# مجس (م-ج-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AC%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve Mecusiler

- Harfler: م - ج - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالْمَجُوسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%AC%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%8E.md) | وَالْفَعُولَ | Ve Mecusiler | 1 | 1 | [22:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/ayet/22:17.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Ve sabiiler
2. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
3. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
4. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Petekteki baldır
5. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
6. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Tasma kayış demektir
7. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
8. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
9. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
11. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مجس |
| Yapı | Üçlü (Arapçalaşmış isim kökü) |
| Özel Durum | Mu‘arreb (Farsça kökenli isimden türetilmiş dilsi kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md), [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md), [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md), [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Eski Farsça ve Pehlevîceden aktarılan dinî zümre veya rahip sınıfı adı |
| Çekirdek Özet 2 | Vahiy ve şirk ekseninde tarihsel bir inanç zümresi olarak tasnif edilme |
| Çekirdek Özet 3 | Ehl-i kitap ile müşrikler arasında hukuki ve teolojik bir ara kategori |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi saf Arapça semantik köklerden türemiş sayarak yapay anlamlar yüklemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مج | Akıtmak, tükürmek, dışarı atmak veya dolup taşmak anlamı taşır; [مجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AF.md) kökünde şerefle dolup taşma, [مجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B9.md) kökünde değersizliği dışa vurma eksenindedir | س | Kelime aslen Arapça türetimli olmayıp mu‘arreb bir isim olduğundan, Arap dil dizgesine üçlü kök kalıbında intibak ettirilirken son harf fonetik uyum sağlamış ve anlam çekirdeği doğrudan kök anlamından değil harici isimden türetilmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Dışarıdan gelen kültürel veya dinsel bir akışın, kütlenin temsil edilmesi |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir gelenek veya topluluğun taşınması, bir zümre halinde bir araya getirilmesi |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir öğretiye, kuruma veya ritüele sıkıca tutunup onu sınırlandırma |
| مجس | Dışarıdan taşınan bir geleneğin zümresel bir kuruma dönüşerek korunması | Harici bir inanç ve rahip geleneğinin Arap fonetiğine bürünerek belirli bir dinî topluluğu imlemesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel bir beden veya doğa hareketinden ziyade, Sasani/İran coğrafyasındaki ateş kültü ve Zerdüştî din adamları sınıfını (Magu/Magi) ifade eden bir zümre adıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays ile Tev’em el-Yeşkurî arasındaki atışmada şimşeğin gece vakti parıldaması Mecûs ateşine benzetilmiştir: أَحَارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْناً / كَنَارِ مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعَارَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde fıtrat hadisi bağlamında bir kimsenin sonradan bu dine sokulmasını ifade etmek üzere kullanılmıştır: حَتَّى يَكُونَ أَبَوَاهُ يُمَجِّسَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُهَوِّدَانِهِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Maqāyīsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça مجس lafzı özbeöz Sami kökenli bir kök olmayıp, Eski Farsça magu- (rahip, ruhban sınıfı üyesi) kelimesinin Pehlevîce magūş ve Süryanice yoluyla Arapçaya aktarılmış biçimidir. İbn Fâris, bu kelimenin Arapçada kıyası ve türetim kökü bulunmadığını, Farsça asıllı olduğunu açıkça belirtmiştir. Kelime Eski Farsçadan Grekçeye magos, oradan Latinceye magus olarak geçmiş ve Batı dillerindeki magic / büyücülük kavramlarının kökenini oluşturmuştur. Sami dillerinde (özellikle Süryanicede mgoşā /  מגושא) Zerdüştî din adamlarını ve yıldız gözlemcilerini nitelemek üzere kullanılmıştır. Arapçada kelime cem‘i olan مجس kalıbıyla benimsenmiş, ardından bu isimden tef‘îl ve tefe‘‘ul bablarında fiiller türetilerek Arap dilinin çekim sistemine dahil edilmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, Arthur Jeffery (The Foreign Vocabulary of the Qur’an), Lisānü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İsimden türetilmiş kök (el-ismü’l-câmid) | Kelimeden تمجّس ve مجّس gibi türetmeler yapılmışsa da bunlar lafzın Arapçalaşmasından sonraki morfolojik uyarlamalardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice mgoşā | Süryanice üzerinden Arapçaya geçmiş ve Sasani tebaası Zerdüştîleri nitelemek üzere kullanılmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Farsça magu-, Avesta maga-, Grekçe magos | Hint-Avrupa kökenli olup ateş tapınımı ve Zerdüştî rahipler sınıfını ifade eden arkaik bir unvandır. | Kesin |

Kaynak: Arthur Jeffery, David Cohen, Lisānü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مجس | Anlamlı | Mecusîlik, Zerdüştî zümre | Dışarıdan Arapçaya geçmiş isim kökü olup ilgili dini zümreyi niteler. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [جمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Katılaşmak, donmak | Sıvı veya peltemsi nesnelerin soğuyup donması ve sertleşmesi anlamındadır. | Kur'an'da geçmez |
| [جسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Cisim, gövde, büyüklük | Bir nesnenin hacim, et ve kemik bakımından hacimli ve iri olmasıdır. | Kur'an'da geçer |
| [سمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AC.md) | Anlamlı | Çirkinlik, sevimsizlik | Görünüş veya ahlak bakımından kaba, çirkin ve hoşa gitmeyen durumdur. | Kur'an'da geçmez |
| [سجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%85.md) | Anlamlı | Yaş veya yağmur dökmek | Gözyaşının veya yağmurun aralıksız ve akıcı bir şekilde dökülmesidir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مجس | Merkez | Tarihsel Zerdüştî inanç zümresi | Düalist (iki tanrılı/iyi-kötü çatışmalı) ve ateş kültü merkezli inanç sistemi mensupları | Kur'an'da tekil bir fırka adı olarak zikredilir |
| [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) | Komşu | Ehl-i kitap / İsrailoğulları | İlahi vahye ve kitaba dayalı tarihsel peygamberlik geleneğine mensubiyet | Vahyî temele sahip şeriatlı din mensupları |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Hristiyanlık / İsevî gelenek | Hz. İsa'ya ve İncil'e nispet edilen tarihsel vahiy geleneği | Kitap ehli kapsamında değerlendirilen ana zümre |
| [صبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%A3.md) | Komşu | Sâbiîlik | Yıldız, gök cisimleri veya melekler kültü ile tevhit arası kadim bir fırka | Vahiy ve şirk arasında muğlak konumu olan kadim topluluk |
| [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Ortak koşma, şirk | Allah'ın zatında veya sıfatlarında başka güçleri denk sayma | Vahiy dışı putperestliği niteleyen genel durum |
| [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) | Zıt | Tevhit, hak dine yöneliş | Her türlü şirk ve sapıklıktan yüz çevirip yalnızca Allah'a yönelme | Fıtrata ve saf tevhide dayalı İbrahimî çizgi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مجس | Mecûsîlik, Zerdüştîler | Sasani dünyasının ateş merkezli ikici dinine ve mensuplarına verilen ad | Kesin |
| Latince | Magus, Magi | Mecusî rahip, bilge kâhin | Doğu kökenli Zerdüştî din adamlarını ve astroloji bilgelerini karşılar; genel dini halkı tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | Zoroastrian, Magian | Zerdüştî, Mecusî | Zerdüşt dinine mensup olanları ve tarihsel Magi sınıfını doğrudan karşılar | Kesin |
| Almanca | Zoroastrier, Magier | Zerdüştî, Mecusî | İran düalist inanç sistemine bağlı olanları ve eski Pers rahiplerini ifade eder | Kesin |
| Fransızca | Zoroastrien, Mage | Zerdüştî, Mecusî | Hem felsefi-dini öğreti mensuplarını hem de kadim İran ruhban sınıfını karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Jeffery (Foreign Vocabulary).

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَجُوسَ (Hac [22:17](https://lisan.digital/tr/ayet/22:17.md)) | Zerdüştîlik inancına bağlı tarihsel dini topluluk | Kıyamet günü Allah'ın aralarında kesin hüküm vereceği inanç fırkalarının sayıldığı kaza ve tefrik bağlamı (Hac [22:17](https://lisan.digital/tr/ayet/22:17.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dinler tipolojisi ve düalizm eleştirisi | Seneviyye (aydınlık-karanlık, Hürmüz-Ehrimen düalizmi) inancının tevhit ilkesiyle çelişkisi ve şirk kapsamındaki yeri | Tevhidin karşıtı olan düalist teoloji |
| Fıkıh | Cizye ve hukuki statü | Ehl-i kitaptan sayılıp sayılmayacakları, kendilerinden cizye alınıp alınamayacağı, kestiklerinin yenmesi ve kadınlarıyla evlenme hükmü | Ehl-i kitaba mülhak kılınan hukuki ara kategori |
| Tefsir | Dinler tasnifi | Hac [22:17](https://lisan.digital/tr/ayet/22:17.md) ayetinde sayılan altı grubun (müminler, Yahudiler, Sâbiîler, Hristiyanlar, Mecusiler, müşrikler) akıbeti | Beşeri inanç ayrışmalarının tarihsel dökümü |
| Hadis | Fıtrat ve cizye tatbikatı | Fıtrat hadisinde çocuğun bozulma biçimlerinden biri olarak anılması ve Hz. Peygamber'in Hecer Mecusilerine yönelik uygulamaları | Fıtrattan sapma ve zimmilik hukuku |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhit-şirk ayrımı | Düalist şirk türü | İnanç sapmasının tarihsel örneği | İyilik ve kötülüğü bağımsız iki ilahi ilkeye bağlayan sapkın din modeli | Kesin |
| İlmi | Dinler tarihi ve teoloji | Sasani Zerdüştî geleneği | İnançların karşılaştırmalı analizi | Vahiyle gelen monoteizm ile beşeri/kurumsal düalizmin teolojik mukayesesi | Güçlü |
| Siyasi | Sasani devleti ve tebaa hukuku | İslam hakimiyetinde gayrimüslim zümre | Zimmet ve barış antlaşması tarafı | İslam idaresi altındaki Mecusilerin hukuki statüsünün tanzimi | Kesin |
| İktisadi | Vergilendirme ve maliye | Cizye mükellefiyeti | Kamu gelirleri ve mali denge | Ehl-i kitaba kıyasla cizye ödeyerek can ve mal emniyeti sağlama | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İkili (binary) karşıtlık modeli | Sistemin tek bir merkez yerine iki bağımsız ve uzlaşmaz kaynak tarafından yönetildiğini varsayan simetrik kutupluluk modeli | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kast / ruhbanlaşma | İnancın toplumsal bir zümre (Magi) etrafında merkezileşip siyasi iktidarla özdeşleştiği teokratik zümre yapısı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mecûsîliği yalnızca basit bir "ateşe tapanlar" putperestliği sanarak arkasındaki felsefi, kozmolojik ve düalist teolojiyi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu zümreyi mutlak müşriklerden ayrı zikrederek dinler tarihi bağlamında özgül bir konuma yerleştirir; nihai hükmü Allah'ın kıyametteki tefriki ile bildirir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kelimeyi kökten türemiş öz Arapça bir fiil sanıp semantik zorlamalara girmek veya fıkıhtaki cizye tatbikatını müşriklerle bir tutarak hukuki hata yapmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nazil olduğu dönemde bilinen ana inanç havzalarını nasıl sınıflandırdığını ve vahiy karşısındaki beşeri/tarihsel dinlerin konumunu anlamak için anahtar bir terimdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac suresindeki dinler tasnifi ve kıyametteki nihai ilahi kaza/muhakeme ayetinde (Hac [22:17](https://lisan.digital/tr/ayet/22:17.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın muhatap olduğu inanç dünyasının sadece Mekke putperestliği ile sınırlı olmadığını, dönemin Sasani imparatorluk dinini de tanıyan kuşatıcı bir dinler sosyolojisine dayandığını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sasani-İran havzasında ateş kültünü ve Zerdüştî din adamları zümresini ifade eden tarihsel isim.
- Soyut anlam: Vahiy temelli mutlak teklikten saparak varlığı iki zıt ilkeye dayandıran düalist inanç yapısı.
- Sistematik karşılık: Dinler tasnifinde Ehl-i kitap ile putperest müşrikler arasında duran, fıkhen cizye ile himaye edilen hukuki ve teolojik ara kategori.
- LaTeX modeli: $$G = \{M_0, H, S_0, N, M_1, P\} \quad \wedge \quad J(G) \to \delta(M_1)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $G$ evrensel inanç zümreleri kümesini temsil eder; bu kümenin alt elemanları olan $M_0$ müminleri, $H$ Yahudileri, $S_0$ Sâbiîleri, $N$ Hristiyanları, $M_1$ hedef kök olan Mecusileri, $P$ ise müşrikleri simgeler. $J$ kıyamet günündeki ilahi nihai hüküm ve tefrik fonksiyonunu, $\delta(M_1)$ ise bu genel tasnif içinde Mecusilerin özgül tarihsel konumuna yönelik nihai ilahi ayrımı ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AC%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/ayet/22:17.md) — وَالْمَجُوسَ

