# محص (م-ح-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Parlatılmış demirdir

- Harfler: م - ح - ص
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَلِيُمَحِّصَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%91%D8%B5%D9%8E.md) | وَلِيُفَعِّلَ | Ve arındırması için | 2 | 2 | [3:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/ayet/3:141.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (48 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Eksiltir
2. [نعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Uyuklamak
3. [ضجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yataktır
4. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
5. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bariz çıkıntı demektir
6. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yol, işaret bulunmayan yer
7. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
8. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
9. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Örter
10. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Açığa çıkarırsınız
11. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
12. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çeper demektir
13. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Okun ön yarısına denir
14. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beyt ev demektir
15. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biley taşı
16. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
17. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
18. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
21. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
22. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
23. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
24. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
25. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
26. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
27. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
28. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
29. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
30. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
31. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
32. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | محص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md), [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md), [نقى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%8A.md), [سبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83.md), [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [شوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Madeni ateşe sokarak yabancı maddelerden, ip ve kirişi sürterek pürüzlerinden arındırma; saflaştırma ve parlatma |
| Çekirdek Özet 2 | Müminlerin ve kalplerin zorlu imtihan, savaş ve sarsıntılarla arızî kusur ve zaaflardan temizlenip saflaştırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Karışık olanın şiddetli süreçlerden geçirilerek ayrıştırılması, potansiyel tortunun tasfiyesiyle özün açığa çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt yok etme veya cezalandırma zannedilerek, arındırıcı ve yetkinleştirici saflaştırma boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مح | Bir şeyin üzerindeki izi, fazlalığı veya arızayı kazıyıp silme, yıpratarak veya ovarak giderme ([محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md), [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md), [محن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86.md), [محل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%84.md)) | ص | Kazıma ve giderme hareketini, sert ve yapışık tortuları söküp ayırmaya, pürüzsüzleştirip saflaştırmaya ve dayanıklı özü ortaya çıkarmaya yöneltmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, kuşatıcılık, iç bünyeye nüfuz eden hareket |
| ح | Çit, duvar | Çevreleme, sınır koyma, dış etkilerden koruyarak hapsetme |
| ص | Olta, bitki | Sıkıştırma, yakalama, derine nüfuz edip çekip çıkarma |
| محص | Kuşatıcı bir baskı ve sınırlandırma altında içe işleyerek yapışık fazlalıkları yakalayıp sökme | Öz varlığı saran yabancı unsurları, zorlu bir çevrelenme ve sürtünme sürecinde ayıklayarak bünyeyi pürüzsüz kılma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Altın veya gümüşün ateşe sokularak cürufundan arındırılması; ipin veya ok kirişinin ovularak üzerindeki tüycük ve pürüzlerin giderilip pürüzsüz ve dayanıklı hale getirilmesi; atın bacaklarının gevşek et ve yağdan arınıp sertleşmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî bir beytinde kirişin pürüzsüzleşmesini tasvir eder: لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى / إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ |
| Erken Arapça kullanım | Şammâh b. Dırâr yaban eşeğini tasvir ederken bacaklarının pürüzsüzlüğünü ve arılığını dile getirir: مَحْصُ الشَّوى، شَنِجُ النَّسا، خاظِي المَطا / سَحْلٌ يُرَجِّع خَلفَها التَّنْهاقا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Hüzeliyyîn.

### Sami etimolojik katman

Arapça محص kökü, Sami dillerinde özellikle sürtünme, ovalama, ezme ve sıyırma yoluyla bir şeyin üzerindeki katmanı kaldırma semantik alanına dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan aynı üçlü kök yerine, benzer fonetik ve semantik çekirdekleri taşıyan ve ovalayarak temizleme, silme veya ezme anlamı veren m-h-h / m-h-y veya m-h-s biçimleriyle akrabalık gösterir; nitekim İbranicede m-h-h kökü silmek, kazımak ve yağlı/özlü kısımları ayırmak mânâsına gelir. Arapçada kök, özellikle madencilik ve dericilik/dokumacılık tecrübesiyle zenginleşerek, dış etkenlerle yıpratıp tüketmekten ziyade, yüksek ısı ve sürtünme yoluyla özü yabancı tortulardan (şevb) kurtarıp mükemmelleştirme yönünde özgülleşmiştir. Bu semantik gelişim, kökün salt yok edici bir yıpranmayı değil, yapıcı bir saflaştırma sürecini ifade etmesini sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مح ikili kökünden türeme | Bir şeyin üzerindeki fazlalığı silme ve giderme mânâsından sert madeni ve kirişi saflaştırmaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice m-h-y / m-h-h, Süryanice m-h-y | Kazımak, silmek, sürtünmeyle arındırmak ve tortuyu gidermek ekseninde fonetik ve anlamsal paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu haricindeki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan doğrulanabilir kökdeş biçim tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| محص | Anlamlı | Arındırmak, saflaştırmak | Madeni ateşte eritip cürufundan ayırmak, pürüzleri gidermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [مصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B5%D8%AD.md) | Anlamlı | Silinip gitmek, tükenmek | Suyun çekilip toprağa batması, izin silinmesi, sütün azalması | Kalb yoluyla aşınma ve tükenme yönü öne çıkmıştır; Kur'an'da geçmez |
| [حمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B5.md) | Anlamlı | Kavurmak, sıkışmak | Nohut vb. tanelerin ateşte kavrulup sertleşmesi, daralması | Isı etkisiyle kıvam alma yönünden hedef kökle ortak unsurlar taşır; Kur'an'da geçmez |
| [حصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%85.md) | Anlamlı | Kesmek, engellemek | Bir şeyi kökünden kesip ayırmak, dindirmek | Ayırma ve koparma ekseninde sert müdahale içerir; Kur'an'da geçmez |
| [صمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Şiddetli sıcak olmak | Güneşin ve sıcağın şiddetle vurup yakması, katılaşmak | Yüksek hararet unsuru hedef kökün pota imgesiyle örtüşür; Kur'an'da geçmez |
| [صحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Karaya çalan renk almak | Toz, duman veya güneş sebebiyle rengin kararması veya koyulaşması | Dış tesirle rengin ve katmanın değişmesi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| محص | Merkez | Pürüz ve tortudan arındırma | Bir şeye yapışık olan kusuru şiddetli ısı veya sürtünmeyle söküp ayırma | Cürufu atarak dayanıklı özü parlatmak |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Katışıksız hale gelme | Karışımın içinden ayrışıp tek başına, dupduru kalma | Başka maddelerle karışmış olmaktan kurtulup saf olma |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Pislikten temizlenme | Necaset ve maddî-manevî kirlilikten pak olma | Kirin zıddı olarak temizliği ifade etme |
| [نقى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%8A.md) | Komşu | Ayıklanıp durulma | Seçilerek, ayıklanarak lekesiz ve pürüzsüz hale gelme | Lekeden ve ayıptan berî olma durumu |
| [سبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%83.md) | Komşu | Madeni potada eritme | Madenin kalıba dökülmek üzere ateşte sıvılaştırılması | Saflaştırmadan ziyade eritme ve şekillendirme boyutu |
| [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) | Komşu | Ateşte sınama | Altının saflığını anlamak için ateşe atılması | Ayıklamaktan ziyade deneme ve açığa çıkarma gayesi |
| [شوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%A8.md) | Zıt | Katıştırma ve bozma | Saf bir nesnenin içine yabancı ve değersiz madde karıştırma | Hilenin, tortunun ve saflığı bozan katkının varlığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | محص | خَلَّصَهُ مِنَ العَيْبِ بِالشِّدَّةِ | Ateş veya sürtünme yoluyla yapışık kusurlardan ayıklayıp saflaştırma | Kesin |
| Latince | purgare, defaecare | Temizlemek, arıtmak | Tortuyu ve pisliği giderme yönünü karşılar; şiddetli imtihan ve sürtünme nüansını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | to purge, to refine, to purify | Saflaştırmak, tasfiye etmek | Özellikle madeni ateşte rafine etme ve arındırma yönünü iyi karşılar | Kesin |
| Almanca | läutern, verfeinern | Arıtmak, saflaştırmak | Ateşte cüruftan ayırma ve olgunlaştırma mânâsını yüksek oranda yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | épurer, purifier, raffiner | Katışıklardan arındırmak | Maddî ve manevî tortuların elenmesi sürecini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَلِيُمَحِّصَ | Müminleri günah ve zaaflardan arındırıp saflaştırma | Uhud yenilgisi sonrası müminlerin içsel kusurlarını, gevşekliklerini ve günahlarını ağır tecrübeyle tasfiye etme bağlamı (Âl-i İmrân [3:141](https://lisan.digital/tr/ayet/3:141.md)) |
| وَلِيُمَحِّصَ | Kalplerdeki gizli tortu ve niyet bozukluklarını söküp temizleme | Uhud gününde göğüslerdeki vesveselerin, şüphelerin ve nifak kırıntılarının açığa çıkarılıp ayıklanması bağlamı (Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Musibetler ve ilahî adalet (Mihne ve İbtilâ) | Müminlerin maruz kaldığı yenilgi ve acıların bir ceza mı yoksa derecatı yükselten bir arınma (tathîr) süreci mi olduğu tartışması | Zahirî musibetin özde günah kefareti ve kalbî olgunlaşma vasıtası olması |
| Fıkıh | Hükümlerin illet ve hikmetleri | İmtihan ve zorluk ortamlarında mükellefiyetin hafifletilmesi veya niyetin ihlasa kavuşturulması | Kalpteki niyetin fâsid unsurlardan ayıklanarak ihlas şartının tahakkuku |
| Tefsir | Uhud Savaşı ve ilahî sünnetlerin tecellisi | Küfrün mahvı ([محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md)) ile müminin arınması (محص) arasındaki diyalektik karşıtlığın izahı | Felaketlerin imha edici değil, mümini saflaştırıcı bir pota vazifesi görmesi |
| Hadis | Hastalık ve meşakkatlerin günahlara kefaret olması | Müminin çektiği sıkıntıların, ateşin demirdeki pası gidermesi gibi günahları dökmesi hadisleriyle olan irtibatı | Istırabın dönüştürücü ve temizleyici bir tasfiye mekanizması olarak kavranması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet | Tezkiye ve İhlas | Bâtıl duyguları söküp atma | Nefsin içine yerleşmiş şirk, riya ve dünya sevgisi tortularının sarsıntılarla tasfiyesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve tenkit | Ayıklama ve Tashih | Zayıf ve asılsız bilgiyi eleme | Bilgi kümesindeki rivayet ve zan kırıntılarını eleştirel süzgeçten geçirip saf hakikate ulaşma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve savaş | Kadro arınması ve tasfiye | Güvenilmez unsurların elenmesi | Kriz anlarında münafık ve samimiyetsiz kişilerin ayrışmasıyla çekirdek kadronun tahkim edilmesi | Kesin |
| İktisadi | Emtia ve para | Rafinasyon ve Standardizasyon | Karışımlardan arındırma | Paranın veya madenin ayarını düşüren katkı maddelerinin giderilerek saf değerin korunması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Metalurjik rafinasyon ve süzme (filtrasyon) | Bir maden filizinin yüksek sıcaklıkta eritilerek cürufunun ayrıştırılması veya bir sinyalin gürültüden (noise) arındırılarak saf dalgaya dönüştürülmesi süreci | Kesin |
| Beşeri bilimler | Travma sonrası gelişim ve kriz sosyolojisi | Toplumların veya bireylerin ağır krizler ve çatışmalar sonucunda gevşek yapılarından sıyrılarak daha dirençli, bilinçli ve saf bir kimlik kazanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yüzeysel bir imtihan veya keyfî bir cezalandırma olarak görmek; saflaştırma ve dönüştürme mantığını yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | محص, yok edici değil var kılıcıdır; bünyeyi zayıflatan yabancı ve asalak unsurları yakıp atarak cevherin parlamasını sağlayan ilahî bir ıslah sürecidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uhud gibi musibetleri Allah'ın müminleri terk etmesi veya cezalandırması olarak okumak; yenilginin içinde işleyen arındırıcı ve geleceğe hazırlayıcı pedagojiyi ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kriz, acı, mağlubiyet ve fitne süreçlerine bakışını açıklar. Musibetlerin gayesi müminleri ezmek değil, kalplerini ve saflarını riyadan, sahte özgüvenden ve tortulardan temizlemektir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uhud Savaşı'nın muhasebesini yapan Âl-i İmrân suresi ayetlerinde, cihad, sabır ve ilahî sünnetlerin toplumsal yasalarını bildiren bağlamlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Başarıyı salt zahirî zaferden ibaret sanan, yenilgiyi ise ilahî gazap olarak niteleyen sığ tarih ve kader anlayışını tashih eder; arınmanın ancak potadan geçilerek gerçekleşeceğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Madenin ateşte cürufundan arındırılması, ip veya kirişin ovularak pürüzsüzleştirilip parlatılması.
- Soyut anlam: Varlığın içine karışmış olan ayıp, günah, vesvese ve zaafların çetin tecrübeler vasıtasıyla sökülüp atılması ve özün saflaştırılması.
- Sistematik karşılık: Kriz ve imtihan düzeneği aracılığıyla sistemin entropisini ve parazit unsurlarını temizleyip sistemi optimize eden ilahî tasfiye mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S_t = (M_0 \oplus X) \xrightarrow{\Delta E} M_0 \quad \text{burada} \quad X \xrightarrow{\Delta E} \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M_0$ arı ve saf cevheri (müminin öz fıtratı veya saf maden), $X$ bu cevhere yapışmış olan arızî tortu, günah veya nifak şaibesini temsil eder. Bileşik sistem $(M_0 \oplus X)$ başlangıç durumudur. Sisteme uygulanan yüksek enerji, hararet veya çetin imtihan baskısı $\Delta E$ fonksiyonudur. Bu sürecin sonunda yapışık yabancı unsur $X$ sıfırlanıp tasfiye edilirken ($\emptyset$), geriye saf, dayanıklı ve parlatılmış nihai öz $M_0$ kalır. Bu durum kökün Kur'an'daki arındırma ve kalpleri pürüzsüzleştirme işlevinin dinamik formülüdür.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/ayet/3:141.md) — وَلِيُمَحِّصَ

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Bu; Allah’ın iman edenleri seçmesi, kafirleri mahvetmesi içindir.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/ayet/3:154.md) — وَلِيُمَحِّصَ

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Parlatılmış demirdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والصاد والميم معهما
ح م ص، م ح ص، ص ح م، ص م ح، ح ص م، م ص ح كلهن مستعملات
حمص:
الحَمَصيصُ: بَقْلةٌ دونَ الحُمّاض في الحُمُوضة، طَيِّبة الطَّعْم من أحرار البَقْل تَنْبُتُ في رَمْل عالِح. والحَمْصُ: تَرَجُّح الغُلام على أُرجُوحةٍ من غير أن يُرجَّح، يقال: حَمَصَ. وانحَمَصَ الوَرَمُ: أي سَكَن. وحَمَّصَه الدواء. وحمصتُ القَذاةَ بيَدي: إذا رَفْقتَ بإخراجها من العَيْن مَسْحاً مَسْحاً.
حِمْص: كُورةٌ بالشام أهلها يَمانُون. والحِمِصَّ: جمع الحِمِصَّة، وهو حبَّة القِدْر، قال:
ولا تَعْدُوَنَّ سبيلَ الصَّوابِ		فأرزَنُ من كذِبٍ حمَّصَهْ
محص:
المَحْصُ: خُلُوصُ الشَيء، مَحَصْتُه مَحْصاً: خَلَّصْتُه من كلِّ عَيْب، قال:
يَعتادُ كلَّ طِـمِـرَّةٍ		مَمْحُوصةٍ ومُقَلَّص
والمحْص: العَدْوُ، يقال: خَرَجَ يَمْحَص كأنَّه ظَبْيٌ. والتَمحيصُ: التَطهيرُ من الذُنُوب.
صحم:
الصُحْمةُ: لَون من الغُبرة إلى سَوادٍ قليل. واصحامَّتِ البقلةُ فهي مُصحامَّةٌ: إذا أخَذَتْ ريَّها واشتدَّتْ خُضرتُها. والصَحْماءُ: اسمُ بَقْلةٍ ليسَتْ بشديدة الخُضرة. وبَلْدةٌ صَحْماءُ: ذاتُ اغبِرار، قال الطرماح:
وصَحْماءَ مَغْبَرِّ الحَزابي كأنَّها
مصح:
مَصَحَ الشَيءُ يمصَحُ مُصُوحاً: إذا رسَخَ، من الثَرَى وغيره. والدارُ تمصَحُ: أي تَدْرُسُ فتذهَبُ، قال الطرماح:
قِفا نَسْأَلِ الدِّمَن الماصِحَهْ
وقال:
عَبْلُ الشَّوَى ماصِحةٌ أشاعُرهْ
أيْ رسَخَتْ أصُولُ الأشاعِر حتى أُمِنَتْ الانتِتافَ والانحِصاصَ.
صمح:
صَمَحَه الصَيْفُ: أي: كادَ يُذيب دِماغَه من شِدَّة الحَرِّ. قال أبو زبيد الطائي:
من سُمُومٍ كأنَّها لَفْحُ نارٍ		صَمَحتْها ظَهيرةٌ غَرّاء
وقال ذو الرمة:
إذا صَمَحتْنا الشَمسُ كان مَقيلُنا		سَماوَةَ بَيْتٍ لم يُرَوَّقْ له سِتْرُ
وفي حديث مَقتَل حجر بن عَدِيّ عن أبي عُبَيد في ذِكْر سُمَيَّةَ أُمِّ زِيادٍ: إنَّها لَوطْباءُ شدَيدة الصِماح تُحبُّ النِكاح أيْ شديدة الحرِّ.
ورجلٌ صَمَحْمَحٌ وصَمَحْمَحيٌّ: أي مُجْتَمِعٌ ذو ألواحٍ، وفي السِنِّ: ما بين الثَلاثينَ إلى الأربَعينَ.
حصم:
حَصَمَ الفرس وخَبَجَ الحمار: إذا ضَرَط. والحَصُومُ: الضَرُوط.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الصاد** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح م ص**، **م ح ص**، **ص ح م**، **ص م ح**، **ح ص م**، **م ص ح**: hepsi kullanımdadır.

