# مجذئر (م-ج-ذ-ئ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B0%D8%A6%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AC%D8%B0%D8%A6%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ج - ذ - ئ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: مُجْذَئِرٌّ

## Sözlükler (1)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B0%D8%A6%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: مُجْذَئِرٌّ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم)
ومن ذلك قولهم للبعير المنتفخ الجنبين (جَحْشَمٌ) فهذا من الجَشِمِ، وهو الجسيم العظيم، يقال: "ألقى عليَّ جُشَمَه"، ومن الجَحْش وقد مضى ذكره، كأنّه شُبّه في بعض قوّته بالجَحْش.
ومن ذلك قولهم للخفيف (جَحْشَلٌ([12])) فهذا مِمّا زيدت فيه اللام، وإنّما هو من الجَحْشِ، والجحشُ خفيف.
ومن ذلك قولهم للانقباض (تَجَعْثُم). والأصل فيه عندي أنّ العين فيه زائدة، وإنما هو من التجثم، ومن الجُثمان. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للجافي (جَرْعَب) فيكون الراء زائدة. والجَعَب: التَقَبُّض والجَرَع: التِواءٌ في قُوَى الحبل. فهذا قياسٌ مطرد.
ومن ذلك قولهم للقصير (جَعْبَر)، وامرأةٌ جَعْبَرة: قصيرة. قال:
* لا جَعْبَرِيَّاتٍ ولا طَهَامِلاَ([13]) *
فيكون من الذي قبله، ويكون الراء زائدة.
ومن ذلك قولهم للِثَّقيل الوَخِم (جَلَنْدَحٌ([14])). فهذا من الجَلْح([15]) والجَدْع، والنون زائدة. وقد مضى تفسير الكلمتين.
ومن ذلك قولهم للعجوز المُسِنّة (جَلْفَزِيزٌ). فهذا من جَلَزَ وجلف. أمّا جلز فمن قولنا مجلوز، أي مطويٌّ، كأنّ جسمَها طُوِي من ضُمْرها وهُزالها. وأمّا جَلَفَ فكأنّ لحمها جُلِفَ جَلْفاً أي ذُهِب به.
ومن ذلك قولهم للقاعد (مُجْذَئِرٌّ) فهذا مِنْ جَذَا: إذا قَعَد على أطراف قدمَيه. قال:
* وصَنّاجةٌ تَجْذُو على حَدِّ مَنْسِمِ([16]) *
ومن الذَّئر([17]) وهو الغَضْبان النّاشز. فالكلمة منحوتة من كلمتين.
ومن ذلك قولهم للعُسِّ الضَّخْم (جُنْبُل) فهذا ممّا زيدت فيه النون كأنّه جَبَل، والجَبَل كلمة وجْهها التجمُّع. وقد ذكرناها.
ومن ذلك قولهم للجافي (جُنادِفٌ) فالنون فيه زائدة، والأصل الجَدْفُ وهو احتقار الشَّيء؛ يقال جَدَف بكذا أي احتقر، فكأن الجُنادِفَ المحتقر للأشياء، من جفائه.
ومن ذلك قولهم للأكول (جُِرْضُِم). فهذا ممّا زيدت فيه الميم، فيقال [من] جَرَض إذا جَرَشَ وجَرَسَ. ومن رضَم أيضاً فتكون الجيم زائدة.
ومعنى الرّضم أن يَرضِمَ ما يأكله بَعضَه على بعضٍ.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُخْدَُب)، فالجيم زائدة. وأصله من الخَدَب؛ يقال للعظيم خِدَبٌّ. وتكون الدال زائدةً؛ فإنّ العظيم جِخَبٌّ أيضاً. فالكلمة منحوتةٌ من كلمتين.
ومن ذلك قولهم للعظيم الصدر (جُرْشُعٌ) فهذا من الجَرْش، والجَرْش. صدر الشيء. يقال جَرْشٌ من اللَّيل، مثل جَرْس. ومن الجَشَع، وهو الحرص الشديد. فالكلمة أيضاً منحوتة من كلمتين.
