# محص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: محص

مَحَصَ الظبيُ في عَدْوِه يَمْحَصُ مَحْصاً: أَسْرَعَ وعَدا عَدْواً شديداً؛ قال أَبو ذؤيب:
وعاديّة تُلْقي الثِّيابَ كَأَنَّها
تُيوسُ ظِباءٍ، مَحْصُها وانتِبارُها
وكذلك امْتَحَصَ؛ قال:
وهُنَّ يَمْحَصْن امْتِحاصَ الأَظْبِ
جاء بالمصدر على غير الفعل لأَن مَحَصَ وامْتَحَصَ واحد. ومَحَصَ في الأَرض مَحْصاً: ذهب. ومحَصَ بها مَحْصاً: ضَرطَ. والمَحْصُ: شدة الخلق. والمَمْحُوصُ والمَحْص والمَحِيصُ والمُمَحَّصُ: الشديدُ الخلق، وقيل: هو الشديد من الإِبل. وفرس مَحْصٌ بيَّن المَحْصِ: قليلُ لحمِ القوائم؛ قال الشماخ يصف حمارَ وحش:
مَحْصُ الشَّوى، شَنِجُ النَّسا، خاظِي المَطا،
سَحْلٌ يُرَجِّع خَلفَها التَّنْهاقا
ويستحب من الفرس أَن تُمْحَصَ قوائمُه أَي تخلُصَ من الرَّهَل، يقال منه: فرس مَمْحُوصُ القوائمِ إِذا خَلَصَ من الرَّهَل. وقال أَبو عبيدة: في صفات الخيل المُمَحَّصُ والمَحْصُ، فأَما المُمَحَّصُ فالشديد الخلق، والأُنثى مُمَحَّصةٌ؛ وأَنشد:
ممَحَّصُ الخَلْق وَأًى فُرافِصَهْ
كلٌّ شَدِيدٌ أَسْرهُ مُصامِصَهْ
قال: والمُمَحَّصُ والفُرافِصةُ سواءٌ. قال: والمَحْصُ بمنزلة المَمَحَّصِ، والجمع مِحاصٌ ومِحاصاتٌ؛ وأَنشد:
مَحْص الشَّوى مَعْصوبة قَوائِمُه
قال: ومعنى مَحْص الشَّوى قليل اللحم إِذا قلت مَحَص كذا
(* قوله «إِذا
قلت محص كذا» هو كذلك في الأصل.) ؛ وأَنشد:
مَحْصُ المُعَذَّرِ أَسْرَفت حَجَباتُه،
يَنْضُو السوابِقَ زاهِقٌ قَرِدُ
وقال غيره: المَمْحُوص السنانِ المجْلوُّ؛ وقال أُسامة الهذلي: أَشْفَوْا بمَمْحوصِ القِطاعِ فُؤادَه
والقِطاعُ: النِّصالُ، يصف عَيْراً رُمِي بالنِّصال حتى رق فؤادُه من الفزع.
وحبل مَحِصٌ ومَحِيصٌ: أَمْلَس أَجْرَدُ ليس له زِئْبِرٌ. ومَحِصَ الحبلُ يَمْحَصُ مَحَصاً إِذا ذهب وبرُه حتى يَمّلِص. وحبل مَحِصٌ ومَلِصٌ بمعنى واحد. ويقال للزمام الجيِّد الفَتْل: مَحِصٌ ومَحْصٌ في الشِّعْر؛ وأَنشد:
ومَحْص كساق السَّوْذَقانِيّ نازَعَتْ
بِكَفِّيَ جَشَّاء البُغامِ خَفُوق
(* قوله «ومحص كساق السوذقاني البيت» هو هكذا في الأَصل.) أَراد مَحِص فخفّفه وهو الزمام الشديد الفتل. قال: والخفوق التي يَخْفِق مِشْفراها إِذا عَدَت. والمَحِيصُ: الشديد الفَتْل؛ قال امرؤ القيس يصف حماراً:
وأَصْدَرَها بادِي النَّواجِذ قارِحٌ،
أَقَبُّ ككَرِّ الأَنْدَرِيِّ مَحِيصُ