**حمص**:
**الحَمَصيصُ**: ekşilikte **الحُمّاض**’dan aşağı (daha az) olan bir ot; tadı hoş, otların seçkinlerinden; tuzlu kumda biter. **الحَمْصُ**: oğlanın, kendisi sallanmaksızın bir salıncak üzerinde sallanması; **حَمَصَ** denir. **انحَمَصَ الوَرَمُ**: yani sakinleşti. İlâç onu **حَمَّصَه**. **حمصتُ القَذاةَ بيَدي**: onu gözden çıkarırken yavaş yavaş silerek çıkarmada yumuşak davrandığın zaman.

**حِمْص**: Şam’da bir bölge; halkı Yemenlidir. **الحِمِصَّ**: **الحِمِصَّة**’nin çoğulu; o, tencere tanesidir. Dedi ki:
ولا تَعْدُوَنَّ سبيلَ الصَّوابِ		فأرزَنُ من كذِبٍ **حمَّصَهْ**

**محص**:
**المَحْصُ**: şeyin arınmışlığı. Onu **مَحَصْتُه مَحْصاً**: onu her ayıptan arındırdım. Dedi ki:
يَعتادُ كلَّ طِـمِـرَّةٍ		مَمْحُوصةٍ ومُقَلَّص
Ve **المحْص**: koşmadır; **خَرَجَ يَمْحَص** denir; sanki o bir ceylandır. **التَمحيصُ**: günahlardan arıtma/temizlemedir.

**صحم**:
**الصُحْمةُ**: toz renginden az bir siyahlığa (kadar) bir renktir. **اصحامَّتِ البقلةُ**; o hâlde o **مُصحامَّةٌ**’dir: suyunu aldığı ve yeşilliği şiddetlendiği zaman. **الصَحْماءُ**: yeşilliği şiddetli olmayan bir otun adıdır. **وبَلْدةٌ صَحْماءُ**: tozluluğu olan (belde). Tarmah dedi ki:
وصَحْماءَ مَغْبَرِّ الحَزابي كأنَّها

**مصح**:
**مَصَحَ الشَيءُ يمصَحُ مُصُوحاً**: yerleşip kökleştiği zaman; topraktan ve başkasından. Ve ev **تمصَحُ**: yani silinip yok olur. Tarmah dedi ki:
قِفا نَسْأَلِ الدِّمَن الماصِحَهْ
Ve dedi ki:
عَبْلُ الشَّوَى ماصِحةٌ أشاعُرهْ
Yani, kılların kökleri yerleşti; böylece yolunma ve kökünden çıkarılmadan emin olundu.

**صمح**:
**صَمَحَه الصَيْفُ**: yani, şiddetli sıcaktan beynini neredeyse eritecekti. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi ki:
من سُمُومٍ كأنَّها لَفْحُ نارٍ		صَمَحتْها ظَهيرةٌ غَرّاء
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
إذا صَمَحتْنا الشَمسُ كان مَقيلُنا		سَماوَةَ بَيْتٍ لم يُرَوَّقْ له سِتْرُ
Ve Hacer b. Adiyy’in öldürülmesi hadîsinde, Ebû Ubeyd’den, Ziyâd’ın annesi Sümeyye’nin zikrinde: “O, **لَوطْباءُ**; **شدَيدة الصِماح**; nikâhı sever” (yani şiddetli hararetlidir).

Ve bir adam **صَمَحْمَحٌ** ve **صَمَحْمَحيٌّ**: yani, levhaları olan, toplanmış (yapılı)dır. Ve yaşta: otuz ile kırk arasıdır.

**حصم**:
**حَصَمَ الفرس** ve **خَبَجَ الحمار**: osurduğu zaman. **الحَصُومُ**: çok osuran.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَحَصُ الظبيُ يَمْحَصُ، أي يعدو. ومَحَصَ المذبوحُ برجله، مثل دَحَصَ. ومَحَصْتُ الذهبَ بالنار، إذا خلَّصته ممَّا يشوبه. والتَمْحيصُ: الابْتِلاءُ والاختِبارُ. والمُمْحوصُ والمَحيصُ: الشديدُ الخَلْقِ من الإبل.

##### Türkçe

**مَحَصُ الظبيُ يَمْحَصُ**: yani koşar.

**ومَحَصَ المذبوحُ برجله**: ayağıyla çırpındı; **مثل دَحَصَ**.

**ومَحَصْتُ الذهبَ بالنار**: onu ateşle arıttım; yani onu, ona karışıp onu bulandıran şeyden kurtardığım zaman.

**والتَمْحيصُ**: belâya uğratma ve sınama.

**والمُمْحوصُ والمَحيصُ**: develerden yaratılışı sert olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ص م
حصم ، حمص ، صحم ، صمح ، مصح ، محص : مستعملات .
حصم : قال الليث : حَصَم الفرَسُ ، والحَصُومُ : الضَّرُوط . أبو عُبَيْد عن الأصمعي : يقال : حَصَم بها ، ومَحَصَ بها ، وحَبَجَ بها وخَبَجَ بها بمعنى واحد . ثعلب عن ابن الأعرابي : المِحْصَمَةُ : مِدَقَّةُ الحديد ، قال : والحَصْمَاءُ : الأَتَانُ الخَضَّافَةُ ، وهي الضَّرَّاطة . حمص : قال الليث : الحِمَّصَةُ : حَبَّةُ القِدْرِ ، والجميع الحِمَّص . وروى أبو العَبّاس عن سَلَمَة عن الفرّاء قال : لم يأت على فِعَّل بفتح العَيْن وكسر الفَاءِ إلا قِنَّفٌ وقِلَّفٌ ، وهو الطين المُتَشَقِّق إذا نَضَبَ عنه المَاء وحِمَّصٌ وقِنَّبٌ ، ورجل خِنَّبٌ وخِنّابٌ : طويل . وقال أبو عمرو : قال المبرّد : جاء على فِعِّل جِلّقٌ وحِمَّصٌ ، قال : وأهل البصرة اختاروا حمِّصاً ، وأهل الكوفة اختاروا حِمَّصاً . وقال الليث : حَمَصِيص : بَقْلة دُون الحُمَّاض في الحُمُوضَة ، طيّبةُ الطَّعْم ، تنبُت في رَمْل عالجٍ من أحرار البُقُول . قلت : رأيت الحَمَصِيصَ في جبال الدَّهْنَاءِ وما يَليها ، وهي بَقْلَة جَعْدَةُ الوَرَقِ حامضةٌ ولها ثمرة كثمرة الحُمَّاض ، وطعمُها كطَعْمِه ، وسمعتهم يُشَدِّدُونَ المِيمَ من الحَمصِيصِ ، وكنَّا نأكلُه إذَا أجَمْنَا التمرَ وحلاوَتَه نَتَحَمَّضُ به ونَسْتَطِيبُه ، وقرأت في كتب الأطِبَّاء : حَبٌّ مُحَمَّصٌ يريدون به المقْلُوَّ ، قلت : كأنه مأخوذ من الحَمْصِ ، وهو التَّرَجُّح . قال الليث : الْحَمْصُ أن يَتَرَجَّحَ الغلامُ على الأُرْجُوحَة من غير أن يُرَجِّحَه أَحَدٌ ، يقال : حَمَص حَمْصاً ، قلت : ولم أسمع هذا الحرف لغير الليث . وقال : الوَرَمُ إذا سكن يقال : قد انْحَمَصَ ، وحَمَّصه الدواءُ . وقال غيره : حمَّزَهُ الدواء وحَمَّصَه إذا أَخْرَجَ ما فيه . وفي حديث ذِي الثُّدَيَّةِ المقتول بالنَّهْرَوانِ أنه كانت له ثُدَيَّة مثلُ ثَدْي المرأة ، إذا مُدَّتِ امْتَدَّت ، وإذا تُرِكَتْ تَحَمَّصَت ، قلت : معنى تَحَمَّصَت أي تَقَبَّضَت ، ومنه
قيل للورم إذا انْفَشَّ قد حَمَص وقد حَمَّصَه الدواءُ . وروى أبو عُبَيد عن أبي زيد : إذا سكن وَرَمُ الجرح قيل حَمَص يَحْمُص حُمُوصاً ، وانْحَمَصَ انْحِمَاصاً . وقال الليث : إذا وقعت قَذَاةٌ في العَيْن فَرَفَقْتَ بإخْرَاجِها مَسْحاً رُوَيْداً . قلت : حَمَصْتُها بيدي . قال : وحِمْصُ : كورَةٌ من كُوَر الشأم . عمرو عن أبيه قال : الأَحْمَصُ : اللِّصُّ الذي يسرقُ الحَمائص ، واحِدُها حَمِيصَة ، وهي الشاة المسروقة ، وهي المَحْموصة والحرِيسة . سَلَمَة عن الفرّاء : حمَّص الرجلُ إذا اصطادَ الظِّبَاءَ نصفَ النهارِ . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : المِحْماصُ من النساء : اللِّصَّةُ الحاذِقةُ . محص : قال الليث : المَحْصُ : خُلوصُ الشيء . تقول : مَحَصْتُه مَحْصاً إذا خَلَّصتَه من كل عَيْب وقال رؤبة يصفُ فرَساً : شديدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحُوصُ الشَّوَى كالكَرِّ لا شَخْتٌ ولا فيه لَوَى أراد باللَّوَى العِوَج ، قال : والتَّحميص : التَّطْهيرُ من الذنوب . وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَلِيُمَحِّصَ ? للَّهُ ? لَّذِينَ ءَامَنُواْ ) ( آل عِمرَان : 141 ) يعني يُمَحِّص الذنوب عن الذين آمنوا ، ولم يزد الفرَّاء على هذا . وقال أبو إِسحاق : جعل الله جلّ وعزّ الأيام دُوَلاً بين الناس ليُمَحِّص المؤمنين بما يقع عليهم من قتل أو ألم أو ذهاب مال ، ويَمْحَق الكافرين أي يَستأْصِلُهم . قال : والمَحْصُ في اللغة : التخليص والتَّنْقيَةُ . قال : وسمِعتُ المبرّد يقول : مَحِصَ الحبلُ يَمْحَص مَحْصاً إذا ذهب وبَرُه حتى يَمَّلِصَ ، وحَبْلٌ محِصٌ ومَلِصٌ بمعنى واحد . قال : وتأويل قول الناس : محِّص عنا ذنوبنا أي أَذْهِبْ ما تَعلَّق بنا من الذنوب ، قال : فمعنى قوله : ( وَلِيُمَحِّصَ ? للَّهُ ? لَّذِينَ ءَامَنُواْ ) ( آل عِمرَان : 141 ) أي يخلصهم من الذنوب . قال : ومَحَصَ الظبي يَمْحَصُ إذا عَدَا عَدْواً شديداً ، وكذلك فَحَص الظَّبيُ . قال ويُستحَبُّ من الفرَسِ أن تَمْحَص قوائمُه أي تَخْلُص من الرَّهَلِ . أبو عُبَيد عن أبي عمرو : التَّمْحِيص : الاختبارُ والابتِلاءُ . وقال أبو عُبَيدة : من صفاتِ الخَيْلِ المُمَحَّصُ والمَحْصُ ، فأما المُمَحَّصُ فالشديد الخَلْق ، والأثنَى مُمَحَّصةٌ . وأنشد : مُمَحَّصُ الخَلْقِ وأًى فُرافِصَهْ كلُّ شديدٍ أَسْرَه مُصامِصهْ قال : والمُمَحَّصُ والفُرافِصةُ سواء ، قال : والمَحْصُ بمنزلة المُمَحَّصِ ، والجميع مِحَاصٌ ومَحَصَاتٌ . وأنشد : مَحْصُ الشَّوَى مَعْصوبَةٌ قوائمُه قال : ومعنى مَحْصُ الشَّوَى : قليل اللحم إذا قلت : مَحِصَ كذا ، وأنشد في صفَةِ
فرَس : مَحْصُ المُعَذَّرِ أشْرفَتْ حَجَباتُه ينْضُو السوابقَ زاهِقٌ فَرِدُ وقال غيره : المَمْحوصُ : السِّنانُ المَجْلُوُّ ، وقال أُسامة الهذَليّ : أَشَفُّوا بمَمحوصِ القِطاع فؤادَه والقِطاع : النِّصَال : يصف عَيْراً رُمِيَ بالنصال حتى رقّ فؤادُه من الفزَع . أبو عُبَيد عن أبي عمرو : المَمحُوصُ والمَحِيصُ : البعيرُ الشَّديدُ الخَلْقِ . عمرو عن أبيه قال : الأمْحَصُ : الذي يقبل اعتِذارَ الصّادقِ والكاذب . ويقال للزِّمام الجيِّد الفَتْل مَحِصٌ ومَحْصٌ في الشِّعر ، وأنشد : ومَحصٍ كاسق السَّوْذَقَانِيّ نازَعَت بكَفِّي جَشَّاءُ البُغَامِ خَفوقُ أراد مَحِصَ فخَفّفه ، وهو الزِّمام الشديد الفَتْل ، قال : والخفَوق : التي يَخْفِق مِشفَراها إذا عَدَت . قال ابن عَرَفة : ( وَلِيُمَحِّصَ ? للَّهُ ? لَّذِينَ ءَامَنُواْ ) ( آل عِمرَان : 141 ) أي يَبتليهم . قال : ومعنى التمحيص النقص . يقال محَّص الله عنك ذُنوبَك أي نقَّصَها : فسمَّى الله ما أصاب المسلمين من بلاء تمحيصاً ، لأنه ينْقُصُ به ذنوبهم ، وسماه الله من الكافرين مَحْقاً . قال أبو منصور : مَحَصْتُ العَقَبَ من الشّحْم إذا نَقّيتَه منه لِتَفْتله وتَرا وأراد أنه يخلصهم من الذنوب . قال : ويقال : مَحَصتُ الذهبَ بالنار . وفرس ممحوص القوائم : إذا خلص من الرَّهَل . صحم : قال الليث : الصُّحْمَةُ : لون من الغُبرة إلى سواد قليل . وبلدة صَحْماء : ذات اغبرار ، وإذا أخذت البَقْلَةُ رِيَّها ، واشتدت خُضْرتها ، قيل : اصحامّت فهي مُصحامَّة . قال : والصحماء : بقلة ليست بشديدة الخُضْرة . أبو عُبَيد عن الأصمعي : سواد إلى الصُّفرَة وقال شمر في باب الفيافي : الغَبْراءُ والصَّحماءُ : في ألوانها بين الغُبْرَة والصّحْمَة : قال والصُّحْمةُ حُمرةٌ في بياض ويقال : صُفْرَةٌ في بياض وقال الطِّرمّاح يصف فَلاَة : وصحماءَ أشباهِ الحَزَابيّ ما يُرَى بها ساربٌ غيرُ القَطَا المُتَرَاطِنِ عمرو عن أبيه قال : الأصْحَمُ : الأسود الحالكُ . أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : حَنَأَت الأرض تَحنأ ، وهي حانئة إذا اخضَرَّت والتَفَّ نَبْتُها . قال : وإذا أدبر المطر وتَغَيَّر نَبْتُها قيل اصْحَامَّت فهي مُصحامَّة . قال أبو منصور : وهذا أصح مما قاله الليث ، وقال لبيد في نعت الحَمير : وصُحْمٍ صِيَامٍ بين صَمْدٍ ورِجْلَةٍ صمح : قال الليث : صَمَحَهُ الصَّيف إذا كاد يذيب دماغه من شدة الحرِّ .
وقال الطرماح يصف كانِساً من البَقَر : يَذِيلُ إذا نَسَمَ الأَبْرَدانْ ويُخْدِرُ بالصَّرَّة الصامِحَه والصَّرَّةُ : شِدَّة الحَرِّ ، والصَّامِحَةُ : التي تؤلم الدِّماغَ بِشِدَّة حَرِّها . أبو عُبَيد عن الأصمعي قال : الصَّمَحْمَحُ من الرجال : الشديد ، وكذلك الدَّمَكْمَكُ ، وقال الليث : هو المجتمع ذو الألْوَاحِ وهو في السِّنِّ ما بين الثلاثين إلى الأربعين . وقال غيره : حافِرٌ صَمُوحٌ أي شديدٌ ، وقد صمَح صُمُوحاً ، وقال أبو النَّجم : لا يتَشَكَّى الحافِرَ الصّمُوحا يَلْتَحْن وجْهاً بالحصَى مَلْتُوَحا وقال أبو وَجْزَةَ : زِبَنّون صَمَّاحون رَكْزَ المُصامح يقول : مَن شادّهم شادّوه فغلبوه . أبو عُبَيد عن الأصمعي : الصِّمْحَاءَةُ والحِزْباءَةُ : الأرضُ الغَليظَةُ ، وجمعها الصِّمْحاءُ والحِزْباءُ . ثعلب عن سَلَمَة عن الفراء قال : الصُّمَاحِيُّ مأخوذ من الصَّمَاحِ : وهو الصُّنَان وأنشد : ساكِنَاتُ العقيق أشْهَى إلى النَّف سِ من الساكِنَاتِ دُورَ دِمَشْقِ يَتَضَوَّعْنَ لو تَضَمَّخْن بالمِسْ ك صُمَاحاً كأنّه رِيحُ مَرْقِ والمَرْقُ : الإهابُ المُنْتِن ، وأَنشد الأصمعي في صفة ماتح : إذا بَدَا منه صُماحُ الصَّمح وفاض عِطْفَاه بِماءٍ سَفْح وقال : صَمَحْتُ فلاناً أصْمَحُه صَمْحاً إذا غلَّظت له في مسئلة أو غير ذلك . عمرو عن أبيه قال : الأصْمَح : الذي يتعمَّد رؤوس الأبطال بالنَّقْفِ والضَّرْب لشجاعته : وقال العجّاج : ذُوقي عُقَيْدُ وقْعَةَ السِّلاحِ والدَّاءُ قد يُطلَبُ بالصُّماحِ ويروي : يُبْرَأُ في تفسيره . عُقَيْد : قبيلة من بَجيلَة في بكر بن وائل ، وقوله : بالصُّماح أي بالكَيّ ، يقول : آخر الدواء الكَي . قال أبو منصور : الصُّماحُ أخذ من قولهم : صَمَحَتْهُ الشَّمْسُ إذا آلمت دماغه بشِدَّة حَرَّها . مصح : قال الليث : مَصَحَ النَّدى يَمْصَحُ مُصوحاً إذا رسخ في الثَّرى ، والدَّارُ تمصَحُ مُصوحاً أي تَدْرُسُ ، وقال الطِّرِمَّاحُ : قِفَا نَسَلُ الدِّمَنَ المَاصِحَه وهل هِيَ إن سُئِلَتْ بائحه ومَصَحَت أَشَاعِرُ الفَرَسِ إذا رَسَخَت أصولها حتى أُمِنَت أن تُنْتَتَفَ أو تَنْحَصَّ ، وأنشد : عَبْلُ الشَّوَى ماصِحَةٌ أَشَاعره ابن الأعرابي : مَصَحَ الضَّرْع مُصُوحاً إذا ذهب لَبَنُه ، وقال ذو الرُّمَّة : . . . والهَجْرُ بالآل يَمْصَحُ وقال أبو عمرو : مَصَعَ لَبَنُ النَّاقَة ومصح إذا ولَّى مُصُوحاً ومُصُوعاً . قال : والأَمْصَحُ : الظّلُّ النَّاقِصُ .
وقال أبو زيد : مَصَحَ الثَّرى مُصُوحاً إذا رسخ في الأرض . أبو عُبَيْد عن الأصْمعي : محِص بِهَا وحَصَمَ بِهَا إذا ضَرِط .