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; iman edenler, yahudiler, sabiiler, hıristiyanlar, mecusiler ve puta tapanlar arasında kıyamet günü kesin hükmünü verecektir. Doğrusu Allah; her şeye şahiddir.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسين والميم معهما
س ج م، ج م س، ج س م، م ج س، س م ج مستعملات
سجم:
سَجَمَتِ العينُ تَسجُم سُجُوماً وهو قطران الدَّمع قلَّ أو كثُرَ، وكذلك المطرُ.
ودمع ساجِمٌ ومسجُومٌ، وسَجَمته العين سَجماً، ولا يقال: أسجَمته العينُ.
والسَّجمُ: الدَّمعُ.
جسم:
الجِسمُ يجمع البدن وأعضاءه من الناس والإبل والدَّوابِّ ونحوه ممّا عظم من الخلق الجسيم، والفعل: جَسُمَ جَسامةً.
والجُسامُ يجري مَجرَى الجَسيمِ.
والجُسمان: جِسمُ الرجل، ويقال: إنَّه لنحيفُ الجُسمانِ.
سمج:
سَمُجَ الشيء سَماجةُ أي لا ملاحةَ فيه.
جمس:
الجامُوسُ دخيل.
وتقول: جَمَسَ الماء وجمد وجَمَسَتِ الإهالةُ.
وصخرةٌ جامِسةٌ: لزمت مكاناً مُقشعِرَّةً، وقال:
...... وأيديهم جُمُوسٌ ونظَّفُ
أي جَمَسَ عليها الودَكُ.
مجس:
المَجسُ يشتقُّ من المَجُوس، ومَجَّسُوا أولادهم، وتَمَجَّسَ القومُ.
وفي الحديث: "كلُّ مولدٍ يُولدُ على الفطرة حتى يكون أبواهُ يُمَجَّسانِه أو ينصِّرانه أو يهوِّدانِه".

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**السين** ve**الميم** onlarla birlikte
**س ج م**، **ج م س**، **ج س م**، **م ج س**، **س م ج** kullanımlardır

**سجم**:
Göz **سَجَمَتِ**; **تَسجُم** **سُجُوماً**; o, gözyaşının katranıdır; az olsun çok olsun; yağmur da böyledir.
Ve **ساجِمٌ** ve **مسجُومٌ** gözyaşı; ve göz onu **سَجَمته** **سَجماً**; ve “**أسجَمته** göz” denilmez.
Ve **السَّجمُ**: gözyaşıdır.

**جسم**:
**الجِسمُ**, insanlardan, develerden, binek hayvanlarından ve bunun benzerlerinden yaratılışı büyük olan iri olan şeyden beden ve onun uzuvlarını bir araya getirir; fiil: **جَسُمَ** **جَسامةً**.
Ve **الجُسامُ**, **الجَسيمِ**in yürüdüğü yol üzere yürür.
Ve **الجُسمان**: adamın **جِسمُ**udur; ve denilir: “O, **الجُسمانِ** bakımından elbette zayıftır.”

**سمج**:
Şey **سَمُجَ** **سَماجةُ**; yani onda güzellik yoktur.

**جمس**:
**الجامُوسُ** yabancıdır.
Ve dersin: Su **جَمَسَ** ve dondu; ve içyağı **جَمَسَتِ**.
Ve **جامِسةٌ** kaya: ürpermiş olarak yerini tuttu; ve dedi ki:
...... ve elleri **جُمُوسٌ** ve temizleyici
yani onun üzerine içyağı dondu.

**مجس**:
**المَجسُ**, **المَجُوس**tan türetilir; ve çocuklarını **مَجَّسُوا**; ve kavim **تَمَجَّسَ**.
Ve hadiste: “Her doğan, ana-babası onu **يُمَجَّسانِه** yahut onu Hristiyanlaştırıncaya yahut onu Yahudileştirinceye kadar fıtrat üzere doğar.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَجوسِيَّةُ: نِحْلَةٌ. والمَجوسِيُّ منسوبٌ إليها، والجمع المَجوسُ. قال امرؤ القيس:
أَحارِ أُريكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْنـاً		كنارِ مَجوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا
وقد تَمَجَّسَ الرجل: صار منهم. ومَجَّسَهُ غيره. وفي الحديث: "فأبواه يُمَجِّسانه".

##### Türkçe

**المَجوسِيَّةُ**: bir dinî-mezhep (nihle)dir. **والمَجوسِيُّ** ona nisbet edilendir; çoğulu **المَجوسُ**tur. İmru’ul-Kays dedi ki:
أَحارِ أُريكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْنـاً		كنارِ **مَجوسَ** تَسْتَعِرُ اسْتِعارا

Ve gerçekten adam **تَمَجَّسَ** etti: onlardan oldu. Başkası onu **مَجَّسَهُ** etti. Hadiste: "Bunun üzerine anne-babası onu **يُمَجِّسانه**."

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س م
جسم ، جمس ، سجم ، سمج ، مجس : مستعملة .
جسم : قال الليث : الجِسمُ يَجْمَعُ البَدَنَ وأعضاءَهُ من الناس والإبلِ والدَّوابِّ ونحو ذلك مما عَظُمَ من الخَلق الجسيم .
والفِعلُ : جَسُمَ يَجْسُمُ جَسَامَةً .
ويقال : جُسَامٌ وجَسِيمٌ بمعنى واحد .
وأنشد :
أنعتُ عَيْراً سَهْوَقاً جُسَاما
قال : والجُسْمَانُ : جسِمُ الرجُل ، يقال : إنه لَنَحيفُ الجُسمَانِ .
وقال غيره : جُسْمَانُ الرَّجُلِ ، وجُثْمَانُهُ : واحد .
وَرَجُلٌ جُسْمَانِيٌ وجُثْمَانِيٌ إذا كان ضخم الجثة .
( أبو عبيدة ) : تَجَسَّمتُ فلاناً من بين القوم أي اخترته .
وأنشد :
تَجَسَّمَهُ من بينهنِّ بمُرهَفٍ
به جالِبٌ فوق الرِّصافِ عَليلُ
المُرهَفُ : النّصلُ الرَّقيقُ ، والجالِبُ : الذي علته كالجُلبَة مِن الدَّمِ .
( ابن السكيت ) : تَجَسَّمتُ الأمر إذا ركبت أجسَمَهُ ومُعظَمَهُ ونحو ذلك . قال أبو سعيد ثعلب عن ابن الأعرابي : الجُسُمُ : الأمُوُر العِظَامُ .
قال : والجُسُمُ : الرِّجَالَ العقلاء .
جمس : قال الليث : الجَامُوسُ : دَخِيلٌ ، ويُجمَعُ جَوَامِيسَ ، تُسَمِّيهِ الفرسُ : كاوميش .
وَجَمَسَ الماءُ إذا جَمُدَ ، وسُئل ابن عمر عن فأرة وقعت في سمن فقال : إن كان جامساً ألقي ما حوله عنه وأكل وإن كان مائعاً أريق كُلُّهُ ، أراد أن السَّمْنَ إن كان جامداً أُخذ منه ما لَصِقَ الفأر به فرُمي ، وكان باقيه طاهراً ، وإن كان ذائباً حين مات فيه نَجِسَ كُلُّهُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : يقال للرُّطَبَةِ إذا دَخَلَهَا كُلَّها الإرطَابُ وهي صُلبَةٌ لم تنهضم بعد فهي جُمْسَةٌ ، وجمعها : جُمْسٌ .
قال أبو عبيد : وقال الأموي : هي الجَمَامِيسٌ للِكَمْأة .
سجم : قال الليث : سَجَمَتِ العَينُ تَسْجُمُ سُجُوماً ، وهو قَطَرَانُ الدَّمعِ وسَيْلُهُ ، قَلَّ أو كَثُرَ ، وكذلك السَّاجِمُ من المَطَرِ ، وتقول العرب : دَمْعٌ سَاجِمٌ ، وقد سَجَمَ سُجُوماً ، ودَمعٌ مَسجُومٌ : سَجَمَتْهُ العين سَجْماً ، وأما قول الهُذَليِّ :
[ حتى أتيح له رَامٍ بِمُحدَلةٍ
جَشءٍ وبِيضٍ نَوَاحِيهنَّ كالسَّجَمِ
فإنّ السَّجَمَ ها هنا : ماءُ السَّمَاءِ ، شَبَّهَ النِّصَال في بَيَاضِهَا به .
وقيل السّجَمُ : نَبتٌ له وَرَقٌ مُؤَلّلُ الأطراف .
ويقال : انسَجَمَ الدَّمعُ والماء فهو مُنْسَجِمٌ إذا انصَبّ ، وسَجّمَتِ السَّحَابَةُ مَطَرَهَا تَسجِيماً ، وتَسْجاماً إذا صَبَّته ، قال :
. . . . دائماً تَسْجامُهَا
سمج : قال الليث : سَمُجَ الشيء يَسْمُجُ سَمَاجَةً ، فهو سَمِجٌ إذا لم يكن فيه مَلاَحَةٌ .
وقال اللحياني : هو سَمِيجٌ لَمِيجٌ ، وسَمِجٌ لَمِجٌ .
وقد سَمَّجَهُ تَسْمِيجاً إذا جعله سَمِجاً .
مجس : في الحديث : ( كل مولودٍ يولدُ على الفِطرَةِ حتى يكون أَبَواهُ يهوِّدانِهِ ويمجِّسَانِهِ ) معناه أنَّهُما يعلِّمانه دين المجوسِيَّةِ .
المَجُوسُ : جَمْعُ المَجُوسيِّ ، وهو معرب ، أصله : مِنْج قُوش ، وكان رجلاً صغير
الأذنين ، كان أول من دان بدين المَجُوسِ ، ودعا الناس إليه ، فعرَّبته العرب . فقالت : مَجُوسٌ ، ونزل القرآن به والعرب ربما تركت صرف مَجُوس إذا شُبّه بقبيلة من القبائل ، وذلك أنه اجتمع فيه العجمة والتأنيث .
ومنه قوله :
كَنَارِ مَجُوس تَستَعِرُ اسْتِعَارا
وقد تمجَّس الرَّجُلُ ، وَمَجَّسَ غَيْرَه .

##### Türkçe

ج س م
**جسم** ، **جمس** ، **سجم** ، **سمج** ، **مجس** : kullanımdadır.

**جسم** : Leys dedi: **الجِسمُ** insanlardan, develerden, binek hayvanlarından ve bunun benzeri yaratılıştan iri olan **الجسيم** şeylerden beden ile onun uzuvlarını bir araya getirir.
Fiil: **جَسُمَ** **يَجْسُمُ** **جَسَامَةً**.
Ve denilir: **جُسَامٌ** ve **جَسِيمٌ** bir mânâdadır.
Ve inşad etti:
أنعتُ عَيْراً سَهْوَقاً جُسَاما

Dedi: ve **الجُسْمَانُ**: erkeğin **جسِمُ**’idir; denilir: “Şüphesiz o, **الجُسمَانِ** bakımından pek zayıftır.”
Ve başkası dedi: erkeğin **جُسْمَانُ**’ı ve **جُثْمَانُهُ**: birdir.
Ve **رَجُلٌ جُسْمَانِيٌ** ve **جُثْمَانِيٌ**; cesedi iri olduğunda.

