# محق (م-ح-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Eksiltir

- Harfler: م - ح - ق
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَيَمْحَقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%82%D9%8E.md) | وَيَفْعَلَ | Ve eksiltir | 1 | 1 | [3:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/ayet/3:141.md) |
| [يَمْحَقُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AD%D9%8E%D9%82%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Eksiltir | 1 | 1 | [2:276](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/ayet/2:276.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Parlatılmış demirdir
2. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Hufre, çukur demektir
3. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
4. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İsm hurmadan yapılan içkidir
5. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
6. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
7. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
8. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | محق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md), [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md), [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ay ışığının ay sonunda kademeli biçimde silinip tamamen görünmez olması; aşınarak tükenme |
| Çekirdek Özet 2 | Görünürde artış gibi duran yapıların bereketinin silinmesi ve bâtıl gücün tedricen tüketilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrata aykırı kazanç ve tahakkümün içsel çözülmeyle sıfırlanmasını düzenleyen sünnetullah yasası |
| Kritik Hata Riski | Mahkı anlık bir yok oluş sanıp, tedrici erime ve bereketin içten içe çekilme kanununu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مح | Yüzeyden sıyırma, aşındırma, izi silme ve kuruluk yoluyla arındırma ([محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md), [محل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%84.md), [محن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86.md), [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md)) | ق | Sınır çekme ve nihai noktaya vardırma niteliği taşıyan ses eklenerek, silinme ve eksilme hareketi tam bir tükeniş ve sıfırlanma eşiğine ulaştırılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Dağılma, çözülme ve akışkanlık eğilimi taşıyan hacim |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırma, tecrit etme ve kuşatarak dış dünyadan yalıtma |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Hareketi en dar sınıra çekme, toplayıp nihayete erdirme |
| محق |  | Dağılmaya açık bir yapının kuşatılarak sınırlandırılması ve son noktasına kadar eksiltilip görünmez kılınması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ayın kavuşum döneminde ışığının tamamen silinmesi durumu; şiddetli yaz sıcağının ekinleri yakıp kurutması ve mızrak ucunun sürtülerek inceltilip keskinleştirilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sâide b. Cüeyye el-Hüzelî kavurucu yaz sıcağının tüketici etkisini şöyle tasvir eder: ظَلَّتْ صَوَافِنَ بِالأَرْزَانِ صَاوِيَةً / فِي مَاحِقٍ مِنْ نَهَارِ الصَّيْفِ مُحْتَدِمِ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc ayın son gecelerindeki ışıksız kalma hâlini soy övgüsünde karşıt anlamla zikreder: بِلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ / لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesi içerisinde محق kökünün sergilediği anlamsal yapı, özellikle kökün ikili çekirdeği olan silme, kazıma ve yok etme dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede yer alan מחה kökü bir şeyin üzerini çizmek, silip süpürmek ve bütünüyle yok etmek anlamlarını karşılar. Süryanicede ܡܚܐ biçimi vurup yok etme ve silme ekseninde gelişmiştir. Arapçada kökün sonuna eklenen velar durak sesi, bu genel silme ve kazıma eylemini nesnenin veya ışığın kademeli olarak eriyip nihayetinde bütünüyle görünmez olması, bereketinin ve hayrının çekilip sıfırlanması yönünde özelleştirmiştir. Dolayısıyla kök, ani bir yıkımdan ziyade varlığın iç cevherinin aşınarak ortadan kalkmasını anlatan köklü bir Sami mirasına dayanmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīsü’l-Luğa.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | محق ve مح çekirdeği | Ayın ışığının tükenmesi, nesnenin sürtünmeyle incelmesi ve bereketin yok oluşu | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice מחה ve Süryanice ܡܚܐ | Silme, izi giderme, kazıyarak ortadan kaldırma semantiğiyle akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dışı veya geniş aile bağı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| محق | Anlamlı | Tedricen eksilme ve silinme | Varlığın veya bereketin içten içe tükenerek görünmez olması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مقح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md) | Anlamlı | Zihinsel zaaf ve muhakeme eksikliği | Düşüncesizlik, ahmaklık ve doğru tedbirden yoksunluk | Kur'an'da geçmez |
| [حقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%85.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [قمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Baş kaldırma ve taneli bitki | Başını yukarı dikerek su içmeme hâli ve buğday | Kur'an'da geçer |
| [قحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Düşüncesizce ve aniden atılma | Tehlikeli ve zorlu bir işe birdenbire dalma | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| محق | Merkez | Tedrici eksilerek sıfırlanma | Varlığın veya bereketin içsel erimeyle tamamen kaybolması | Görünüşte varlık sürerken özün ve bereketin yok oluşu |
| [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) | Komşu | İzi ve yazıyı giderme | Yüzeydeki belirgin işaretin doğrudan silinmesi | Mahk içten içe erime iken mahv dışsal izin bütünüyle giderilmesidir |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Komşu | Niceliksel azalma | Bir şeyin ölçülebilir miktarının eksilmesi | Naks sadece miktarca düşüşü, mahk ise nihai sıfırlanmayı bildirir |