وأَورد ابن بري هذا البيت مستشهداً به على المَحِيص المفتول الجسم. أَبو منصور: مَحّصْت العَقَبَ من الشحم إِذا نَقَّيْتَه منه لتَفْتلَه وَتَراً. ومَحَصَ به الأَرضَ مَحْصاً: ضَرَبَ. والمَحْصُ: خُلُوصُ الشيء. ومَحَصَ الشيءَ يَمْحَصُه مَحْصاً ومَحَّصَه: خَلَّصَه، زاد الأَزهري: من كل عيب؛ وقال رؤبة يصف فرساً:
شدِيدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحوصُ الشَّوى
كالكَرِّ، لا شَخْتٌ ولا فيه لَوى
أَراد باللَّوى العِوَجَ. وفي التنزيل: وليُمَحِّصَ ما في قُلوبِكم، وفيه: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا؛ أَي يُخَلِّصهم، وقال الفراء: يعني يُمحِّص الذنوبَ عن الذين آمنوا، قال الأَزهري: لم يزد الفراء على هذا، وقال أَبو إِسحق: جعل اللّه الأَيامَ دُوَلاً بين الناس لِيُمَحِّصَ المؤمنين بما يقع عليهم من قَتْلٍ أَو أَلَمٍ أَو ذهاب مال، قال: ويَمْحَق الكافرين؛ أَي يَسْتأْصِلُهم. والمَحْصُ في اللغة: التَّخْليصُ والتنقية. وفي حديث الكسوف: فَرَغَ من الصلاة وقد أَمْحَصَت الشمسُ أَي ظهرت من الكسوف وانجلَت، ويروى: امّحصَت، على المطاوعة وهو قليل في الرباعي، وأَصل المَحْص التخليصُ. ومَحَصْت الذهَبَ بالنار إِذا خَلَّصْته مما يَشُوبه. وفي حديث عليّ: وذَكَرَ فتْنةً فقال: يُمْحَصُ الناسُ فيها كما يُمْحَصُ ذهبُ المعدن أَي يُخَلَّصون بعضُهم من بعض كما يُخَلَّص ذهبُ المعدن من التراب، وقيل: يُخْتَبرُون كما يُخْتَبر الذهب لتُعْرَفَ جَوْدته من رَداءتِه. والمُمَحَّصُ: الذي مُحِّصَت عنه ذنوبُه؛ عن كراع، قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك إِنما المَمَحَّصُ الذَّنْبُ. وتمحِيصُ الذنوب: تطهيرُها أَيضاً. وتأْويل قول الناس مَحِّصْ عنا ذنوبَنا أَي أَذْهِب ما تعلق بنا من الذنوب. قال فمعنى قوله: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يخَلِّصهم من الذنوب. وقال ابن عرفة: وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا، أَي يَبْتَليهم، قال: ومعنى التَّمْحِيص النَّقْص. يقال: مَحَّصَ اللّه عنك ذنوبَك أَي نقصها فسمى اللّه ما أَصابَ المسلمين من بَلاءٍ تَمْحِيصاً لأَنه يَنْقُص به ذنوبَهم، وسَمّاه اللّه من الكافرين محْقاً.
والأَمْحَصُ: الذي يقْبَل اعتذارَ الصادق والكاذب.
ومُحِصَت عن الرجل يدُه أَو غيرُها إِذا كان بها ورَمٌ فأَخَذ في النقصان والذهاب؛ قال ابن سيده: هذه عن أَبي زيد وإِنما المعروف من هذا حَمَصَ الجرْحُ.
والتَّمْحِيص: الاختبار والابتلاء؛ وأَنشد ابن بري:
رأَيت فُضَيْلاً كان شيئاً مُلَفَّقاً،
فكشَّفَه التَّمْحِيصُ حتى بَدا لِيَا
ومَحَص اللّهُ ما بِك ومَحَّصَه: أَذْهَبَه. الجوهري: مَحَصَ المذبوحُ برِجْلِه مثل دَحَص.