##### Türkçe

ح ص م
**حصم** ، **حمص** ، **صحم** ، **صمح** ، **مصح** ، **محص** : kullanılagelenlerdir.

**حصم** : Leys dedi: **حَصَم** at, ve **الحَصُومُ**: çok osuran. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: denir ki: **حَصَم** onunla, ve **مَحَصَ** onunla, ve **حَبَجَ** onunla ve **خَبَجَ** onunla; tek bir anlamdadır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المِحْصَمَةُ**: demirin tokmağı; dedi: ve **الحَصْمَاءُ**: çok osuran dişi eşek; o, çok osurandır.

**حمص** : Leys dedi: **الحِمَّصَةُ**: tencere tanesi (tanecik); hepsi **الحِمَّص**. Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **فِعَّل** vezninde, **العَيْن**’in fethası ve **الفَاءِ**’ın kesrası üzere, ancak **قِنَّفٌ** ve **قِلَّفٌ** geldi; o, su ondan çekilince çatlayan çamurdur; ve **حِمَّصٌ** ve **قِنَّبٌ**; ve **خِنَّبٌ** ve **خِنّابٌ** adam: uzun. Ebû Amr dedi: Müberred dedi: **فِعِّل** vezninde **جِلّقٌ** ve **حِمَّصٌ** geldi; dedi: Basra ehli **حمِّصاً**’ı seçti, Kûfe ehli **حِمَّصاً**’ı seçti. Leys dedi: **حَمَصِيص**: ekşilikte **الحُمَّاض**’dan aşağı bir ot; tadı hoş; **عالج** kumunda, otların serbest olanlarından biter. Dedim: **الحَمَصِيصَ**’i **الدَّهْنَاءِ** dağlarında ve ona bitişik olanlarda gördüm; o, yaprağı kıvırcık, ekşi bir ottur; ve **الحُمَّاض**’ın meyvesi gibi bir meyvesi vardır; tadı onun tadı gibidir. Onların **الحَمصِيصِ**’ten **المِيمَ**’i şeddeli yaptıklarını işittim; ve biz, hurmayı ve tatlılığını bıktığımızda onu yerdik; onunla ekşilenir ve onu hoş bulurduk. Tabiplerin kitaplarında okudum: **حَبٌّ مُحَمَّصٌ**; bununla kızartılmışı isterler. Dedim: sanki **الحَمْصِ**’tan alınmıştır; o da sallanmadır. Leys dedi: **الْحَمْصُ**: oğlanın, bir kimse onu sallamaksızın salıncak üzerinde sallanmasıdır; denir: **حَمَص** **حَمْصاً**. Dedim: Bu harfi Leys’ten başkası için işitmedim. Ve dedi: şişlik sakinleşince denir: **قد انْحَمَصَ**; ve ilâç onu **حَمَّصه**. Başkası dedi: ilâç onu **حمَّزَهُ** ve onu **حَمَّصَه**; içindekini çıkardığı zaman. Nehrevan’da öldürülen **ذِي الثُّدَيَّةِ** hadîsinde: onun, kadının memesi gibi bir memesi vardı; uzatılınca uzardı, bırakılınca **تَحَمَّصَت**. Dedim: **تَحَمَّصَت**’in anlamı, yani büzüldü; ve ondan dolayı, şişlik sönüp yayıldığı zaman: **قد حَمَص** denildi; ve ilâç onu **حَمَّصَه**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den rivayet etti: yara şişliği sakinleşince denir: **حَمَص** **يَحْمُص** **حُمُوصاً**; ve **انْحَمَصَ** **انْحِمَاصاً**. Leys dedi: göze bir çöp düşerse, onu çıkarmada yumuşak davranırsın; yavaşça silerek. Dedim: onu elimle **حَمَصْتُها**. Dedi: ve **حِمْصُ**: Şam’ın bölgelerinden bir bölgedir. Amr, babasından dedi: **الأَحْمَصُ**: **الحَمائص**’ı çalan hırsızdır; onun teki **حَمِيصَة**; o, çalınmış koyundur; o, **المَحْموصة** ve **الحرِيسة**’dir. Seleme, Ferrâ’dan: adam, gün ortasında ceylan avladığı zaman **حمَّص** eder. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: kadınlardan **المِحْماصُ**: mahir hırsız kadındır.

**محص** : Leys dedi: **المَحْصُ**: şeyin arınmışlığıdır. Dersin: onu **مَحَصْتُه** **مَحْصاً**; her ayıptan onu arındırdığın zaman. Rü’be, bir atı vasfederek dedi:
شديدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحُوصُ الشَّوَى
كالكَرِّ لا شَخْتٌ ولا فيه لَوَى
**اللَّوَى** ile eğriliği kastetti. Dedi: ve **التَّحميص**: günahlardan arıtmadır. Ferrâ, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında dedi: ( **وَلِيُمَحِّصَ ? للَّهُ ? لَّذِينَ ءَامَنُواْ** ) ( Âl-i İmrân: 141 ); yani, iman edenlerden günahları arındırır; Ferrâ bunun üzerine bir şey artırmadı. Ebû İshâk dedi: Allah aziz ve celil, günleri insanlar arasında döndürdü ki, müminleri, üzerlerine gelen öldürme veya acı veya malın gitmesiyle **يُمَحِّص** etsin; ve kâfirleri **يَمْحَق** etsin; yani onları kökünden kessin. Dedi: ve dilde **المَحْصُ**: arındırma ve temizlemedir. Dedi: Müberred’i şöyle derken işittim: ip **مَحِصَ** eder, **يَمْحَص** **مَحْصاً**; tüyü gidince, ta ki kayganlaşsın; ve **حَبْلٌ محِصٌ** ve **مَلِصٌ** tek bir anlamdadır. Dedi: insanların sözünün te’vili: “bizden günahlarımızı **محِّص** et” yani bize ilişen günahlardan olanı gider. Dedi: O halde onun sözünün anlamı: ( **وَلِيُمَحِّصَ ? للَّهُ ? لَّذِينَ ءَامَنُواْ** ) ( Âl-i İmrân: 141 ) yani onları günahlardan arındırır. Dedi: ceylan **مَحَصَ** eder, **يَمْحَصُ**; şiddetli bir koşuşla koştuğu zaman; ve aynı şekilde ceylan **فَحَص** eder. Dedi: attan, ayaklarının **تَمْحَص** etmesi müstehabdır; yani gevşeklikten arınması. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّمْحِيص**: sınama ve imtihandır. Ebû Ubeyde dedi: atların sıfatlarındandır: **المُمَحَّصُ** ve **المَحْصُ**; **المُمَحَّصُ** ise yaratılışı güçlü olandır; ve iki yaşındaki dişi deve **مُمَحَّصةٌ**’dır. Ve inşad etti:
مُمَحَّصُ الخَلْقِ وأًى فُرافِصَهْ
كلُّ شديدٍ أَسْرَه مُصامِصهْ
Dedi: **المُمَحَّصُ** ile **الفُرافِصةُ** birdir. Dedi: ve **المَحْصُ** **المُمَحَّصِ** menzilesindedir; hepsi **مِحَاصٌ** ve **مَحَصَاتٌ**. Ve inşad etti:
مَحْصُ الشَّوَى مَعْصوبَةٌ قوائمُه
Dedi: **مَحْصُ الشَّوَى**’nın anlamı: etçe az; “şu **مَحِصَ** oldu” dediğin zaman. Ve sıfatında inşad etti:
فرَس : مَحْصُ المُعَذَّرِ أشْرفَتْ حَجَباتُه
ينْضُو السوابقَ زاهِقٌ فَرِدُ
Başkası dedi: **المَمْحوصُ**: cilalanmış mızrak ucudur. Üsâme el-Hüzelî dedi:
أَشَفُّوا بمَمحوصِ القِطاع فؤادَه
ve **القِطاع**: ok uçlarıdır; ok uçlarıyla vurulmuş bir yaban eşeğini vasfeder; ta ki korkudan yüreği inceldi. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَمحُوصُ** ve **المَحِيصُ**: yaratılışı güçlü devedir. Amr, babasından dedi: **الأمْحَصُ**: doğru sözlünün ve yalancının özrünü kabul edendir. Ve iyi bükümlü yulara şiirde **مَحِصٌ** ve **مَحْصٌ** denir. Ve inşad etti:
ومَحصٍ كاسق السَّوْذَقَانِيّ
نازَعَت بكَفِّي جَشَّاءُ البُغَامِ خَفوقُ
**مَحِصَ**’ı kastetti de hafifletti; o, bükümü şiddetli yulardır. Dedi: ve **الخفَوق**: koştuğu zaman iki dudağı çarpan dişidir. İbn Arafe dedi: ( **وَلِيُمَحِّصَ ? للَّهُ ? لَّذِينَ ءَامَنُواْ** ) ( Âl-i İmrân: 141 ) yani onları imtihan eder. Dedi: ve **التمحيص**’in anlamı eksiltmedir. Denir: Allah senden günahlarını **محَّص** etti; yani onları eksiltti. Allah, Müslümanlara isabet eden belayı **تمحيصاً** diye adlandırdı; çünkü onunla günahlarını eksiltir; kâfirlerden olanı da **مَحْقاً** diye adlandırdı. Ebû Mansûr dedi: onu bükmek için, içindeki kiri temizleyip ondan arındırdığın zaman, yağı sinirden **مَحَصْتُ**. Ve onun, onları günahlardan arındıracağını kastetti. Dedi: ve denir: altını ateşle **مَحَصتُ**. Ve ayakları **ممحوص** olan at: gevşeklikten arındığı zaman.

**صحم** : Leys dedi: **الصُّحْمَةُ**: toz renginden az bir siyahlığa doğru bir renktir. Ve **صَحْماء** belde: tozluluğu olan. Ve ot, suyunu alınca ve yeşilliği kuvvetlenince denir: **اصحامّت**; o halde o **مُصحامَّة**’dir. Dedi: ve **الصحماء**: yeşilliği kuvvetli olmayan bir ottur. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: sarılığa doğru bir siyahlık. Şemmer, çöller babında dedi: **الغَبْراءُ** ve **الصَّحماءُ**: renklerinde, **الغُبْرَة** ile **الصّحْمَة** arasında. Dedi: ve **الصُّحْمةُ**: beyazlık içinde bir kızıllıktır; ve denir: beyazlık içinde bir sarılıktır. Tırimmâh, bir çölü vasfederek dedi:
وصحماءَ أشباهِ الحَزَابيّ ما يُرَى
بها ساربٌ غيرُ القَطَا المُتَرَاطِنِ
Amr, babasından dedi: **الأصْحَمُ**: koyu siyah. Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: yer **حَنَأَت** eder, **تَحنأ**; o **حانئة**’dir; yeşerdiği ve bitkisi sarılıp sıklaştığı zaman. Dedi: yağmur geri dönüp bitkisi değişince denir: **اصْحَامَّت**; o halde o **مُصحامَّة**’dir. Ebû Mansûr dedi: bu, Leys’in dediğinden daha doğrudur. Lebîd, eşekleri niteleyerek dedi:
وصُحْمٍ صِيَامٍ بين صَمْدٍ ورِجْلَةٍ

**صمح** : Leys dedi: yaz onu **صَمَحَهُ**; sıcağın şiddetinden beynini neredeyse eritecek olduğu zaman.
Tırimmâh, sığırdan bir barınaklıyı vasfederek dedi:
يَذِيلُ إذا نَسَمَ الأَبْرَدانْ
ويُخْدِرُ بالصَّرَّة الصامِحَه
ve **الصَّرَّةُ**: sıcağın şiddetidir; ve **الصَّامِحَةُ**: sıcağının şiddetiyle beyni ağrıtan. Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi: erkeklerden **الصَّمَحْمَحُ**: güçlü; ve aynı şekilde **الدَّمَكْمَكُ**. Leys dedi: o, levhaları olan toplu (iri) olandır; ve yaşta otuz ile kırk arasındadır. Başkası dedi: **حافِرٌ صَمُوحٌ** yani güçlü; ve **صمَح** **صُمُوحاً** etmiştir. Ebû’n-Necm dedi:
لا يتَشَكَّى الحافِرَ الصّمُوحا
يَلْتَحْن وجْهاً بالحصَى مَلْتُوَحا
Ebû Vecze dedi:
زِبَنّون صَمَّاحون رَكْزَ المُصامح
der ki: kim onlarla çekişirse, onunla çekişirler de onu yenerler. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الصِّمْحَاءَةُ** ve **الحِزْباءَةُ**: kaba toprak; çoğulu **الصِّمْحاءُ** ve **الحِزْباءُ**. Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan dedi: **الصُّمَاحِيُّ** **الصَّمَاحِ**’tan alınmıştır; o da **الصُّنَان**’dır. Ve inşad etti:
ساكِنَاتُ العقيق أشْهَى إلى النَّف
سِ من الساكِنَاتِ دُورَ دِمَشْقِ
يَتَضَوَّعْنَ لو تَضَمَّخْن بالمِسْ
ك صُمَاحاً كأنّه رِيحُ مَرْقِ
ve **المَرْقُ**: kokmuş deridir. Asmaî, bir su çekenin vasfında inşad etti:
إذا بَدَا منه صُماحُ الصَّمح
وفاض عِطْفَاه بِماءٍ سَفْح
Ve dedi: birine, bir istek veya başka bir şeyde sert davrandığın zaman, onu **صَمَحْتُ**; **أصْمَحُه** **صَمْحاً**. Amr, babasından dedi: **الأصْمَح**: yiğitliğinden dolayı, kahramanların başlarını yarma ve vurma ile hedefleyendir. Ve A‘câc dedi:
ذُوقي عُقَيْدُ وقْعَةَ السِّلاحِ
والدَّاءُ قد يُطلَبُ بالصُّماحِ
ve rivayet edilir: **يُبْرَأُ**; tefsirinde. **عُقَيْد**: Bekr b. Vâil’de Becîle’den bir kabiledir. Ve onun sözü: **بالصُّماح** yani dağlama ile; der ki: ilacın sonu dağlamadır. Ebû Mansûr dedi: **الصُّماحُ**, onların sözünden alınmıştır: güneş onu **صَمَحَتْهُ**; sıcağının şiddetiyle beynini ağrıttığı zaman.