ومن ذلك قولهم للجرادة (جُنْدَُبٌ). فهذا نونه زائدةٌ، و[هو] من الجَدْب؛ وذلك أنّ الجراد يَجْرُد فيأتي بالجدْب، وربما كَنَوا في الغَشْم والظُّلم بأمِّ جُنْدَُب، وقياسُه قياسُ الأصل. ومن ذلك قولهم للشيخ الهِمِّ (جِلْحابَة). فهذا من قولهم جَنَحَ ولَحَبَ. أمَّا الجَلَح فذَهابُ شَعَْر مقدَّم الرأس. وأمّا لحب فمن قولهم لُحِبَ لحمُهُ يُلْحَبُ، كأنه ذُهِبَ به. وطَرِيقٌ لَحْبٌ من هذا.
ومن ذلك قولهم للحجر (جَنْدَل). فممكنٌ أن يكون نونه زائدة، ويكون من الجَدْل وهو صلابةٌ في الشّيء وطَيٌّ وتداخُل، يقولون خَلْقٌ مَجْدُول. ويجوز أن يكون منحوتاً من هذا ومن الجَنَد، وهي أرضٌ صُلْبة. فهذا ما جاء على المقاييس الصحيحة.
ومما وُضِع وضْعاً ولم أعرِف له اشتقاقاً:
(المُجْلَنْظِي): الذي يستلقي على ظهره ويرفع رِجْلَيْهِ.
و(المجلَعِبُّ([18])): المضطجع. وسيلٌ مُجْلَعِبٌّ: كثير القَمْشِ.
و(المجْلَخِدّ): المستلقِي.
(وجَحْمظْت) الغلامَ، إذا شددتَ يديه إلى رجليه وطرحته([19]).
و(الجُخْدَُب): دُوَيْبّة، ويقال له جُخَادِبٌ، والجمع جَخَادِبُ.
و(الجُعْشُم([20])) الصغير البَدَن القليلُ اللَّحْم.
و(الجَلَنْفَعُ): الغليظ من الإبل [و(الجُخْدَُبُ): الجَمَل الضَّخْم([21])] قال:
* شَدّاخَةً ضَخْمَ الضُّلوعِ جَخْدَبا([22]) *
ويقال (اجْلَخَمَّ) القومُ، إذا استكبَرُوا. قال:
* نَضْرِبُ جَمْعَيْهِمْ إذا اجْلَخَمُّوا([23]) *
و(الجِعْثَنُ): أصول* الصِّلِّيان. و(الجَلْسَد): اسمُ صَنَم([24]). قال:
............... كما *** بَيْقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([25])
و(الجِرْسَام) السَُِّم الزُّعاف.
(تم كتاب الجيم)
 --------------ــ
 ([12]) يقال: جحشل وجحاشل للخفيف السريع. قال:
لاقيت منه مشمعلا جحشلا *** إذا خببت في اللقاء هرولا
 ([13]) لرؤبة في ديوانه 121 واللسان (جعبر، قسس، طهمل). وقبله:
يمسين عن قس الأذى غوافلا *** ينطقن هوناً خردا بهاللا
 ([14]) في الأصل: "جلندع" بالعين، والصواب ما أثبت كما في المجمل واللسان والقاموس. وليس للجلندع ذكر في المعاجم.
 ([15])في الأصل "الجلع". وانظر التنبيه السابق.
([16]) للنعمان بن عدي بن نضلة، كما سبق في حواشي (جذو 439).
([17]) يقال: "ذئر وذائر" كلاهما للمذكر والمؤنث بلفظ واحد.
([18]) في الأصل: "مجعلب" صوابه بتقديم اللام.
([19]) كذا. وفي اللسان: "جحمظ الغلام شد يديه على ركبتيه" فقط. وفي القاموس: "الجحمظة.. وشد يدي الغلام على ركبتيه ليضرب، أو الإيثاق كيف كان".