( Ebû Ubeyde ): **تَجَسَّمتُ** falancayı kavmin arasından; yani onu seçtim.
Ve inşad etti:
تَجَسَّمَهُ من بينهنِّ بمُرهَفٍ
به جالِبٌ فوق الرِّصافِ عَليلُ

**المُرهَفُ**: ince ok ucu; **الجالِبُ**: üzerinde kandan **الجُلبَة** gibi bir şey bulunan.

( İbnü’s-Sikkît ): **تَجَسَّمتُ** işi; eğer onun en **أجسَم**’ına ve en büyük kısmına ve bunun benzerine bindim (giriştim) ise. Ebû Saîd Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجُسُمُ**: büyük işlerdir, dedi.
Dedi: ve **الجُسُمُ**: akıllı erkeklerdir.

**جمس** : Leys dedi: **الجَامُوسُ**: dâhildir (yabancı kelimedir); **جَوَامِيسَ** diye çoğul yapılır; Farslar ona **كاوميش** der.
Ve **جَمَسَ** su; donduğu zaman. İbn Ömer’e, içine fare düşmüş bir sade yağ hakkında soruldu da dedi: “Eğer **جامساً** ise, onun etrafındakini ondan atar ve yer; eğer akışkan ise, hepsini döker.” Şunu kastetti: sade yağ eğer katı ise, farenin yapıştığı kısım ondan alınır da atılır; geri kalanı temiz olur. Eğer içinde öldüğü sırada erimiş ise, hepsinin tamamı necis olur.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): **الرُّطَبَةِ**’ye, içine bütünüyle **الإرطَابُ** girdiği hâlde o katı olup henüz hazmolunmamışsa, ona **جُمْسَةٌ** denilir; çoğulu: **جُمْسٌ**.
Ebû Ubeyd dedi: ve Emevî dedi: **للِكَمْأة** için o, **الجَمَامِيسٌ**’tir.

**سجم** : Leys dedi: **سَجَمَتِ** göz **تَسْجُمُ** **سُجُوماً**; o, gözyaşının damlaması ve akmasıdır; az olsun çok olsun. Yağmurdan **السَّاجِمُ** de böyledir. Araplar der: **دَمْعٌ سَاجِمٌ**; ve **سَجَمَ** **سُجُوماً**. Ve **دَمعٌ مَسجُومٌ**: göz onu **سَجْماً** ile **سَجَمَتْهُ** (damlattı). Huzelî’nin sözüne gelince:
[ حتى أتيح له رَامٍ بِمُحدَلةٍ
جَشءٍ وبِيضٍ نَوَاحِيهنَّ كالسَّجَمِ

Şüphesiz **السَّجَمَ** burada: göğün suyudur; ok uçlarını beyazlıklarında ona benzetti.
Ve denildi: **السّجَمُ**: uçları sivri yapraklı bir bitkidir.
Ve denilir: **انسَجَمَ** gözyaşı ve su; o hâlde o **مُنْسَجِمٌ**’dir; aktığı zaman. Ve bulut yağmurunu **سَجّمَتِ**; **تَسجِيماً** ve **تَسْجاماً** ile; onu döktüğü zaman. Dedi:
. . . . دائماً تَسْجامُهَا

**سمج** : Leys dedi: **سَمُجَ** şey **يَسْمُجُ** **سَمَاجَةً**; o hâlde o **سَمِجٌ**’dir; içinde güzellik bulunmadığı zaman.
Lihyânî dedi: o, **سَمِيجٌ** **لَمِيجٌ**’dir; ve **سَمِجٌ** **لَمِجٌ**.
Ve onu **سَمَّجَهُ** **تَسْمِيجاً** ile; onu **سَمِجاً** kıldığı zaman.

**مجس** : Hadiste: “( Her doğan **الفِطرَةِ** üzere doğar; ta ki anne-babası onu yahudileştirince ve onu **يمجِّسَانِهِ** )” mânâsı: ikisi ona mecûsîlik dinini öğretirler.
**المَجُوسُ**: **المَجُوسيِّ**’nin çoğuludur; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı: **مِنْج قُوش**. Küçük kulaklı bir adam idi; **المَجُوسِ** dinine giren ilk kimse idi; insanları ona çağırdı; Araplar onu Arapçalaştırdı; böylece “**مَجُوسٌ**” dedi. Kur’an onunla indi. Araplar bazen **مَجُوس**’un i‘rabını (tenvinini) terk eder; kabilelerden bir kabileye benzetildiği zaman; bu, onda yabancılık ve dişillik toplanmış olmasındandır.
Ve ondandır, onun sözü:
كَنَارِ مَجُوس تَستَعِرُ اسْتِعَارا

Ve adam **تمجَّس** etti; ve başkasını **مَجَّسَ** etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والجيم وما يثلثهما)
(مجد) الميم والجيم والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على بلوغ النِّهاية، ولا يكون إلاّ في محمود. منه المَجْد: بلوغ النِّهاية في الكَرَم. والله الماجد والمجيد، لا كَرَمَ فوق كرَمه. وتقول العرب: ماجَدَ فلانٌ فلاناً: فاخَرَه. ويقولون مثلاً: "في كلِّ شَجرٍ نارٌ، واستَمْجَدَ المَرْخُ والعَفَار"، أي استكثَرَا من النار وأخذا منها ما هو حَسبُهما، فهما قد تناهَيَا في ذلك، حتَّى إنَّه يُقْبَس منهما. وأمَّا قولهم: مَجَدتِ الإبلُ مُجوداً، فقالوا: معناه أنَّها نالت قريباً من شِبَعها(1) من الرُّطْبِ وغَيره. وقال قَومٌ: أَمْجَدْتُ الدَّابَّة: علَفْتُها ما كَفَاها. وهذا أشْبَه بقياس الباب.‏
(مجر) الميم والجيم والراء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس.‏
فالأولى المَجْر، وهو الدَّهْم الكَثِير.‏
والثانية المَجْر: أن يُبَاعَ الشّيء بما في بَطْنِ الناقة. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله عن المَجْر. وكانت [العرب] في الجاهلية تفعله.‏
والثالثة المَجَر بفتح الجيم، وهو ما يكون في بطون الإِبل والشّاء من داءٍ. وشاةٌ مُمْجِرٌ ومِمجارٌ، إذا حملت فهُزِلت فلم تستطع القيام إلاَّ بمن يُقِيمها، وقَلَّما تسلمُ منه قال رجلٌ من العرب: "الضأْنُ مالُ صِدْق إذا أفلتَتْ من المجَر".‏
(مجس) الميم والجيم والسين كلمةٌ ما نَعرِفُ لها قياساً، وأظنُّها فارسيَّة، وهي قولنا هؤلاء المجوس. يقال: تَمَجَّسَ الرّجلُ، إذا صارَ منهم.‏
(مجع) الميم والجيم والعين كلمتان متباينتان.‏
فالأولى المَجْع: أكْل التَّمر باللَّبَن، وذلك هو المَجِيع. والمَجَّاعة(2): المُكْثِر منه. ومَجَاعة التَّمر واللَّبن: بقِيَّتُه(3). وشَرِبَ المجَاعَة. والأخرى تدلُّ على رداءةِ الشَّيء وقلة خيره. يقال لكلِّ شيءٍ رديء مِجْع. وربما قالوا للماجن مَجِعٌ. وامرأةٌ مَجِعَةٌ: تَكَلّمُ بالفُحْش. وفي نِساءِ بني فلانٍ مَجَاعةٌ، وهي أن يصرِّحْن بما يُكنَى عنه من الرَّفَث.‏
(مجل) الميم والجيم واللام كلمةٌ واحدة، وهي مَجِلَتْ يدُه تَمْجَلُ ومَجَلَتْ تَمجُلُ: تنفّطت. ويقولون: جاءَت الإبلُ كأنَّها المَجْل، أي ممتلئة كامتلاء المَجْل، وتَمَجَّلَ قَيْحاً: امتلأ.‏
وغَلط ابنُ دريدٍ في هذا البناء في موضعين(4): ذكر أنَّ المَاجِلَ: مستنقَعُ الماء، وهذا من باب (أجل)، وذكر أنّ المجلة: الصَّحيفة، هو من (جَلّ).‏
(مجن) الميم والجيم والنون كلمةٌ واحدة، هي مجن، يقال: إنّ المُجونَ: ألاَّ يُبَالِيَ الإنسانُ ما صَنَع. قالوا: وقياسه مِنَ(5) النَّاقة المُماجِن، وهي التي يَنْزُو عليها غيرُ واحدٍ من الفُحُولة، فلا تكاد تلقح. والمَجَّان، هو عَطِيّة الرّجل شيئاً بلا ثمن.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "من شعبها"، تحريف.‏
(2) ويقال أيضاً "مجاع" بدون هاء وكذلك "مجاعة" هذه بضم الميم وتخفيف الجيم.‏
(3) في الأصل: "بعينه"، تحريف. و"المجاعة" هذه وردت في اللسان ولم ترد في القاموس، وضبطت في اللسان بفتح الميم، والقياس ضمها، كما هو وزن بقايا الأشياء.‏
(4) انظر الجمهرة (2: 111).‏
(5) في الأصل: "بين".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الجيم** وما يثلثهما)

(**مجد**) **الميم** ve**الجيم** ve**الدال** sahih bir asıldır; nihayete ulaşmaya delâlet eder; ve ancak övülende olur. Ondandır **المَجْد**: keremde nihayete ulaşmak. Ve Allah **الماجد** ve**المجيد**’dir; O’nun kereminin üstünde kerem yoktur. Ve Araplar dersin: **ماجَدَ** falan falanı: onunla övünmede yarıştı. Ve bir mesel olarak derler: "في كلِّ شَجرٍ نارٌ، و**استَمْجَدَ** **المَرْخُ** و**العَفَار**"، yani ikisi ateşten çoğalttılar ve ondan kendilerine yeter olanı aldılar; böylece bunda nihayete vardılar; hatta onlardan ateş alınır. Amma onların sözü: **مَجَدتِ** develer **مُجوداً**; dediler: manası, yaş ve başkasından doyumuna yakın bir şeyi elde etmiş olmasıdır. Ve bir kavim dedi: **أَمْجَدْتُ** **الدَّابَّة**: ona, ona yeteni yemledim. Ve bu, babın kıyasına daha benzer.

(**مجر**) **الميم** ve**الجيم** ve**الراء** kıyasa gelmeyen üç kelimedir.
Birincisi **المَجْر**’dür; o, çokça itmedir.
İkincisi **المَجْر**: bir şeyin, dişi devenin karnında olan karşılığında satılmasıdır. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله **المَجْر**’den nehyetti. Ve [Araplar] cahiliyede onu yaparlardı.
Üçüncüsü **المَجَر** (جيم’in fethiyle)’dir; o, develerin ve koyunların karınlarında olan bir hastalıktır. Ve **شاةٌ مُمْجِرٌ** ve**مِمجارٌ**: gebe kaldığında zayıflayıp, kendisini kaldıran kimse olmaksızın ayağa kalkamazsa; ve ondan pek az kurtulur. Araplardan bir adam dedi: "الضأْنُ مالُ صِدْق إذا أفلتَتْ من **المجَر**".

(**مجس**) **الميم** ve**الجيم** ve**السين** kıyasını bilmediğimiz bir kelimedir; ve ben onun Farsça olduğunu zannediyorum; ve o, bizim sözümüz: هؤلاء **المجوس**. Denir: **تَمَجَّسَ** adam, onlardan olduysa.

(**مجع**) **الميم** ve**الجيم** ve**العين** birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi **المَجْع**: hurmayı sütle yemektir; ve bu, **المَجِيع**’dir. Ve **المَجَّاعة**: ondan çokça yapan kimsedir. Ve **مَجَاعة** hurma ve süt: onun artığıdır. Ve **المجَاعَة** içti.
Diğeri, şeyin kötülüğüne ve hayrının azlığına delâlet eder. Her kötü şeye **مِجْع** denir. Ve bazen edepsize **مَجِعٌ** derler. Ve **امرأةٌ مَجِعَةٌ**: çirkin söz söyler. Ve falan oğullarının kadınlarında **مَجَاعةٌ** vardır; o da, cinsel müstehcenlikten kinaye edilen şeyi açıkça söylemeleridir.

(**مجل**) **الميم** ve**الجيم** ve**اللام** tek bir kelimedir; o da: **مَجِلَتْ** eli **تَمْجَلُ** ve**مَجَلَتْ** **تَمجُلُ**: su topladı. Ve derler: develer geldi, sanki onlar **المَجْل** gibidir; yani **المَجْل**’ün doluluğu gibi dolu. Ve **تَمَجَّلَ** irinle: doldu.