**مصح** : Leys dedi: çiy **مَصَحَ** eder, **يَمْصَحُ** **مُصوحاً**; toprağa yerleştiği zaman. Ve ev **تمصَحُ** **مُصوحاً**; yani silinir (izleri yok olur). Tırimmâh dedi:
قِفَا نَسَلُ الدِّمَنَ المَاصِحَه
وهل هِيَ إن سُئِلَتْ بائحه
Atın yele kılları **مَصَحَت**; kökleri yerleştiği zaman; ta ki koparılmaktan veya yolunmaktan emin olunsun. Ve inşad etti:
عَبْلُ الشَّوَى ماصِحَةٌ أَشَاعره
İbnü’l-A‘râbî: meme **مَصَحَ** eder, **مُصُوحاً**; sütü gittiği zaman. Zü’r-Rumme dedi: … ve serapla ayrılık **يَمْصَحُ**. Ebû Amr dedi: dişi devenin sütü **مَصَعَ** eder ve **مصح** eder; **مُصُوحاً** ve **مُصُوعاً** olarak döndüğü (çekildiği) zaman. Dedi: ve **الأَمْصَحُ**: eksik gölgedir.
Ebû Zeyd dedi: toprak **مَصَحَ** eder, **مُصُوحاً**; yere yerleştiği zaman. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **محِص بِهَا** ve **حَصَمَ بِهَا**; osurduğu zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والحاء وما يثلثهما)
(محز)  الميم والحاء والزاء ليس بشيء، على أنهم يقولون: المَحْز: النِّكاح، ومَحَزَها مَحْزاً.
(محش)  الميم والحاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إحراق النار شيئاً حتى ينسحِجَ جِلدُه. يقال: مَحَشَت النارُ الشيءَ تَمْحَشُه. وامتَحَشَ الخبزُ: احتَرق. وروى ابنُ السِّكِّيت: أمْحَشَهُ الحَرُّ. ويقال: امتحَشَ، إذا غَضِب؛ ومعناه أنَّ الغضبَ لحرارته بَلَغَ ذلك المبلغ، كأنّه أحرَق. ويقال للسّنَة الجدْب: قد أمْحَشَت كلَّ شيء. فأمّا قولُ النابغة:
جَمِّع مِحَاشَكَ يا يزيدُ، فإنَّني *** أعددت يربوعاً لكم وتميما([1])فقالوا: معناه جَمِّعْ هذه القبائل، وكانوا قبائلَ تحالَفُوا بالنّار.
ومما قِيس على هذا مَحَشَ وجهَه بالسّيف مَحشَةً: ضربَه فقَشَرَ الجلد([2]). ومرَّتْ غِرَارةٌ فمَحَشَتْني، أي سَحَجَتْنِي.
(محص)  الميم والحاء والصَّاد أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تخليصِ شيء* وتنقيته. ومَحَصه مَحْصاً: خلَّصه من كل عيبٍ. [و] مَحَصَ الله العبدَ من الذَّنْب: طهَّرَه منه ونقّاه، ومَحَّصَهُ([3]). قال الله تعالى: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [آل عمران 141]. ومَحّصْتُ الذّهب بالنّار: خلّصته من الشَّوب. وقولهم: فرسٌ مُمَحَّص يقولون: إنّه الشديد الخَلْق وقياسُه عندنا أنّه البرِيء من العيوب، وكذلك المَحِص من الحِبال والأوتار([4]): ما مُحِص حتى ذهب زئِبرهُ ولانَ. قال الهُذَلي([5]):
لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])(محض)  الميم والحاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوص الشّيء. منه اللبن المَحْض: الخالص؛ وعربيٌّ محض. والمَحْض يشتقُّ منه مَحَضْتُهُمْ: سقيتُهم ذلك. وامتَحَضْتُ أنا: شرِبت المَحْض. وأمحضْتُك الحديثَ: صَدَقْتُكَه. وكذا النصيحة [و] الوُدّ. قال:
قُلْ لِلْغَواني أما فيكُنَّ فاتكةٌ *** تَعلُو اللّئيم بضربٍ فيه إمحاضُ([7])(محق)  الميم والحاء والقاف كلماتٌ تدلُّ على نُقصان. ومَحَقه: نَقصه. وكلُّ شيء نَقَصَ وُصِف بهذا. والمحَاق([8]): آخِر الشَّهر إذا تمحَّق الهِلال. ومَحَقه الله: ذهَب ببَركتِه([9]). وقال قوم: أمْحَقَه؛ وهو رديء. وقال أبو عمرو: الإمحاق أن يَهلِك كمحاقِ الهلال. وقولهم: ماحِقُ الصَّيف: شِدَّة حَرِّه، أي إنّه بشدَّة الحرِّ يمحَق النبات، أي يُوبِسُه، ويذهبُ به، وقال ابن دريد([10])، في قول القائل([11]):
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
إنه ليس من المحق، إنما هو مفعول من حُقْت أَحُوق وحِقت أَحيق، أي دَلكت وملَّست.
(محك)  الميم والحاء والكاف كلمةٌ واحدة. المَحْكُ: التَّمادي واللَّجاج. وتماحَكَ الخصمانِ: تلاجَّا. وهو مَحِكٌ.
(محل)  الميم والحاء واللام أصلٌ صحيح له معنيانِ: أحدهما قِلّة الخير، والآخَر الوِشاية والسِّعاية.
فالمَحْل: انقطاع المطر ويُبْس الأرضِ من الكلأ. يقال: أرضٌ مُحُول، على فُعُول بالجمع. قال الخليل: يحمل ذلك على المواضع. وأمْحَلَت فهي مُمْحِل. وأمْحَل القوم. وزمانٌ ماحِل.
والمعنى الآخَرَ مَحَل به، إذا سعَى به. وفي الدعاء: "لا تجعل القرآنَ بنا ماحلا"، أي لا تجعله يَشهد عندك علينا بتركنا اتِّباعَه، أي اجعَلْنا ممّن يتبع القرآن ويعَمَل به.
وما يُبايِن هذين المعنيين: لبنٌ مُمَحَّل، محَّله القوم، أي حَقَنوه.
(محن)  الميم والحاء والنون كلماتٌ ثلاثُ على غير قياس.
الأولى المَحْن: الاختبار. ومَحَنَه وامتحنه.
والثانية: أتيتُه فما مَحَنني شيئاً، أي ما أعطانيه.
والثالثة مَحَنه سَوطاً: ضربَه.
(محو)  الميم والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على الذَّهاب بالشيء. ومَحَتِ الرِّيحُ السحابَ: ذهبَتْ به. وتسمَّى الشّمالُ مَحْوَة، لأنّها تَمحو السَّحاب. ومَحَوْت الكتابَ([12]) أَمْحُوه مَحْواً. وامَّحَى الشّيءُ: ذهب أثرُه، كذلك امْتَحَى.
(محت)  الميم والحاء والتاء ليس بأصل، إنّما هو مقلوب. يقولون: المَحْت: الشَّديد من كلِّ شيء. ويومٌ مَحْتٌ: شديدُ الحر. والأصل الحَمْتُ.
(محج)  الميم والحاء والجيم. يقولون: مَحَجت الأرضَ الرِّيحُ: مسحت التُّرابَ عنها. ومَحَجْتُ اللَّحمَ: قشَرته. قال الخليل: والمَحْج: مسحُ شيءٍ عن شيء. قال ابن دريد([13]): ومَحَجت الأديمَ والحبْلَ، إذا دلكته لِيَلين. قال: وماحَجْتُه مُماحجةً ومِحاجاً، إذا ماطَلته. وإن صحَّ الباب فأصله المَسْح.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 70 واللسان (محش). ويزيد هذا هو يزيد بن أبي حارثة بن سنان، ابن أخي هرم بن سنان. وكان قد تزوج بنت النابغة ثم طلقها. وتميم هذه هي تميم بن ضبة بن عذرة بن سعد بن ذبيان، وليست تميم بن مر، شرح ديوان النابغة للبطليوسي.
([2]) في الأصل: "قشعر الجلد"، صوابه في المجمل.
([3]) أي يقال بتخفيف الحاء وتشديدها أيضاً.
([4]) في الأصل: "الجبال والأوتاد".
([5]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 185). وأنشده في اللسان (ورك، حدل) بدون نسبة.
([6]) روايته في اللسان (حدل): "من الثور حن"، وقال: "أي من عقب الثور".
          و "مطي" هي أيضاً رواية المجمل واللسان (ورك)، قال في اللسان: "أراد مطي فأسكن الحركة"، ووراية الديوان: "إذا مط".
([7]) وكذا أنشده في المجمل والجمهرة (2: 169) بدون نسبة.
([8]) المحاق، بتثليث الميم.
([9]) في الأصل: "بتركته".
([10]) الجمهرة (2: 182).
([11]) هو المفضل النكري، كما في اللسان (محق) والأصمعيات 54. والبيت في المجمل والجمهرة بدون نسبة. ورواية الأصمعيات:
يهزهز صعدة جرداء فيها *** سنان الموت أو قرن محيق
([12]) في الأصل: "ومحوت الكتاب أثره".
([13]) الجمهرة (2: 59).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**محز**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **المَحْز**: nikâh; ve **مَحَزَها** onu **مَحْزاً** (nikâhladı).

(**محش**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; ateşin bir şeyi, derisi sıyrılıp aşınıncaya kadar yakmasına delâlet eder. Denir: **مَحَشَت** ateş, şeyi; onu **تَمْحَشُه**. Ve **امتَحَشَ** ekmek: yandı. İbnü’s-Sikkît rivayet etti: **أمْحَشَهُ** sıcak onu (yaktı). Ve denir: **امتحَشَ**; öfkelendiği zaman; manası, öfkenin hararetiyle o mertebeye ulaşmasıdır; sanki yakmış gibidir. Ve kıtlık senesine denir: “Her şeyi **أمْحَشَت**.” Nâbiga’nın sözüne gelince:

جَمِّع مِحَاشَكَ يا يزيدُ، فإنَّني *** أعددت يربوعاً لكم وتميما([1])

Dediler ki: manası “Bu kabileleri topla”dır; ve onlar ateşle antlaşmış kabilelerdi.

Buna kıyas edilenlerdendir: **مَحَشَ** yüzünü kılıçla **مَحشَةً**: ona vurdu da deriyi soydu([2]). Ve bir çuval geçti de beni **مَحَشَتْ**; yani beni sıyırdı.

(**محص**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الصَّاد** tek bir sahih asıldır; bir şeyi arıtıp temizlemeye delâlet eder. Ve **مَحَصه** onu **مَحْصاً**: onu her ayıptan arıttı. Ve Allah kulunu günahtan **مَحَصَ**: onu ondan temizledi ve arıttı; ve onu **مَحَّصَهُ**([3]). Allah Teâlâ dedi: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [Âl-i İmrân 141]. Ve ben altını ateşle **مَحّصْتُ**: onu karışımdan arıttım. Ve onların sözü: **فرسٌ مُمَحَّص**; derler ki: o, yaratılışı pek sağlam olandır; ve onun kıyası bize göre ayıplardan beri olandır. Ve yine iplerden ve kirişlerden **المَحِص**([4]): tüyü gidip yumuşayıncaya kadar arıtılmış olan. Hüzeli([5]) dedi:

لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])

(**محض**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الضاد** bir kelimedir; şeyin hâlis olmasına delâlet eder. Ondandır: **اللبن المَحْض**: hâlis (süt); ve **عربيٌّ محض**. Ve **المَحْض** ondan türetilir: **مَحَضْتُهُمْ**: onlara onu içirdim. Ve ben **امتَحَضْتُ**: **المَحْض** içtim. Ve sana sözü **أمحضْتُك**: sana onu doğru söyledim. Ve yine nasihat [ve] sevgi. Dedi:

قُلْ لِلْغَواني أما فيكُنَّ فاتكةٌ *** تَعلُو اللّئيم بضربٍ فيه إمحاضُ([7])

(**محق**)  **الميم** ve **الحاء** ve **القاف** eksilmeye delâlet eden kelimelerdir. Ve onu **مَحَقه**: onu eksiltti. Eksilen her şey bununla vasfedilir. Ve **المحَاق**([8]): ayın sonu; hilâl **تمحَّق** olduğu zaman. Ve Allah onu **مَحَقه**: bereketini giderdi([9]). Bir kavim dedi: **أمْحَقَه**; ve o kötüdür. Ebû Amr dedi: **الإمحاق** hilâlin **محاق**ı gibi helâk olmaktır. Ve onların sözü: **ماحِقُ الصَّيف**: sıcağının şiddeti; yani o, sıcağın şiddetiyle bitkiyi **يمحَق** eder; yani onu kurutur ve onu giderir. İbn Düreyd([10]) dedi, söyleyenin([11]) sözü hakkında:

يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ

O, **المحق**tan değildir; ancak **حُقْت أَحُوق** ve **حِقت أَحيق**’ten mef‘ûldür; yani ovaladım ve dümdüzledim.

(**محك**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir. **المَحْكُ**: sürdürme ve inat. İki hasım **تماحَكَ**: inatlaştılar. Ve o **مَحِكٌ**dur.

(**محل**)  **الميم** ve **الحاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; iki manası vardır: birincisi hayrın azlığı, diğeri gammazlık ve koğuculuk.

**المَحْل**: yağmurun kesilmesi ve yerin ottan kurumasıdır. Denir: **أرضٌ مُحُول**; cem‘de **فُعُول** üzere. Halîl dedi: bu, mekânlara hamledilir. Ve **أمْحَلَت**; o hâlde o **مُمْحِل**dir. Ve kavim **أمْحَل** etti. Ve zaman **ماحِل**dir.

Diğer mana: onunla **مَحَل** etti; yani onunla koğuculuk yaptı. Duada: “**لا تجعل القرآنَ بنا ماحلا**”; yani onu, onu izlemeyi terk edişimiz sebebiyle katında aleyhimize şahit kılma; yani bizi Kur’ân’a uyan ve onunla amel edenlerden kıl.

Bu iki manadan ayrılan şey: **لبنٌ مُمَحَّل**; kavim onu **محَّله**; yani onu (suç isnadı için) şişirdiler/şırınga ettiler (hakn ettiler).

(**محن**)  **الميم** ve **الحاء** ve **النون** kıyasa aykırı üç kelimedir.

Birincisi **المَحْن**: imtihan. Ve onu **مَحَنَه** ve onu **امتحنه**.

İkincisi: Ona geldim de bana hiçbir şey **مَحَنني** etmedi; yani bana onu vermedi.

Üçüncüsü: Ona bir kamçı **مَحَنه**: ona vurdu.

(**محو**)  **الميم** ve **الحاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyi gidermeye delâlet eder. **مَحَتِ** rüzgâr bulutu: onu götürdü. Ve kuzey rüzgârına **مَحْوَة** denir; çünkü o bulutu siler. Ve kitabı **مَحَوْت**([12]) onu **أَمْحُوه** **مَحْواً**. Ve şey **امَّحَى**: izi gitti; yine **امْتَحَى** böyledir.

(**محت**)  **الميم** ve **الحاء** ve **التاء** asıl değildir; ancak o, ters çevrilmiştir. Derler: **المَحْت**: her şeyin şiddetlisi. Ve **يومٌ مَحْتٌ**: şiddetli sıcak. Asıl **الحَمْتُ**tur.

(**محج**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الجيم**. Derler: rüzgâr yeri **مَحَجت**: toprağı ondan sildi. Ve eti **مَحَجْتُ**: onu soydum. Halîl dedi: **المَحْج** bir şeyi bir şeyden silmektir. İbn Düreyd([13]) dedi: ve deriyi ve ipi **مَحَجت**; onu yumuşasın diye ovaladığın zaman. Dedi: ve onu **ماحَجْتُه** **مُماحجةً** ve **مِحاجاً**; onu oyaladığın zaman. Eğer bab sahihse, aslı **المَسْح**tır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل المحص: تخليص الشيء مما فيه من عيب كالفحص، لكن الفحص يقال في إبراز شيء من أثناء ما يختلط به، وهو منفصل عنه، والمحص يقال في إبرازه عما هو متصل به، يقال: محصت الذهب ومحصته: إذا أزلت عنه ما يشوبه من خبث. قال تعالى: ﴿وليمحص الله الذين آمنوا﴾ [آل عمران/141]، ﴿وليمحص ما في قلوبكم﴾ [آل عمران/154]، فالتمحيص ههنا كالتزكية والتطهير ونحو ذلك من الألفاظ. ويقال في الدعاء: (اللهم محص عنا ذنوبنا) (انظر: البصائر 4/486) أي: أزل ما علق بنا من الذنوب. ومحص الثوب (انظر: اللسان (محص) ؛ والمجمل 3/824) : إذا ذهب زئبره (الزئبر بالكسر: ما يعلو الثوب الجديد مثل ما يعلو الخز. وقال أبو زيد: زئبر الثوب وزغبره. اللسان (زأبر) )، ومحص الحبل يمحص: أخلق حتى يذهب عنه وبره، ومحص الصبي: إذا عدا.

##### Türkçe

- **أصل المحص**: Bir şeyin içinde bulunan ayıptan onu arıtmak; **الفحص** gibi; ancak **الفحص**, kendisiyle karışık bulunduğu şeyin arasından, ondan ayrı olan bir şeyin ortaya çıkarılmasında söylenir; **المحص** ise, kendisine bitişik olan şeyden onu ortaya çıkarmada söylenir. Denilir ki: **محصت الذهب ومحصته**: Ona karışan pislikten onu giderdiğin zaman. Yüce Allah dedi ki: ﴿وليمحص الله الذين آمنوا﴾ [آل عمران/141]، ﴿وليمحص ما في قلوبكم﴾ [آل عمران/154]. O hâlde **التمحيص** burada **التزكية** ve **التطهير** ve bunun benzeri lafızlar gibidir. Duada denilir: (**اللهم محص عنا ذنوبنا**) (bkz.: البصائر 4/486), yani: Bize yapışmış günahlardan olanı gider. Ve **محص الثوب** (bkz.: اللسان (**محص**) ؛ والمجمل 3/824): **زئبره** gittiği zaman (**الزئبر** kesre ile: yeni elbisenin üstünde bulunan, خز’ın üstünde bulunan gibi olan şey. Ebû Zeyd dedi ki: **زئبر الثوب وزغبره**. اللسان (**زأبر**) ). Ve **محص الحبل يمحص**: eskir; ta ki ondan **وبره** gitsin. Ve **محص الصبي**: koştuğu zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ح ص
محص الشيء محصاً ومحّصه تمحيصاً‏:‏ خلّصه من كلّ عيبٍ‏.‏
ومحّص الذهب بالنار‏:‏ خلّصه مما يشوبه‏.‏
وحبل محصٌ‏:‏ ذهب زئيره ولان‏.‏
ووتر محص لينّ ومحّص‏.‏
ومن المجاز‏:‏ محّص الله التائب من الذنوب ومحّص قلبه وتمحّصت ذنوبه وتمحّصت الظلماء‏:‏ انكشفت‏.‏
قال يصف ليلاً‏:‏ حتى بدت قمراؤه وتمحّصت ظلماؤه ورأى الطريق المبصر