([20]) في الأصل: "الجعثم"، صوابه بالشين.
([21]) هذه التكملة من المجمل كما جاء الكلام فيه على النسق الذي أوردته، وكما أن الاستشهاد التالي يتطلب إيرادها.
([22]) البيت لرؤبة كما في اللسان (جخدب). وليس في ديوانه. وبه استشهد الجوهري في الصحاح على أنه في صفة الجمل الضخم. وقد اعترض ابن بري بأن ليس كذلك، وإنما هو في صفة فرس. وقبله:
ترى لـه مناكباً ولببا *** وكاهلا ذا صهوات شرجبا
([23]) البيت للعجاج في ديوانه 63 واللسان (جلخم). وفي الأصل: "جميعهم"، تحريف.
([24]) قال ياقوت: "اسم صنم كان بحضرموت. ولم أجد ذكره في كتاب الأصنام لأبي المنذر هشام بن محمد الكلبي".
([25]) سبق الاستشهاد بهذا الجزء على تلك الصورة في مادة (بقر 280) حيث ذكرت في الحواشي نسبته وتمامه. وفي الأصل: "كما ينظر" تحريف.

##### Türkçe

(Üç harften fazla olan, başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bundan: onların, yanları şişkin deve için söyledikleri **(جَحْشَمٌ)**; bu, **الجَشِمِ**’dendir; o, iri büyük olan (şey)dir. Denir ki: “Bana onun **جُشَمَه**’sini attı.” Ve **الجَحْش**’tandır; onun zikri geçmişti; sanki, kuvvetinin bir kısmında **الجَحْش**’a benzetilmiş gibidir.
Bundan: onların hafif için söyledikleri **(جَحْشَلٌ([12]))**; bu, kendisinde **اللام**’ın artırıldığı şeylerdendir; aslında **الجَحْشِ**’tandır; **الجحشُ** hafiftir.
Bundan: onların büzülme için söyledikleri **(تَجَعْثُم)**. Aslı, bence, onda **العين**’in زائد olmasıdır; ancak o, **التجثم**’dendir ve **الجُثمان**’dandır. Onun zikri geçmişti.
Bundan: onların kaba (kimse) için söyledikleri **(جَرْعَب)**; böylece **الراء** زائد olur. **الجَعَب**: büzülmedir; **الجَرَع**: ipin kuvvetlerinde bir bükülmedir. Bu, düzenli (işleyen) bir قياس’tır.
Bundan: onların kısa için söyledikleri **(جَعْبَر)**; ve **جَعْبَرة** bir kadın: kısa. Dedi ki:
* لا **جَعْبَرِيَّاتٍ** ولا **طَهَامِلاَ**([13]) *
Böylece, ondan önceki (şey)den olur; ve **الراء** زائد olur.
Bundan: onların ağır, tiksindirici (kimse) için söyledikleri **(جَلَنْدَحٌ([14]))**. Bu, **الجَلْح**([15]) ve **الجَدْع**’dandır; **النون** زائد’dır. İki kelimenin tefsiri geçmişti.
Bundan: onların yaşlı kocakarı için söyledikleri **(جَلْفَزِيزٌ)**. Bu, **جَلَزَ** ve **جلف**’tendir. **جلز**’e gelince: “**مجلوز**” sözümüzdendir; yani katlanmış; sanki bedeni, zayıflığından ve cılızlığından dolayı katlanmıştır. **جَلَفَ**’a gelince: sanki eti **جُلِفَ جَلْفاً**; yani onunla (etle) gidilmiştir.
Bundan: onların oturan için söyledikleri **(مُجْذَئِرٌّ)**; bu, **جَذَا**’dandır: ayaklarının uçları üzerinde oturduğu zaman. Dedi ki:
* وصَنّاجةٌ تَجْذُو على حَدِّ مَنْسِمِ([16]) *
Ve **الذَّئر**([17])’dendir; o, öfkeli, kabaran (kimsedir). Böylece kelime iki kelimeden yontulmuştur.
