثل**: başkasının örneği üzere tasvir edilmiş olandır; “**مثل الشيء**” denir; yani: doğrulup dikildi ve tasavvur edilip suretlendi. Bundan, onun صلى الله عليه وسلم sözü: “(Kim erkeklerin kendisi için ayağa dikilmesini severse, ateşten yerini hazırlasın)” (İbn ez-Zübeyr’den: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: “(Allah’ın kullarının kendisi için ayakta dikilmesini seven kimse, ateşten yerini hazırlasın)”; Ahmed 4/91; Ebû Dâvûd (5229) numarasıyla; Tirmizî; ve dedi ki: hasen hadistir (bkz.: Ârıdatü’l-Ahvezî 10/213)). **والتمثال**: tasvir edilmiş şeydir; “**وتمثل كذا**”: tasavvur edilip suretlendi. Yüce Allah dedi ki: ﴿فتمثل لها بشرا سويا﴾ [Meryem/17]. **والمثل**: aralarında benzerlik bulunan, birinin ötekini açıklaması ve tasvir etmesi için, bir şey hakkında söylenen bir sözün başka bir şey hakkında söylenen bir söze benzemesi hususunda bir sözden ibarettir; onların “yazın sütü zayi ettin” sözü gibi (mesel, kendisine bir şeyi kaçırmış olanın onu istemesi için darb olunur.
Ve el-Müberred dedi ki: meselin aslı bir kadın içindi; ancak asılda cereyan edene göre her birine darb olunur; onu erkeğe söylediğinde, manası ancak şudur: sen benim yanımda, kendisine bu söylenenin söylendiği kimsenin menzilesindesin. Bkz.: Mecmaʿu’l-Emsâl 2/68; el-Muktedab 2/143). Çünkü bu söz, senin “imkân vaktinde işini ihmal ettin” sözün gibidir.

Ve bu vech üzere, Yüce Allah’ın darb ettiği meseller vardır; şöyle dedi: ﴿وتلك الأمثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون﴾ [Haşr/21]; bir diğerinde: ﴿وما يعقلها إلا العالمون﴾ [Ankebût/43]. **والمثل** iki vech üzere söylenir: birincisi: **المثل** manasında.
“**شبه**” ve “**شبه**”, “**نقض**” ve “**نقض**” gibi. Bazıları dedi ki: ikisiyle de şeyin vasfı ifade edilebilir (bkz. 732. s. haşiyede). Şu sözü gibi: ﴿مثل الجنة التي وعد المتقون﴾ [Raʿd/35].

