# محص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: محص

محص الظبي، كمنع  ، يمحص محصا:  عدا  شديدا، أو أسرع في عدوه. قال أبو ذؤيب الهذلي:
  وعادية تلقي الثياب كـأنـهـا                      تيوس ظباء محصها وانبتارها

  ويروى: يعافير رمل محصها. محص  المذبوح برجله  ، مثل دحص:  ركض  ، نقله الجوهري. محص  الذهب بالنار: أخلصه مما يشوبه  ، نقله الجوهري، أي من التراب والوسخ. محص  بالرجل الأرض  محصا:  ضربه  بها إياها. محص  بسلحه: رمى  به، نقله الصاغاني. محص  السراب أو البرق  ، إذا  لمع، فهو  برق  محاص  ، وسراب محاص، فيهما لمعان. محص فلان  مني  محصا، إذا هرب  . محص  السنان  محصا، أي  جلاه، فهو ممحوص، ومحيص  ، أي مجلو. قال أسامة بن الحارث الهذلي، يصف الرماة والحمار، قلت: ولم أجده في الديوان.

  وشفوا بممحوص القطاع فؤاده                      لهم قترات قد بنين محـاتـد أي مجلو القطاع، وهو قول الأخفش. والقطاع: النصال. ويروى: منحوض، أي رمي بالنصال حتى رق فؤاده من الفزع.  وهما  ، أي الممحوص والمحيص أيضا:  الشديد الخلق المدمج  من الخيل والإبل والحمير. قال امرؤ القيس يصف حمارا والأتن:
  وأصدرها بادي النواجذ قارح                      أقب ككر الأندري محيص وأورد ابن بري هذا البيت مستشهدا به على المحيص: المفتول الجسم، وهو المدمج الذي ذكره المصنف، رحمه الله تعالى، مأخوذ من المحص، وهو شدة الخلق. وقال رؤبة يصف فرسا:
  شديد جلز الصلب ممحوص الشوى                      كالكر لا شخـت ولا فـيه لـوى  ورجل  ، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: فرس  ممحوص القوائم  ، إذا  خلص من الرهل  ، وقالوا: يستحب من الخيل أن تمحص قوائمه، أي تخلص من الرهل.  وحبل محص، ككتف  : أجيد فتله حتى  ذهب زئبره ولان  ، وقد محصه محصا، وكذلك الملص. ويقال: وتر محص، إذا محص بمشاقة حتى ذهب زئبره. قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  بها محص غير جافي القوى                      إذا مطي حن بورك حدال وقد يقال: حبل محص، بالفتح، وكذلك زمام محص، في ضرورة الشعر، كما قال:
  ومحص كساق السوذقاني نازعت                      بكفي جشاء البـغـام خـفـوق أراد: ومحص، فخففه، وهو الزمام الشديد الفتل.  وفرس محص، بالفتح ممحص،  كمعظم: شديد الخلق  ، ذكرهما أبو عبيدة في صفات الخيل فقال: أما الممحص فالشديد الخلق، والأنثى ممحصة، وأنشد:
  ممحص الخلق وأي فرافصه
  كل شديد أسره مصامصه قال: الممحص والفرافصة سواء. قال: والمحص بمنزلة الممحص، والجمع محاص ومحاصات. وأنشد:
  محص الشوى معصوبة قوائمه قال: ومعنى: محص الشوى: قليل اللحم. إذا قلت محص كذا، وأنشد:
  محص المعذر أشرفت حجباته                      ينضو السوابق زاهق قـرد والمحاص، ككتان: البراق، وقد محص البرق والسراب. قال الأغلب العجلي:
  في الآل بالدوية المحاص

  قال ابن عباد:  الدوية المحاص  ، ككتان، هي الفلاة  التي يمحص الناس فيها السير، أي يجدون  ، من محص الظبي: إذا جد في عدوه. قال أبو عمرو:  الأمحص: من يقبل اعتذار الصادق والكاذب  .  وأمحص  الرجل إمحاصا:  برأ  من مرضه، عن ابن عباد. أمحصت  الشمس: ظهرت من الكسوف وانجلت  ، ومنه حديث الكسوف  فرغ من الصلاة، وقد أمحصت الشمس   كانمحصت  ويروى امحصت، على المطاوعة، وهو قليل في الرباعي، قاله ابن الأثير.  والتمحيص: الابتلاء والاختبار  ، كما في الصحاح، وبه فسر قول الله تعالى  وليمحص الله الذين آمنوا  أي يبتليهم، قاله ابن عرفة. وقال ابن إسحاق: جعل الله الأيام دولا بين الناس ليمحص المؤمنين بما يقع عليهم من قتل، أو ألم، أو ذهاب مال، قال:  ويمحق الكافرين  أي يستأصلهم. قال ابن عرفة، رحمه الله تعالى: التمحيص:  التنقيص  ، يقال: محص الله عنك ذنوبك، أي نقصها، فسمى الله ما أصاب المسلمين من بلاء تمحيصا، لأنه ينقص به ذنوبهم، وسماه الله من الكافرين محقا. التمحيص:  تنقية اللحم من العقب  ليفتله وترا. ونص الأزهري في التهذيب: محصت العقب من الشحم، إذا نقيته منه، لتفتله وترا، فتأمل.  وانمحص: أفلت  . وفي التكملة: انفلت، عن ابن عباد. انمحص  الورم  ، إذا  سكن  ، مثل انحمص، نقله الصاغاني عن ابن عباد. ومما يستدرك عليه: المحص: خلوص الشيء، ومحصه يمحصه محصا، ومحصه تمحيصا: خلصه، زاد الأزهري: من كل عيب، وبه فسر بعض قوله تعالى:  وليمحص الله الذين آمنوا  أي يخلصهم. وقال الفراء: يعني يمحص الذنوب عن الذين آمنوا. وفي حديث علي، رضي الله تعالى عنه، وذكر فتنة فقال:  يمحص الناس فيها كما يمحص ذهب المعدن  أي يخلصون بعضهم من بعض كما يخلص ذهب المعدن من التراب، وتمحيص الذنوب. تطهيرها. وقولهم: محص عنا ذنوبنا، أي أذهب ما تعلق بنا من الذنوب. والممحص، كمعظم: الذي محصت عنه ذنوبه، عن كراع. قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك، إنما الممحص الذنب. ومحص الله ما بك، ومحصه: أذهبه، وهو مجاز، وكذا تمحصت ذنوبه. وامتحص الظبي في عدوه: أسرع فيه. قال:
  وهن يمحصن امتحاص الأظب جاء بالمصدر على غير الفعل لأن محص وامتحص واحد. ومحص بها محصا، إذا ضرط. وحبل محيص، كأمير: أجرد، أملس، شديد الفتل. وتمحصت الظلماء: تكشفت. ومحصت عن الرجل يده، أو غيرها، إذا كان بها ورم فأخذ في النقصان والذهاب، عن أبي زيد. قال ابن سيده: والمعروف من هذا، حمص الجرح، وقد تقدم. وأمحصت السهم: أنفذته، نقله ابن القطاع، عن أبي زيد. ومحص الثور البقرة: سفدها، نقله ابن القطاع.

### Türkçe

**محص** ceylan, **منع** gibi, **يمحص** **محصا**: şiddetle koştu; yahut koşmasında hızlandı. Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:
  Ve bir koşucu ki elbiseleri atar, sanki o                      keçiler, ceylanlar; onların **محص**’ı ve sıçrayışları

  Şöyle de rivayet olunur: kumun yaban eşekleri; onların **محص**’ı. **محص** boğazlanmış (hayvan)ı ayağıyla, **دحص** gibi: tepti; Cevherî onu nakletti. **محص** altını ateşle: onu kendisine karışanıdan arıttı; Cevherî onu nakletti; yani topraktan ve kirden. **محص** adamla yeri **محصا**: onunla ona vurdu. **محص** silahıyla: onunla attı; Sâgânî onu nakletti. **محص** serap yahut şimşek: parladığı zaman; o hâlde o, **برق محاص** ve **سراب محاص**’tır; ikisinde de parıltı vardır. Falan benden **محصا**: kaçtığı zaman. **محص** mızrak ucunu **محصا**: yani onu cilaladı; o hâlde o **ممحوص**’tur, ve **محيص**; yani cilalı. Üsâme b. el-Hâris el-Hüzelî dedi, okçuları ve eşeği vasfeder; dedim: ve onu divanda bulmadım.