Bundan: onların iri **العُسِّ** için söyledikleri **(جُنْبُل)**; bu, kendisinde **النون**’un artırıldığı şeylerdendir; sanki o **جَبَل**’dir; **الجَبَل** ise, yüzü (yönü) toplanma olan bir kelimedir. Onu zikretmiştik.
Bundan: onların kaba (kimse) için söyledikleri **(جُنادِفٌ)**; onda **النون** زائد’dır; aslı **الجَدْفُ**’tur; o, bir şeyi küçümsemektir; denir ki: **جَدَف** bununla; yani küçümsedi; sanki **الجُنادِفَ**, kabalığından dolayı, şeyleri küçümseyendir.
Bundan: onların obur için söyledikleri **(جُِرْضُِم)**. Bu, kendisinde **الميم**’in artırıldığı şeylerdendir; böylece **جَرَض**’dan denir: öğüttüğü ve çiğnediği zaman. Ve ayrıca **رضَم**’dan; böylece **الجيم** زائد olur.
**الرّضم**’ın manası: yediğini, bir kısmını bir kısmı üzerine bastırmasıdır.
Bundan: onların büyük deve için söyledikleri **(جُخْدَُب)**; böylece **الجيم** زائد’dır. Aslı **الخَدَب**’dandır; büyüğe **خِدَبٌّ** denir. Ve **الدال** زائد olur; çünkü büyük, **جِخَبٌّ** da olur. Böylece kelime iki kelimeden yontulmuştur.
Bundan: onların göğsü büyük için söyledikleri **(جُرْشُعٌ)**; bu, **الجَرْش**’tandır; ve **الجَرْش**: bir şeyin göğsü (ön kısmı)dır. Denir ki: geceden **جَرْشٌ**, **جَرْس** gibi. Ve **الجَشَع**’dandır; o, şiddetli hırstır. Böylece kelime de iki kelimeden yontulmuştur.
Bundan: onların çekirge için söyledikleri **(جُنْدَُبٌ)**. Bu, onun **النون**’u زائد’dır; ve [o], **الجَدْب**’dandır; bu, çekirgenin (yeri) sıyırıp çıplak bırakmasıdır; böylece **الجدْب** ile gelir. Ve bazen **الغَشْم** ve **الظُّلم** hakkında **أمِّ جُنْدَُب** ile kinaye yapmışlardır; onun قياس’ı, aslın قياس’ıdır. Ve bundan: onların ihtiyar, bunamış şeyh için söyledikleri **(جِلْحابَة)**. Bu, onların **جَنَحَ** ve **لَحَبَ** sözündendir. **الجَلَح**’a gelince: başın ön kısmının saçının gitmesidir. **لحب**’a gelince: onların “eti **لُحِبَ** **يُلْحَبُ**” sözündendir; sanki onunla gidilmiştir. Ve **طَرِيقٌ لَحْبٌ** da bundandır.
Bundan: onların taş için söyledikleri **(جَنْدَل)**. Böylece, onun **النون**’unun زائد olması mümkündür; ve **الجَدْل**’den olur; o, bir şeyde sertlik, bükme ve iç içe geçmedir; “**خَلْقٌ مَجْدُول**” derler. Ve bununla **الجَنَد**’den yontulmuş olması da caizdir; o, sert bir arazidir. İşte sahih ölçüler üzerine gelen budur.
Ve وضع olarak konulmuş olup, kendisi için اشتقاق bilmediğim şeylerden:
**(المُجْلَنْظِي)**: sırtı üzerine yatan ve iki ayağını kaldıran.
Ve **(المجلَعِبُّ([18]))**: yan yatan. Ve **سيلٌ مُجْلَعِبٌّ**: çok **القَمْشِ** (olan).
Ve **(المجْلَخِدّ)**: sırtüstü yatan.
Ve **(وجَحْمظْت)** oğlanı: ellerini ayaklarına sımsıkı bağladığın ve onu attığın zaman([19]).