İkincisi: herhangi bir mana olmak üzere manalardan bir manada, başkasına benzerlikten ibarettir; benzerlik için vazolunmuş lafızların en umumisidir. Şu sebeple ki **الند** yalnız cevherde ortak olana denir; **والشبه** yalnız keyfiyette ortak olana denir; **والمساوي** yalnız kemmiyette ortak olana denir; **والشكل** yalnız miktar ve mesahada ortak olana denir; **والمثل** bütün bunların hepsinde umumidir. Bundan dolayı Yüce Allah her vechten teşbihi nefyetmek isteyince onu zikre tahsis etti de şöyle dedi: ﴿ليس كمثله شيء﴾ [Şûrâ/11]. Kâf ile **المثل**’in bir araya getirilmesine gelince, denildi ki: bu, nefyin te’kidi içindir; **المثل**’in de kâfın da kullanılmasının sahih olmadığına dikkat çekmek için; böylece (ليس) ile iki işi birden nefyetti. Ve denildi ki: buradaki **المثل** sıfat manasındadır; manası: “Onun sıfatı gibi bir sıfat yoktur”; şu hususa dikkat çekmek için ki, her ne kadar beşerin vasıflandığı şeylerin çoğuyla vasıflansa da, o sıfatlar onun için beşerde kullanılan üzere değildir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿للذين لا يؤمنون بالآخرة مثل السوء ولله المثل الأعلى﴾ [Nahl/60], yani: onlara zemmedici sıfatlar vardır, ona ise yüce sıfatlar vardır. Yüce Allah mesel darb etmeyi şu sözüyle menetti: ﴿فلا تضربوا لله الأمثال﴾ [Nahl/74]; sonra, kendisi için mesel darb edebileceğine, bizim ise ona uymamızın caiz olmadığına dikkat çekti; şöyle dedi: ﴿إن الله يعلم وأنتم لا تعلمون﴾ [Nahl/74]; sonra kendisi için bir mesel darb etti de şöyle dedi: ﴿ضرب الله مثلا عبدا مملوكا﴾ âyet [Nahl/75]. Bunda, beşerin vasıflandığı bir sıfatla onu vasfetmenin, ancak kendisini vasfettiği şeyle caiz olduğuna dair bir tenbih vardır. Yüce Allah’ın sözü: ﴿مثل الذين حملوا التوراة﴾ âyet [Cuma/5], yani: onlar, Tevrat’ın hakikatlerinin muhtevasını bilmemeleri hususunda, sırtındaki kitap tomarlarının ne olduğunu bilmeyen eşek gibidir. Ve sözü: ﴿واتبع هواه فمثله كمثل الكلب إن تحمل عليه يلهث أو تتركه يلهث﴾ [Aʿrâf/176]; çünkü onu, hevasına yapışıp onu izlemesi ve ondan az ayrılması bakımından, her hâlde solumadan ayrılmayan köpeğe benzetti. Ve sözü: ﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا﴾ [Bakara/17]; çünkü Yüce Allah’ın kendisine bir tür hidayet ve marifet verdiği, sonra onu zayi edip onunla kendisi için hazırlanmış ebedî nimetlere ulaşmayan kimseyi, karanlıkta bir ateş yakan kimseye benzetti;
ateş ona aydınlatınca onu zayi etti ve ters döndü; böylece karanlığa döndü. Yüce Allah’ın sözü: ﴿ومثل الذين كفروا كمثل الذي ينعق بما لا يسمع إلا دعاء ونداء﴾ [Bakara/171]; çünkü çağrılanı koyuna benzetmeyi kastetti; sonra icmal etti ve lafızların mukabelesi değil mananın mukabelesini gözetti. Sözün tafsili: kâfirlerin çobanının meseli ve kâfirlerin meseli, koyunlara bağıran kimse gibidir; ve yalnız çağırma ve seslenmeden başkasını işitmeyen koyunların meseli.

Ve bu tarz üzere onun sözü: ﴿مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة﴾ [Bakara/261]; ve onun benzeri sözü: ﴿مثل ما ينفقون في هذه الحياة الدنيا كمثل ريح فيها صر﴾ [Âl-i İmrân/117]; ve bu tarz üzere mesellerinden gelen şeyler vardır. **والمثال**: mukabeledir; bir şeyi, onun naziri olan bir şeyle mukabele etmektir; yahut yapılan şeyde ona uyulsun diye bir şeyi vazetmektir. **والمثلة**: insana inen bir cezadır; onunla başkası sakındırılsın diye örnek kılınır; bu, **كالنكال** gibidir. Cem‘i: **مثلات** ve **مثلات**’tır. Şöyle okunmuştur: ﴿من قبلهم المثلات﴾ [Raʿd/6]; ve ( **المثلات** ) (bu, Benî Temîm’in lügatidir; bu, el-Aʿmeş’in okuduğu şâz bir kıraattir.

Bkz.: Kurtubî Tefsiri 9/285; en-Nehhâs’ın İʿrâbu’l-Kur’ân’ı 2/166; el-Ferrâ’nın Meʿânî’si 2/59) sâ’yı sükûnlu kılmak suretiyle tahfif için; “**عضد**” ve “**عضد**” gibi. “**وقد أمثل السلطان فلانا**”: sultan falana ibret verici ceza uyguladı, yani ona tenkil ettiğinde. **والأمثل**: faziletlilere daha çok benzeyen ve hayra daha yakın olan hakkında ifade edilir. **وأماثل القوم**: onların seçkinleri hakkında kinayedir. Ve bu üzere Yüce Allah’ın sözü: ﴿إذ يقول أمثلهم طريقة إن لبثتم إلا يوما﴾ [Tâhâ/104]. Ve dedi: ﴿ويذهبا بطريقتكم المثلى﴾ [Tâhâ/63], yani: fazilete daha çok benzeyen; ve o, **الأمثل**’in müennesihtir.