### Türkçe

**مَحَصَ** ceylan, koşusunda **يَمْحَصُ** **مَحْصاً**: hızlandı ve şiddetli bir koşuşla koştu; Ebû Züeyb dedi ki:
Ve koşucu (bir dişi) elbiseleri atar; sanki o,
ceylanların tekeleri; onun **مَحْصُها**’sı ve onun sıçrayışı.

Ve bunun gibi **امْتَحَصَ**; dedi ki:
Ve onlar, ceylanların **امْتِحاصَ**’ı gibi **يَمْحَصْن** ederler.

Masdarı fiilin dışında getirdi; çünkü **مَحَصَ** ve **امْتَحَصَ** birdir. Ve **مَحَصَ** yerde **مَحْصاً**: gitti. Ve onunla (orada) **محَصَ** **مَحْصاً**: yellenme çıkardı. Ve **المَحْصُ**: yaratılışın şiddeti. Ve **المَمْحُوصُ** ve **المَحْص** ve **المَحِيصُ** ve **المُمَحَّصُ**: yaratılışı şiddetli olan; ve denildi ki: o, develerden şiddetli olandır. Ve bir at **مَحْصٌ**; **المَحْصِ**’ı açık (belli): bacakların etinin azı; Şemmâh, yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
**مَحْصُ الشَّوى**، **شَنِجُ النَّسا**، **خاظِي المَطا**،
**سَحْلٌ** يُرَجِّع خَلفَها التَّنْهاقا

Attan, bacaklarının **تُمْحَصَ** olması müstehap görülür; yani gevşeklikten arınması; ondan denir ki: bacakları **مَمْحُوصُ القوائمِ** olan at, gevşeklikten arındığı zaman. Ebû Ubeyde dedi ki: atların sıfatlarında **المُمَحَّصُ** ve **المَحْصُ** vardır; **المُمَحَّصُ** ise yaratılışı şiddetli olandır; dişisi **مُمَحَّصةٌ**’dır; ve okudu:
ممَحَّصُ الخَلْق وَأًى فُرافِصَهْ
كلٌّ شَدِيدٌ أَسْرهُ مُصامِصَهْ

Dedi ki: **المُمَحَّصُ** ile **الفُرافِصةُ** birdir. Dedi ki: **المَحْصُ** **المَمَحَّصِ** menzilesindedir; çoğulu **مِحاصٌ** ve **مِحاصاتٌ**’tır; ve okudu:
مَحْص الشَّوى مَعْصوبة قَوائِمُه

Dedi ki: **مَحْص الشَّوى**’nın manası, etin azlığıdır; sen “**مَحَصَ** şöyle” dediğin zaman.
(* Sözü: «إِذا قلت محص كذا» asılda böyledir.) ; ve okudu:
مَحْصُ المُعَذَّرِ أَسْرَفت حَجَباتُه،
يَنْضُو السوابِقَ زاهِقٌ قَرِدُ

Başkası dedi ki: **المَمْحُوص** mızrak ucu, cilalanmış olandır; Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
أَشْفَوْا بمَمْحوصِ القِطاعِ فُؤادَه

Ve **القِطاعُ**: ok uçlarıdır; ok uçlarıyla vurulmuş bir yaban eşeğini vasfeder; ta ki korkudan kalbi inceldi.

Ve bir ip **مَحِصٌ** ve **مَحِيصٌ**: pürüzsüz, çıplak; onun için **زِئْبِرٌ** yoktur. Ve ip **مَحِصَ** **يَمْحَصُ** **مَحَصاً**; tüyü gidip de pürüzsüzleştiği zaman. Ve bir ip **مَحِصٌ** ve **مَلِصٌ**: bir manadadır. Ve iyi bükümlü yulara, şiirde: **مَحِصٌ** ve **مَحْصٌ** denir; ve okudu:
ومَحْص كساق السَّوْذَقانِيّ نازَعَتْ
بِكَفِّيَ جَشَّاء البُغامِ خَفُوق

(* Sözü: «ومحص كساق السوذقاني البيت» asılda böyledir.)

**مَحِص**’i kastetti; onu hafifletti; o, bükümü şiddetli yulardır. Dedi ki: **الخَفُوق**; koştuğu zaman iki dudağı çırpınan (dişi)dir. Ve **المَحِيصُ**: bükümü şiddetli olandır; İmru’ul-Kays, bir yaban eşeğini vasfederek dedi ki:
وأَصْدَرَها بادِي النَّواجِذ قارِحٌ،
أَقَبُّ ككَرِّ الأَنْدَرِيِّ مَحِيصُ

İbn Berrî bu beyti, **المَحِيص**’in bükümlü gövde (manası) üzerine onunla istişhad ederek nakletti.