| [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | Boşa çıkma ve hükümsüzlük | İşlevin, hakkın ve doğruluğun yitirilmesi | Butlân hukuki ve ahlaki geçersizliği, mahk ontolojik tükenişi hedefler |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Zıt | Artma, kabarma ve taşma | Maddi veya manevi büyüme ve çoğalma | Mahkın eksiltip yok etmesine karşılık nemalanıp yükselmeyi ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | محق | Eksiltip bereketsiz kılmak | Varlığı kademeli biçimde sıfırlama hareketini tam karşılar | Kesin |
| Latince | consumere, delere | Tüketmek, silip yok etmek | consumere içten içe bitirmeyi verir ancak ayın evresi nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to obliterate, to diminish to nothing | Sıfıra indirmek, izini silmek | Maddi yok oluşu karşılar, ilahi bereket boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | zunichtemachen, aufzehren | Tüketip bitirmek, hiçe indirgemek | aufzehren tedrici tükenişi iyi açıklar fakat ahlaki boyutu eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | anéantir, consumer graduellement | Kademeli olarak tüketmek | Varlığın sıfıra inişini yansıtır, faizin içsel çöküşünü tam kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَمْحَقُ | İktisadi bereketin silinmesi ve içsel çöküş | Faizin görünürdeki artışının aksine ilahi yasayla bereketsizleştirilip yok edilmesi (Bakara [2:276](https://lisan.digital/tr/ayet/2:276.md)) |
| وَيَمْحَقَ | Askeri ve siyasi direncin tedricen kırılması | İnkârcı odakların mücadele süreçleri içinde aşındırılarak etkisizleştirilmesi (Âl-i İmrân [3:141](https://lisan.digital/tr/ayet/3:141.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sünnetullah ve adalet ilkesi | Zulüm ve haksızlığın ontolojik olarak süreklilik kazanamayacağı | Bâtılın kendi iç çelişkisiyle sıfırlanmaya mahkûm oluşu |
| Fıkıh | Riba ve haksız kazanç hükümleri | Faizin hukuki batıllığı ve kazançtaki gayrimeşruluğun sonuçları | Bereketsizliğin ve meşruiyet kaybının fıkhî gerekçelendirilmesi |
| Tefsir | Karşıtlık ekseninde kavram tahlili | Bakara [2:276](https://lisan.digital/tr/ayet/2:276.md) ayetindeki mahk ile ribâ arasındaki çift kutuplu tezat | Suni büyüme ile gerçek bereket arasındaki ontolojik ayrım |
| Hadis | Alışveriş ahlakı ve akit ilkeleri | Yalan yeminin malı sattırsa dahi kazancın bereketini tüketmesi | Hileli yolların hasılatı içten içe eritmesi vurgusu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ahlak nizamı | Bâtılın manevi tasfiyesi | Özden yoksun yapıların ilahi iradeyle hükümsüz kılınması | İlahi sınırlara aykırı eylemlerin değerini sıfırlayan sünnetullah yasası | Kesin |
| İlmi | Kozmolojik ve fiziksel çevrimler | Ayın kavuşumu ve sönümlenme | Sistemin enerjisinin tükenip görünürlüğünü kaybetmesi | Ay ışığının kaybolması veya kapalı sistemlerdeki entropik tükeniş | Güçlü |
| Siyasi | Güç dengeleri ve mücadele süreçleri | Tahakküm odaklarının tedrici yıpranışı | İnkârcı iktidarların direnç ve meşruiyet kaybı | Çatışma süreçlerinde haksız tarafın kaynaklarının erimesi (Âl-i İmrân [3:141](https://lisan.digital/tr/ayet/3:141.md)) | Kesin |
| İktisadi | Finansal akışlar ve kazanç sistemleri | Faizli birikimin içsel erimesi | Reel karşılığı olmayan suni artıların çöküşü | Sömürüye dayalı zenginliğin toplumsal iflasla sıfırlanması (Bakara [2:276](https://lisan.digital/tr/ayet/2:276.md)) | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik sönümlenme ve üstel azalma | Bir büyüklüğün zamana bağlı olarak sürekli azalıp sıfır sınırına yaklaşması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Enflasyonist aşınma ve kurumsal çözülme | Bir kurumun dışarıdan hacimli görünürken içsel güvenini yitirip iflasa sürüklenmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Mahk kavramını yalnızca anlık bir fiziksel helak veya tek seferlik maddi iflas olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, görünüşte hacim kazanan bir olgunun iç cevherinin çürümesini, bereket ve hayrın tedricen çekilmesini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Faizin veya zalim güçlerin görünürdeki geçici büyümesini görüp ilahi kanunun işlemediği zannına kapılmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, kazanç ve güç anlayışındaki zahir ile hakikat ayrımını kurarak, suni büyümenin gerçekte bir tükeniş olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi nizamı ve faiz yasağını bildiren ayetlerde (Bakara [2:276](https://lisan.digital/tr/ayet/2:276.md)) ve toplumsal mücadele yasalarını anlatan ayetlerde (Âl-i İmrân [3:141](https://lisan.digital/tr/ayet/3:141.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Niceliksel fazlalığın mutlak bir üstünlük sağladığı yanılgısını ve zulme dayalı sistemlerin kalıcı olacağı zannını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ayın kavuşum evresinde ışığının kademeli olarak kaybolması; aşırı sıcak veya sürtünmeyle nesnenin incelip tükenmesi.
- Soyut anlam: Zahiri büyüklük ve gücün, içsel hayır ve bereketten yoksun bırakılarak ilahi yasa gereği sıfıra mahkûm edilmesi.
- Sistematik karşılık: Haksız kazanç ve gayrimeşru tahakküm düzenlerinin zaman içinde aşınarak tasfiye edilmesini sağlayan sünnetullah mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{t \to \infty} V(t) = \lim_{t \to \infty} V_0 \, e^{-\lambda t} = 0 \quad (\lambda > 0) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V(t)$, zamana bağlı olarak gayrimeşru yapının veya faizli kazancın reel değer ve gücünü; $V_0$, başlangıçtaki görünür hacmi; $\lambda$, ilahi sünnet uyarınca işleyen içsel bereketsizlik ve erime katsayısını; $t$ ise süreci temsil eder. Formül, dışarıdan ne kadar büyük görünürse görünsün, fıtrata aykırı sistemlerin zaman ilerledikçe sıfır sınırına sönümlendiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:276](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/ayet/2:276.md) — يَمْحَقُ

يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ

Meal (IK): Allah faizi mahveder, sadakaları artırır. Ve Allah hiçbir günahkar kafiri sevmez.

### [Ali İmran 3:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/ayet/3:141.md) — وَيَمْحَقَ

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Bu; Allah’ın iman edenleri seçmesi, kafirleri mahvetmesi içindir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والميم معهما
ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات
قحم:
قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ.
قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز:
إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ		عندي حُداءٌ زَجَلٌ ونَهْمُ
والقُحْمةُ: الأمْرُ العظيم. لا يَركَبُها كل أحَد، والجمعُ: قُحَم. وقُحَم الطريق: ما صَعُبَ، قال:
يَرَكَبْنَ من فَلْجٍ طريقاً ذا قُحَمْ
وبعيرٌ مِقحام: يقتَحِم الشَّوْلَ من غير إِرسالٍ فيها. والمُقْحَمُ: البعير الذي يُربع ويُثنى في سنة واحدة فَتقتَحِمُ سِنُّ. وبعير مُقْحَم: يُقْحَم في مَفازة من غير مُسيمٍ ولا سائقٍ، قال ذو الرمة:
أو مُقحَمٌ أَضعَفَ الإِبطانَ حادِجُه		بالأَمسِ فاستَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
شبَّهَ به جَناحَي الظليم. وأعرابيُّ مُقْحَم: أي نَشَأ في المَفازة لم يخرُجْ منها. والتقحيم: رَمْي الفَرَس فارسَه على وجهه. وفي الحديث: "إنّ للخُصومة قُحَماً" أي إنّها تُتَقَحَّمُ على المَهالِك وقُحْمُة الأَعراب: سَنَةٌ جَدْبةَ تَتقحَّم عليهم، أو تَقَحُّمُ الأعراب بلاد الريف.
قمح:
القَمْحُ: البُرُّ. وأَقْمَحَ البُرُّ: جَرَى الدقيقُ في السُّنْبُل. والاقتِماحُ: ما تَقتَمِحُه من راحتكَ في فيكَ. والاسم: القُمْحة كاللُّقْمة والأُكْلة. القمحة: اسمُ الحُوارِش. والقُحَّمان: وَرْسٌ، ويقال: زَعْفَران.
وقال زائدة: هو الزَّبَدُ وقال النابغة:
إذا فُضَّتْ خَواتُمه علاه		يَبيسُ القُمَّحانِ من المُدام
والقامِح والمُقامِحُ من الإبِلِ: الذي اشتدَّ عَطَشُه فَفَتَر فُتُوراً شديداً. وبَعير مُقْمَحٌ، وقَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً وأقمَحَه العَطَش والذليل مُقمَح: لا يكادُ يرفَعُ بصَره. وقولُ الله -عزَّ وجلَّ- فهمُ مُقحَوُن أي خاشعون لا يَرفَعُونَ أبصارهم، وقال الشاعر:
ونحن على جوانِبِهِ عُكُـوفٌ		نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبِلِ القِماحِ
وفي مَثَل: "الظَمَأُ القامِحُ خَيْرُ من الرِيِّ الفاضِح" يُضرَبُ هذا لِما كان أوّله مَنْفَعَة وآخرهُ نَدامة.
ويقال: القامِحُ الذي يَردُ الحَوضَ فلا يشرَب. ويقال: رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ: أي حتى تَرَكْتُ الشَرابَ. وابِلٌِ قِماحُ.
محق:
مَحَقَهُ اللهُ فانمَحَقَ وامتَحَقَ : أي ذَهَبَ خيرُه وبَرَكَتُه ونَقَصَ، قال الشاعر:
يَزدادُ حتّى إذا ما تَمَّ أعقَبَـه		كَرُّ الجَديدَيْن نَقْصاً ثمَّ يَنْمَحِقُ
والمُحِاقُ: آخِرُ الشَّهْر إذا انمَحَقَ الهِلالُ فلم يُرَ، قال:
بلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ		لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا مِحـاقِ
ويُرْوَي: ولا أَمحاقِ.
حمق:
استَحْمَقَ الرجلُ: فَعَلَ فِعْلَ الحَمْقَى. وامرأةٌ مُحْمِقٌ: تَلِدُ الحَمْقَى. وفَرَسٌ مُحْمِقٌ: لا يَسْبِقُ نَتاجُها.
وحَمَقَ حَماقة وحُمْقاً: صارَ أحمَقَ. والحُماقُ: الجُدَريّ. يقال منه رَجُلٌ مَحمُوقٌ. وانحَمَقَ في معنى استَحْمَقَ، قال:
والشَّيْخُ يَوماً إذا ما خِيفَ يَنْحَمِقُ

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الميم** onlarla birlikte
**ق ح م**، **ق م ح**، **ح م ق**، **م ح ق** kullanımdadırlar.

**قحم**:
Adam **قَحَمَ** eder, şiirde **يَقْحَم** **قُحوماً**; ve genel sözde denilir: **اقتَحَمَ**; bu, kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut bir işe, düşüncesizce atmasıdır. Ve denilir: **قَحَمَ قُحُوماً**: büyüdüğü zaman.
Zâide dedi: **قَحَمَ** ve **أقحَمَ**: aştı; ve **اقتَحَم** odur. Ve **القَحْم**: bunamış ihtiyar; ve **القَحْمةُ**: ihtiyar kadın. Râciz dedi:
Ben, her ne kadar “büyük **قَحْمُ**” dedilerse de		bende bir **حُداءٌ** vardır: **زَجَلٌ** ve **نَهْمُ**
Ve **القُحْمةُ**: büyük iş. Ona herkes binmez; çoğulu: **قُحَم**. Ve **قُحَم الطريق**: zor olan şeylerdir. Dedi:
Bir **فَلْج**’den, **ذا قُحَمْ** bir yola binerler
Ve **مِقحام** bir deve: içinde salıverme olmaksızın **الشَّوْلَ**’a dalar. Ve **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde girip ikiye giren deve; böylece dişi (yaşı) **تقتَحِمُ** eder. Ve **مُقْحَم** bir deve: bir otlatıcı ve bir sürücü olmaksızın bir çöl düzlüğüne **يُقْحَم** edilir. Zû’r-Rumme dedi:
Yahut bir **مُقحَمٌ** ki, dün, **حادِجُه** karınları zayıflattı		derken iki yük ve eyer geride kaldı
Onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Ve **مُقْحَم** bir bedevî: yani çöl düzlüğünde yetişti, ondan çıkmadı. Ve **التقحيم**: atın, binicisini yüzüstü atmasıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz çekişmenin **قُحَماً**’ı vardır” yani o, helâklere üzerine **تُتَقَحَّمُ** edilir. Ve bedevîlerin **قُحْمُة**’si: üzerlerine **تَتقحَّم** eden kurak bir yıl; yahut bedevîlerin kır (yerleşik) beldelerine **تَقَحُّمُ** etmesi.