İbn Düreyd bu binada iki yerde yanıldı: **المَاجِلَ**’in su birikintisi olduğunu zikretti; bu, (أجل) babındandır. Ve **المجلة**’nin sahife olduğunu zikretti; o, (جَلّ)’dendir.

(**مجن**) **الميم** ve**الجيم** ve**النون** tek bir kelimedir; o, **مجن**’dir. Denir: **المُجونَ**: insanın yaptığı şeye aldırmamasıdır. Dediler: ve onun kıyası, **النَّاقة المُماجِن**’dendir; o, üzerine birden çok aygırın sıçradığı dişi devedir; neredeyse gebe kalmaz. Ve **المَجَّان**: adamın bir şeye bedelsiz olarak bağışıdır.

--------------ـــ
(1) Asılda: "من شعبها"; tahriftir.
(2) "مجاع" da denir, هاء’sız; ve yine bu "مجاعة" da, **الميم**’in zammıyla ve**الجيم**’in hafifletilmesiyle.
(3) Asılda: "بعينه"; tahriftir. Ve bu "المجاعة" lisanda geldi, kamusta gelmedi; lisanda **الميم**’in fethiyle ضبط edildi; kıyas, onun zammıdır; eşyaların artıkları vezni gibi.
(4) el-Cemhere’ye bak (2: 111).
(5) Asılda: "بين".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ج س
تمجّس فلان ومجّسه أبواه‏.‏
وتقول‏:‏ يأمن عندهم المجوس وجناب المسلمين مجوس‏.‏

##### Türkçe

م ج س
Falanca **تمجّس** etti; anne ve babası onu **مجّسه** etti.‏
Ve dersin ki: Onların yanında **المجوس** emniyettedir; Müslümanların yanı ise **مجوس**tur.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَجُوسِيَّة: نِحْلَةٌ، والمَجُوسِيُّ منسوب إِليها، والجمع المَجُوسُ. قال أَبو علي النحوي: المَجُوس واليهود إِنما عرف على حد يهوديٍّ ويهودٍ ومجوسيٍّ ومجوسٍ، ولولا ذلك لم يجز دخول الأَلف واللام عليهما لأَنهما معرفتان مؤنثان فجريا في كلامهم مجرى القبيلتين ولم يجعلا كالحيين في باب الصرف؛ وأَنشد:
أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،
كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا
قال ابن بري: صدر البيت لامرئ القيس وعجزه للتوأَم اليشكري؛ قال أَبو عمرو بن العلاء: كان امرؤ القيس مِعَنّاً عِرِّيضاً ينازع كل من قال إِنه شاعر، فنازع التوأَم اليشكري
(* قوله «فنازع التوأم اليشكري» عبارة ياقوت:
أَتى امرؤ القيس قتادة بن التوأم اليشكري وأخويه الحرث وأبا شريح، فقال امرؤ القيس يا حار أَجز:
أَحار ترى بريقاً هب وهناً
إلى آخر ما قال، وأَورد الأبيات بوجه آخر فراجعه ان شئت وعليه يظهر قول المؤلف الآتي قريباً، وبريقاً تصغيره تصغير التعظيم.) فقال له: إِن كنت شاعراً فََمَلْطْ أَنصاف ما أَقول وأَجِزْها، فقال: نعم، فقال امرؤ القيس:أَصاح أُريك برقاً هب وهناً
فقال التوأَم:
كنار مجوس تستعر استعارا
فقال امرؤ القيس:
أَرِقْتُ لَهُ ونامَ أَبو شُرَيحٍ
فقال التوأَم:
إِذا ما قلْتُ قَدْ هَدَأَ اسْتَطارا
فقال امرؤ القيس:
كأَنَّ هَزيزَهُ بِوَراءِ غَيْبٍ
فقال التوأَم:
عِشارٌ وُلَّهٌ لاقَتْ عِشارا
فقال امرؤ القيس:
فلما أَنْ عَلا كَنَفَي أُضاخٍ
فقال التوأَم:
وَهَتْ أَعْجازُ رَيْقِهِ فَحارا
فقال امرؤ القيس:
فلم يَتْرُكْ بِذاتِ السِّرِّ ظَبْياً
فقال التوأَم:
ولم يَتْرُكْ بجَلْهَتِها حمارا
ومثل ما فعل امرؤ القيس بالتوأَم فعل عَبيدُ بن الأَبْرص بامرئ القيس، فقال له عبيد: كيف معرفتك بالأَوابد؟ فقال امرؤ القيس: أَلقِ ما أَحببت، فقال عبيد:
ما حَيَّةٌ مَيْتَةٌ أَحْيَتْ بِمَيِّتِها
دَرْداءَ، ما أَنْبَتَتْ ناباً وأَضْراسا؟
قال امرؤ القيس:
تِلْكَ الشَّعِيرَةُ تُسْقى في سَنابِلِها،
فَأَخْرَجَتْ بعد طُولِ المُكْثِ أَكداسا
فقال عبيد:
ما السُّودُ والبِيضُ والأَسْماءُ واحِدَةٌ،
لا يَسْتَطِيعُ لَهُنَّ النَّاسُ تَمْساسا؟
فقال امرؤ القيس:
تلك السَّحابُ إِذا الرَّحْمَنُ أَنشأَها،
رَوَّى بِها من مَحُولِ الأَرْضِ أَنْفاسا
ثم لم يزالا على ذلك حتى كملا ستة عشر بيتاً.
تفسير الأَبيات الرائية: قوله هب وهناً، الوهن: بعد هدء من الليل. وبريقاً: تصغيره تصغير التعظيم كقولهم دويهية يريد أَنه عظيم بدلالة قوله:كنار مجوس تستعر استعارا
وخص نار المجوس لأَنهم يعيدونها. وقوله: أَرقت له أَي سهرت من أَجله مرتقباً له لأَعلم أَين مصابُّ مائِه. واستطار: انتشر. وهزيزه: صوت رعده. وقوله: بوراء غيب أَي بحيث أَسمعه ولا أَراه. وقوله: عِشار وُلَّهٌ أَي فاقدة أَولادها فهي تُكْثِرُ الحنين ولا سيما إِذا رأَت عِشاراً مثلها فإِنه يزدادُ حَنينُها، شَبَّه صوت الرعد بأَصْوات هذه العِشارِ من النوق. وأُضاخ: اسم موضع، وكَفاه: جانباه. وقوله: وهَتْ أَعْجاز رَيِّقه أَي استرخت أَعجاز هذا السحاب، وهي مآخيره، كما تسيل القربة الخَلَقُ إِذا استرخت. وريِّق المطر: أَوّله. وذاتُ السِّر: موضع كثير الظباء والحُمُر، فلم يُبْق هذا المطرُ ظبياً به ولا حماراً إلا وهو هارب أَو غَريق. والجَلْهَةُ: ما استقبلك من الوادي إِذا وافيته. ابن سيده: المَجُوسُ جبل معروف جمعٌ، واحدهم مَجُوسِيٌّ؛ غيره: وهو معرَّب أَصلُه مِنْج كُوشْ، وكان رجلاً صَغير الأُذُنَيْن كان أَوّل من دانَ بِدين المَجُوس ودعا الناس إِليه، فعرَّبته العرب فقالت: مَجُوسَ ونزل القرآن به، والعرب رُبما تركت صرف مجوس إِذا شُبِّه بقبيلة من القبائل، وذلك أَنه اجتمع فيه العجمة والتأْنيت؛ ومنه قوله:
كَنارِ مَجُوس تَسْتَعِرُ اسْتِعارَا
وفي الحديث: كلُّ مَوْلودٍ يُولَدُ على الفِطْرَة حتى يكون أَبواه يُمَجِّسانِهِ أَي يُعلِّمانِهِ دين المَجُوسِيَّة. وفي الحديث: القَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هذه الأُمَّةِ، قيل: إِنما جَعَلهم مجوساً لِمُضاهاة مذهبِهِم مذهبَ المجوس في قولهم بالأَصْلَيْن: وهما النُّورُ والظلمة، يزعمون أَن الخير من فِعْل النُّور، وأَن الشَّر من فعل الظلمة؛ وكذا القَدَرِيّة يُضِيفُون الخيرَ إِلى اللَّه والشر إِلى الإِنسان والشيطان، واللَّه تعالى خالقُهما معاً لا يكون شيء منهما إِلا بمشيئته تعالى وتَقَدَّسَ، فهُما مضافان إِليه خَلْقاً وإِيجاداً، وإِلى الفاعِلين لهما عَمَلاً واكتساباً. ابن سيده: ومَجُوس اسم للقبيلة؛ وأَنشد أَيضاً:
كنار مجوسَ تستعر استعارا
قال: وإِنما قالوا المجوس على إِرادة المَجُوسِيِّين، وقد تَمَجَّسَ الرجلُ وتَمَجَّسُوا: صاروا مَجُوساً. ومَجَّسُوا أَولادَهم: صَيَّرُوهُم كذلك، ومَجَّسَه غيره.

##### Türkçe

**المَجُوسِيَّة**: bir din/mezhep; **المَجُوسِيُّ** ona nisbet edilendir; çoğulu **المَجُوسُ**’tur. Ebû Ali en-Nahvî dedi: **المَجُوس** ve Yahudiler ancak **يهوديٍّ** ve **يهودٍ** ile **مجوسيٍّ** ve **مجوسٍ** sınırı üzere (bu şekilde) bilindi; olmasaydı ikisine **الألف واللام**’ın girmesi câiz olmazdı; çünkü ikisi de marife, müennes (isimler)dir; onların sözlerinde iki kabile gibi cereyan ettiler ve sarf babında iki hay (oymak) gibi kılınmadılar; ve (şu beyti) inşad etti:

أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،
كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا

İbn Berrî dedi: Beytin صدر’ı İmru’ul-Kays’ındır, عجز’ı ise et-Tev’em el-Yeşkürî’nindir; Ebû Amr b. el-Alâ dedi: İmru’ul-Kays, her kim “o şairdir” derse onunla çekişen, geniş (mücadeleci) bir kimse idi; böylece et-Tev’em el-Yeşkürî ile çekişti.

(* Onun “فنازع التوأم اليشكري” sözü, Yâkût’un ibaresidir: İmru’ul-Kays, Katâde b. et-Tev’em el-Yeşkürî’ye ve iki kardeşi el-Hâris’e ve Ebû Şureyh’e geldi; İmru’ul-Kays dedi: “Ey Hâr, tamamla:
أَحار ترى بريقاً هب وهناً
… söylediğinin sonuna kadar”; ve beyitleri başka bir vecihle rivayet etti; istersen ona müracaat et; bunun üzerine müellifin az sonra gelecek sözü yakın görünür; ve **بريقاً**’ın küçültmesi, tazim küçültmesidir; “دويهية” derler, “o büyüktür” demek isterler; şu sözünün delâletiyle:
كنار مجوس تستعر استعارا.)

Bunun üzerine ona dedi: “Eğer şair isen, söylediğimin yarılarını (mısralarını) düzleştir (aynısını getir) ve onları tamamla.” O da dedi: “Evet.” İmru’ul-Kays dedi:

أَصاح أُريك برقاً هب وهناً

Et-Tev’em dedi:

كنار مجوس تستعر استعارا

İmru’ul-Kays dedi:

أَرِقْتُ لَهُ ونامَ أَبو شُرَيحٍ

Et-Tev’em dedi:

إِذا ما قلْتُ قَدْ هَدَأَ اسْتَطارا

İmru’ul-Kays dedi:

كأَنَّ هَزيزَهُ بِوَراءِ غَيْبٍ

Et-Tev’em dedi:

عِشارٌ وُلَّهٌ لاقَتْ عِشارا

İmru’ul-Kays dedi:

فلما أَنْ عَلا كَنَفَي أُضاخٍ

Et-Tev’em dedi:

وَهَتْ أَعْجازُ رَيْقِهِ فَحارا

İmru’ul-Kays dedi:

فلم يَتْرُكْ بِذاتِ السِّرِّ ظَبْياً

Et-Tev’em dedi:

ولم يَتْرُكْ بجَلْهَتِها حمارا

İmru’ul-Kays’ın et-Tev’em’e yaptığı gibi, Ubeyd b. el-Ebras da İmru’ul-Kays’a yaptı; Ubeyd ona dedi: “Senin **الأَوابد** (vahşi/kaçıcı şeyler) hakkındaki bilgin nasıldır?” İmru’ul-Kays dedi: “Dilediğini söyle.” Ubeyd dedi:

ما حَيَّةٌ مَيْتَةٌ أَحْيَتْ بِمَيِّتِها
دَرْداءَ، ما أَنْبَتَتْ ناباً وأَضْراسا؟

İmru’ul-Kays dedi:

تِلْكَ الشَّعِيرَةُ تُسْقى في سَنابِلِها،
فَأَخْرَجَتْ بعد طُولِ المُكْثِ أَكداسا

Ubeyd dedi:

ما السُّودُ والبِيضُ والأَسْماءُ واحِدَةٌ،
لا يَسْتَطِيعُ لَهُنَّ النَّاسُ تَمْساسا؟

İmru’ul-Kays dedi:

تلك السَّحابُ إِذا الرَّحْمَنُ أَنشأَها،
رَوَّى بِها من مَحُولِ الأَرْضِ أَنْفاسا

Sonra bu hâl üzere devam ettiler; nihayet on altı beyti tamamladılar.