Ebû Mansûr: **مَحّصْت** aşil sinirini yağdan; ondan arındırdığın zaman, onu bir kiriş olarak bükmek için. Ve onunla yeri **مَحَصَ** **مَحْصاً**: vurdu. Ve **المَحْصُ**: şeyin arınmışlığıdır. Ve şeyi **مَحَصَ** **يَمْحَصُه** **مَحْصاً** ve **مَحَّصَه**: onu arındırdı; Ezherî artırdı: her ayıptan; Rü’be, bir atı vasfederek dedi ki:
شدِيدُ جَلْزِ الصُّلْبِ مَمْحوصُ الشَّوى
كالكَرِّ، لا شَخْتٌ ولا فيه لَوى

**اللَّوى** ile eğriliği kastetti. Ve tenzilde: **وليُمَحِّصَ ما في قُلوبِكم**; ve onda: **وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا**; yani onları arındırsın; Ferrâ dedi ki: yani iman edenlerden günahları **يُمحِّص** eder; Ezherî dedi ki: Ferrâ bunun üzerine bir şey artırmadı; Ebû İshâk dedi ki: Allah günleri insanlar arasında dönüşümlü kıldı ki, müminleri üzerlerine gelen öldürme yahut acı yahut malın gitmesiyle **لِيُمَحِّصَ** etsin; dedi ki: ve kâfirleri **يَمْحَق** eder; yani onları kökünden kazır. Ve dilde **المَحْصُ**: arındırma ve temizlemedir.

Ve küsûf hadîsinde: namazdan çıktı; güneş **أَمْحَصَت** olmuştu; yani küsûftan göründü ve açıldı; rivayet olunur: **امّحصَت**; mutâvaat üzere; o, rubâîde azdır; ve **المَحْص**’ın aslı arındırmadır. Ve altını ateşle **مَحَصْت**; ona karışanı ondan arındırdığın zaman.

Ali hadîsinde: bir fitneyi zikretti; dedi ki: insanlar onda, maden altını **يُمَحَصُ** edildiği gibi **يُمْحَصُ** edilir; yani birbirlerinden arındırılırlar; maden altını topraktan arındırıldığı gibi; ve denildi ki: altın denendiği gibi denenirler; onun iyiliği kötülüğünden bilinsin diye.

Ve **المُمَحَّصُ**: günahları kendisinden arındırılmış olan; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: bunu nasıl (olur) bilmem; ancak **المَمَحَّصُ** günah (olan)dır. Ve günahların **تمحِيصُ**’u: onların temizlenmesidir de. Ve insanların “bizden günahlarımızı **مَحِّصْ** et” sözünün te’vili: bize yapışmış günahlardan olanı gider. Dedi ki: şu sözünün manası: **وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا**; yani onları günahlardan arındırır.

İbn Arefe dedi ki: **وليُمَحِّصَ اللّه الذين آمنوا**; yani onları imtihan eder; dedi ki: **التَّمْحِيص**’in manası eksiltmedir. Denir ki: Allah senden günahlarını **مَحَّصَ**; yani onları eksiltti; Allah, Müslümanlara isabet eden belâyı **تَمْحِيصاً** diye adlandırdı; çünkü onunla günahlarını eksiltir; kâfirlerden olanı ise Allah **محْقاً** diye adlandırdı.

Ve **الأَمْحَصُ**: doğru ve yalancının özrünü kabul eden kimsedir.

Bir adamdan eli yahut başkası hakkında **مُحِصَت**; onda bir şişlik olduğu ve eksilmeye ve gitmeye başladığı zaman; İbn Sîde dedi ki: bu, Ebû Zeyd’dendir; ancak bunun bilinen şekli **حَمَصَ** yaradır.

Ve **التَّمْحِيص**: sınama ve imtihandır; İbn Berrî okudu:
رأَيت فُضَيْلاً كان شيئاً مُلَفَّقاً،
فكشَّفَه التَّمْحِيصُ حتى بَدا لِيَا

Ve Allah, sende olanı **مَحَصَ** ve **مَحَّصَه**: onu giderdi. Cevherî: boğazlanan (hayvan) ayağıyla **مَحَصَ** etti; **دَحَص** gibi.