**قمح**:
**القَمْحُ**: buğdaydır. Ve buğday **أَقْمَحَ** etti: un, başakta aktı. Ve **الاقتِماحُ**: avucundan ağzına **تَقتَمِحُ** ettiğin şeydir. Ve isim: **القُمْحة**; lokma ve bir yeme (parçası) gibi. **القمحة**: **الحُوارِش**’in adıdır. Ve **القُحَّمان**: **وَرْسٌ**; ve denilir: safran.
Zâide dedi: o, **الزَّبَدُ**’dür. Nâbiga dedi:
Mühürleri açıldığı zaman onun üzerine çıkar		şaraptan **القُمَّحانِ**’ın kurusu
Ve develerden **القامِح** ve **المُقامِحُ**: susuzluğu şiddetlenen, sonra çok şiddetli bir gevşeme ile gevşeyen kimsedir. Ve **مُقْمَحٌ** bir deve; ve **قَمَحَ يَقْمَحُ قُمُوحاً**; susuzluk onu **أقمَحَه** etti. Ve **مُقمَح** zelil: neredeyse bakışını kaldırmaz. Ve Allah’ın sözü -aziz ve celil-: “onlar **مُقحَوُن**” yani boyun eğmişlerdir, gözlerini kaldırmazlar. Şair dedi:
Biz onun yanlarında bekleyişteyiz		bakışı kısarız, **القِماحِ** develer gibi
Ve bir meselde: “**الظَمَأُ القامِحُ** **خَيْرُ**dür, **الرِيِّ الفاضِح**’tan” bu, başı fayda olup sonu pişmanlık olan şey için darb-ı mesel yapılır.
Ve denilir: **القامِحُ**: havuza varır da içmez. Ve denilir: **رَوِيتُ حتّى انقَمَحْتُ**: yani içmeyi terk edinceye kadar. Ve **قِماحُ** develer.

**محق**:
Allah onu **مَحَقَهُ** etti; böylece **فانمَحَقَ** ve **امتَحَقَ**: yani hayrı ve bereketi gitti ve eksildi. Şair dedi:
Artar; nihayet tamam olunca, onu ardınca getirir		iki yeninin dönüşü: eksiltme; sonra **يَنْمَحِقُ** eder
Ve **المُحِاقُ**: ayın sonu; hilâl **انمَحَقَ** edip görülmediği zaman. Dedi:
Bilâl, ey serbest yıldızların oğlu		biz uğursuzluklardan değiliz, ne de **مِحـاقِ**’tan
Ve rivayet olunur: “ve ne de **أَمحاقِ**.”

**حمق**:
Adam **استَحْمَقَ** etti: ahmakların fiilini yaptı. Ve **مُحْمِقٌ** bir kadın: ahmakları doğurur. Ve **مُحْمِقٌ** bir at: yavrusu yarışta geçmez.
Ve **حَمَقَ حَماقة** ve **حُمْقاً**: ahmak oldu. Ve **الحُماقُ**: çiçektir. Ondan denilir: **مَحمُوقٌ** bir adam. Ve **انحَمَقَ**; **استَحْمَقَ** manasındadır. Dedi:
Ve ihtiyar, bir gün korkulunca **يَنْحَمِقُ** eder

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَحَقَهُ يَمْحَقَهُ مَحْقاً، أي أبطله ومحاه. وتَمَحَّقَ الشيءُ وامْتَحَقَ. والمُحاقُ من الشهر: ثلاث ليالٍ من آخره. ونصلٌ مَحيقٌ، أي مُرَقَّقٌ، وهو فعيلٌ من مَحَقَهُ. قال الشاعر:
يُقَلِّبُ صَعْدَةً جرداءَ فيهانَقيعُ السُمِّ أو قَرْنٌ مَحيقُ
ومَحَقَهُ الحَرُّ، أي أحرقه. ويومٌ ماحِقٌ، أي شديد الحرّ، أي إنَّه يَمْحَقُ كلَّ شيء ويُحْرِقه. قال الأصمعيّ: يقال جاءنا في ماحِقِ الصيف، أي في شدَّة حَرِّه. قال ساعدة يصف الحُمر:
ظَلَّتْ صَوافِنَ بـالأرْزانِ صـادِيَةًفي ماحِقٍ من نهارِ الصيفِ مُحْتَدِمِ
ومَحَقَهُ الله، أي ذهب ببركته؛ وأَمْحَقَهُ لغةٌ فيه رديئة. وقال أبو عمرو: الإمْحاقُ: أن يَهلِك الشيء كمُحاقِ الهلالِ. وأنشد:
أبوكَ الذي يَكْوي أُنوفَ عُنوقِهِبأظفاره حتَّى أَنَسَّ وأَمْحَقـا

##### Türkçe

**مَحَقَهُ** **يَمْحَقَهُ** **مَحْقاً**: yani onu iptal etti ve sildi. Ve şey **تَمَحَّقَ** ve **امْتَحَقَ**. Ve aydan **المُحاقُ**: onun sonundan üç gecedir. Ve **نصلٌ مَحيقٌ**: yani inceltilmiş; ve o, **مَحَقَهُ**’dan **فعيل**’dir. Şair dedi ki:
يُقَلِّبُ صَعْدَةً جرداءَ فيهانَقيعُ السُمِّ أو قَرْنٌ مَحيقُ

Ve **مَحَقَهُ** **الحَرُّ**: yani onu yaktı. Ve **يومٌ ماحِقٌ**: yani şiddetli sıcak; yani o, her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve onu yakar. Asmaî dedi ki: “Bize yazın **ماحِقِ**’inde geldi” denir; yani onun sıcağının şiddetinde. Sâide, yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
ظَلَّتْ صَوافِنَ بـالأرْزانِ صـادِيَةًفي ماحِقٍ من نهارِ الصيفِ مُحْتَدِمِ

