# مجس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AC%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مجس

المَجُوسِيَّة: نِحْلَةٌ، والمَجُوسِيُّ منسوب إِليها، والجمع المَجُوسُ. قال أَبو علي النحوي: المَجُوس واليهود إِنما عرف على حد يهوديٍّ ويهودٍ ومجوسيٍّ ومجوسٍ، ولولا ذلك لم يجز دخول الأَلف واللام عليهما لأَنهما معرفتان مؤنثان فجريا في كلامهم مجرى القبيلتين ولم يجعلا كالحيين في باب الصرف؛ وأَنشد:
أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،
كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا
قال ابن بري: صدر البيت لامرئ القيس وعجزه للتوأَم اليشكري؛ قال أَبو عمرو بن العلاء: كان امرؤ القيس مِعَنّاً عِرِّيضاً ينازع كل من قال إِنه شاعر، فنازع التوأَم اليشكري
(* قوله «فنازع التوأم اليشكري» عبارة ياقوت:
أَتى امرؤ القيس قتادة بن التوأم اليشكري وأخويه الحرث وأبا شريح، فقال امرؤ القيس يا حار أَجز:
أَحار ترى بريقاً هب وهناً
إلى آخر ما قال، وأَورد الأبيات بوجه آخر فراجعه ان شئت وعليه يظهر قول المؤلف الآتي قريباً، وبريقاً تصغيره تصغير التعظيم.) فقال له: إِن كنت شاعراً فََمَلْطْ أَنصاف ما أَقول وأَجِزْها، فقال: نعم، فقال امرؤ القيس:أَصاح أُريك برقاً هب وهناً
فقال التوأَم:
كنار مجوس تستعر استعارا
فقال امرؤ القيس:
أَرِقْتُ لَهُ ونامَ أَبو شُرَيحٍ
فقال التوأَم:
إِذا ما قلْتُ قَدْ هَدَأَ اسْتَطارا
فقال امرؤ القيس:
كأَنَّ هَزيزَهُ بِوَراءِ غَيْبٍ
فقال التوأَم:
عِشارٌ وُلَّهٌ لاقَتْ عِشارا
فقال امرؤ القيس:
فلما أَنْ عَلا كَنَفَي أُضاخٍ
فقال التوأَم:
وَهَتْ أَعْجازُ رَيْقِهِ فَحارا
فقال امرؤ القيس:
فلم يَتْرُكْ بِذاتِ السِّرِّ ظَبْياً
فقال التوأَم:
ولم يَتْرُكْ بجَلْهَتِها حمارا
ومثل ما فعل امرؤ القيس بالتوأَم فعل عَبيدُ بن الأَبْرص بامرئ القيس، فقال له عبيد: كيف معرفتك بالأَوابد؟ فقال امرؤ القيس: أَلقِ ما أَحببت، فقال عبيد:
ما حَيَّةٌ مَيْتَةٌ أَحْيَتْ بِمَيِّتِها
دَرْداءَ، ما أَنْبَتَتْ ناباً وأَضْراسا؟
قال امرؤ القيس:
تِلْكَ الشَّعِيرَةُ تُسْقى في سَنابِلِها،
فَأَخْرَجَتْ بعد طُولِ المُكْثِ أَكداسا
فقال عبيد:
ما السُّودُ والبِيضُ والأَسْماءُ واحِدَةٌ،
لا يَسْتَطِيعُ لَهُنَّ النَّاسُ تَمْساسا؟
فقال امرؤ القيس:
تلك السَّحابُ إِذا الرَّحْمَنُ أَنشأَها،
رَوَّى بِها من مَحُولِ الأَرْضِ أَنْفاسا
ثم لم يزالا على ذلك حتى كملا ستة عشر بيتاً.
تفسير الأَبيات الرائية: قوله هب وهناً، الوهن: بعد هدء من الليل. وبريقاً: تصغيره تصغير التعظيم كقولهم دويهية يريد أَنه عظيم بدلالة قوله:كنار مجوس تستعر استعارا
وخص نار المجوس لأَنهم يعيدونها. وقوله: أَرقت له أَي سهرت من أَجله مرتقباً له لأَعلم أَين مصابُّ مائِه. واستطار: انتشر. وهزيزه: صوت رعده. وقوله: بوراء غيب أَي بحيث أَسمعه ولا أَراه. وقوله: عِشار وُلَّهٌ أَي فاقدة أَولادها فهي تُكْثِرُ الحنين ولا سيما إِذا رأَت عِشاراً مثلها فإِنه يزدادُ حَنينُها، شَبَّه صوت الرعد بأَصْوات هذه العِشارِ من النوق. وأُضاخ: اسم موضع، وكَفاه: جانباه. وقوله: وهَتْ أَعْجاز رَيِّقه أَي استرخت أَعجاز هذا السحاب، وهي مآخيره، كما تسيل القربة الخَلَقُ إِذا استرخت. وريِّق المطر: أَوّله. وذاتُ السِّر: موضع كثير الظباء والحُمُر، فلم يُبْق هذا المطرُ ظبياً به ولا حماراً إلا وهو هارب أَو غَريق. والجَلْهَةُ: ما استقبلك من الوادي إِذا وافيته. ابن سيده: المَجُوسُ جبل معروف جمعٌ، واحدهم مَجُوسِيٌّ؛ غيره: وهو معرَّب أَصلُه مِنْج كُوشْ، وكان رجلاً صَغير الأُذُنَيْن كان أَوّل من دانَ بِدين المَجُوس ودعا الناس إِليه، فعرَّبته العرب فقالت: مَجُوسَ ونزل القرآن به، والعرب رُبما تركت صرف مجوس إِذا شُبِّه بقبيلة من القبائل، وذلك أَنه اجتمع فيه العجمة والتأْنيت؛ ومنه قوله:
كَنارِ مَجُوس تَسْتَعِرُ اسْتِعارَا
وفي الحديث: كلُّ مَوْلودٍ يُولَدُ على الفِطْرَة حتى يكون أَبواه يُمَجِّسانِهِ أَي يُعلِّمانِهِ دين المَجُوسِيَّة. وفي الحديث: القَدَرِيَّةُ مَجُوسُ هذه الأُمَّةِ، قيل: إِنما جَعَلهم مجوساً لِمُضاهاة مذهبِهِم مذهبَ المجوس في قولهم بالأَصْلَيْن: وهما النُّورُ والظلمة، يزعمون أَن الخير من فِعْل النُّور، وأَن الشَّر من فعل الظلمة؛ وكذا القَدَرِيّة يُضِيفُون الخيرَ إِلى اللَّه والشر إِلى الإِنسان والشيطان، واللَّه تعالى خالقُهما معاً لا يكون شيء منهما إِلا بمشيئته تعالى وتَقَدَّسَ، فهُما مضافان إِليه خَلْقاً وإِيجاداً، وإِلى الفاعِلين لهما عَمَلاً واكتساباً. ابن سيده: ومَجُوس اسم للقبيلة؛ وأَنشد أَيضاً:
كنار مجوسَ تستعر استعارا
قال: وإِنما قالوا المجوس على إِرادة المَجُوسِيِّين، وقد تَمَجَّسَ الرجلُ وتَمَجَّسُوا: صاروا مَجُوساً. ومَجَّسُوا أَولادَهم: صَيَّرُوهُم كذلك، ومَجَّسَه غيره.