  Ve kestiler **بممحوص** keskin uçlunun kalbini                      onlar için dumanlar vardır ki (onlar) **محـاتـد** inşa etmişlerdir
Yani keskin uçlunun cilalısı; bu, Ahfeş’in sözüdür. Ve **القطاع**: ok uçlarıdır. Şöyle de rivayet olunur: **منحوض**; yani ok uçlarıyla atılmıştır, ta ki korkudan kalbi incelmiştir. Ve ikisi, yani **الممحوص** ve **المحيص** dahi: atlardan, develerden ve eşeklerden yaratılışı şiddetli, sıkı dokulu (derli toplu) olandır. İmru’ul-Kays bir eşeği ve dişi eşekleri vasfederek dedi:
  Ve onları geri çevirdi, azı dişleri görünen, yaşlı                      ince karınlı; Enderî’nin koçu gibi; **محيص**
İbn Berî bu beyti **المحيص** üzerine onunla istişhâd ederek zikretti: bükülmüş gövdeli; o, musannifin zikrettiği sıkı dokulu olandır, Allah ona rahmet etsin; **المحص**’tan alınmıştır; o da yaratılışın şiddetidir. Rü’be bir atı vasfederek dedi:
  Sert; bel kemiğinin katılığı; **ممحوص** butlu                      koç gibi; ne gevşek ne de onda eğrilik vardır
Ve “**رجل**”, nüshalarda böyle; o yanlıştır; doğrusu: **فرس** **ممحوص القوائم**; **الرهل**’den arındığı zaman. Ve dediler ki: atlardan, ayaklarının **تمحص** edilmesi müstehaptır; yani **الرهل**’den arınması. Ve **حبل محص**، **كتف** gibi: bükümü iyi yapılmıştır, ta ki onun püskülü gitmiş ve yumuşamıştır; onu **محصا** ile **محص** etti; **الملص** da böyledir. Ve denir: **وتر محص**; **مشاقة** ile **محص** edildiği zaman, ta ki onun püskülü gitmiştir. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
  Onda **محص** vardır; kuvvetleri kaba olmayan                      eğer binek inlerse, **حدال** mübarek kılınmıştır
Ve bazen denir: **حبل محص** fetha ile; ve **زمام محص** da böyledir; şiir zaruretinde; nitekim dedi:
  Ve **محص**; Sûzeḳânî’nin bacağı gibi; çekişti                      **بكفي** **جشاء**’ın; **البـغـام**’ın çırpınanı
Muradı: **وممحص** idi; onu hafifletti; ve o, bükümü şiddetli yulardır. Ve **فرس محص** fetha ile, **ممحص**، **معظم** gibi: yaratılışı şiddetli; ikisini de Ebû Ubeyde atların sıfatlarında zikretti; dedi ki: **الممحص** ise yaratılışı şiddetli olandır; dişisi **ممحصة**’dır. Ve şu beyti okudu:
  **ممحص** yaratılışlı; ve onun **فرافصه**’si ne (güçlü)
  Her şiddetli olanın esiri, onun **مصامصه**’sidir
Dedi ki: **الممحص** ile **الفرافصة** birdir. Dedi ki: **المحص** da **الممحص** menzilesindedir; cem‘i **محاص** ve **محاصات**’tır. Ve şu beyti okudu:
  **محص الشوى**; ayakları bağlanmış
Dedi ki: **محص الشوى**’nın manası: eti az olandır. “Şunu **محص** dedin” (gibi). Ve şu beyti okudu:
  **محص المعذر**; perdeleri yükseldi                      öncüleri soyup çıkarır; sönüp giden; **قـرد**
Ve **المحاص**، **كتان** gibi: parlak olandır; ve şimşek ile serap **محص** etmiştir. Ağleb el-Aclî dedi:
  **في الآل**; **بالدوية المحاص** içinde