Ve **(الجُخْدَُب)**: küçük bir canlı; ona **جُخَادِبٌ** denir; çoğulu **جَخَادِبُ**.
Ve **(الجُعْشُم([20]))**: bedeni küçük, eti az olan.
Ve **(الجَلَنْفَعُ)**: develerden kalın olan; [ve **(الجُخْدَُبُ)**: iri deve([21])] dedi ki:
* شَدّاخَةً ضَخْمَ الضُّلوعِ جَخْدَبا([22]) *
Ve denir ki: **(اجْلَخَمَّ)** kavim; büyüklendikleri zaman. Dedi ki:
* نَضْرِبُ جَمْعَيْهِمْ إذا اجْلَخَمُّوا([23]) *
Ve **(الجِعْثَنُ)**: **الصِّلِّيان**’ın kökleri. Ve **(الجَلْسَد)**: bir putun adı([24]). Dedi ki:
............... كما *** بَيْقَرَ مَنْ يَمْشِي إلى الجَلْسَدِ([25])
Ve **(الجِرْسَام)**: öldürücü zehir.
(**الجيم** kitabı tamamlandı)
 --------------ــ
 ([12]) Denir ki: hafif hızlı için **جحشل** ve **جحاشل**. Dedi ki:
لاقيت منه مشمعلا جحشلا *** إذا خببت في اللقاء هرولا
 ([13]) Rü’be’nindir; divanında 121 ve **اللسان** (**جعبر**، **قسس**، **طهمل**). Ondan önce:
يمسين عن قس الأذى غوافلا *** ينطقن هوناً خردا بهاللا
 ([14]) Asılda: **"جلندع"** **بالعين** ile; doğrusu, **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu gibi, sabit kıldığım şeydir. **الجلندع** için sözlüklerde bir anma yoktur.
 ([15]) Asılda **"الجلع"**. Önceki uyarıya bak.
([16]) Nu‘mân b. ‘Adî b. Nadle’nindir; daha önce **(جذو 439)** haşiyelerinde geçtiği gibi.
([17]) Denir ki: **"ذئر وذائر"**; ikisi de, tek bir lafızla, erkek ve kadın içindir.
([18]) Asılda: **"مجعلب"**; doğrusu, **اللام**’ı öne almakladır.
([19]) Böyle. **اللسان**’da: “**جحمظ الغلام**: ellerini dizleri üzerine bağladı” yalnız. **القاموس**’ta: “**الجحمظة**.. ve oğlanın ellerini dizleri üzerine bağlamak; dövülsün diye; yahut bağlamak nasıl olursa olsun.”
([20]) Asılda: **"الجعثم"**; doğrusu **بالشين** iledir.
([21]) Bu ekleme, **المجمل**’dendir; söz orada, zikrettiğim düzen üzere geldiği gibi; ve sonraki istişhadın onu getirmeyi gerektirdiği gibi.
([22]) Beyit Rü’be’nindir; **اللسان** (**جخدب**)’da olduğu gibi. Divanında değildir. Cevherî, **الصحاح**’ta onunla, iri devenin vasfında olduğuna dair istişhad etti. İbn Berrî itiraz etti: öyle değildir; ancak o, bir atın vasfındadır. Ondan önce:
ترى لـه مناكباً ولببا *** وكاهلا ذا صهوات شرجبا
([23]) Beyit ‘Accâc’ındır; divanında 63 ve **اللسان** (**جلخم**). Asılda: **"جميعهم"**; tahriftir.
([24]) Yâkūt dedi ki: “Hadramut’ta bulunan bir putun adıdır. Ebû’l-Münzir Hişâm b. Muhammed el-Kelbî’nin **كتاب الأصنام**’ında onun zikrini bulmadım.”
([25]) Bu parça ile, o suret üzere, **(بقر 280)** maddesinde daha önce istişhad edilmişti; orada, haşiyelerde, nisbetini ve tamamını zikrettim. Asılda: **"كما ينظر"**; tahriftir.