**الرائية** beyitlerinin tefsiri: “**هب وهناً**” sözü: **الوهن** geceden bir sükûnetten sonra (gelen hâl)dir. Ve “**وبريقاً**”: onun küçültmesi, tazim küçültmesidir; “دويهية” sözleri gibi; “o büyüktür” demek ister; şu sözünün delâletiyle:
كنار مجوس تستعر استعارا
Ve **المجوس**’un ateşini özellikle zikretti; çünkü onlar onu yeniden yakarlar. Ve “**أَرقت له**” sözü: yani onun için uykusuz kaldım; onu gözetleyerek; suyunun düşeceği yer neresi, bileyim diye. Ve **استطار**: yayıldı. Ve **هزيزه**: gök gürültüsünün sesi. Ve “**بوراء غيب**” sözü: yani onu işittiğim hâlde görmediğim bir yerde. Ve “**عِشار وُلَّهٌ**” sözü: yani yavrularını yitirmiş; bu yüzden inlemeyi çoğaltır; özellikle kendisi gibi **عِشاراً** (on aylık gebe develer) gördüğünde; çünkü onun inlemesi artar; gök gürültüsünün sesini, bu **العِشار**’dan olan dişi develerin seslerine benzetti. Ve **أُضاخ**: bir yer adıdır; ve **كَفاه**: iki yanı. Ve “**وَهَتْ أَعْجاز رَيِّقه**” sözü: yani bu bulutun **أَعْجاز**’ı gevşedi; o, onun arka taraflarıdır; eskiyen kırbanın gevşediğinde akması gibi. Ve **ريِّق المطر**: onun evveli. Ve **ذاتُ السِّر**: ceylanların ve yaban eşeklerinin çok olduğu bir yer; bu yağmur orada ne bir ceylan ne de bir yaban eşeği bıraktı; ancak ya kaçıcıdır ya da boğulmuştur. Ve **الجَلْهَةُ**: vadiye vardığında vadiden sana karşı gelen kısım.

İbn Sîde: **المَجُوسُ** bilinen bir dağdır; bir cem‘dir; onların bir teki **مَجُوسِيٌّ**’dir. Başkası: O, mu‘arrebdir; aslı **مِنْج كُوشْ**’tur; küçük kulaklı bir adam idi; **المَجُوس** dinine giren ve insanları ona çağıran ilk kimse idi; Araplar onu Arapçalaştırdı da “**مَجُوسَ**” dedi; Kur’ân onunla indi; Araplar bazen **مجوس**’un i‘rabını (tenvinini) terk eder; kabilelerden bir kabileye benzetildiğinde; bu, onda acemlik ve te’nîsin toplanmış olmasındandır; bunun örneği şu sözüdür:
كَنارِ مَجُوس تَسْتَعِرُ اسْتِعارَا

Hadiste: “Her doğan **الفِطْرَة** üzere doğar; ta ki anne-babası onu **يُمَجِّسانِهِ** (yani ona **المَجُوسِيَّة** dinini öğretirler) oluncaya kadar.” Hadiste: “**القَدَرِيَّةُ** bu ümmetin **مَجُوسُ**’udur.” Denildi ki: Onları ancak **مجوس** kıldı; çünkü onların mezhebinin, **المجوس** mezhebine benzemesi sebebiyledir; onların iki asıl hakkında sözlerinde: ikisi **النُّورُ** ve **الظلمة**’dir; hayrın **النُّور** fiilinden olduğunu, şerrin de **الظلمة** fiilinden olduğunu iddia ederler; aynı şekilde **القَدَرِيّة** hayrı Allah’a, şerri insana ve şeytana nisbet ederler; hâlbuki Allah Teâlâ ikisini birlikte yaratandır; onlardan hiçbir şey, O’nun (Teâlâ ve takaddes) meşîeti olmaksızın olmaz; böylece ikisi O’na yaratma ve var etme bakımından nisbetlidir; onları yapanlara da amel ve kazanım bakımından nisbetlidir.

İbn Sîde: **ومَجُوس** kabile için bir isimdir; ayrıca inşad etti:
كنار مجوسَ تستعر استعارا
Dedi: Onlar **المجوس** dediler; **المَجُوسِيِّين**’i kastetme üzere. Ve adam **تَمَجَّسَ** etti ve onlar **تَمَجَّسُوا**: **مَجُوساً** oldular. Ve çocuklarını **مَجَّسُوا**: onları öyle kıldılar; ve başkası onu **مَجَّسَه**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ج س * * المَجُوسِيَّةُ * بالفتح نِحْلة و * المَجُوسِيُّ * منسوب إليها والجمع * المَجُوسُ * و * تَمَجَّسَ * الرجل صار منهم و * مَجّسَهُ * غيره وفي الحديث ﴿فأبواه يُمَجِّسَانه﴾

##### Türkçe

* م ج س * * **المَجُوسِيَّةُ** * fetha ile: bir din/mezhep; ve * **المَجُوسِيُّ** * ona nisbet edilendir; cem‘i * **المَجُوسُ** *; ve * **تَمَجَّسَ** * adam: onlardan oldu; ve * **مَجّسَهُ** * başkası onu (öyle) yaptı. Hadiste: ﴿“Böylece anne-babası onu **يُمَجِّسَانه**.”﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مجوس، كصبور: رجل صغير الأذنين، كان في سابق العصور، أول من وضع دينا للمجوس ودعا إليه، قاله الأزهري، وليس هو زرادشت الفارسي، كما قاله بعض، لأنه كان بعد إبراهيم عليه السلام، والمجوسية: دين قديم، وإنما زرادشت جدده وأظهره وزاد فيه، قاله شيخنا، قال: هو معرب أصله منج كوش فعرب مجوس، كما ترى، ونزل القرآن به، وكوش، بالضم: الأذن، ومنج، بمعنى القصير. رجل مجوسي، ج مجوس، كيهودي ويهود، قال أبو علي النحوي: المجوس واليهود إنما عرف على حد يهودي ويهود، ومجوسي ومجوس، ولولا ذلك لم يجز دخول الألف واللام عليهما، لأنهما معرفتان مؤنثان، فجريا في كلامهم مجرى القبيلتين، ولم يجعلا كالحيين في باب الصرف وأنشد:
  أصاح أريك برقا هب وهنا                      كنار مجوس تستعر إستعارا ومجسه تمجيسا: صيره مجوسيا فتمجس هو، ومنه الحديث: كل مولود يولد على الفطرة حتى يكون أبواه يمجسانه أي يعلمانه دين المجوسية. واسم تلك النحلة: المجوسية، وأما قوله صلى الله عليه وسلم:  القدرية مجوس هذه الأمة  قيل: إنما جعلهم مجوسا لمضاهاة مذهبهم مذهب المجوس، في قولهم بالأصلين، وهما النور والظلمة، يزعمون أن الخير من فعل النور، وأن الشر من فعل الظلمة، وكذا القدرية، يضيفون الخير إلى الله تعالى، والشر إلى الإنسان والشيطان، والله خالقهما معا لا يكون شيء منهما إلا بمشيئته تعالى، فهما مضافان إليه سبحانه وتعالى خلقا وإيجادا، وإلى الفاعلين لهما عملا وإكتسابا.

##### Türkçe

**مجوس**، **كصبور**: küçük kulaklı bir adam; önceki çağlarda idi; **المجوس** için bir din koyan ve ona çağıran ilk kimse; bunu **الأزهري** söyledi; ve o, bazısının söylediği gibi Farslı **زرادشت** değildir; çünkü o, İbrahim عليه السلام’dan sonra idi; ve **المجوسية**: kadim bir dindir; ancak **زرادشت** onu yeniledi ve onu ortaya çıkardı ve onda artırdı; bunu şeyhimiz söyledi; dedi ki: o, muarrebdir; aslı **منج كوش**’tur; sonra **مجوس** diye araplaştırıldı, gördüğün gibi; ve Kur’an onunla indi; ve **كوش**، damme ile: kulaktır; ve **منج**، “kısa” manasındadır. **رجل مجوسي**، çoğulu **مجوس**، **كيهودي ويهود** gibi. Nahivci **أبو علي** dedi ki: **المجوس** ve **اليهود** ancak **يهودي** ve **يهود**; ve **مجوسي** ve **مجوس** sınırı üzere marife kılındı; ve eğer bu olmasaydı, ikisine **الألف واللام**’ın girmesi caiz olmazdı; çünkü ikisi marife iki müennestir; böylece onların كلامında iki kabile yerinde yürüdüler; ve sarf babında iki hayy gibi kılınmadılar; ve şu beyti inşad etti:
  “Ey arkadaşım, bir şimşek mi görüyorsun? Kalk ve burada gevşe;
  **مجوس** ateşi gibi, alevlenir, alevlenişle.”

Ve onu **مجسه تمجيسا**: onu **مجوسيا** kıldı; böylece o **تمجس** etti; ve ondan hadis: “Her doğan fıtrat üzere doğar; ta ki anne-babası onu **يمجسانه** edinceye kadar”; yani ona **المجوسية** dinini öğretirler. Ve o nihlenin adı: **المجوسية**. Amma onun صلى الله عليه وسلم sözü: “**القدرية** bu ümmetin **مجوس**’udur”; denildi ki: onları ancak **مجوس** kıldı; mezheplerinin **المجوس** mezhebine benzemesi sebebiyle; iki asıl hakkındaki sözlerinde; ve onlar **النور** ve **الظلمة**’dir; hayrın **النور** fiilinden olduğunu, şerrin de **الظلمة** fiilinden olduğunu iddia ederler; ve كذلك **القدرية**: hayrı Allah تعالى’ya izafe ederler; şerri insana ve şeytana; hâlbuki Allah ikisinin de yaratıcısıdır; onlardan hiçbir şey ancak O’nun تعالى meşîetiyle olmaz; böylece ikisi, O’na سبحانه وتعالى yaratma ve var etme bakımından izafe edilmiştir; ve ikisini yapanlara da amel ve kesb bakımından izafe edilmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مجّسهُ
2 مجّسهُ ذ , (S, A, &c.,) inf. n. تَمْجِيسٌ, (A, K,) He made him a مَجُوسِىّ [or Magian]: (S, A, Msb, K:) he taught him the religion of the مَجُوس. (TA.)

تمجّس
5 تمجّس ذ He became a مَجُوسِىّ [or Magian]; (S, A, K;) he became of the religion of the مَجُوس. (Msb.)