  İbn Abbâd dedi ki: **الدوية المحاص**، **كتان** gibi: o, çöldür; insanlar onda yürüyüşü **يمحص** ederler; yani çabalarlar; **محص الظبي**’den: ceylan koşmasında ciddileştiği zaman. Ebû Amr dedi ki: **الأمحص**: doğru ve yalancının özrünü kabul eden kimsedir. **أمحص** adam **إمحاصا**: hastalığından kurtuldu; İbn Abbâd’dan. **أمحصت** güneş: tutulmadan göründü ve açıldı; ve ondan, tutulma hadisi: namazdan çıktı; güneş **أمحصت** idi; **كانمحصت** gibi. Ve **امحصت** diye de rivayet olunur; mutâvaat üzere; rubâîde azdır; İbnü’l-Esîr onu söyledi. Ve **التمحيص**: belâya uğratma ve sınama; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve onunla Allah’ın sözü tefsir edildi: **وليمحص الله الذين آمنوا**; yani onları imtihan eder; İbn Arafe onu söyledi. İbn İshâk dedi ki: Allah günleri insanlar arasında döndürdü ki müminleri, üzerlerine vuku bulan öldürme, yahut acı, yahut malın gitmesi ile **ليمحص** etsin. Dedi ki: **ويمحق الكافرين**; yani onları kökünden kazır. İbn Arafe, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **التمحيص**: eksiltmedir; denir: Allah senin günahlarını senden **محص** etti; yani onları eksiltti. Böylece Allah, Müslümanlara isabet eden belâyı **تمحيص** diye adlandırdı; çünkü onunla günahlarını eksiltir; kâfirlerden olanı da Allah **محقا** diye adlandırdı. **التمحيص**: eti sinirden arındırmadır; onu kiriş olarak bükmek için. Ezherî **التهذيب**’de açıkça dedi: **محصت** siniri yağdan; onu ondan arındırdığın zaman; onu kiriş olarak bükmek için; öyleyse düşün. Ve **انمحص**: kurtuldu. Ve **التكملة**’de: sıyrıldı; İbn Abbâd’dan. **انمحص** şişlik: sakinleştiği zaman; **انحمص** gibi; Sâgânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المحص**: şeyin arılığıdır. Ve onu **يمحصه** **محصا**; ve onu **تمحيصا** ile **محص** etti: onu arıttı. Ezherî artırdı: her ayıptan. Ve onunla Allah’ın sözünün bir kısmı tefsir edildi: **وليمحص الله الذين آمنوا**; yani onları arıtır. Ferrâ dedi ki: yani iman edenlerden günahları **يمحص** eder. Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bir fitneyi zikretti ve dedi ki: insanlar onda, maden altını **يمحص** edildiği gibi **يمحص** edilir; yani birbirlerini birbirlerinden arıtırlar; maden altını toprağından arındığı gibi; ve günahların **تمحيص**’ı: onların temizlenmesidir. Ve onların sözü: bizden günahlarımızı **محص** et; yani bize yapışmış günahlardan olanı gider. Ve **الممحص**، **معظم** gibi: günahları kendisinden **محص** edilmiş olan; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak **الممحص** günahı (arıtan)dır. Ve Allah sende olanı **محص** etti; ve onu **محص** etti: onu giderdi; bu mecazdır. Ve günahları **تمحصت** de böyledir. Ve ceylan koşmasında **امتحص** etti: onda hızlandı. Dedi ki:
  Ve onlar, ceylanların **امتحاص**’ı gibi **يمحصن** ederler
Masdarı fiilin dışında getirdi; çünkü **محص** ile **امتحص** birdir. Ve onunla **محصا** **محص** etti: yellenip osurduğu zaman. Ve **حبل محيص**، **أمير** gibi: soyulmuş, pürüzsüz, bükümü şiddetli. Ve **تمحصت** karanlık: dağılıp açıldı. Ve **محصت** adamdan elini, yahut başkasını: onda şişlik varken eksilmeye ve gitmeye başladığı zaman; Ebû Zeyd’den. İbn Sîde dedi ki: bunun bilinen şekli: **حمص** yaradır; ve daha önce geçti. Ve **أمحصت** oku: onu delip geçirdin; İbnü’l-Kattâ‘ onu Ebû Zeyd’den nakletti. Ve **محص** boğa ineği: onu aşarak çiftleşti; İbnü’l-Kattâ‘ onu nakletti.