### Türkçe

**المَجُوسِيَّة**: bir din/mezhep; **المَجُوسِيُّ** ona nisbet edilendir; çoğulu **المَجُوسُ**’tur. Ebû Ali en-Nahvî dedi: **المَجُوس** ve Yahudiler ancak **يهوديٍّ** ve **يهودٍ** ile **مجوسيٍّ** ve **مجوسٍ** sınırı üzere (bu şekilde) bilindi; olmasaydı ikisine **الألف واللام**’ın girmesi câiz olmazdı; çünkü ikisi de marife, müennes (isimler)dir; onların sözlerinde iki kabile gibi cereyan ettiler ve sarf babında iki hay (oymak) gibi kılınmadılar; ve (şu beyti) inşad etti:

أَحارِ أُرِيكَ بَرْقاً هَبَّ وهْناً،
كنار مَجُوسَ تَسْتَعِرُ اسْتِعارا

İbn Berrî dedi: Beytin صدر’ı İmru’ul-Kays’ındır, عجز’ı ise et-Tev’em el-Yeşkürî’nindir; Ebû Amr b. el-Alâ dedi: İmru’ul-Kays, her kim “o şairdir” derse onunla çekişen, geniş (mücadeleci) bir kimse idi; böylece et-Tev’em el-Yeşkürî ile çekişti.