Ve **مَحَقَهُ الله**: yani onun bereketini giderdi; ve **أَمْحَقَهُ** onda bir lugattır, kötüdür. Ebû Amr dedi ki: **الإمْحاقُ**: hilâlin **مُحاقِ**ı gibi, şeyin helâk olmasıdır. Ve inşâd etti:
أبوكَ الذي يَكْوي أُنوفَ عُنوقِهِبأظفاره حتَّى أَنَسَّ وأَمْحَقـا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والميم
حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة .
قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ) ( البلد : 13 ، 14 ) ومعنى فلا اقْتَحَمَ العَقَبة أي فلا هو اقتحم العقبة ، والعرب إذا نفت بلا فعلاً كررتها كقوله : ( ? لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ? ) ( القِيَامَة : 31 ) ولم يُكَرِّرْها هاهنا : لأنه أضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأنه قال : فلا آمَنَ ولا اقْتَحَم العَقَبَة ، والدليل عليه قوله : ( مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ ) ( البلد : 17 ) . ويقال : تَقَحَّمَتْ بفلان دابَّتُه وذلك إذا نَدَّتْ به فلم يضبط رأسها ، فربما طوَّحت به في وهْدَة أو وَقَصَتْ به . وقال الراجز : أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ يقال : إن الناقة إذا تَقَحَّمَتْ براكبها نادَّةً لا يضبِط رأسَها إنه إذا سَمّى أُمَّها وقَفَت وعَلْكَم اسم ناقة . وفي حديث عليّ ح أنه وكَّل عبد الله بن جعفر بالخُصُومة وقال : ( إنَّ للخصومة قُحَماً ) . قال الليث : القُحَمُ : العِظامُ من الأمور التي لا يَرْكَبُها كلُّ أَحَد ، والواحدة قُحْمَة . وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد الكلابيُّ : القُحَم : المهالك . قال أبو عُبيد : وأصلهُ من التقحم . قال : ومنه قُحْمَةُ الأعراب ، وهو أن تُصيبَهم السَّنَةُ فتُهلكهم ، فذلك تَقَحُّمها عليهم أو تَقَحُّمُهُم بلادَ الرِّيفِ . وقال ذو الرُّمَّة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السّير حتى تُجْهِضَ أولادها : يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ وقال شمر : كلُّ شاقَ صعب من الأمور المُعضِلة والحُروب والدُّيون فهي قُحَمٌ . وأنشد لرؤبة : من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كثرته ومَشَقَّتُه . قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة : والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم يقول : إذا تقَحَّمَ في أمر لم يطش ولم يخطىء ، قال : وقال ابن الأعرابي في قوله : قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ قال : إقدامٌ وجرأةٌ وتقحُّم ، وقال في قوله : ( معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ ) . قال شمر : التَّقَحُّم : التقدُّم والوقُوع في أُهْوِيَّة وشِدَّة بغير رَوِيَّة ولا تَثَبُّت . وقال العجَّاج : إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ يقول : صُرِع الذي أُصيبت كُلْيَتُه . قال : واقْتَحَم النَّجْمُ إذا غاب وسقط . وقال ابن أحمر : أُراقبُ النجم كأني مُولَع بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم
أي يسقط . وقال جرير في التقدّم : هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها وقال الليث : المَقاحيمُ مِنَ الإبل التي تَقْتحِم فتضرب الشّوْلَ من غير إرسال فيها ، والواحد مِقْحَامٌ . قلت : هذا من نعت الفُحُول . والمُقْحَمُ : البعيرُ الذي يُرّبِعُ ويُثني في سنة واحدة : فَتَقْتَحِمُ سنٌّ على سنَ قبل وقتها . يقال : أُقْحِمَ البَعِيرُ وهذا قول الأصمعي إن البعير إذا ألقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم ، وذلك لا يكون إلاَّ لابْن الهرِمين . وقال الليث : بعيرٌ مُقْحَم . وهو الذي يُقْحَمُ في المفازة من غير مُسِيمٍ ولا سائق . وقال ذو الرُّمَّة : أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ قال : شبَّه به جَنَاحَي الظَّليم . قال : وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ : نشأ في البَدْو والفَلَواتِ لم يُزَايلها . والتَّقْحيم : رَمْيُ الفَرَسِ فارِسَه على وَجْهِه وأنشد : يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر ) . قال أبو عُبيد : اقْتَحَمَتْه عيني إذا احْتَقَرَتْه ، أراد الواصف أنه لا تستصغره العينُ ولا تزدريه لقصره ، وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف . وكُلُّ شيء نُسب إلى الضَّعْف فهو مُقْحَمٌ ، ومنه قول الجَعْدِي : علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم وأصل هذا كله من المُقْحَم الذي يتحول من سِنِّ إلى سِنَ في سنة واحدة . وقال ابن الأعرابي : شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ بمعنى واحد . وقال أبو عمرو : القَحْمُ : الكبير من الإبل ، ولو شُبِّه به الرجلُ كان جائزاً ، والقَحْرُ مثله . وقال أبو العَمَيْثَل الأعرابي : القَحْمُ الذي أقْحَمَتْه السِّن تراه قد هَرِم في غير أوان الهَرَم . قمح : قال الليث : القَمْحُ : البُرُّ . قال : وإذا جَرَى الدَّقيقُ في السُّنْبُل من لَدُنِ الإنضاج إلى الاكتناز ، تقول : قد جَرى القمحُ في السُّنْبل ، وقد أقْمَحَ البُرُّ . قلت : وقد أنْضَج ونَضِج ، والقَمْحُ لغةٌ شاميّةٌ ، وأهل الحجاز قد تكلموا بها . وقال الليث : الاقْتِماحُ : أخْذُك الشيء في راحتِك ثم تَقْتَمِحهُ في فِيك ، والاسم القُمْحَةُ كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ : قال : والقَمِيحَةُ : اسم الجُوَارِشِ . قلت : يقال : قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً إذا سفِفْتَه . أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : والقَمِيحَة : السَّفُوفُ من السَّويقِ وغيره . الليث : القُمَّحان : يقال : وَرْس . ويقال : زَعْفَران . وقال أبو عُبيد : القُمَّحَانُ : زَبَدُ الخَمْرِ
ويقالُ : طيبٌ . وقال النابغة : ( يبَيسُ القُمَّحَان مِنَ المَدَام ) وقال الليث : المُقامِحُ والقامِح من الإبل الذي قد اشتد عطَشُه حتى فَتَر لذلك فُتوراً شديداً ، وبعير مُقْمَح ، وقد قَمَحَ يَقْمَح من شِدَّةِ العطش قُموحاً ، وأقمحَه العطشُ فهو مُقْمَح . وقال الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) : خاشعون لا يرفعون أبصارَهم ، قلت : كلُّ ما قاله الليث في تفسير القامِح والمُقامِح وفي تفسير قوْله : ( إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ( فخطأٌ ، وأهل العربية والتفسير على غيرِه ، فأما المُقامِح فإنّ الإيَادِيّ أقرأني لشَمِر عن أبي عُبَيد عن الأصمعي أنه قال : بَعِيرٌ مُقامحٌ وكذلك الناقةُ بغير هاء إذا رَفَع رأسَه عن الحوضِ ولم يشرَب . قال وجمعه قِمَاحٌ . وقال بِشْر بن أبي خازم يَذْكر سفينةً ورُكبانَها : ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح قال أبو عُبيد : قَمَحَ البعيرُ يَقْمَحُ قُموحاً وقَمَه يَقْمَه قُموها : إذا رفع رأسَه ولم يشرَب الماء . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : التقَمُّحُ : كراهةُ الشُّرْبِ . وقال الهُذَليّ : فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح رواه بضمِّ القافِ قُماح ورواه ابنُ السِّكِّيت في شهري قِماح بالكسر وهما لغتان . وشَهْرا قُماح هما الكانونانِ أشدُّ الشتاءِ برداً : سُمِّيا شهرَي قِماح لكَراهةِ كلِّ ذِي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما : ولأن الإبِلَ لا تشربُ الماءَ فيهما إلا تَعْذيراً . وقال أبو زَيد : تَقَمَّحَ فلان من الماء : إذا شرِبَ الماء وهو متكاره . وقال شمر : يقال لشَهْرَي قِماح : شَيْبَانُ ومَلْحانُ . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) فإن سَلَمة روى عن الفراء أنه قال : المُقْمَحُ : الغاضُّ بصرَه بعد رفعِ رأسِه . وقال الزَّجَّاج : المُقْمَحُ : الرافع رأسَه الغاضُّ بصرَه . قال : وقيلَ للكانونَيْنِ شَهْرا قُمَاح : لأن الإبلَ إذا وَرَدَت الماءَ فيهما ترفعُ رؤوسها لشِدَّة بَرْده . قال : وقولُه : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ ( هي كناية عن الأيدي لا عن الأعناقِ لأنَّ الغُلَّ يجعَلُ اليدَ تَلِي الذَّقَنَ والعُنُقَ وهو مقاربٌ للذَّقن . قلتُ : وأراد جلّ وعزّ أنَّ أيديَهم لمّا غُلَّت عند أعناقِهم رَفَعَتِ الأغلالُ أذقانَهم ورؤوسهم صُعُداً كالإبل الرافعةِ رؤوسها . وقال اللّيثُ : يقال في مَثَل : ( الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) . قلتُ : وهذا خلاف ما سمِعناه من العربِ ، والمسموع منهم : ( الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) ومعناه العطشُ الشاقُّ خيرٌ من
رِيَ يَفضحُ صاحبَه . وقال أبو عُبيد في قَوْل أُمِّ زَرْع : ( وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح ) أي أرْوَى حتى أَدَعَ الشربَ من شِدة الرِّي : قلتُ : وأصْلُ التقَمُّح في الماء فاستعارتْه في اللَّبن ، أرادت أنها تَرْوى من اللَّبن حتى ترفع رأسها عن شُرْبه كما يفعل البعيرُ إذا كَرِه شُرْبَ الماء . قال ابن شُمَيل : إنَّ فلاناً لَقَموح للنَّبِيذ أي شَرُوبٌ له وإنه لَقَحوف للنبيذ . وقد قَمَحَ الشرابَ والنبيذَ والماء واللَّبَن واقْتَمَحَه وهو شُرْبه إيّاه . وقَمِح السَّوِيقَ قَمْحاً ، وأما الخبزُ والتّمرُ فلا يقال فيهما : قمِحَ ، إنما يقال القمح فيما يُسَفّ . محق : قال الليث : المَحْقُ : النُّقصانُ وذَهابُ البركة . قال : والمَحاقُ : آخر الشهر إذا امَّحَق الهلال . وأنشد : يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق قال : وتقول : مَحَقَه الله فامَّحق وامْتَحَق أي ذهبَ خيرُه وبركتُه . وأَنشد لِرُؤبةَ : بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ قلت : واختلفَ أهل العربية في اللَّيالِي المحاقِ ، فمنهم من جَعَلها الثلاثَ التي هي آخرُ الشهرِ وفيها السِّرارُ وإلى هذا ذهب أبو عُبيد وابن الأعرابي ، ومنهم من جَعَلها ليْلةَ خمسٍ وستَ وسبعٍ وعشرين لأن القمرَ يطلُع في أخيرِها ثم يأتي الصّبحُ فيَمْحَقُ ضوءَ القمر ، والثلاثُ التي بعدها هي الدَّآدِىء وهذا قول الأصمعيّ وابن شُمَيل وإليه ذهب أبو الهيْثَم والمبرِّد والرِّياشي ، وهو أصحُّ القولَيْن عِندي . ابن السكيت عن أبي عمرو : الإمْحَاقُ : أن يَهِلك المال كمَحاقِ الهلالِ وأنشد : أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا قال : وقال الأصمعي : جاء في ماحقِ الصَّيف أي في شدَّةِ حَرِّه . وقال ساعِدةُ الهُذَليُّ : ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم ويقال : يوم ماحِقٌ : إذا كان شديدَ الحَرِّ أي أنه يَمْحَقُ كلّ شيء ويَحْرِقُه وقد مَحقْتُ الشيءَ أَمْحَقُه . وقَرْنٌ مَحِيقٌ : إذا دُلِك فذهب حَدّه ومَلُسَ . ومن المَحْقِ الخَفي عند العرب أن تَلِدَ الإبلُ الذّكورَ ولا تِلدَ الإناثَ : لأن فيه انقطاعَ النَّسِل وذِهابَ اللَّبَن . ومن المَحْقِ الخَفِي النَّخْل المُقارَب بينَه في الغَرْسِ . وكلُّ شيء أبطَلْتَه حتى لا يبقَى منه شيءٌ فقد مَحَقْتَه وقد أمْحَقَ أي بَطَلَ . قال الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ ) ( البَقَرَة : 276 ) أي يَستأْصِل الله الرِّبا فيُذْهِب رَيْعَه وبَركتَهُ . وقال أبو زيد : مَحَقَه الله وأَمْحَقَه وأبَى الأصمعيّ إلاّ مَحَقَه . ويقال : مُحَاقُ القمر وَمِحاقُه . ومَحَّق فلانٌ بفلان تَمْحِيقاً : وذلك أنَّ
العرب في الجاهِلية إذا كان يَوْمُ المُحاق من الشَّهر ، بدَرَ الرجل إلى ماء الرجل إذا غاب عنه فيَنْزِل عَلَيه ويَسْقِي به مالَه ، فلا يَزال قَيِّمَ الماء ذلك الشَّهْر ورَبَّه حتى يَنْسَلِخَ ، فإذا انْسَلَخ كان رَبُّه الأوَّلُ أحَقَّ بِه ، وكانت العرب تدعو ذلك المَحِيقَ . أبو العبَّاس عن ابن الأعْرابيّ قال : المَحْقُ : أن يَذْهَب الشيء كُلُّه حتى لا يُرَى منه شَيْءٌ ، ومنه قول الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ ( أي يَسْتأْصِلُ الله . حمق : قال الليث : حَمُقَ الرجلُ يَحْمُقُ حَماقَة وحُمْقاً ، واسْتَحْمَق الرجُل إذا فَعَل فِعْل الحَمْقَى . وامْرأةٌ مُحْمِقٌ : تَلِدُ الحَمْقَى . ويُقال مُحْمِقَةٌ . وقالت امْرَأَةٌ من العرب : لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ وسئل أبو العباس عن قول الشاعر : إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ فقال : سُئل بعضُ البُلغَاءِ عن الْحُمقِ فقال : أَجْودُه خَيْرُه قال : ومَعناه أن الأحْمَق الذي فيه بُلْغَةٌ يطاوِلُك بحُمْقِه فلا تعثُر على حُمْقه إلاّ بعد مِرَاس طويل ، والأحْمَق : الذي لا مُلاَوَمَ فيه ينكشف حُمقُه سريعاً فتستريح منه ومن صُحبتِه . قال : ومعْنى البيْت مُقَدَّم ومؤخَّر ، كأنه قال : إن للحُمق نعمةً في رِقابِ العُقَلاءِ تَغِيبُ وتَخْفَى على غيرهم من سائر الناس لأنهم أفطَن وأذكَى من غيره . قال : والأحْمَق : مأخوذٌ من انحماق السوقِ إذا كسدَت فكأنه فَسَد عَقلُه حتى كَسد . أبو عُبيد عن الأحمر : نام الثَّوْبُ وانحمق إذا خَلُق . قالَ : وانْحمقَت السّوقُ إذا كَسَدت . قال : وقال الكسائي : الحُمَاقُ : الجُدَرِيُّ يقال منْه رجل مَحْموق . وقال ابن دُرَيْد : انحمق الرجُل إذا ضَعُفَ عن الأمر . قال : والحَمِق : الخفيف اللِّحية ، وقال غيره : يقال رَجُلٌ أحْمَق وحَمِقٌ بمعنًى واحِد . والحُمَيقَاءُ : الجُدَرِيُّ الذي يصيبُ الصِّبيانَ . والبَقْلَةُ الحَمقاءُ : هي الفَرْفَخَةُ . قال : والحَمَاق : نَبْتٌ ذكَرَتْه أمُّ الهيثم قال : وذَكَر بعضُهم أن الحَمَقِيق نَبْتٌ . وقال الخليل : هو الهَمَقِيق . وقال الليث : فَرَسٌ مُحْمِق إذا كان نِتاجُها لا يَسبِق . قلت : لا أَعْرِفُ المُحْمِق بهذا المعْنى . وقال أبو زيد : انْحمق الطَّعام انْحماقاً . ومَأقَ مُؤُوقاً إذا رَخُص . ابن السِّكِّيت : يقال : لِلَّيَالي التي يطلُع القمرُ فيها لَيلَه كلَّه فيكون في السماء ومن دونِه غَيْمٌ فترَى ضَوْءاً ولا ترى قمراً فتَظُن أنك قد أصْبَحْت وعليك لَيْل : المُحْمِقات . يقال : غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات . ثعلب عن ابن الأعرابي قالَ : الحُمْق أصلُه
الكسادُ . ويقال للأَحْمَق : الكاسِد العَقْل . قال : والحُمْق أيضاً : الغُرور . يقال : سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ إذا اسْتَتر القمر فيها بغَيْم أبْيضَ رقيق فيَسير الرَّاكِبُ وهو يَظُن أنه قد أصبح حتى يملَّ ، قال : ومنه أخذ اسم الأحمق لأنه يغرك في أول مجلسه بتعاقله ، فإذا انتهى إلى آخر كلامه بيَّن حمقه فقد غرك بأول كلامه .