##### Türkçe

م ح ص
**محص** şeyi **محصاً** ve **محّصه**’yi **تمحيصاً**: onu her ayıptan arındırdı.
Ve **محّص** altını ateşle: onu, ona karışıp bulanıklaştıran şeyden arındırdı.
Ve **حبل محصٌ**: onun zırıltısı gitti ve yumuşadı.
Ve **وتر محص**: yumuşak ve **محّص**.
Ve mecazdan: Allah, tövbe edeni günahlardan **محّص** etti ve kalbini **محّص** etti; ve günahları **تمحّصت**; ve karanlık **تمحّصت**: açığa çıktı.
Bir geceyi vasfederek dedi: ta ki onun ay aydınlığı belirdi ve onun karanlığı **تمحّصت** ve gören yol’u gördü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَحَصَ الظبيُ في عَدْوِه يَمْحَصُ مَحْصاً: أَسْرَعَ وعَدا عَدْواً شديداً؛ قال أَبو ذؤيب:
وعاديّة تُلْقي الثِّيابَ كَأَنَّها
تُيوسُ ظِباءٍ، مَحْصُها وانتِبارُها
وكذلك امْتَحَصَ؛ قال:
وهُنَّ يَمْحَصْن امْتِحاصَ الأَظْبِ
جاء بالمصدر على غير الفعل لأَن مَحَصَ وامْتَحَصَ واحد. ومَحَصَ في الأَرض مَحْصاً: ذهب. ومحَصَ بها مَحْصاً: ضَرطَ. والمَحْصُ: شدة الخلق. والمَمْحُوصُ والمَحْص والمَحِيصُ والمُمَحَّصُ: الشديدُ الخلق، وقيل: هو الشديد من الإِبل. وفرس مَحْصٌ بيَّن المَحْصِ: قليلُ لحمِ القوائم؛ قال الشماخ يصف حمارَ وحش:
مَحْصُ الشَّوى، شَنِجُ النَّسا، خاظِي المَطا،
سَحْلٌ يُرَجِّع خَلفَها التَّنْهاقا
ويستحب من الفرس أَن تُمْحَصَ قوائمُه أَي تخلُصَ من الرَّهَل، يقال منه: فرس مَمْحُوصُ القوائمِ إِذا خَلَصَ من الرَّهَل. وقال أَبو عبيدة: في صفات الخيل المُمَحَّصُ والمَحْصُ، فأَما المُمَحَّصُ فالشديد الخلق، والأُنثى مُمَحَّصةٌ؛ وأَنشد:
ممَحَّصُ الخَلْق وَأًى فُرافِصَهْ
كلٌّ شَدِيدٌ أَسْرهُ مُصامِصَهْ
قال: والمُمَحَّصُ والفُرافِصةُ سواءٌ. قال: والمَحْصُ بمنزلة المَمَحَّصِ، والجمع مِحاصٌ ومِحاصاتٌ؛ وأَنشد:
مَحْص الشَّوى مَعْصوبة قَوائِمُه
قال: ومعنى مَحْص الشَّوى قليل اللحم إِذا قلت مَحَص كذا
(* قوله «إِذا
قلت محص كذا» هو كذلك في الأصل.) ؛ وأَنشد:
مَحْصُ المُعَذَّرِ أَسْرَفت حَجَباتُه،
يَنْضُو السوابِقَ زاهِقٌ قَرِدُ
وقال غيره: المَمْحُوص السنانِ المجْلوُّ؛ وقال أُسامة الهذلي: أَشْفَوْا بمَمْحوصِ القِطاعِ فُؤادَه
والقِطاعُ: النِّصالُ، يصف عَيْراً رُمِي بالنِّصال حتى رق فؤادُه من الفزع.
وحبل مَحِصٌ ومَحِيصٌ: أَمْلَس أَجْرَدُ ليس له زِئْبِرٌ. ومَحِصَ الحبلُ يَمْحَصُ مَحَصاً إِذا ذهب وبرُه حتى يَمّلِص. وحبل مَحِصٌ ومَلِصٌ بمعنى واحد. ويقال للزمام الجيِّد الفَتْل: مَحِصٌ ومَحْصٌ في الشِّعْر؛ وأَنشد:
ومَحْص كساق السَّوْذَقانِيّ نازَعَتْ
بِكَفِّيَ جَشَّاء البُغامِ خَفُوق
(* قوله «ومحص كساق السوذقاني البيت» هو هكذا في الأَصل.) أَراد مَحِص فخفّفه وهو الزمام الشديد الفتل. قال: والخفوق التي يَخْفِق مِشْفراها إِذا عَدَت. والمَحِيصُ: الشديد الفَتْل؛ قال امرؤ القيس يصف حماراً:
وأَصْدَرَها بادِي النَّواجِذ قارِحٌ،
أَقَبُّ ككَرِّ الأَنْدَرِيِّ مَحِيصُ
وأَورد ابن بري هذا البيت مستشهداً به على المَحِيص المفتول الجسم. أَبو منصور: مَحّصْت العَقَبَ من الشحم إِذا نَقَّيْتَه منه لتَفْتلَه وَتَراً. ومَحَصَ به الأَرضَ مَحْصاً: ضَرَبَ. والمَحْصُ: خُلُوصُ الشيء. ومَحَصَ الشيءَ يَمْحَصُه مَحْصاً ومَحَّصَه: خَلَّصَه، زاد الأَزهري: من كل عيب؛ وقال رؤبة يصف فرساً:
شدِيدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحوصُ الشَّوى
كالكَرِّ، لا شَخْتٌ ولا فيه لَوى
أَراد باللَّوى العِوَجَ. وفي التنزيل: وليُمَحِّصَ ما في قُلوبِكم، وفيه: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا؛ أَي يُخَلِّصهم، وقال الفراء: يعني يُمحِّص الذنوبَ عن الذين آمنوا، قال الأَزهري: لم يزد الفراء على هذا، وقال أَبو إِسحق: جعل اللّه الأَيامَ دُوَلاً بين الناس لِيُمَحِّصَ المؤمنين بما يقع عليهم من قَتْلٍ أَو أَلَمٍ أَو ذهاب مال، قال: ويَمْحَق الكافرين؛ أَي يَسْتأْصِلُهم. والمَحْصُ في اللغة: التَّخْليصُ والتنقية. وفي حديث الكسوف: فَرَغَ من الصلاة وقد أَمْحَصَت الشمسُ أَي ظهرت من الكسوف وانجلَت، ويروى: امّحصَت، على المطاوعة وهو قليل في الرباعي، وأَصل المَحْص التخليصُ. ومَحَصْت الذهَبَ بالنار إِذا خَلَّصْته مما يَشُوبه. وفي حديث عليّ: وذَكَرَ فتْنةً فقال: يُمْحَصُ الناسُ فيها كما يُمْحَصُ ذهبُ المعدن أَي يُخَلَّصون بعضُهم من بعض كما يُخَلَّص ذهبُ المعدن من التراب، وقيل: يُخْتَبرُون كما يُخْتَبر الذهب لتُعْرَفَ جَوْدته من رَداءتِه. والمُمَحَّصُ: الذي مُحِّصَت عنه ذنوبُه؛ عن كراع، قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك إِنما المَمَحَّصُ الذَّنْبُ. وتمحِيصُ الذنوب: تطهيرُها أَيضاً. وتأْويل قول الناس مَحِّصْ عنا ذنوبَنا أَي أَذْهِب ما تعلق بنا من الذنوب. قال فمعنى قوله: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يخَلِّصهم من الذنوب. وقال ابن عرفة: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يَبْتَليهم، قال: ومعنى التَّمْحِيص النَّقْص. يقال: مَحَّصَ اللّه عنك ذنوبَك أَي نقصها فسمى اللّه ما أَصابَ المسلمين من بَلاءٍ تَمْحِيصاً لأَنه يَنْقُص به ذنوبَهم، وسَمّاه اللّه من الكافرين محْقاً.
والأَمْحَصُ: الذي يقْبَل اعتذارَ الصادق والكاذب.
ومُحِصَت عن الرجل يدُه أَو غيرُها إِذا كان بها ورَمٌ فأَخَذ في النقصان والذهاب؛ قال ابن سيده: هذه عن أَبي زيد وإِنما المعروف من هذا حَمَصَ الجرْحُ.
والتَّمْحِيص: الاختبار والابتلاء؛ وأَنشد ابن بري:
رأَيت فُضَيْلاً كان شيئاً مُلَفَّقاً،
فكشَّفَه التَّمْحِيصُ حتى بَدا لِيَا
ومَحَص اللّهُ ما بِك ومَحَّصَه: أَذْهَبَه. الجوهري: مَحَصَ المذبوحُ برِجْلِه مثل دَحَص.

##### Türkçe

**مَحَصَ** ceylan, koşusunda **يَمْحَصُ** **مَحْصاً**: hızlandı ve şiddetli bir koşuşla koştu; Ebû Züeyb dedi ki:
Ve koşucu (bir dişi) elbiseleri atar; sanki o,
ceylanların tekeleri; onun **مَحْصُها**’sı ve onun sıçrayışı.

Ve bunun gibi **امْتَحَصَ**; dedi ki:
Ve onlar, ceylanların **امْتِحاصَ**’ı gibi **يَمْحَصْن** ederler.

Masdarı fiilin dışında getirdi; çünkü **مَحَصَ** ve **امْتَحَصَ** birdir. Ve **مَحَصَ** yerde **مَحْصاً**: gitti. Ve onunla (orada) **محَصَ** **مَحْصاً**: yellenme çıkardı. Ve **المَحْصُ**: yaratılışın şiddeti. Ve **المَمْحُوصُ** ve **المَحْص** ve **المَحِيصُ** ve **المُمَحَّصُ**: yaratılışı şiddetli olan; ve denildi ki: o, develerden şiddetli olandır. Ve bir at **مَحْصٌ**; **المَحْصِ**’ı açık (belli): bacakların etinin azı; Şemmâh, yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
**مَحْصُ الشَّوى**، **شَنِجُ النَّسا**، **خاظِي المَطا**،
**سَحْلٌ** يُرَجِّع خَلفَها التَّنْهاقا

Attan, bacaklarının **تُمْحَصَ** olması müstehap görülür; yani gevşeklikten arınması; ondan denir ki: bacakları **مَمْحُوصُ القوائمِ** olan at, gevşeklikten arındığı zaman. Ebû Ubeyde dedi ki: atların sıfatlarında **المُمَحَّصُ** ve **المَحْصُ** vardır; **المُمَحَّصُ** ise yaratılışı şiddetli olandır; dişisi **مُمَحَّصةٌ**’dır; ve okudu:
ممَحَّصُ الخَلْق وَأًى فُرافِصَهْ
كلٌّ شَدِيدٌ أَسْرهُ مُصامِصَهْ

Dedi ki: **المُمَحَّصُ** ile **الفُرافِصةُ** birdir. Dedi ki: **المَحْصُ** **المَمَحَّصِ** menzilesindedir; çoğulu **مِحاصٌ** ve **مِحاصاتٌ**’tır; ve okudu:
مَحْص الشَّوى مَعْصوبة قَوائِمُه

Dedi ki: **مَحْص الشَّوى**’nın manası, etin azlığıdır; sen “**مَحَصَ** şöyle” dediğin zaman.
(* Sözü: «إِذا قلت محص كذا» asılda böyledir.) ; ve okudu:
مَحْصُ المُعَذَّرِ أَسْرَفت حَجَباتُه،
يَنْضُو السوابِقَ زاهِقٌ قَرِدُ

Başkası dedi ki: **المَمْحُوص** mızrak ucu, cilalanmış olandır; Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
أَشْفَوْا بمَمْحوصِ القِطاعِ فُؤادَه

Ve **القِطاعُ**: ok uçlarıdır; ok uçlarıyla vurulmuş bir yaban eşeğini vasfeder; ta ki korkudan kalbi inceldi.

Ve bir ip **مَحِصٌ** ve **مَحِيصٌ**: pürüzsüz, çıplak; onun için **زِئْبِرٌ** yoktur. Ve ip **مَحِصَ** **يَمْحَصُ** **مَحَصاً**; tüyü gidip de pürüzsüzleştiği zaman. Ve bir ip **مَحِصٌ** ve **مَلِصٌ**: bir manadadır. Ve iyi bükümlü yulara, şiirde: **مَحِصٌ** ve **مَحْصٌ** denir; ve okudu:
ومَحْص كساق السَّوْذَقانِيّ نازَعَتْ
بِكَفِّيَ جَشَّاء البُغامِ خَفُوق

(* Sözü: «ومحص كساق السوذقاني البيت» asılda böyledir.)

**مَحِص**’i kastetti; onu hafifletti; o, bükümü şiddetli yulardır. Dedi ki: **الخَفُوق**; koştuğu zaman iki dudağı çırpınan (dişi)dir. Ve **المَحِيصُ**: bükümü şiddetli olandır; İmru’ul-Kays, bir yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
وأَصْدَرَها بادِي النَّواجِذ قارِحٌ،
أَقَبُّ ككَرِّ الأَنْدَرِيِّ مَحِيصُ

İbn Berrî bu beyti, **المَحِيص**’in bükümlü gövde (manası) üzerine onunla istişhad ederek nakletti.

Ebû Mansûr: **مَحّصْت** aşil sinirini yağdan; ondan arındırdığın zaman, onu bir kiriş olarak bükmek için. Ve onunla yeri **مَحَصَ** **مَحْصاً**: vurdu. Ve **المَحْصُ**: şeyin arınmışlığıdır. Ve şeyi **مَحَصَ** **يَمْحَصُه** **مَحْصاً** ve **مَحَّصَه**: onu arındırdı; Ezherî artırdı: her ayıptan; Rü’be, bir atı vasfederek dedi ki:
شدِيدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحوصُ الشَّوى
كالكَرِّ، لا شَخْتٌ ولا فيه لَوى

**اللَّوى** ile eğriliği kastetti. Ve tenzilde: **وليُمَحِّصَ ما في قُلوبِكم**; ve onda: **وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا**; yani onları arındırsın; Ferrâ dedi ki: yani iman edenlerden günahları **يُمحِّص** eder; Ezherî dedi ki: Ferrâ bunun üzerine bir şey artırmadı; Ebû İshâk dedi ki: Allah günleri insanlar arasında dönüşümlü kıldı ki, müminleri üzerlerine gelen öldürme yahut acı yahut malın gitmesiyle **لِيُمَحِّصَ** etsin; dedi ki: ve kâfirleri **يَمْحَق** eder; yani onları kökünden kazır. Ve dilde **المَحْصُ**: arındırma ve temizlemedir.

Ve küsûf hadîsinde: namazdan çıktı; güneş **أَمْحَصَت** olmuştu; yani küsûftan göründü ve açıldı; rivayet olunur: **امّحصَت**; mutâvaat üzere; o, rubâîde azdır; ve **المَحْص**’ın aslı arındırmadır. Ve altını ateşle **مَحَصْت**; ona karışanı ondan arındırdığın zaman.

Ali hadîsinde: bir fitneyi zikretti; dedi ki: insanlar onda, maden altını **يُمَحَصُ** edildiği gibi **يُمْحَصُ** edilir; yani birbirlerinden arındırılırlar; maden altını topraktan arındırıldığı gibi; ve denildi ki: altın denendiği gibi denenirler; onun iyiliği kötülüğünden bilinsin diye.

Ve **المُمَحَّصُ**: günahları kendisinden arındırılmış olan; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: bunu nasıl (olur) bilmem; ancak **المَمَحَّصُ** günah (olan)dır. Ve günahların **تمحِيصُ**’u: onların temizlenmesidir de. Ve insanların “bizden günahlarımızı **مَحِّصْ** et” sözünün te’vili: bize yapışmış günahlardan olanı gider. Dedi ki: şu sözünün manası: **وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا**; yani onları günahlardan arındırır.

İbn Arefe dedi ki: **وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا**; yani onları imtihan eder; dedi ki: **التَّمْحِيص**’in manası eksiltmedir. Denir ki: Allah senden günahlarını **مَحَّصَ**; yani onları eksiltti; Allah, Müslümanlara isabet eden belâyı **تَمْحِيصاً** diye adlandırdı; çünkü onunla günahlarını eksiltir; kâfirlerden olanı ise Allah **محْقاً** diye adlandırdı.

Ve **الأَمْحَصُ**: doğru ve yalancının özrünü kabul eden kimsedir.

Bir adamdan eli yahut başkası hakkında **مُحِصَت**; onda bir şişlik olduğu ve eksilmeye ve gitmeye başladığı zaman; İbn Sîde dedi ki: bu, Ebû Zeyd’dendir; ancak bunun bilinen şekli **حَمَصَ** yaradır.

Ve **التَّمْحِيص**: sınama ve imtihandır; İbn Berrî okudu:
رأَيت فُضَيْلاً كان شيئاً مُلَفَّقاً،
فكشَّفَه التَّمْحِيصُ حتى بَدا لِيَا

Ve Allah, sende olanı **مَحَصَ** ve **مَحَّصَه**: onu giderdi. Cevherî: boğazlanan (hayvan) ayağıyla **مَحَصَ** etti; **دَحَص** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ح ص * * مَحَصَ * الذهب بالنار أخلصه مما يشوبه وبابه قطع و * التَّمْحِيصُ * الابتلاء والاختبار

##### Türkçe

* م ح ص * **مَحَصَ** altını ateşle; ona karışıp onu bulandıran şeyden arıttı; babı **قطع**’dır. Ve **التَّمْحِيصُ**: belâya uğratma ve sınama.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

محص الظبي، كمنع  ، يمحص محصا:  عدا  شديدا، أو أسرع في عدوه. قال أبو ذؤيب الهذلي:
  وعادية تلقي الثياب كـأنـهـا                      تيوس ظباء محصها وانبتارها

  ويروى: يعافير رمل محصها. محص  المذبوح برجله  ، مثل دحص:  ركض  ، نقله الجوهري. محص  الذهب بالنار: أخلصه مما يشوبه  ، نقله الجوهري، أي من التراب والوسخ. محص  بالرجل الأرض  محصا:  ضربه  بها إياها. محص  بسلحه: رمى  به، نقله الصاغاني. محص  السراب أو البرق  ، إذا  لمع، فهو  برق  محاص  ، وسراب محاص، فيهما لمعان. محص فلان  مني  محصا، إذا هرب  . محص  السنان  محصا، أي  جلاه، فهو ممحوص، ومحيص  ، أي مجلو. قال أسامة بن الحارث الهذلي، يصف الرماة والحمار، قلت: ولم أجده في الديوان.