(* Onun “فنازع التوأم اليشكري” sözü, Yâkût’un ibaresidir: İmru’ul-Kays, Katâde b. et-Tev’em el-Yeşkürî’ye ve iki kardeşi el-Hâris’e ve Ebû Şureyh’e geldi; İmru’ul-Kays dedi: “Ey Hâr, tamamla:
أَحار ترى بريقاً هب وهناً
… söylediğinin sonuna kadar”; ve beyitleri başka bir vecihle rivayet etti; istersen ona müracaat et; bunun üzerine müellifin az sonra gelecek sözü yakın görünür; ve **بريقاً**’ın küçültmesi, tazim küçültmesidir; “دويهية” derler, “o büyüktür” demek isterler; şu sözünün delâletiyle:
كنار مجوس تستعر استعارا.)

Bunun üzerine ona dedi: “Eğer şair isen, söylediğimin yarılarını (mısralarını) düzleştir (aynısını getir) ve onları tamamla.” O da dedi: “Evet.” İmru’ul-Kays dedi:

أَصاح أُريك برقاً هب وهناً

Et-Tev’em dedi:

كنار مجوس تستعر استعارا

İmru’ul-Kays dedi:

أَرِقْتُ لَهُ ونامَ أَبو شُرَيحٍ

Et-Tev’em dedi:

إِذا ما قلْتُ قَدْ هَدَأَ اسْتَطارا

İmru’ul-Kays dedi:

كأَنَّ هَزيزَهُ بِوَراءِ غَيْبٍ

Et-Tev’em dedi:

عِشارٌ وُلَّهٌ لاقَتْ عِشارا

İmru’ul-Kays dedi:

فلما أَنْ عَلا كَنَفَي أُضاخٍ

Et-Tev’em dedi:

وَهَتْ أَعْجازُ رَيْقِهِ فَحارا

İmru’ul-Kays dedi:

فلم يَتْرُكْ بِذاتِ السِّرِّ ظَبْياً

Et-Tev’em dedi:

ولم يَتْرُكْ بجَلْهَتِها حمارا

İmru’ul-Kays’ın et-Tev’em’e yaptığı gibi, Ubeyd b. el-Ebras da İmru’ul-Kays’a yaptı; Ubeyd ona dedi: “Senin **الأَوابد** (vahşi/kaçıcı şeyler) hakkındaki bilgin nasıldır?” İmru’ul-Kays dedi: “Dilediğini söyle.” Ubeyd dedi:

ما حَيَّةٌ مَيْتَةٌ أَحْيَتْ بِمَيِّتِها
دَرْداءَ، ما أَنْبَتَتْ ناباً وأَضْراسا؟

İmru’ul-Kays dedi:

تِلْكَ الشَّعِيرَةُ تُسْقى في سَنابِلِها،
فَأَخْرَجَتْ بعد طُولِ المُكْثِ أَكداسا

Ubeyd dedi:

ما السُّودُ والبِيضُ والأَسْماءُ واحِدَةٌ،
لا يَسْتَطِيعُ لَهُنَّ النَّاسُ تَمْساسا؟

İmru’ul-Kays dedi:

تلك السَّحابُ إِذا الرَّحْمَنُ أَنشأَها،
رَوَّى بِها من مَحُولِ الأَرْضِ أَنْفاسا

Sonra bu hâl üzere devam ettiler; nihayet on altı beyti tamamladılar.