المَجُوسُ
المَجُوسُ ذ [The Magians]; a certain nation: it is a Persian word: (Msb:) مَجُوسُ [here written in two copies of the S and in the CK with tenween, but afterwards shown in the S to be imperfectly decl., and expressly said to be so in the Msb, art. هود,] is pl. of مَجُوسِىٌّ: (S, K:) [or rather the former is a coll. gen. n., and the latter is the n. un.:] the latter is a rel. n. from المَجُوسِيَّةُ, q. v., (S,) and is an epithet applied to a man: (K:) المَجُوسُ has the article ال only because it is used as a pl., (Aboo-'Alee, S, M, L,) for المَجُوسِيُّونَ; (ISd, L;) for otherwise مجوس could not receive the art., being of itself determinate; and it is also of the fem. gender; wherefore, with respect to inflection, it is like the قَبِيلَة, not the حَىّ; and the same is the case with respect to يَهُودُ; (Aboo-'Alee, S;) [i. e.,] each of these two words is imperfectly decl. because they mean thereby the قبيلة [so called, so that it is a fem. proper name]. (Msb, art. هود.) مَجُوسُ was a certain man with small ears, who instituted a religion (K) for the مَجُوس, (TA,) and invited [them] to it : (K:) so says Az: he was not Zarádusht [or Zoroaster] the Persian, as some say, because he [Zarádusht] was after Abraham, whereas the religion of the مجوس is [more] ancient; but Zarádusht revived it, and published it, and added to it: (MF:) the name is arabicized, from مَنْجَ كُوش, or ميج كوش, or مِيخَ كُوش, (as differently written in different copies of the K, the first being the reading in the TA, and the last being that in the CK), the latter of which words signifies “ the ear, ” [in Persian, but written with ك,] and the former meaning “ short. ” (TA.)

المَجُوسِيَّةُ
المَجُوسِيَّةُ ذ The religion of the مَجُوس [or Magians]. (S, K.) Mohammad said that the قَدَرِيَّة were the مَجُوس of his people, because the latter believed in two principles, light and darkness, and ascribed good to light and evil to darkness, and in like manner the قدريّة ascribed good to God, and evil to man and the devil. (TA.)

##### Türkçe

مجّسهُ
2 **مجّسهُ** ذ , (S, A, &c.,) mastar ismi **تَمْجِيسٌ**, (A, K,) O, onu bir **مَجُوسِىّ** [yahut Mecûsî] yaptı: (S, A, Msb, K:) ona **مَجُوس**’un dinini öğretti. (TA.)

تمجّس
5 **تمجّس** ذ O, bir **مَجُوسِىّ** [yahut Mecûsî] oldu; (S, A, K;) **مَجُوس**’un dininden oldu. (Msb.)

المَجُوسُ
**المَجُوسُ** ذ [**المَجُوس** (Mecûsîler)]; belirli bir ümmet: Farsça bir kelimedir: (Msb:) **مَجُوسُ** [burada S’nin iki nüshasında ve CK’de tenvin ile yazılmıştır; fakat sonra S’de gayr-i munsarif olarak gösterilmiştir ve Msb’de, **هود** maddesinde, bunun böyle olduğu açıkça söylenmiştir] **مَجُوسِىٌّ**’nin çoğuludur: (S, K:) [yahut daha doğrusu birincisi cem‘î cins isimdir, ikincisi ise tekil isimdir:] ikincisi, **المَجُوسِيَّةُ**’den (bkz.) nisbet ismidir, (S,) ve bir erkeğe uygulanan bir sıfattır: (K:) **المَجُوسُ**’ta **ال** takısı yalnızca onun çoğul olarak kullanılmasından dolayıdır, (Aboo-‘Alee, S, M, L,) **المَجُوسِيُّونَ** yerine; (ISd, L;) çünkü aksi halde **مجوس** kendiliğinden belirli olduğundan **ال** takısını alamazdı; ayrıca o müennes cinstendir; bundan dolayı i‘rab bakımından **قَبِيلَة** gibidir, **حَىّ** gibi değil; **يَهُودُ** hakkında da durum aynıdır; (Aboo-‘Alee, S;) [yani,] bu iki kelimenin her biri, bununla **قبيلة** kastedildiği için gayr-i munsariftir [öyle adlandırılmış, böylece müennes bir özel isim olmak üzere]. (Msb, **هود** maddesi.) **مَجُوسُ**, küçük kulaklı belirli bir adam idi; **مَجُوس** için (TA,) bir din vaz‘ etti (K) ve [onları] ona davet etti: (K:) Az böyle der: O, bazılarının söylediği gibi Farslı Zarádusht [yahut Zerdüşt] değildi; çünkü o [Zarádusht] İbrahim’den sonradır; hâlbuki **مجوس**’un dini daha eski[dir]; fakat Zarádusht onu ihyâ etti, onu yaydı ve ona ilâvede bulundu: (MF:) isim, **مَنْجَ كُوش**’tan yahut **ميج كوش**’tan yahut **مِيخَ كُوش**’tan (K’nın farklı nüshalarında farklı yazıldığı üzere; birincisi TA’daki kıraattir, sonuncusu ise CK’deki), Arapçalaştırılmıştır; bu iki kelimeden ikincisi “kulak” mânâsına gelir, [Farsçada, fakat **ك** ile yazılmıştır,] ve birincisi “kısa” mânâsındadır. (TA.)

المَجُوسِيَّةُ
**المَجُوسِيَّةُ** ذ **مَجُوس** [yahut Mecûsîler]in dini. (S, K.) Muhammed, **قَدَرِيَّة**’nin kendi ümmetinin **مَجُوس**’u olduğunu söyledi; çünkü bunlar iki asla, nura ve zulmete inanıyorlardı ve hayrı nura, şerri zulmete nisbet ediyorlardı; aynı şekilde **قدريّة** de hayrı Allah’a, şerri insana ve şeytana nisbet ediyordu. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَجَسَ
مَجَسَ مَجَّسَ II ,
a.  Made a Magian.

تَمَجَّسَ
تَمَجَّسَ V ,
a.  Became a Magian.

مَجُوْس
مَجُوْس 26 ,  P. ,
a.  The Magians; fireworshippers.

مَجُوْسِيّ
مَجُوْسِيّ 26yi ,
a.  Magian.

مَجُوْسِيَّة
مَجُوْسِيَّة 26yit ,
a.  Magianism; fireworship.

##### Türkçe

مَجَسَ
**مَجَسَ** **مَجَّسَ** II ,
a.  Birini Mecûsî yaptı.

تَمَجَّسَ
**تَمَجَّسَ** V ,
a.  Mecûsî oldu.

مَجُوْس
**مَجُوْس** 26 ,  P. ,
a.  Mecûsîler; ateşe tapanlar.

مَجُوْسِيّ
**مَجُوْسِيّ** 26yi ,
a.  Mecûsî.