  وشفوا بممحوص القطاع فؤاده                      لهم قترات قد بنين محـاتـد أي مجلو القطاع، وهو قول الأخفش. والقطاع: النصال. ويروى: منحوض، أي رمي بالنصال حتى رق فؤاده من الفزع.  وهما  ، أي الممحوص والمحيص أيضا:  الشديد الخلق المدمج  من الخيل والإبل والحمير. قال امرؤ القيس يصف حمارا والأتن:
  وأصدرها بادي النواجذ قارح                      أقب ككر الأندري محيص وأورد ابن بري هذا البيت مستشهدا به على المحيص: المفتول الجسم، وهو المدمج الذي ذكره المصنف، رحمه الله تعالى، مأخوذ من المحص، وهو شدة الخلق. وقال رؤبة يصف فرسا:
  شديد جلز الصلب ممحوص الشوى                      كالكر لا شخـت ولا فـيه لـوى  ورجل  ، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: فرس  ممحوص القوائم  ، إذا  خلص من الرهل  ، وقالوا: يستحب من الخيل أن تمحص قوائمه، أي تخلص من الرهل.  وحبل محص، ككتف  : أجيد فتله حتى  ذهب زئبره ولان  ، وقد محصه محصا، وكذلك الملص. ويقال: وتر محص، إذا محص بمشاقة حتى ذهب زئبره. قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  بها محص غير جافي القوى                      إذا مطي حن بورك حدال وقد يقال: حبل محص، بالفتح، وكذلك زمام محص، في ضرورة الشعر، كما قال:
  ومحص كساق السوذقاني نازعت                      بكفي جشاء البـغـام خـفـوق أراد: ومحص، فخففه، وهو الزمام الشديد الفتل.  وفرس محص، بالفتح ممحص،  كمعظم: شديد الخلق  ، ذكرهما أبو عبيدة في صفات الخيل فقال: أما الممحص فالشديد الخلق، والأنثى ممحصة، وأنشد:
  ممحص الخلق وأي فرافصه
  كل شديد أسره مصامصه قال: الممحص والفرافصة سواء. قال: والمحص بمنزلة الممحص، والجمع محاص ومحاصات. وأنشد:
  محص الشوى معصوبة قوائمه قال: ومعنى: محص الشوى: قليل اللحم. إذا قلت محص كذا، وأنشد:
  محص المعذر أشرفت حجباته                      ينضو السوابق زاهق قـرد والمحاص، ككتان: البراق، وقد محص البرق والسراب. قال الأغلب العجلي:
  في الآل بالدوية المحاص

  قال ابن عباد:  الدوية المحاص  ، ككتان، هي الفلاة  التي يمحص الناس فيها السير، أي يجدون  ، من محص الظبي: إذا جد في عدوه. قال أبو عمرو:  الأمحص: من يقبل اعتذار الصادق والكاذب  .  وأمحص  الرجل إمحاصا:  برأ  من مرضه، عن ابن عباد. أمحصت  الشمس: ظهرت من الكسوف وانجلت  ، ومنه حديث الكسوف  فرغ من الصلاة، وقد أمحصت الشمس   كانمحصت  ويروى امحصت، على المطاوعة، وهو قليل في الرباعي، قاله ابن الأثير.  والتمحيص: الابتلاء والاختبار  ، كما في الصحاح، وبه فسر قول الله تعالى  وليمحص الله الذين آمنوا  أي يبتليهم، قاله ابن عرفة. وقال ابن إسحاق: جعل الله الأيام دولا بين الناس ليمحص المؤمنين بما يقع عليهم من قتل، أو ألم، أو ذهاب مال، قال:  ويمحق الكافرين  أي يستأصلهم. قال ابن عرفة، رحمه الله تعالى: التمحيص:  التنقيص  ، يقال: محص الله عنك ذنوبك، أي نقصها، فسمى الله ما أصاب المسلمين من بلاء تمحيصا، لأنه ينقص به ذنوبهم، وسماه الله من الكافرين محقا. التمحيص:  تنقية اللحم من العقب  ليفتله وترا. ونص الأزهري في التهذيب: محصت العقب من الشحم، إذا نقيته منه، لتفتله وترا، فتأمل.  وانمحص: أفلت  . وفي التكملة: انفلت، عن ابن عباد. انمحص  الورم  ، إذا  سكن  ، مثل انحمص، نقله الصاغاني عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: المحص: خلوص الشيء، ومحصه يمحصه محصا، ومحصه تمحيصا: خلصه، زاد الأزهري: من كل عيب، وبه فسر بعض قوله تعالى:  وليمحص الله الذين آمنوا  أي يخلصهم. وقال الفراء: يعني يمحص الذنوب عن الذين آمنوا. وفي حديث علي، رضي الله تعالى عنه، وذكر فتنة فقال:  يمحص الناس فيها كما يمحص ذهب المعدن  أي يخلصون بعضهم من بعض كما يخلص ذهب المعدن من التراب، وتمحيص الذنوب. تطهيرها. وقولهم: محص عنا ذنوبنا، أي أذهب ما تعلق بنا من الذنوب. والممحص، كمعظم: الذي محصت عنه ذنوبه، عن كراع. قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك، إنما الممحص الذنب. ومحص الله ما بك، ومحصه: أذهبه، وهو مجاز، وكذا تمحصت ذنوبه. وامتحص الظبي في عدوه: أسرع فيه. قال:
  وهن يمحصن امتحاص الأظب جاء بالمصدر على غير الفعل لأن محص وامتحص واحد. ومحص بها محصا، إذا ضرط. وحبل محيص، كأمير: أجرد، أملس، شديد الفتل. وتمحصت الظلماء: تكشفت. ومحصت عن الرجل يده، أو غيرها، إذا كان بها ورم فأخذ في النقصان والذهاب، عن أبي زيد. قال ابن سيده: والمعروف من هذا، حمص الجرح، وقد تقدم. وأمحصت السهم: أنفذته، نقله ابن القطاع، عن أبي زيد. ومحص الثور البقرة: سفدها، نقله ابن القطاع.

##### Türkçe

**محص** ceylan, **منع** gibi, **يمحص** **محصا**: şiddetle koştu; yahut koşmasında hızlandı. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:
  Ve bir koşucu ki elbiseleri atar, sanki o                      keçiler, ceylanlar; onların **محص**’ı ve sıçrayışları

  Şöyle de rivayet olunur: kumun yaban eşekleri; onların **محص**’ı. **محص** boğazlanmış (hayvan)ı ayağıyla, **دحص** gibi: tepti; Cevherî onu nakletti. **محص** altını ateşle: onu kendisine karışanıdan arıttı; Cevherî onu nakletti; yani topraktan ve kirden. **محص** adamla yeri **محصا**: onunla ona vurdu. **محص** silahıyla: onunla attı; Sâgânî onu nakletti. **محص** serap yahut şimşek: parladığı zaman; o hâlde o, **برق محاص** ve **سراب محاص**’tır; ikisinde de parıltı vardır. Falan benden **محصا**: kaçtığı zaman. **محص** mızrak ucunu **محصا**: yani onu cilaladı; o hâlde o **ممحوص**’tur, ve **محيص**; yani cilalı. Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî dedi, okçuları ve eşeği vasfeder; dedim: ve onu divanda bulmadım.

  Ve kestiler **بممحوص** keskin uçlunun kalbini                      onlar için dumanlar vardır ki (onlar) **محـاتـد** inşa etmişlerdir
Yani keskin uçlunun cilalısı; bu, Ahfeş’in sözüdür. Ve **القطاع**: ok uçlarıdır. Şöyle de rivayet olunur: **منحوض**; yani ok uçlarıyla atılmıştır, ta ki korkudan kalbi incelmiştir. Ve ikisi, yani **الممحوص** ve **المحيص** dahi: atlardan, develerden ve eşeklerden yaratılışı şiddetli, sıkı dokulu (derli toplu) olandır. İmru’ul-Kays bir eşeği ve dişi eşekleri vasfederek dedi:
  Ve onları geri çevirdi, azı dişleri görünen, yaşlı                      ince karınlı; Enderî’nin koçu gibi; **محيص**
İbn Berî bu beyti **المحيص** üzerine onunla istişhâd ederek zikretti: bükülmüş gövdeli; o, musannifin zikrettiği sıkı dokulu olandır, Allah ona rahmet etsin; **المحص**’tan alınmıştır; o da yaratılışın şiddetidir. Rü’be bir atı vasfederek dedi:
  Sert; bel kemiğinin katılığı; **ممحوص** butlu                      koç gibi; ne gevşek ne de onda eğrilik vardır
Ve “**رجل**”, nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu: **فرس** **ممحوص القوائم**; **الرهل**’den arındığı zaman. Ve dediler ki: atlardan, ayaklarının **تمحص** edilmesi müstehaptır; yani **الرهل**’den arınması. Ve **حبل محص**، **كتف** gibi: bükümü iyi yapılmıştır, ta ki onun püskülü gitmiş ve yumuşamıştır; onu **محصا** ile **محص** etti; **الملص** da böyledir. Ve denir: **وتر محص**; **مشاقة** ile **محص** edildiği zaman, ta ki onun püskülü gitmiştir. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
  Onda **محص** vardır; kuvvetleri kaba olmayan                      eğer binek inlerse, **حدال** mübarek kılınmıştır
Ve bazen denir: **حبل محص** fetha ile; ve **زمام محص** da böyledir; şiir zaruretinde; nitekim dedi:
  Ve **محص**; Sûzeḳânî’nin bacağı gibi; çekişti                      **بكفي** **جشاء**’ın; **البـغـام**’ın çırpınanı
Muradı: **وممحص** idi; onu hafifletti; ve o, bükümü şiddetli yulardır. Ve **فرس محص** fetha ile, **ممحص**، **معظم** gibi: yaratılışı şiddetli; ikisini de Ebû Ubeyde atların sıfatlarında zikretti; dedi ki: **الممحص** ise yaratılışı şiddetli olandır; dişisi **ممحصة**’dır. Ve şu beyti okudu:
  **ممحص** yaratılışlı; ve onun **فرافصه**’si ne (güçlü)
  Her şiddetli olanın esiri, onun **مصامصه**’sidir
Dedi ki: **الممحص** ile **الفرافصة** birdir. Dedi ki: **المحص** da **الممحص** menzilesindedir; cem‘i **محاص** ve **محاصات**’tır. Ve şu beyti okudu:
  **محص الشوى**; ayakları bağlanmış
Dedi ki: **محص الشوى**’nın manası: eti az olandır. “Şunu **محص** dedin” (gibi). Ve şu beyti okudu:
  **محص المعذر**; perdeleri yükseldi                      öncüleri soyup çıkarır; sönüp giden; **قـرد**
Ve **المحاص**، **كتان** gibi: parlak olandır; ve şimşek ile serap **محص** etmiştir. Ağleb el-Aclî dedi:
  **في الآل**; **بالدوية المحاص** içinde

  İbn Abbâd dedi ki: **الدوية المحاص**، **كتان** gibi: o, çöldür; insanlar onda yürüyüşü **يمحص** ederler; yani çabalarlar; **محص الظبي**’den: ceylan koşmasında ciddileştiği zaman. Ebû Amr dedi ki: **الأمحص**: doğru ve yalancının özrünü kabul eden kimsedir. **أمحص** adam **إمحاصا**: hastalığından kurtuldu; İbn Abbâd’dan. **أمحصت** güneş: tutulmadan göründü ve açıldı; ve ondan, tutulma hadisi: namazdan çıktı; güneş **أمحصت** idi; **كانمحصت** gibi. Ve **امحصت** diye de rivayet olunur; mutâvaat üzere; rubâîde azdır; İbnü’l-Esîr onu söyledi. Ve **التمحيص**: belâya uğratma ve sınama; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve onunla Allah’ın sözü tefsir edildi: **وليمحص الله الذين آمنوا**; yani onları imtihan eder; İbn Arafe onu söyledi. İbn İshâk dedi ki: Allah günleri insanlar arasında döndürdü ki müminleri, üzerlerine vuku bulan öldürme, yahut acı, yahut malın gitmesi ile **ليمحص** etsin. Dedi ki: **ويمحق الكافرين**; yani onları kökünden kazır. İbn Arafe, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **التمحيص**: eksiltmedir; denir: Allah senin günahlarını senden **محص** etti; yani onları eksiltti. Böylece Allah, Müslümanlara isabet eden belâyı **تمحيص** diye adlandırdı; çünkü onunla günahlarını eksiltir; kâfirlerden olanı da Allah **محقا** diye adlandırdı. **التمحيص**: eti sinirden arındırmadır; onu kiriş olarak bükmek için. Ezherî **التهذيب**’de açıkça dedi: **محصت** siniri yağdan; onu ondan arındırdığın zaman; onu kiriş olarak bükmek için; öyleyse düşün. Ve **انمحص**: kurtuldu. Ve **التكملة**’de: sıyrıldı; İbn Abbâd’dan. **انمحص** şişlik: sakinleştiği zaman; **انحمص** gibi; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المحص**: şeyin arılığıdır. Ve onu **يمحصه** **محصا**; ve onu **تمحيصا** ile **محص** etti: onu arıttı. Ezherî artırdı: her ayıptan. Ve onunla Allah’ın sözünün bir kısmı tefsir edildi: **وليمحص الله الذين آمنوا**; yani onları arıtır. Ferrâ dedi ki: yani iman edenlerden günahları **يمحص** eder. Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bir fitneyi zikretti ve dedi ki: insanlar onda, maden altını **يمحص** edildiği gibi **يمحص** edilir; yani birbirlerini birbirlerinden arıtırlar; maden altını toprağından arındığı gibi; ve günahların **تمحيص**’ı: onların temizlenmesidir. Ve onların sözü: bizden günahlarımızı **محص** et; yani bize yapışmış günahlardan olanı gider. Ve **الممحص**، **معظم** gibi: günahları kendisinden **محص** edilmiş olan; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak **الممحص** günahı (arıtan)dır. Ve Allah sende olanı **محص** etti; ve onu **محص** etti: onu giderdi; bu mecazdır. Ve günahları **تمحصت** de böyledir. Ve ceylan koşmasında **امتحص** etti: onda hızlandı. Dedi ki:
  Ve onlar, ceylanların **امتحاص**’ı gibi **يمحصن** ederler
Masdarı fiilin dışında getirdi; çünkü **محص** ile **امتحص** birdir. Ve onunla **محصا** **محص** etti: yellenip osurduğu zaman. Ve **حبل محيص**، **أمير** gibi: soyulmuş, pürüzsüz, bükümü şiddetli. Ve **تمحصت** karanlık: dağılıp açıldı. Ve **محصت** adamdan elini, yahut başkasını: onda şişlik varken eksilmeye ve gitmeye başladığı zaman; Ebû Zeyd’den. İbn Sîde dedi ki: bunun bilinen şekli: **حمص** yaradır; ve daha önce geçti. Ve **أمحصت** oku: onu delip geçirdin; İbnü’l-Kattâ‘ onu Ebû Zeyd’den nakletti. Ve **محص** boğa ineği: onu aşarak çiftleşti; İbnü’l-Kattâ‘ onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَحْصٌ
1 مَحْصٌ ذ [an inf. n. of which the verb is app. مَحَصَ, aor. مَحَصَ ,) A thing's becoming, or being, clear, pure, or free from admixture. (TA.) See also 5, throughout. -A2- مَحَصَهُ: see 2, in three places. -A3- مَحَصَ, aor. مَحَصَ , (S, K,) inf. n. مَحْصٌ, (TA,) He (an antelope) ran: (S, K:) or ran vehemently: (TA:) or vigorously: (AA, TA:) or was quick, or swift, in his running; as also فِى عَدْوِهِ ↓ امتحص. (TA.) And hence, (TA,) مَحَصَ السَّيْرَ, [app. for فِى السَّيْرِ,] said of a man, He exerted himself, or was vigorous, in journeying. (K, TA.)

محّصهُ
2 محّصهُ ذ , inf. n. تَمْحِيصٌ, He rendered it clear, pure, free from every admixture or imperfection or the like; as also ↓ مَحَصَهُ, aor. مَحَصَ , inf. n. مَحْصٌ. (Az, A, TA.) You say, مَحَّصَ الذَّهَبَ, (A, TA,) or ↓ مَحَصَهُ, (S, K,) He cleared, or purified, the gold from what was mixed with it, (S, A, K,) i. e. from the earth, or dust, and dirt, (TA,) بِالنَّارِ by fire. (S, A, K.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) He (God) purged, or purified it; namely a man's heart: and him; namely a man repenting. (A.) It is said in the Kur, [iii. 135,] وَلِيُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِينَ امَنُوا (tropical:) And that God may purify those who believe: (TA:) or purge away the sins of those who believe: (Fr, TA:) or these words have another meaning, which see below. (TA.) It is also said in a trad., mentioning a sedition, or conflict and faction, or the like, يُمَحَّصُ النَّاسُ فِيهَا كَمَا يُمَحَّصُ ذَهَبُ المَعْدِنِ, i.e. (tropical:) Men shall be cleared therein, one from another, like as the gold from the mine is cleared from the earth, or dust. (TA.) تَمْحِيصُ الذُّنُوبِ signifies (tropical:) The purging of sins. (TA.) And you say, مَحِّصْ عَنَّا ذُنُوبَنَا, meaning (tropical:) Remove thou, or put thou away, from us our sins. (TA.) [But this phrase may be rendered somewhat differently; as will be seen below.] And اللّٰهُ مَا بِكَ ↓ مَحَصَ, and مَحَّصَهُ; i.e. (tropical:) May God remove, or put away, what is in thee. (TA.) ― -b3- [Hence, also,] (assumed tropical:) He tried, proved, or tested, him: (S, IAth, K:) and accord. to Ibn-'Arafeh, the verb has this meaning in the phrase quoted above from the Kur: [but he adds,] because the trial of the Muslims diminishes their sins: for (TA) تَمْحيصٌ also signifies The diminishing [a thing]. (Ibn- 'Arafeh, K.) You say, مَحَّصَ اللّٰهُ عَنْكَ ذُنُوبَكَ May God diminish thy sins. (TA.) ― -b4- And the clearing, or cleansing, flesh from sinews, (K, TA,) for the purpose of twisting them into a bow-string. (TA.)

4 أَمْحَصَ see 5, throughout.

تمحّص
5 تمحّص ذ [It became clear, pure, free from every admixture or imperfection or the like; as also ↓ انمحص; and ↓ اِمَّحَصَ; and ↓ أَمْحَصَ; and ↓ مَحَصَ, q. v.] ― -b2- [Hence,] تمحّصت ذُنُوبُهُ (tropical:) [His sins became purged away]. (A, TA.) And تمحّصت الظَّلْمَآءُ (tropical:) The darkness became cleared away, or removed. (A, TA.) And الشَّمْسُ ↓ أَمْحَصَتِ, and ↓ انمحصت, (K,) and ↓ اِمَّحَصَت, (TA,) (assumed tropical:) The sun appeared, and became clear, after an eclipse. (K, TA.) And الرَّجُلُ ↓ أَمْحَصَ, (inf. n. اِمْحَاصٌ, TA) (assumed tropical:) The man recovered from his disease. (Ibn-'Abbád, K. *)

٧
7 انمحص ذ and اِمَّحَصَ : see 5, in two places.

8 اِمْتَحَصَ see 1.

مُمَحَّصٌ
مُمَحَّصٌ ذ One whose sins are put away from him: mentioned by Kr.: but he says, I know not how this is; for that which is مُمَحَّص is the sin [itself]. (TA.)

##### Türkçe

مَحْصٌ
1 **مَحْصٌ** ذ [fiili görünüşe göre **مَحَصَ**, muzârîsi **مَحَصَ** olan bir mastar ismi,] Bir şeyin berraklaşması, saflaşması yahut karışımdan arınmış olması. (TA.) Ayrıca 5’e de bak, baştan sona. -A2- **مَحَصَهُ**: 2’ye bak, üç yerde. -A3- **مَحَصَ**, muzârîsi **مَحَصَ**, (S, K,) mastar ismi **مَحْصٌ**, (TA,) O (bir ceylan) koştu: (S, K:) yahut şiddetle koştu: (TA:) yahut kuvvetle: (AA, TA:) yahut koşmasında çabuk, yahut süratli oldu; bunun gibi **فِى عَدْوِهِ** ↓ **امتحص**. (TA.) Ve bundan dolayı, (TA,) **مَحَصَ السَّيْرَ**, [görünüşe göre **فِى السَّيْرِ** yerine,] bir adam hakkında söylenir; Yolculukta gayret etti, yahut yolculukta kuvvetli oldu. (K, TA.)