**الرائية** beyitlerinin tefsiri: “**هب وهناً**” sözü: **الوهن** geceden bir sükûnetten sonra (gelen hâl)dir. Ve “**وبريقاً**”: onun küçültmesi, tazim küçültmesidir; “دويهية” sözleri gibi; “o büyüktür” demek ister; şu sözünün delâletiyle:
كنار مجوس تستعر استعارا
Ve **المجوس**’un ateşini özellikle zikretti; çünkü onlar onu yeniden yakarlar. Ve “**أَرقت له**” sözü: yani onun için uykusuz kaldım; onu gözetleyerek; suyunun düşeceği yer neresi, bileyim diye. Ve **استطار**: yayıldı. Ve **هزيزه**: gök gürültüsünün sesi. Ve “**بوراء غيب**” sözü: yani onu işittiğim hâlde görmediğim bir yerde. Ve “**عِشار وُلَّهٌ**” sözü: yani yavrularını yitirmiş; bu yüzden inlemeyi çoğaltır; özellikle kendisi gibi **عِشاراً** (on aylık gebe develer) gördüğünde; çünkü onun inlemesi artar; gök gürültüsünün sesini, bu **العِشار**’dan olan dişi develerin seslerine benzetti. Ve **أُضاخ**: bir yer adıdır; ve **كَفاه**: iki yanı. Ve “**وَهَتْ أَعْجاز رَيِّقه**” sözü: yani bu bulutun **أَعْجاز**’ı gevşedi; o, onun arka taraflarıdır; eskiyen kırbanın gevşediğinde akması gibi. Ve **ريِّق المطر**: onun evveli. Ve **ذاتُ السِّر**: ceylanların ve yaban eşeklerinin çok olduğu bir yer; bu yağmur orada ne bir ceylan ne de bir yaban eşeği bıraktı; ancak ya kaçıcıdır ya da boğulmuştur. Ve **الجَلْهَةُ**: vadiye vardığında vadiden sana karşı gelen kısım.

İbn Sîde: **المَجُوسُ** bilinen bir dağdır; bir cem‘dir; onların bir teki **مَجُوسِيٌّ**’dir. Başkası: O, mu‘arrebdir; aslı **مِنْج كُوشْ**’tur; küçük kulaklı bir adam idi; **المَجُوس** dinine giren ve insanları ona çağıran ilk kimse idi; Araplar onu Arapçalaştırdı da “**مَجُوسَ**” dedi; Kur’ân onunla indi; Araplar bazen **مجوس**’un i‘rabını (tenvinini) terk eder; kabilelerden bir kabileye benzetildiğinde; bu, onda acemlik ve te’nîsin toplanmış olmasındandır; bunun örneği şu sözüdür:
كَنارِ مَجُوس تَسْتَعِرُ اسْتِعارَا

Hadiste: “Her doğan **الفِطْرَة** üzere doğar; ta ki anne-babası onu **يُمَجِّسانِهِ** (yani ona **المَجُوسِيَّة** dinini öğretirler) oluncaya kadar.” Hadiste: “**القَدَرِيَّةُ** bu ümmetin **مَجُوسُ**’udur.” Denildi ki: Onları ancak **مجوس** kıldı; çünkü onların mezhebinin, **المجوس** mezhebine benzemesi sebebiyledir; onların iki asıl hakkında sözlerinde: ikisi **النُّورُ** ve **الظلمة**’dir; hayrın **النُّور** fiilinden olduğunu, şerrin de **الظلمة** fiilinden olduğunu iddia ederler; aynı şekilde **القَدَرِيّة** hayrı Allah’a, şerri insana ve şeytana nisbet ederler; hâlbuki Allah Teâlâ ikisini birlikte yaratandır; onlardan hiçbir şey, O’nun (Teâlâ ve takaddes) meşîeti olmaksızın olmaz; böylece ikisi O’na yaratma ve var etme bakımından nisbetlidir; onları yapanlara da amel ve kazanım bakımından nisbetlidir.

İbn Sîde: **ومَجُوس** kabile için bir isimdir; ayrıca inşad etti:
كنار مجوسَ تستعر استعارا
Dedi: Onlar **المجوس** dediler; **المَجُوسِيِّين**’i kastetme üzere. Ve adam **تَمَجَّسَ** etti ve onlar **تَمَجَّسُوا**: **مَجُوساً** oldular. Ve çocuklarını **مَجَّسُوا**: onları öyle kıldılar; ve başkası onu **مَجَّسَه**.