مَجُوْسِيَّة
**مَجُوْسِيَّة** 26yit ,
a.  Mecûsîlik; ateşe tapma.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مجس
مَجُسَ - يَمْجُسُ - مَجُوْس - المَجُوْس
مَجُسَ - يَمْجُسُ + كائن + من أمر أو مصير: ييأس من إمكانية تغييره
مَجُوْس - المَجُوْس: اسم فعل مبالغة من " مَجُسَ - يَمْجُسُ ": اليأس من إمكانية التغيير، وهو اصطلاحاً اسم دين فارس القديمة، وفيه الإيمان بالقدرية: الخير من الله، وهو النور، والشر من الإنسان والشيطان، وهو العتمة، ولايمكن تغيير ذلك، فكأنما يئسوا من الخير، وشعائرهم مبتية على القدرية واليأس هذا، وعلى تقديس النار لأنها رمز لنور الإله، والشعيرة الرئيسية فيه هي تقديس النار وتأجيجها، ويقال أنها النار التي كانت برداً وسلاماً على إبراهيم، وأن دينهم هو الزرادشتية والبرهمية، ويزعمون أن زرادشت وبرهم هما اسمان لإبراهيم وأن المجوسية أصلها من دين إبراهيم عليه السلام، والله أعلم
مجوسي: منسوب للمجوس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور باليأس والقنوط وفقد الأمل"، وهي:
بَلَسَ - يَبْلُسُ، وَالَ - يَوِيْلُ - وَيْل، يَئِسَ - يَيْئَسُ، ويكأن، قَنَطَ - يَقْنَطُ، مَجُسَ - يَمْجُسُ
مجوس
 	﴿إن الذين آمنوا والذين هادوا والصابئين والنصارى والمجوس والذين أشركوا إن الله يفصل بينهم يوم القيامة إن الله على كل شيء شهيد(17)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [مجس] م ج س: المَجُوسِيَّةُ بالفتح نِحْلة و المَجُوسِيُّ منسوب إليها والجمع المَجُوسُ و تَمَجَّسَ الرجل صار منهم و مَجّسَهُ غيره وفي الحديث ﴿فأبواه يُمَجِّسَانه﴾
ملخص اللسان
1.     المَجُوسِيَّة: نِحْلَةٌ، والمَجُوسِيُّ منسوب إِليها، والجمع  المَجُوسُ
2.     القَدَرِيَّةُ  مَجُوسُ هذه الأُمَّةِ، قيل: إِنما جَعَلهم مجوساً لِمُضاهاة مذهبِهِم  مذهبَ المجوس في قولهم بالأَصْلَيْن: وهما النُّورُ والظلمة، يزعمون أَن  الخير من فِعْل النُّور، وأَن الشَّر من فعل الظلمة؛ وكذا القَدَرِيّة  يُضِيفُون الخيرَ إِلى اللَّه والشر إِلى الإِنسان والشيطان، واللَّه تعالى  خالقُهما معاً لا يكون شيء منهما إِلا بمشيئته تعالى وتَقَدَّسَ، فهُما  مضافان إِليه خَلْقاً وإِيجاداً، وإِلى الفاعِلين لهما عَمَلاً واكتساباً
3.      وقد تَمَجَّسَ  الرجلُ وتَمَجَّسُوا: صاروا مَجُوساً. ومَجَّسُوا أَولادَهم: صَيَّرُوهُم  كذلك، ومَجَّسَه غيره.
4. كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا: كنار مجوس تستعر استعارا  وخص نار المجوس لأَنهم يعيدونها
لسان العرب
● - مجس: المَجُوسِيَّة: نِحْلَةٌ، والمَجُوسِيُّ منسوب إِليها، والجمع  المَجُوسُ. قال أَبو علي النحوي: المَجُوس واليهود إِنما عرف على حد يهوديٍّ  ويهودٍ ومجوسيٍّ ومجوسٍ، ولولا ذلك لم يجز دخول الأَلف واللام عليهما  لأَنهما معرفتان مؤنثان فجريا في كلامهم مجرى القبيلتين ولم يجعلا كالحيين  في باب الصرف؛ وأَنشد:  أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،  كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا  قال ابن بري: صدر البيت لامرئ القيس وعجزه للتوأَم اليشكري؛ قال أَبو  عمرو بن العلاء: كان امرؤ القيس مِعَنّاً عِرِّيضاً ينازع كل من قال إِنه  شاعر، فنازع التوأَم اليشكري  (* قوله «فنازع التوأم اليشكري» عبارة ياقوت:  أَتى امرؤ القيس قتادة بن التوأم اليشكري وأخويه الحرث وأبا شريح، فقال  امرؤ القيس يا حار أَجز:  أَحار ترى بريقاً هب وهناً  إلى آخر ما قال، وأَورد الأبيات بوجه آخر فراجعه ان شئت وعليه يظهر قول  المؤلف الآتي قريباً، وبريقاً تصغيره تصغير التعظيم.) فقال له: إِن كنت  شاعراً فََمَلْطْ أَنصاف ما أَقول وأَجِزْها، فقال: نعم، فقال امرؤ  القيس:أَصاح أُريك برقاً هب وهناً  فقال التوأَم:  كنار مجوس تستعر استعارا  فقال امرؤ القيس:  أَرِقْتُ لَهُ ونامَ أَبو شُرَيحٍ  فقال التوأَم:  إِذا ما قلْتُ قَدْ هَدَأَ اسْتَطارا  فقال امرؤ القيس:  كأَنَّ هَزيزَهُ بِوَراءِ غَيْبٍ  فقال التوأَم:  عِشارٌ وُلَّهٌ لاقَتْ عِشارا  فقال امرؤ القيس:  فلما أَنْ عَلا كَنَفَي أُضاخٍ  فقال التوأَم:  وَهَتْ أَعْجازُ رَيْقِهِ فَحارا  فقال امرؤ القيس:  فلم يَتْرُكْ بِذاتِ السِّرِّ ظَبْياً  فقال التوأَم:  ولم يَتْرُكْ بجَلْهَتِها حمارا  ومثل ما فعل امرؤ القيس بالتوأَم فعل عَبيدُ بن الأَبْرص بامرئ القيس،  فقال له عبيد: كيف معرفتك بالأَوابد؟ فقال امرؤ القيس: أَلقِ ما أَحببت،  فقال عبيد:  ما حَيَّةٌ مَيْتَةٌ أَحْيَتْ بِمَيِّتِها  دَرْداءَ، ما أَنْبَتَتْ ناباً وأَضْراسا؟  قال امرؤ القيس:  تِلْكَ الشَّعِيرَةُ تُسْقى في سَنابِلِها،  فَأَخْرَجَتْ بعد طُولِ المُكْثِ أَكداسا  فقال عبيد:  ما السُّودُ والبِيضُ والأَسْماءُ واحِدَةٌ،  لا يَسْتَطِيعُ لَهُنَّ النَّاسُ تَمْساسا؟  فقال امرؤ القيس:  تلك السَّحابُ إِذا الرَّحْمَنُ أَنشأَها،  رَوَّى بِها من مَحُولِ الأَرْضِ أَنْفاسا  ثم لم يزالا على ذلك حتى كملا ستة عشر بيتاً.  تفسير الأَبيات الرائية: قوله هب وهناً، الوهن: بعد هدء من الليل.  وبريقاً: تصغيره تصغير التعظيم كقولهم دويهية يريد أَنه عظيم بدلالة  قوله:كنار مجوس تستعر استعارا  وخص نار المجوس لأَنهم يعيدونها. وقوله: أَرقت له أَي سهرت من أَجله  مرتقباً له لأَعلم أَين مصابُّ مائِه. واستطار: انتشر. وهزيزه: صوت رعده.  وقوله: بوراء غيب أَي بحيث أَسمعه ولا أَراه. وقوله: عِشار وُلَّهٌ أَي  فاقدة أَولادها فهي تُكْثِرُ الحنين ولا سيما إِذا رأَت عِشاراً مثلها فإِنه  يزدادُ حَنينُها، شَبَّه صوت الرعد بأَصْوات هذه العِشارِ من النوق.  وأُضاخ: اسم موضع، وكَفاه: جانباه. وقوله: وهَتْ أَعْجاز رَيِّقه أَي استرخت  أَعجاز هذا السحاب، وهي مآخيره، كما تسيل القربة الخَلَقُ إِذا استرخت.  وريِّق المطر: أَوّله. وذاتُ السِّر: موضع كثير الظباء والحُمُر، فلم  يُبْق هذا المطرُ ظبياً به ولا حماراً إلا وهو هارب أَو غَريق. والجَلْهَةُ:  ما استقبلك من الوادي إِذا وافيته. ابن سيده: المَجُوسُ جبل معروف جمعٌ،  واحدهم مَجُوسِيٌّ؛ غيره: وهو معرَّب أَصلُه مِنْج كُوشْ، وكان رجلاً  صَغير الأُذُنَيْن كان أَوّل من دانَ بِدين المَجُوس ودعا الناس إِليه،  فعرَّبته العرب فقالت: مَجُوسَ ونزل القرآن به، والعرب رُبما تركت صرف مجوس  إِذا شُبِّه بقبيلة من القبائل، وذلك أَنه اجتمع فيه العجمة والتأْنيت؛  ومنه قوله:  كَنارِ مَجُوس تَسْتَعِرُ اسْتِعارَا  وفي الحديث: كلُّ مَوْلودٍ يُولَدُ على الفِطْرَة حتى يكون أَبواه  يُمَجِّسانِهِ أَي يُعلِّمانِهِ دين المَجُوسِيَّة. وفي الحديث: القَدَرِيَّةُ  مَجُوسُ هذه الأُمَّةِ، قيل: إِنما جَعَلهم مجوساً لِمُضاهاة مذهبِهِم  مذهبَ المجوس في قولهم بالأَصْلَيْن: وهما النُّورُ والظلمة، يزعمون أَن  الخير من فِعْل النُّور، وأَن الشَّر من فعل الظلمة؛ وكذا القَدَرِيّة  يُضِيفُون الخيرَ إِلى اللَّه والشر إِلى الإِنسان والشيطان، واللَّه تعالى  خالقُهما معاً لا يكون شيء منهما إِلا بمشيئته تعالى وتَقَدَّسَ، فهُما  مضافان إِليه خَلْقاً وإِيجاداً، وإِلى الفاعِلين لهما عَمَلاً واكتساباً.  ابن سيده: ومَجُوس اسم للقبيلة؛ وأَنشد أَيضاً:  كنار مجوسَ تستعر استعارا  قال: وإِنما قالوا المجوس على إِرادة المَجُوسِيِّين، وقد تَمَجَّسَ  الرجلُ وتَمَجَّسُوا: صاروا مَجُوساً. ومَجَّسُوا أَولادَهم: صَيَّرُوهُم  كذلك، ومَجَّسَه غيره.
مقاييس اللغة:
(مجس) الميم والجيم والسين كلمةٌ ما نَعرِفُ لها قياساً، وأظنُّها فارسيَّة، وهي قولنا هؤلاء المجوس. يقال: تَمَجَّسَ الرّجلُ، إذا صارَ منهم.‏
القاموس المحيط:
مَجوسٌ، كصَبورٍ رجلٌ صغيرُ الأُذُنَيْنِ، وضَعَ دِيناً، ودعا إليه، مُعَرَّبُ مِنْجَ كُوشْ. رجلٌ مَجوسِيٌّ ج مَجُوسٌ، كيَهودِيٍّ ويَهودٍ. ومَجَّسَهُ تَمْجيساً صَيَّرَهُ مَجُوسيًّا فَتَمَجَّسَ، والنِّحْلَةُ المَجُوسِيَّةُ.
تاج العروس:
م ج س
مَجُوسٌ كصَبُورٍ : رَجُلٌ صَغِيرُ الأُذُنَيْنِ كانَ في سابِقِ العُصُورِ أَوّلُ مَن وَضَعَ دِيناً لِلمَجُوسِ ودَعَا إِليه قالَهُ الأَزْهَرِيُّ وليسَ هُو زَرَادُشْت الفارِسِيّ كما قالَهُ بعضٌ لأَنَّه كانَ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ عليه السلامُ والمَجُوسِيَّةٌ : دينٌ قديمٌ وإِنمَا زَرَادُشْت جَدَدَه وأَظْهَره وزادَ فيه قالَهُ شَيْخُنا قال : هو مُعَرَّبٌ أَصْلُه مِنْج كُوشْ فعُرِّب مَجُوس كما تَرَى ونَزَل القُرآنُ به وكُوشْ بالضّمّ : الأُذُنُ ومنْجْ بمَعْنَى القَصير . رجُلٌ مَجُوسيٌّ ج مَجُوسٌ كيَهُوديّ ويَهُودٍ قال أَبو عليّ النحْويُّ : المَجُوسُ واليَهُودُ إِنَّما عُرَّفِ على حَدِّ يَهُودِيّ ويَهُودٍ ومَجُوسيّ ومَجُوسِ ولولا ذلك لم يَجُزْ دُخُولُ الأَلفِ واللامِ عليهما لأَنَّهما مَعْرِفَتَانِ مُؤَنَّثانِ فجَرَيَا في كلامِهم مَجْرَى القَبِيلتين ولم يُجْعَلا كالحَيَّيْنِ في باب الصَّرْفِ وأَنشد :
أَصاحِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْناً ... كَنَارِ مَجُوسَ تَسْتَعِرُ إسِتْعَارَاً ومَجَّسَه تَمْجِيساً : صَيَّره مَجُوسِيّاً فتَمَجَّسَ هو ومنه الحَدِيثُ : كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ علَى الفِطْرَةِ حَتَّى يكُونَ أَبَوَاه يَمَجِّسَانِه أَي يُعَلِّمَانه ديِنَ المَجُوسِيَّة . واسْمُ تِلْك النِّحْلَةِ : المَجُوسِيَّةُ وأَمّا قولُه صلَّى الله عَلَيْه وسلم : " القَدَريّةُ مَجُوسُ هذه الأُمَّةِ " قيل : إِنَّمَا جَعَلهم مَجُوساً لمُضَاهَاةِ مَذْهبِهم مَذْهَبَ المَجُوسِ في قَوْلهِم بالأَصْلَيْنِ وهما النُّورُ والظُّلْمَةُ يَزْعَمُون أَنَّ الخَيْرَ مِن فِعْلِ النُّورِ وأَنَّ الشَّرَّ من فِعْلِ الظُّلْمَةِ وكذا القَدَرِيَّةُ يُضيفُون الخَيْرَ إِلى اللهِ تَعَالَى والشَّرَّ إِلى الإِنْسَان والشَّيْطانِ واللهُ خَالِقُهما مَعاً لا يَكُونُ شيْءٌ منهما إِلاّ بمشَيئَتِه تَعَالَى فهما مُضَافَانِ إِليه سُبْحَانَه وتعالَى خَلْقاً وإِيجاداً وإِلى الفَاعِلِينَ لهما عَمَلاً وإكْتِساباً

##### Türkçe

مجس
**مَجُسَ** - **يَمْجُسُ** - **مَجُوْس** - **المَجُوْس**

**مَجُسَ** - **يَمْجُسُ** + bir varlık + bir işten veya akıbetten: onu değiştirme imkânından ümidini keser.

**مَجُوْس** - **المَجُوْس**: “**مَجُسَ** - **يَمْجُسُ**”dan mübalağa ism-i fiilidir: değiştirme imkânından ümit kesme; ve ıstılahta eski Fars dininin adıdır; onda kaderciliğe iman vardır: hayır Allah’tandır, o nurdur; şer insandan ve şeytandandır, o karanlıktır; ve bu değiştirilemez; sanki hayırdan ümit kesmişlerdir; ve onların şeâirleri bu kadercilik ve bu ümitsizlik üzerine, ve ateşi ilâhın nurunun sembolü olduğu için takdis etmek üzerine bina edilmiştir; ve onda başlıca şeîre ateşi takdis etmek ve onu alevlendirmektir; ve denilir ki o, İbrahim’e serinlik ve selâmet olan ateştir; ve onların dininin zerdüştlük ve brahmanlık olduğu söylenir; ve Zerdüşt ile Brahm’ın İbrahim’in iki adı olduğunu ve mecûsîliğin aslının İbrahim عليه السلام’ın dininden olduğunu iddia ederler; Allah daha iyi bilir.

**مجوسي**: mecûsa nisbet edilen.

Ve lafız, “ümitsizlik ve ye’se ve ümidin kaybı hissi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَلَسَ** - **يَبْلُسُ**، **وَالَ** - **يَوِيْلُ** - **وَيْل**، **يَئِسَ** - **يَيْئَسُ**، ويكأن، **قَنَطَ** - **يَقْنَطُ**، **مَجُسَ** - **يَمْجُسُ**

مجوس
 	﴿Şüphesiz iman edenler, yahudiler, sâbiîler, hristiyanlar, mecûslar ve şirk koşanlar; şüphesiz Allah kıyamet günü aralarında hükmünü ayıracaktır; şüphesiz Allah her şeye şahittir (17)﴾ Hac

مختار الصحاح
● [**مجس**] م ج س: **المَجُوسِيَّةُ** (fetha ile) bir nıhledir; **المَجُوسِيُّ** ona nisbet edilendir; çoğulu **المَجُوسُ**tur. Ve **تَمَجَّسَ** adam: onlardan oldu. Ve başkası onu **مَجّسَهُ** yaptı. Ve hadiste: ﴿Böylece anne-babası onu **يُمَجِّسَانه**﴾.

ملخص اللسان
1.     **المَجُوسِيَّة**: bir nıhle; **المَجُوسِيُّ** ona nisbet edilendir; çoğulu **المَجُوسُ**tur.
2.     **القَدَرِيَّةُ** bu ümmetin **مَجُوسُ**udur; denildi ki: onları ancak mecûs kıldı; mezheplerini, mecûsların iki asıl hakkındaki mezhebine benzetmek için: ikisi nur ve zulmettir; hayrın nurun fiilinden, şerrin zulmetin fiilinden olduğunu iddia ederler; yine **القَدَرِيّة** hayrı Allah’a, şerri insana ve şeytana nisbet ederler; hâlbuki Allah تعالى ikisinin de yaratıcısıdır; onlardan hiçbir şey ancak O’nun تعالى meşîetiyle olmaz ve mukaddes oldu; öyleyse ikisi O’na yaratma ve var etme bakımından, ve onları yapanlara amel ve kazanım bakımından nisbet edilmiştir.
3.      Ve **تَمَجَّسَ** adam ve **تَمَجَّسُوا**: mecûs oldular. Ve **مَجَّسُوا** çocuklarını: onları öyle yaptılar. Ve başkası onu **مَجَّسَه** yaptı.
4. كنار **مَجُوسَ** تَسْتَعِرُ اسْتِعارا: mecûs ateşi gibi, alevlenerek tutuşur; mecûs ateşini özellikle andı; çünkü onlar onu yeniden yakarlar.