محّصهُ
2 **محّصهُ** ذ , mastar ismi **تَمْحِيصٌ**, Onu berrak kıldı, saf kıldı, her türlü karışımdan yahut kusurdan ve benzerinden arındırdı; bunun gibi ↓ **مَحَصَهُ**, muzârîsi **مَحَصَ**, mastar ismi **مَحْصٌ**. (Az, A, TA.) Dersin ki, **مَحَّصَ الذَّهَبَ**, (A, TA,) yahut ↓ **مَحَصَهُ**, (S, K,) Altını, ona karışmış olandan arıttı yahut saflaştırdı, (S, A, K,) yani topraktan, yahut tozdan ve kirden, (TA,) **بِالنَّارِ** ateşle. (S, A, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecaz:) O (Allah) onu arıttı yahut saflaştırdı; yani bir adamın kalbini: ve onu; yani tövbe eden bir adamı. (A.) Kur’ân’da [iii. 135] şöyle denilmiştir: **وَلِيُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِينَ امَنُوا** (mecaz:) Ve Allah’ın iman edenleri arıtması için: (TA:) yahut iman edenlerin günahlarını gidermesi için: (Fr, TA:) yahut bu sözlerin başka bir manası vardır; onu aşağıda gör. (TA.) Bir fitneyi, yahut çatışma ve fırkalaşmayı, yahut benzerini anan bir rivayette de şöyle denilmiştir: **يُمَحَّصُ النَّاسُ فِيهَا كَمَا يُمَحَّصُ ذَهَبُ المَعْدِنِ**, yani (mecaz:) İnsanlar onda, birbirinden ayrıştırılarak arıtılacaktır; madenin altınının topraktan yahut tozdan arıtılması gibi. (TA.) **تَمْحِيصُ الذُّنُوبِ** (mecaz:) Günahların giderilmesi demektir. (TA.) Ve dersin ki, **مَحِّصْ عَنَّا ذُنُوبَنَا**, manası (mecaz:) Bizden günahlarımızı gider, yahut uzaklaştır. (TA.) [Fakat bu ibare biraz farklı şekilde tercüme edilebilir; aşağıda görüleceği üzere.] Ve ↓ **مَحَصَ** **اللّٰهُ مَا بِكَ**, ve **مَحَّصَهُ**; yani (mecaz:) Allah sende olanı gidersin, yahut uzaklaştırsın. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı, ayrıca,] (varsayılan mecaz:) Onu denedi, sınadı yahut imtihan etti: (S, IAth, K:) ve İbn-‘Arafeh’e göre fiil, Kur’ân’dan yukarıda nakledilen ibarede bu manadadır: [fakat o ekler ki,] çünkü Müslümanların imtihanı onların günahlarını azaltır: zira (TA) **تَمْحيصٌ** ayrıca Bir şeyi azaltma manasına da gelir. (İbn-‘Arafeh, K.) Dersin ki, **مَحَّصَ اللّٰهُ عَنْكَ ذُنُوبَكَ** Allah senin günahlarını azaltsın. (TA.) ― -b4- Ve etin sinirlerden ayıklanması yahut temizlenmesi, (K, TA,) onları bir yay kirişi yapmak üzere bükmek için. (TA.)

4 **أَمْحَصَ** 5’e bak, baştan sona.

تمحّص
5 **تمحّص** ذ [Berraklaştı, saflaştı, her türlü karışımdan yahut kusurdan ve benzerinden arındı; bunun gibi ↓ **انمحص**; ve ↓ **اِمَّحَصَ**; ve ↓ **أَمْحَصَ**; ve ↓ **مَحَصَ**, bkz.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **تمحّصت ذُنُوبُهُ** (mecaz:) [Onun günahları giderilmiş oldu]. (A, TA.) Ve **تمحّصت الظَّلْمَآءُ** (mecaz:) Karanlık berraklaştı, yahut giderildi. (A, TA.) Ve **أَمْحَصَتِ** ↓ **الشَّمْسُ**, ve ↓ **انمحصت**, (K,) ve ↓ **اِمَّحَصَت**, (TA,) (varsayılan mecaz:) Güneş, tutulmadan sonra göründü ve berraklaştı. (K, TA.) Ve ↓ **أَمْحَصَ** **الرَّجُلُ**, (mastar ismi **اِمْحَاصٌ**, TA) (varsayılan mecaz:) Adam hastalığından iyileşti. (İbn-‘Abbád, K. *)

٧
7 **انمحص** ذ ve **اِمَّحَصَ**: 5’e bak, iki yerde.

8 **اِمْتَحَصَ** 1’e bak.

مُمَحَّصٌ
**مُمَحَّصٌ** ذ Günahları kendisinden uzaklaştırılmış olan kimse: Kr. tarafından zikredilmiştir: fakat o der ki, bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **مُمَحَّص** olan şey günahın [kendisi]dir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَحَصَ
مَحَصَ A ( n. ac. مَحْص 1 ),
a.  Bounded.

b.  Kicked, plunged; floundered.

c.  [ Fī ], Exerted himself in.

d.  Purified; cleansed; purged; refined ( gold ).

e.  Glittered, gleamed.

f.  [ Min ], Fled from.

g.  [ Bi ], Voided ( excrement ).

مَحَّصَ
مَحَّصَ II ,
a.  Took away; lessened; blotted out ( sins ).

b.  Tried, proved, tested.

c.  Boned ( meat ).

d.  see I (d) .

أَمْحَصَ
أَمْحَصَ IV
a.  [ Min ], Recovered from.

b.  Reappeared ( sun ).

c.  see V (b) .

تَمَحَّصَ
تَمَحَّصَ V ,
a.  Was purified & c.; was purged ( sin ).

b.  Was cleared away ( darkness ).

c.  see IV (b) .

اِنْمَحَصَ
اِنْمَحَصَ VII ,
a.  see IV (b) & V ( a ).

اِمْتَحَصَ
اِمْتَحَصَ VIII ,
a.  see I (c) .

مَحْص
مَحْص 1 ,
a.  Strong, robust.

مَحِص
مَحِص 5 ,
a.  Smooth, supple.

أَمْحَصُ
أَمْحَصُ 14 ,
a.  Easy-going, placable.

مَحِيْص
مَحِيْص 25 ,
a.  Polished.

b.  see 1 .

مَحَّاْص
مَحَّاْص 28 ,
a.  Brilliant ( lightning ).

مَحڤصَ
N. P. مَحڤصَ I ,
a.  see 1 &  25 ( a ).

مَحَّصَ
N. P. مَحَّصَ II ,
a.  see 1 .

اِمَّحَصَ
اِمَّحَصَ
a.  see IV (b) & V ( a ).

##### Türkçe

**مَحَصَ**
**مَحَصَ** A (mastar-ı aslî: **مَحْص** 1),
a. Sınırlandırdı.

b. Tekmeledi, daldı; çırpındı.

c. [ **فِي** ile ], içinde kendini zorladı.

d. Arıttı; temizledi; giderdi; saflaştırdı (altını).

e. Parıldadı, ışıldadı.

f. [ **مِن** ile ], -den kaçtı.

g. [ **بِ** ile ], dışkı çıkardı.

**مَحَّصَ**
**مَحَّصَ** II,
a. Giderdi; azalttı; sildi (günahları).

b. Denedi, ispatladı, sınadı.

c. Kemiğini ayıkladı (eti).

d. I (d)’ye bak.

**أَمْحَصَ**
**أَمْحَصَ** IV
a. [ **مِن** ile ], -den iyileşti.

b. Yeniden göründü (güneş).

c. V (b)’ye bak.

**تَمَحَّصَ**
**تَمَحَّصَ** V,
a. Arıtıldı vb.; giderildi (günah).

b. Giderildi (karanlık).

c. IV (b)’ye bak.

**اِنْمَحَصَ**
**اِنْمَحَصَ** VII,
a. IV (b) ve V (a)’ya bak.

**اِمْتَحَصَ**
**اِمْتَحَصَ** VIII,
a. I (c)’ye bak.

**مَحْص**
**مَحْص** 1,
a. Güçlü, sağlam.

**مَحِص**
**مَحِص** 5,
a. Pürüzsüz, yumuşak.

**أَمْحَصُ**
**أَمْحَصُ** 14,
a. Kolay huylu, yumuşak başlı.

**مَحِيْص**
**مَحِيْص** 25,
a. Parlatılmış.

b. 1’e bak.

**مَحَّاْص**
**مَحَّاْص** 28,
a. Parlak (şimşek).

**مَحڤصَ**
Özel isim: **مَحڤصَ** I,
a. 1 ve 25 (a)’ya bak.

**مَحَّصَ**
Özel isim: **مَحَّصَ** II,
a. 1’e bak.

**اِمَّحَصَ**
**اِمَّحَصَ**
a. IV (b) ve V (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

محص
مَحَصَ - يَمْحَصُ - مَحَّصَ - يُمَحِّصُ
مَحَصَ - يَمْحَصُ + كائن + شيئاً: ينقيه ويطهره ويزيل عنه ما يشوبه ليَعْلَمَ حقيقته
مَحَّصَ - يُمَحِّصُ: على وزن " فَعَّلَ " من " مَحَصَ - يَمْحَصُ ": يجعله " يَمْحَصُ " على وجه التكرار والشدة: يبالغ في تنقييته بتعريضه لشدة وضيق تطهره وتزيل عنه ما يشوبه ليتبين حقيقته: يبحث بتمعن وتدقيق في داخل الشيء ليتبين حقيقته ومكوناته
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تعريض كائن أو شيء لشدة وجهد لاختباره وفحصه واستخلاص الجيد وفرزه وتصنيفه "، وهي:
فَتَنَ - يَفْتِنُ، بَلا - يَبْلوْ، مَحَصَ - يَمْحَصُ، مَحَنَ - يَمْحُنً، كَالَ - يَكِيْلُ، وَزَنَ - يَزِنُ
مَحَّصَ - يُمَحِّص
 	﴿وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ(141)﴾ آل عمران ﴿ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنْ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنْ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمْ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ(154)﴾ آل عمران
جاء في التفسير: يختبر - يكتشف - يميز
مختار الصحاح
● [محص] م ح ص: مَحَصَ الذهب بالنار أخلصه مما يشوبه وبابه قطع و التَّمْحِيصُ الابتلاء والاختبار
الراغب
محص
- أصل المحص: تخليص الشيء مما فيه من عيب كالفحص، لكن الفحص يقال في إبراز شيء من أثناء ما يختلط به، وهو منفصل عنه، والمحص يقال في إبرازه عما هو متصل به، يقال: محصت الذهب ومحصته: إذا أزلت عنه ما يشوبه من خبث. قال تعالى: }وليمحص الله الذين آمنوا﴿[آل عمران/141]،﴾وليمحص ما في قلوبكم{ [آل عمران/154]، فالتمحيص ههنا كالتزكية والتطهير ونحو ذلك من الألفاظ. ويقال في الدعاء: (اللهم محص عنا ذنوبنا) (انظر: البصائر 4/486) أي: أزل ما علق بنا من الذنوب. ومحص الثوب (انظر: اللسان (محص) ؛ والمجمل 3/824) : إذا ذهب زئبره (الزئبر بالكسر: ما يعلو الثوب الجديد مثل ما يعلو الخز. وقال أبو زيد: زئبر الثوب وزغبره. اللسان (زأبر) )، ومحص الحبل يمحص: أخلق حتى يذهب عنه وبره، ومحص الصبي: إذا عدا.
ملخص اللسان:
1.     مَحَصَ الظبيُ في عَدْوِه يَمْحَصُ مَحْصاً: أَسْرَعَ وعَدا  عَدْواً شديداً ،
2.     ومَحَصَ في  الأَرض مَحْصاً: ذهب.
3.      ومحَصَ بها مَحْصاً: ضَرطَ.
4.      والمَحْصُ: شدة الخلق.  والمَمْحُوصُ والمَحْص والمَحِيصُ والمُمَحَّصُ: الشديدُ الخلق، وقيل: هو  الشديد من الإِبل
5.       ويستحب من الفرس أَن تُمْحَصَ قوائمُه أَي تخلُصَ من الرَّهَل
6.     وحبل مَحِصٌ ومَحِيصٌ: أَمْلَس أَجْرَدُ ليس له زِئْبِرٌ. ومَحِصَ ،
7.     والمَحِيصُ: الشديد الفَتْل ،
8.     مَحّصْت العَقَبَ من الشحم إِذا نَقَّيْتَه منه لتَفْتلَه  وَتَراً.
9.     ومَحَصَ به الأَرضَ مَحْصاً: ضَرَبَ.
10.                        والمَحْصُ: خُلُوصُ الشيء.ومَحَصَ الشيءَ يَمْحَصُه مَحْصاً ومَحَّصَه: خَلَّصَه،وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا؛ أَي يُخَلِّصهم، وقال الفراء: يعني  يُمحِّص الذنوبَ عن الذين آمنوا
11.                         والمَحْصُ في اللغة: التَّخْليصُ والتنقية. وفي حديث الكسوف: فَرَغَ من الصلاة وقد أَمْحَصَت الشمسُ أَي ظهرت من الكسوف  وانجلَت،
12.                         قال: ومعنى التَّمْحِيص النَّقْص. يقال: مَحَّصَ اللّه عنك ذنوبَك أَي  نقصها فسمى اللّه ما أَصابَ المسلمين من بَلاءٍ تَمْحِيصاً لأَنه يَنْقُص به ذنوبَهم، وسَمّاه اللّه من الكافرين محْقاً. والأَمْحَصُ: الذي يقْبَل اعتذارَ الصادق والكاذب.  ومُحِصَت عن الرجل يدُه أَو غيرُها إِذا كان بها ورَمٌ فأَخَذ في  النقصان والذهاب؛
13.                         والتَّمْحِيص: الاختبار والابتلاء؛وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يَبْتَليهم،
لسان العرب
● - محص: مَحَصَ الظبيُ في عَدْوِه يَمْحَصُ مَحْصاً: أَسْرَعَ وعَدا  عَدْواً شديداً؛ قال أَبو ذؤيب:  وعاديّة تُلْقي الثِّيابَ كَأَنَّها  تُيوسُ ظِباءٍ، مَحْصُها وانتِبارُها  وكذلك امْتَحَصَ؛ قال:  وهُنَّ يَمْحَصْن امْتِحاصَ الأَظْبِ  جاء بالمصدر على غير الفعل لأَن مَحَصَ وامْتَحَصَ واحد. ومَحَصَ في  الأَرض مَحْصاً: ذهب. ومحَصَ بها مَحْصاً: ضَرطَ. والمَحْصُ: شدة الخلق.  والمَمْحُوصُ والمَحْص والمَحِيصُ والمُمَحَّصُ: الشديدُ الخلق، وقيل: هو  الشديد من الإِبل. وفرس مَحْصٌ بيَّن المَحْصِ: قليلُ لحمِ القوائم؛ قال  الشماخ يصف حمارَ وحش:  مَحْصُ الشَّوى، شَنِجُ النَّسا، خاظِي المَطا،  سَحْلٌ يُرَجِّع خَلفَها التَّنْهاقا  ويستحب من الفرس أَن تُمْحَصَ قوائمُه أَي تخلُصَ من الرَّهَل، يقال  منه: فرس مَمْحُوصُ القوائمِ إِذا خَلَصَ من الرَّهَل. وقال أَبو عبيدة: في  صفات الخيل المُمَحَّصُ والمَحْصُ، فأَما المُمَحَّصُ فالشديد الخلق،  والأُنثى مُمَحَّصةٌ؛ وأَنشد:  ممَحَّصُ الخَلْق وَأًى فُرافِصَهْ  كلٌّ شَدِيدٌ أَسْرهُ مُصامِصَهْ  قال: والمُمَحَّصُ والفُرافِصةُ سواءٌ. قال: والمَحْصُ بمنزلة  المَمَحَّصِ، والجمع مِحاصٌ ومِحاصاتٌ؛ وأَنشد:  مَحْص الشَّوى مَعْصوبة قَوائِمُه  قال: ومعنى مَحْص الشَّوى قليل اللحم إِذا قلت مَحَص كذا  (* قوله «إِذا  قلت محص كذا» هو كذلك في الأصل.) ؛ وأَنشد:  مَحْصُ المُعَذَّرِ أَسْرَفت حَجَباتُه،  يَنْضُو السوابِقَ زاهِقٌ قَرِدُ  وقال غيره: المَمْحُوص السنانِ المجْلوُّ؛ وقال أُسامة الهذلي:  أَشْفَوْا بمَمْحوصِ القِطاعِ فُؤادَه  والقِطاعُ: النِّصالُ، يصف عَيْراً رُمِي بالنِّصال حتى رق فؤادُه من  الفزع.  وحبل مَحِصٌ ومَحِيصٌ: أَمْلَس أَجْرَدُ ليس له زِئْبِرٌ. ومَحِصَ  الحبلُ يَمْحَصُ مَحَصاً إِذا ذهب وبرُه حتى يَمّلِص. وحبل مَحِصٌ ومَلِصٌ  بمعنى واحد. ويقال للزمام الجيِّد الفَتْل: مَحِصٌ ومَحْصٌ في الشِّعْر؛  وأَنشد:  ومَحْص كساق السَّوْذَقانِيّ نازَعَتْ  بِكَفِّيَ جَشَّاء البُغامِ خَفُوق  (* قوله «ومحص كساق السوذقاني البيت» هو هكذا في الأَصل.)  أَراد مَحِص فخفّفه وهو الزمام الشديد الفتل. قال: والخفوق التي يَخْفِق  مِشْفراها إِذا عَدَت. والمَحِيصُ: الشديد الفَتْل؛ قال امرؤ القيس يصف  حماراً:  وأَصْدَرَها بادِي النَّواجِذ قارِحٌ،  أَقَبُّ ككَرِّ الأَنْدَرِيِّ مَحِيصُ  وأَورد ابن بري هذا البيت مستشهداً به على المَحِيص المفتول الجسم.  أَبو منصور: مَحّصْت العَقَبَ من الشحم إِذا نَقَّيْتَه منه لتَفْتلَه  وَتَراً. ومَحَصَ به الأَرضَ مَحْصاً: ضَرَبَ. والمَحْصُ: خُلُوصُ الشيء.  ومَحَصَ الشيءَ يَمْحَصُه مَحْصاً ومَحَّصَه: خَلَّصَه، زاد الأَزهري: من  كل عيب؛ وقال رؤبة يصف فرساً:  شدِيدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحوصُ الشَّوى  كالكَرِّ، لا شَخْتٌ ولا فيه لَوى  أَراد باللَّوى العِوَجَ. وفي التنزيل: وليُمَحِّصَ ما في قُلوبِكم،  وفيه: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا؛ أَي يُخَلِّصهم، وقال الفراء: يعني  يُمحِّص الذنوبَ عن الذين آمنوا، قال الأَزهري: لم يزد الفراء على هذا،  وقال أَبو إِسحق: جعل اللّه الأَيامَ دُوَلاً بين الناس لِيُمَحِّصَ  المؤمنين بما يقع عليهم من قَتْلٍ أَو أَلَمٍ أَو ذهاب مال، قال: ويَمْحَق  الكافرين؛ أَي يَسْتأْصِلُهم. والمَحْصُ في اللغة: التَّخْليصُ والتنقية. وفي  حديث الكسوف: فَرَغَ من الصلاة وقد أَمْحَصَت الشمسُ أَي ظهرت من الكسوف  وانجلَت، ويروى: امّحصَت، على المطاوعة وهو قليل في الرباعي، وأَصل  المَحْص التخليصُ. ومَحَصْت الذهَبَ بالنار إِذا خَلَّصْته مما يَشُوبه. وفي  حديث عليّ: وذَكَرَ فتْنةً فقال: يُمْحَصُ الناسُ فيها كما يُمْحَصُ ذهبُ  المعدن أَي يُخَلَّصون بعضُهم من بعض كما يُخَلَّص ذهبُ المعدن من  التراب، وقيل: يُخْتَبرُون كما يُخْتَبر الذهب لتُعْرَفَ جَوْدته من رَداءتِه.  والمُمَحَّصُ: الذي مُحِّصَت عنه ذنوبُه؛ عن كراع، قال ابن سيده: ولا  أَدري كيف ذلك إِنما المَمَحَّصُ الذَّنْبُ. وتمحِيصُ الذنوب: تطهيرُها  أَيضاً. وتأْويل قول الناس مَحِّصْ عنا ذنوبَنا أَي أَذْهِب ما تعلق بنا من  الذنوب. قال فمعنى قوله: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يخَلِّصهم من  الذنوب. وقال ابن عرفة: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يَبْتَليهم،  قال: ومعنى التَّمْحِيص النَّقْص. يقال: مَحَّصَ اللّه عنك ذنوبَك أَي  نقصها فسمى اللّه ما أَصابَ المسلمين من بَلاءٍ تَمْحِيصاً لأَنه يَنْقُص  به ذنوبَهم، وسَمّاه اللّه من الكافرين محْقاً.  والأَمْحَصُ: الذي يقْبَل اعتذارَ الصادق والكاذب.  ومُحِصَت عن الرجل يدُه أَو غيرُها إِذا كان بها ورَمٌ فأَخَذ في  النقصان والذهاب؛ قال ابن سيده: هذه عن أَبي زيد وإِنما المعروف من هذا حَمَصَ  الجرْحُ.  والتَّمْحِيص: الاختبار والابتلاء؛ وأَنشد ابن بري:  رأَيت فُضَيْلاً كان شيئاً مُلَفَّقاً،  فكشَّفَه التَّمْحِيصُ حتى بَدا لِيَا  ومَحَص اللّهُ ما بِك ومَحَّصَه: أَذْهَبَه. الجوهري: مَحَصَ المذبوحُ  برِجْلِه مثل دَحَص.
مقاييس اللغة:
(محص) الميم والحاء والصَّاد أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تخليصِ شيء* وتنقيته. ومَحَصه مَحْصاً: خلَّصه من كل عيبٍ. [و] مَحَصَ الله العبدَ من الذَّنْب: طهَّرَه منه ونقّاه، ومَحَّصَهُ([3]). قال الله تعالى: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [آل عمران 141]. ومَحّصْتُ الذّهب بالنّار: خلّصته من الشَّوب. وقولهم: فرسٌ مُمَحَّص يقولون: إنّه الشديد الخَلْق وقياسُه عندنا أنّه البرِيء من العيوب، وكذلك المَحِص من الحِبال والأوتار([4]): ما مُحِص حتى ذهب زئِبرهُ ولانَ. قال الهُذَلي([5]):
لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])
القاموس المحيط:
مَحَصَ الظَّبْيُ، كمنَعَ عَدَا، المَذْبُوحُ بِرِجْلِهِ رَكَضَ، الذَّهَبَ بالنار أخْلَصَهُ مما يَشُوبُهُ،
بالرجُلِ الأرضَ: ضَرَبَهُ، بسَلْحِهِ: رَمَى، السَّرابُ أو البَرْقُ: لَمَعَ فهو مَحَّاصٌ، مِنِّي: هَرَبَ، السِّنَانَ: جَلاهُ، فهو مَمْحُوصٌ ومَحِيصٌ، وهما الشديدُ الخَلْقِ المُدْمَجُ. ورجلٌ مَمْحُوصُ القوائِمِ: خَلَصَ من الرَّهَلِ. وحَبْلٌ مَحِصٌ، ككتِفٍ: ذَهَبَ زِئْبِرُهُ ولانَ. وفَرَسٌ مَحْصٌ، بالفتحِ وكمُعَظَّمٍ: شديدُ الخَلْقِ. والدَّوِّيَّةُ المَحَّاصُ: التي يَمْحَصُ الناسُ فيها السَّيْرَ، أي: يَجِدُّونَ. والأَمْحَصُ: من يَقْبَلُ اعْتِذَارَ الصادِقِ والكاذِبِ. وأمْحَصَ: بَرَأَ، الشمسُ: ظَهَرَتْ من الكُسُوفِ، وانْجَلَتْ، كانْمَحَصَتْ. والتَّمْحِيصُ: الابْتِلاَءُ، والاخْتِبَارُ، والتَّنْقِيصُ، وتَنْقِيَةُ اللَّحْمِ من العَقَبِ، وانْمَحَصَ: أُفْلِتَ، الوَرَمُ: سَكَنَ.
تاج العروس:
محص
" مَحَصَ الظَّبْيُ كمَنَع " يَمْحَصُ مَحْصاً : " عَدَا " شَدِيداً أَو أَسْرَعَ في عَدْوِهِ . قال أَبو ذُؤيْبٍ الهُذَلِيُّ :
وعَادِيَةٍ تُلْقِي الثِّيَابَ كَأَنَّهَا ... تُيُوسُ ظِبَاءٍ مَحْصُهَا وانبِتارُهَا
ويروى : يَعافِيرُ رَمْلٍ مَحْصُها . مَحَصَ " المَذبُوحُ برِجْلِهِ " مِثْل دَحَصَ : " رَكَضَ " نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . مَحَصَ " الذَّهَبَ بالنَّارِ : أَخْلَصَه مِمَّا يَشُوبُهُ " نَقَلَه الجَوْهَرِيُّأَي من التُّرَابِ والوَسَخِ . مَحَصَ " بالرَّجُلِ الأَرْضَ " مَحْصاً : " ضَرَبَهُ " بها إِيَّاهَا . مَحَصَ " بسَلْحِه : رَمَى " به نَقَلَه الصَّاغَانِيّ . مَحَصَ " السَّرَابُ أَو البَرْقُ " إِذا " لَمَعَ فَهُو " بَرْقٌ " مَحَّاصٌ " وسَرَابٌ مَحَّاصٌ فِيهِمَا لَمَعَانٌ . مَحَصَ فُلانٌ " مِنّي " مَحْصاً إِذا هَرَبَ " . مَحَصَ " السِّنَانَ " مَحْصاً أَي " جَلاَهُ فهو مَمْحُوصٌ ومَحِيصٌ " أَي مَجْلُوٌّ . قال أُسامَةُ بنُ الحَارِث الهُذَلِيّ يَصِفُ الرُّمَاةَ والحِمَارَ قُلتُ : ولم أَجِدْهُ في الديوان
وشَفُّوا بِمَمْحوُصِ القِطَاعِ فُؤَادَهُ ... لَهُمْ قُتَرَاتٌ قد بُنِينَ مَحَاتِدُ أَي مَجْلُوّ القِطاع وهو قَوْلُ الأَخْفَش . والقِطَاعُ : النِّصالُ . ويُرْوَى : مَنْحُوض أَي رُمِيَ بالنِّصال حَتَّى رَقَّ فُؤَادُه من الفَزَع . " وهُمَا " أَي المَمْحُوصُ والمَحِيصُ أَيْضاً : " الشَّدِيدُ الخَلْقِ المُدْمَجُ " من الخَيْل والإِبلِ والحَمِيرِ . قال امرُؤُ القيْسِ يَصِفُ حِمَاراً والأُتُنَ :
وأَصْدَرَهَا بَادِي النَّوَاجِذِ قَارِحٌ ... أَقَبُّ كَكَرِّ الأَنْدَرِيِّ مَحِيصُ وأَوْرَدَ ابنُ بَرِّيٍّ هذَا البَيْتَ مُسْتَشْهِداً به على المَحِيصِ : المَفْتُول الجِسْم وهو المُدْمَج الَّذِي ذَكَرَه المُصَنِّف رَحِمَه اللهُ تَعَالَى مَأْخُوذٌ من المَحْصِ وهو شِدَّةُ الخَلْقِ . وقال رُؤْبَةُ يَصِفُ فَرَساً :
شَدِيدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحُوصُ الشَّوَى ... كالكَرِّ لا شَخْتٌ ولا فِيهِ لَوَى " ورَجُلٌ " هكَذَا في النُّسَخِ وهو غَلَطٌ والصَّوَابُ : فَرَسٌ " مَمْحُوصُ القَوَائِمِ " إِذا " خَلَصَ من الرَّهَلِ " وقالُوا : يُسْتَحَبُّ مِنَ الخِيْلِ أَنْ تُمْحَصَ قَوَائِمُه أَي تَخْلُصَ من الرَّهَلِ . " وحَبْلٌ مَحِصٌ ككَتِفٍ " : أُجِيدَ فَتْلُه حَتَّى " ذَهَبَ زِئْبِرُهُ ولاَنَ " وقد مَحَصَهُ مَحْصاً وكَذلِكَ المَلِصُ . ويُقَالُ : وَتَرٌ مَحِصٌ إِذا مُحِصَ بمُشَاقَةٍ حَتَّى ذَهَبَ زِئْبِرُهُ . قال أُمَيَّةُ بنُ أَبِي عَائِذٍ الهُذَلِيّ :
بها مَحِصٌ غَيْرُ جَافِي القُوَى ... إِذا مُطْيَ حَنَّ بوَرْكٍ حُدَالِْ وقد يُقَال : حَبْلٌ مَحْصٌ بالفَتْح وكذلِك زِمَامٌ مَحْصٌ في ضَرُورَةِ الشِّعْر كما قال :
ومَحْصٍ كسَاقِ السَّوْذَقَانِيِّ نَازَعَتْ ... بكَفِّيَ جَشَّاء البُغَامِ خَفُوق أَرادَ : ومَحِصٍ فخَفَّفَه وهو الزَّمَامُ الشَّدِيدُ الفَتْلِ . " وفَرَسٌ مَحْصٌ بالفَتْح مُمَحَّصٌ " كمُعَظَّمٍ : شَدِيدُ الخَلْقِ " ذَكَرَهُمَا أَبو عُبَيْدَةَ في صِفَاتِ الخَيْلِ فقال : أَمّا المُمَحَّصُ فالشَّدِيدُ الخَلْقِ والأُنْثَى مُمَحَّصَة وأَنشد :
" مُمَحَّصُ الخَلْقِ وَأَي فُرَافِصَهْ
" كُلُّ شَدِيدٍ أَسْرُهُ مُصَامِصَهْ قَال : المُمَحَّصُ والفُرَافِصَةُ سَوَاءٌ . قال : والمَحْصُ بمَنْزِلَةِ المُمَحَّصِ والجَمْعُ مِحَاصٌ ومِحَاصَاتٌ . وأَنشد :
" مَحْصُ الشُّوَى مَعْصُوبَةٌ قَوَائِمُهْ قال : ومَعْنَى : مَحْصُ الشَّوَى : قَلِيلُ اللَّحْمِ . إِذا قُلْتَ مَحَص كذا وأَنْشَدَ :
مَحْصُ المُعَذَّرِ أَشْرَفَتْ حَجَبَاتُهُ ... يَنْضُو السَّوَابِقَ زَاهِقٌ قَرِدُ والمَحّاصُ ككَتَّانٍ : البَرّاقُ وقد مَحَصَ البَرْقُ والسَّرَابُ . قال الأَغْلَبُ العِجْلِيّ :
" في الآلِ بالدَّوِّيَّة المَحّاصِ
قال ابنُ عَبّادٍ : " الدَّوِّيَّةُ المَحّاصُ " ككَتّان هي الفَلاةُ " الَّتِي يَمْحَصُ النَّاسُ فِيهَا السَّيْرَ أَي يَجِدُّونَ " من مَحَصَ الظبْيُ : إِذا جَدَّ في عَدْوِه . قال أَبو عَمْرٍو : " الأَمْحَصُ : مَنْ يَقبَلُ اعْتِذارَ الصَّادِقِ والكَاذِبِ " . " وأَمْحَصَ " الرَّجُلُ إِمْحَاصاً : " بَرَأَ " مِنْ مَرَضِهِ عن ابنِ عَبّادٍ . أَمحْصَتِ " الشَّمْسُ : ظَهَرَتْ من الكُسُوفِ وانْجَلَت " ومنه حَدِيثُ الكُسُوفِ " فَرَغَ من الصَّلاةِ وقد أَمْحَصَتِ الشَّمْسُ " " كانْمَحَصَتْ " ويُرْوَى امّحَصتْ عَلَى المُطَاوَعِة وهو قَلِيلٌ في الرباعيّ قاله ابنُ الأَثِير . " والتَّمْحِيصُ : الابْتِلاءُ والاخْتِبَارُ " كما في الصّحاح وبه فُسِّرَ قولُ الله تَعَالَى " ولِيُمَحِّصَ الله الَّذِينَ آمَنُوا " أَيْ يَبْتَلِيَهُم قاله ابنُ عَرَفَةَ . وقال ابنُ إِسْحَاقَ : جَعَلَ اللهُ الأيّامَ دَوَلاً بينَ النَّاسِ لِيُمَحِّصَ المُؤْمِنينَ بما يَقَعُ عَليْهم مِنْ قَتْلٍ أَوْ أَلَمٍ أَو ذَهَابِ مَالٍ قال : " ويَمْحَقَ الكَافِرِينَ " أَيْ يَسْتأْصِلَهُم . قال ابنُ عَرَفَةَ رَحِمَهُ اللهُ تَعالَى : التَّمحِيصُ : " التَّنْقِيصُ " يُقَال : مَحَّصَ اللهُ عَنْكَ ذُنُوبَكَ أَي نَقصَها فسَمَّى اللهُ ما أَصابَ المُسْلِمِينَ مِنْ بَلاءٍ تَمحيصاً لأَنَّهُ يَنْقُصُ به ذُنُوبَهُم وسمَّاهُ اللهُ من الكافِرِين مَحْقاً . التَّمْحِيصُ : " تَنْقِيَةُ اللَّحْمِ من العَقَبِ " لِيَفْتِلَه وَتَراً . ونَصُّ الأَزْهَرِيّ في التَّهْذِيب : مَحَّصْتُ العَقَبَ من الشَّحْمِ إِذا نَقَّيْتَه مِنْه لتَفْتِلَه وَتَراً فتَأَمَّلْ . " وانْمَحَصَ : أُفْلِتَ " . وفي التَّكْمِلة : انْفَلَتَ عن ابْنِ عَبّادٍ . انْمَحَصَ " الوَرَمُ " إِذا " سَكَنَ " مثل انْحَمَص نَقَلَه الصَّاغَانِيّ عن ابْنِ عَبّادٍ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : المَحْصُ : خُلُوصُ الشَّيْءِ ومَحَصَه يَمْحَصُه مَحْصاً ومَحَّصَه تَمْحِيصاً : خَلَّصَهُ زَادَ الأَزْهَرِيّ : مِن كُلِّ عَيْبٍ وبهِ فَسَّرَ بَعْضٌ قَوْلَه تَعالَى : " ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا " أَي يُخَلِّصهم . وقال الفَرَّاءُ : يَعْنِي يُمَحِّص الذُّنُوبَ عن الَّذِين آمَنُوا . وفي حَدِيثِ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عَنْهُ وذَكَرَ فِتْنَةً فقَالَ : " يُمْحَصُ النَّاسُ فِيها كما يُمْحَصُ ذَهَبُ المَعْدن " أَي يُخَلِّصُون بَعْضُهم من بَعْض كما يُخَلَّصُ ذَهَبُ المَعْدِن من التُّرَاب وتَمْحِيصُ الذُّنُوب . تَطْهِيرُهَا . وقَوْلُهُم : مَحِّصْ عَنَّا ذُنُوبَنَا أَي أَذْهِبْ ما تَعَلَّقَ بنا من الذُّنُوب . والمُمَحَّصُ كمُعَظَّمٍ : الَّذِي مُحِّصَت عنه ذُنُوبُه عن كُرَاع . قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كيْفَ ذلِكَ إِنَّمَا المُمَحَّصُ الذَّنْبُ . ومَحَصَ اللهُ ما بِكَ ومَحَّصَه : أَذْهَبَهُ وهو مَجَازٌ وكَذَا تَمَحَّصَت ذُنُوبُه . وامْتَحَصَ الظَّبْيُ في عَدْوِهِ : أَسْرَع فِيه . قال :
" وهُنَّ يَمْحَصْنَ امْتِحَاصَ الأَظْبِ جاءَ بالمَصْدَرِ على غيْرِ الفِعْلِ لأَنَّ مَحَصَ وامْتَحَصَ وَاحدٌ . ومَحَصَ بها مَحْصاً إِذا ضَرِطَ . وحَبْلٌ مَحيصٌ كأَمِيرٍ : أَجْرَدُ أَمْلَسُ شَديدُ الفَتْلِ . وتَمَحَّصَتِ الظَّلْمَاءُ : تَكَشَّفَتْ . ومُحِصَتْ عن الرَّجُلِ يَدُهُ أَو غيْرُهَا إِذا كانَ بِهَا وَرَمٌ فأَخَذَ في النُّقْصان والذَّهَابِ عن أَبِي زَيْدٍ . قال ابنُ سِيدَه : والمَعْرُوفُ مِنْ هذا حَمَصَ الجُرْحُ وقد تَقَدَّم . وأَمْحَصْتُ السَّهْمَ : أَنْفَذْتُه نَقَلَهُ ابنُ القَطّاع عن أَبِي زيْد . ومَحَصَ الثَّوْرُ البَقَرَةَ : سَفَدَها نقله ابْنُ القَطّاعِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