لسان العرب
● - **مجس**: **المَجُوسِيَّة**: bir nıhle; **المَجُوسِيُّ** ona nisbet edilendir; çoğulu **المَجُوسُ**tur. Ebû Ali en-Nahvî dedi: **المَجُوس** ve yahudiler ancak yahudî ve yahud, mecûsî ve mecûs sınırında marife kılındı; yoksa ikisine **الألف واللام**’ın girmesi câiz olmazdı; çünkü ikisi marife müennestir; böylece onların sözünde iki kabile gibi cereyan etti ve sarf babında iki hay gibi kılınmadı. Ve şu beyti okudu:
  أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،
  كنار **مَجُوسَ** تَسْتَعِرُ اسْتِعارا
İbn Berrî dedi: beytin صدر’ı İmru’ul-Kays’ındır, عجز’ı ise et-Tev’em el-Yeşkurî’nindir. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: İmru’ul-Kays, her kim “o şairdir” diyene çekişen, geniş (inatçı) biriydi; böylece et-Tev’em el-Yeşkurî ile çekişti.
(* “فنازع التوأم اليشكري” sözü: Yâkût’un ibaresi: İmru’ul-Kays, Katâde b. et-Tev’em el-Yeşkurî’ye ve iki kardeşi el-Hâris’e ve Ebû Şureyh’e geldi; İmru’ul-Kays dedi: ey Hâr, tamamla:
  أَحار ترى بريقاً هب وهناً
  … dediğinin sonuna kadar; ve beyitleri başka bir vecihle rivayet etti; istersen ona müracaat et; ve bunun üzerinde müellifin aşağıda gelen sözü yakın görünür. Ve **بريقاً**: küçültmesi, tazim küçültmesidir.)
Ona dedi ki: eğer şairsen, söylediğimin yarılarını düzleştir ve onları tamamla. O dedi: evet. O dedi: İmru’ul-Kays dedi:
أَصاح أُريك برقاً هب وهناً
Et-Tev’em dedi:
كنار مجوس تستعر استعارا
İmru’ul-Kays dedi:
أَرِقْتُ لَهُ ونامَ أَبو شُرَيحٍ
Et-Tev’em dedi:
إِذا ما قلْتُ قَدْ هَدَأَ اسْتَطارا
İmru’ul-Kays dedi:
كأَنَّ هَزيزَهُ بِوَراءِ غَيْبٍ
Et-Tev’em dedi:
عِشارٌ وُلَّهٌ لاقَتْ عِشارا
İmru’ul-Kays dedi:
فلما أَنْ عَلا كَنَفَي أُضاخٍ
Et-Tev’em dedi:
وَهَتْ أَعْجازُ رَيْقِهِ فَحارا
İmru’ul-Kays dedi:
فلم يَتْرُكْ بِذاتِ السِّرِّ ظَبْياً
Et-Tev’em dedi:
ولم يَتْرُكْ بجَلْهَتِها حمارا

İmru’ul-Kays’ın et-Tev’em’e yaptığı gibi, عبيدُ بن الأَبْرص da İmru’ul-Kays’a yaptı; ona dedi: yabanî şeyleri bilmen nasıldır? İmru’ul-Kays dedi: dilediğini söyle. عبيد dedi:
ما حَيَّةٌ مَيْتَةٌ أَحْيَتْ بِمَيِّتِها
دَرْداءَ، ما أَنْبَتَتْ ناباً وأَضْراسا؟
İmru’ul-Kays dedi:
تِلْكَ الشَّعِيرَةُ تُسْقى في سَنابِلِها،
فَأَخْرَجَتْ بعد طُولِ المُكْثِ أَكداسا
عبيد dedi:
ما السُّودُ والبِيضُ والأَسْماءُ واحِدَةٌ،
لا يَسْتَطِيعُ لَهُنَّ النَّاسُ تَمْساسا؟
İmru’ul-Kays dedi:
تلك السَّحابُ إِذا الرَّحْمَنُ أَنشأَها،
رَوَّى بِها من مَحُولِ الأَرْضِ أَنْفاسا
Sonra ikisi bunun üzerinde devam etti; nihayet on altı beyti tamamladılar.

رائية beyitlerin tefsiri: “**هب وهناً**” sözü: **الوهن** gecenin sükûnundan sonra olan zamandır. Ve “**بريقاً**”: küçültmesi, tazim küçültmesidir; onların “**دويهية**” demeleri gibi; yani onun büyük olduğunu, “**كنار مجوس تستعر استعارا**” sözüne delâletle kasteder. Ve mecûs ateşini özellikle andı; çünkü onlar onu yeniden yakarlar. Ve “**أَرقت له**” sözü: yani onun için uykusuz kaldım; onu bekleyerek; suyunun düşeceği yer neresi, bileyim diye. Ve **استطار**: yayıldı. Ve **هزيزه**: gök gürültüsünün sesi. Ve “**بوراء غيب**” sözü: yani onu işittiğim halde görmediğim bir yerde. Ve “**عِشار وُلَّه**” sözü: yani yavrularını kaybetmiş; bu yüzden inlemeyi çoğaltır; özellikle kendisi gibi **عِشار** gördüğünde; çünkü onun inlemesi artar; gök gürültüsünün sesini, bu **عِشار** develerin seslerine benzetti. Ve **أُضاخ**: bir yer adıdır; ve **كَفاه**: iki yanı. Ve “**وَهَتْ أَعْجاز رَيِّقه**” sözü: yani bu bulutun arka kısımları gevşedi; onlar onun sonlarıdır; eski bir kırbanın gevşeyince akması gibi. Ve **ريِّق المطر**: onun evveli. Ve **ذاتُ السِّر**: ceylanların ve yaban eşeklerinin çok olduğu bir yerdir; böylece bu yağmur orada ne bir ceylan ne de bir eşek bıraktı; ancak o ya kaçan ya da boğulandır. Ve **الجَلْهَةُ**: vadiye vardığında vadiden sana karşı gelen kısımdır.

İbn Sîde dedi: **المَجُوسُ** bilinen bir dağdır; bir cem’dir; onların teki **مَجُوسِيٌّ**dir. Başkası dedi: o muarrebdir; aslı **مِنْج كُوشْ**tur; ve küçük kulaklı bir adam idi; mecûs dinine giren ve insanları ona çağıran ilk kişi idi; Araplar onu ta‘rîb etti; böylece “**مَجُوسَ**” dediler; Kur’an onunla indi. Araplar bazen **مجوس**’un sarfını terk eder; kabilelerden bir kabileye benzetildiğinde; bu, onda acemlik ve te’nîsin toplanması sebebiyledir. Bundan şu sözü:
كَنارِ **مَجُوس** تَسْتَعِرُ اسْتِعارَا
Ve hadiste: her doğan fıtrat üzere doğar; ta ki anne-babası onu **يُمَجِّسانِهِ**; yani ona **المَجُوسِيَّة** dinini öğretirler. Ve hadiste: **القَدَرِيَّةُ** bu ümmetin **مَجُوسُ**udur; denildi ki: onları ancak mecûs kıldı; mezheplerini, mecûsların iki asıl hakkındaki mezhebine benzetmek için: ikisi nur ve zulmettir; hayrın nurun fiilinden, şerrin zulmetin fiilinden olduğunu iddia ederler; yine **القَدَرِيّة** hayrı Allah’a, şerri insana ve şeytana nisbet ederler; hâlbuki Allah تعالى ikisinin de yaratıcısıdır; onlardan hiçbir şey ancak O’nun تعالى meşîetiyle olmaz; öyleyse ikisi O’na yaratma ve var etme bakımından, ve onları yapanlara amel ve kazanım bakımından nisbet edilmiştir. İbn Sîde dedi: ve **مَجُوس** kabile için bir isimdir. Ve yine şu beyti okudu:
كنار مجوسَ تستعر استعارا
Dedi: ancak “**المجوس**” dediler; **المَجُوسِيِّين**i kastetme iradesiyle. Ve **تَمَجَّسَ** adam ve **تَمَجَّسُوا**: mecûs oldular. Ve **مَجَّسُوا** çocuklarını: onları öyle yaptılar. Ve başkası onu **مَجَّسَه** yaptı.

مقاييس اللغة:
(**مجس**) **الميم** ve **الجيم** ve **السين**: onun için bir kıyas bilmediğimiz bir kelimedir; ve zannederim ki o Farsçadır; ve o, bizim “bunlar mecûslardır” sözümüzdür. Denilir: **تَمَجَّسَ** adam, onlardan olduğunda.

القاموس المحيط:
**مَجوسٌ** ( **صَبورٍ** gibi): küçük kulaklı bir adam; bir din koydu ve ona çağırdı; **مِنْجَ كُوشْ**’tan muarrebdir. **مَجوسِيٌّ** adam; çoğulu **مَجُوسٌ**; yahudî ve yahud gibi. Ve onu **مَجَّسَهُ** **تَمْجيساً**: onu **مَجُوسيًّا** yaptı; böylece o **تَمَجَّسَ** oldu. Ve nıhle: **المَجُوسِيَّةُ**.

تاج العروس:
م ج س
**مَجُوسٌ** ( **صَبُورٍ** gibi): küçük kulaklı bir adam; önceki asırlarda mecûslar için bir din koyan ve ona çağıran ilk kişi idi; el-Ezherî bunu söyledi; ve o, bazılarının dediği gibi Farslı Zerdüşt değildir; çünkü o, İbrahim عليه السلام’dan sonra idi. Ve **المَجُوسِيَّةٌ**: kadim bir dindir; ancak Zerdüşt onu yeniledi, onu ortaya çıkardı ve onda artırdı; bunu şeyhimiz söyledi. Dedi: o muarrebdir; aslı **مِنْج كُوشْ**tur; böylece gördüğün gibi **مَجُوس** diye ta‘rîb edildi; Kur’an onunla indi. Ve **كُوشْ** (damme ile): kulaktır; ve **مِنْجْ** “kısa” mânâsınadır. **مَجُوسيٌّ** adam; çoğulu **مَجُوسٌ**; yahudî ve yahud gibi. Ebû Ali en-Nahvî dedi: **المَجُوسُ** ve **اليَهُودُ** ancak yahudî ve yahud, mecûsî ve mecûs sınırında marife kılındı; yoksa ikisine **الأَلفِ واللامِ**’ın girmesi câiz olmazdı; çünkü ikisi marife müennestir; böylece onların sözünde iki kabile gibi cereyan etti; ve sarf babında iki hay gibi kılınmadı. Ve şu beyti okudu:
أَصاحِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وَهْناً ... كَنَارِ **مَجُوسَ** تَسْتَعِرُ إسِتْعَارَاً
Ve onu **مَجَّسَه** **تَمْجِيساً**: onu **مَجُوسِيّاً** yaptı; böylece o **تَمَجَّسَ** oldu. Ve bundan hadis: her doğan fıtrat üzere doğar; ta ki anne-babası onu **يَمَجِّسَانِه**; yani ona **المَجُوسِيَّة** dinini öğretirler. Ve onun صلى الله عليه وسلم sözüne gelince: “**القَدَريّةُ مَجُوسُ هذه الأُمَّةِ**”; denildi ki: onları ancak mecûs kıldı; mezheplerini, mecûsların iki asıl hakkındaki mezhebine benzetmek için; ikisi nur ve zulmettir; hayrın nurun fiilinden, şerrin zulmetin fiilinden olduğunu iddia ederler; yine **القَدَرِيَّةُ** hayrı Allah تعالى’ya, şerri insana ve şeytana nisbet ederler; hâlbuki Allah ikisinin de yaratıcısıdır; onlardan hiçbir şey ancak O’nun تعالى meşîetiyle olmaz; öyleyse ikisi O’na, O’nun سبحانَه وتعالَى yaratması ve var etmesi bakımından; ve onları yapanlara amel ve kazanım bakımından nisbet edilmiştir.