##### Türkçe

**باب الحاء والقاف والميم**
**حمق ، قحم ، قمح ، محق** : kullanımdadır.

**قحم** : Leys dedi ki: **قَحَمَ** adam **يَقْحَمُ** **قُحُوماً**. Ve umumî konuşmada: **اقْتَحَم**; bu, kişinin kendisini bir nehre yahut bir çukura yahut tecrübesizce bir işe atmasıdır.

Allah azze ve celle dedi ki: ( ? **لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ** ) ( **البَلَد** : 11 ) sonra onun **اقْتِحَام**ını açıkladı da dedi ki: ( **فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ** ). Ve şöyle okunmuştur: ( ? **لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ** ) ( **البلد** : 13 ، 14 ). Ve “**فلا اقْتَحَمَ العَقَبة**”nın manası: yani o, engeli aşmadı. Araplar bir fiili **بلا** ile nefyettiklerinde onu tekrar ederler; şu sözü gibi: ( ? **لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ?** ) ( **القِيَامَة** : 31 ). Burada onu tekrar etmedi: çünkü ona, sözün akışının delalet ettiği bir fiili gizledi; sanki şöyle dedi: “Ne iman etti ne de engeli aştı”; bunun delili de şu sözüdür: ( **مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ** ) ( **البلد** : 17 ). Ve denir ki: **تَقَحَّمَتْ** falan kimseyle onun biniti; bu, onunla azıp başını zaptedemediği zaman olur; belki onu bir çukura savurur yahut onu yere çarpar. Râciz dedi ki:
أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ
وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم
ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ
Denir ki: deve, binicisiyle **تَقَحَّمَتْ** (azıp başı zaptedilmez hâlde) olunca, onun anasının adını anarsa durur. **عَلْكَم** bir devenin adıdır. Ali’nin hadîsinde (r.a.) geldi ki o, Abdullah b. Ca‘fer’i husumete vekil kıldı ve dedi ki: ( **إنَّ للخصومة قُحَماً** ). Leys dedi ki: **القُحَمُ**: işlerden, herkesin binmediği (girişmediği) büyük olanlardır; tekili **قُحْمَة**. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd el-Kilâbî dedi: **القُحَم**: helâklerdir. Ebû Ubeyd dedi ki: aslı **التقحم**dandır. Dedi ki: bundan **قُحْمَةُ الأعراب** (bedevîlerin **قُحْمَة**si) vardır; o da şudur: onlara kıtlık isabet eder de onları helâk eder; işte bu, onun onlara **تَقَحُّم**udur yahut onların kır beldelerine **تَقَحُّم**udur. Zü’r-Rumme, develeri ve yürüyüşten gördükleri şiddeti, ta yavrularını düşürünceye kadar, tasvir ederek dedi ki:
يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها
عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ
Şemmer dedi ki: müşkil işlerden, savaşlardan ve borçlardan her zor-çetin olan şey **قُحَم**dır. Rü’be’den şu beyit okundu:
من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد
Dedi ki: **قُحَمُ الدَّيْنِ**: onun çokluğu ve meşakkatidir. Sâ‘ide b. Cü’eyye dedi ki:
والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به
للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم
Yani: bir işe **تقَحَّمَ** ettiğinde şaşırmadı ve yanılmadı. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, şu sözünde: **قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ** dedi ki: atılganlık, cesaret ve **تقحُّم**. Ve şu sözünde dedi: ( **معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ** ). Şemmer dedi ki: **التَّقَحُّم**: ilerleme ve düşüncesizce, teenni ve sebat olmaksızın uçurumlara ve şiddete düşmektir. ‘Accâc dedi ki:
إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ
Yani: böbreği vurulan kimse devrildi. Dedi ki: yıldız **اقْتَحَم** ettiğinde, yani kaybolup düştüğünde. İbn Ahmer dedi ki:
أُراقبُ النجم كأني مُولَع
بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم
Yani: düşer. Cerîr ilerleme hakkında dedi ki:
هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ
قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها
Leys dedi ki: **المَقاحيمُ** develerden, **تَقْتحِم** edenlerdir; salıverme olmaksızın **الشّوْل**e vururlar; tekili **مِقْحَام**. Dedim ki: bu, aygırların sıfatındandır. **المُقْحَمُ**: bir yılda dörde ve beşe (yaş/sen değişimine) giren devedir; böylece bir diş, vaktinden önce bir dişin üzerine **تَقْتَحِم** eder. Denir ki: deve **أُقْحِمَ** oldu. Bu, Asma‘î’nin sözüdür: deve bir yılda iki dişini düşürürse o **مُقْحَم**dır; bu da ancak çok yaşlı devenin yavrusunda olur. Leys dedi ki: **بعيرٌ مُقْحَم**: o, otlatan ve süren olmaksızın çölün içine **يُقْحَمُ** edilendir. Zü’r-Rumme dedi ki:
أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه
بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ
Dedi ki: onunla devekuşunun iki kanadını benzetti. Dedi ki: **وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ**: bedevîlikte ve çöllerde yetişmiş, onlardan ayrılmamıştır. **التَّقْحيم**: atın binicisini yüzüstü atmasıdır. Şu beyit okundu:
يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه
Resûlullah’ın (s.a.v.) sıfatında: ( **لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر** ). Ebû Ubeyd dedi ki: “Gözüm onu **اقْتَحَمَتْ**” yani onu küçük gördü; vasfeden, onun kısalığından dolayı gözün onu küçük görmediğini ve onu horlamadığını kastetti. Ve falan **مُقْحَمٌ**: yani zayıftır. Zayıflığa nisbet edilen her şey **مُقْحَمٌ**dır. Bundan Câ‘dî’nin sözü:
علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم
Bunun aslı, bir yılda bir dişten bir dişe geçen **المُقْحَم**dandır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ** bir manadadır. Ebû ‘Amr dedi ki: **القَحْمُ**: develerin büyüğüdür; adam ona benzetilse caiz olur; **القَحْرُ** da onun gibidir. Ebû’l-‘Ameysel el-A‘râbî dedi ki: **القَحْمُ**: yaşı onu **أقْحَمَتْ** olan; onu, ihtiyarlık vaktinden başka bir vakitte ihtiyarlamış görürsün.

**قمح** : Leys dedi ki: **القَمْحُ**: **البُرُّ**dur. Dedi ki: un, başakta olgunlaşmadan dolgunlaşmaya doğru yürüdüğünde “başakta **جَرى القمحُ**” dersin; ve **البُرُّ** **أقْمَحَ** etti (başakta yürüdü). Dedim ki: olgunlaştı ve pişti; **القَمْحُ** Şam lehçesidir; Hicaz ehli de onunla konuşmuştur. Leys dedi ki: **الاقْتِماحُ**: bir şeyi avucunda alman, sonra onu ağzına **تَقْتَمِحهُ** etmendir; adı **القُمْحَةُ**dır; **كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ**. Dedi ki: **القَمِيحَةُ**: **الجُوَارِشِ**in adıdır. Dedim ki: **قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً** denir; onu **سفِفْتَه** (ağıza alıp yuttun) ise. Bunu bana Münzirî, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi. Dedi ki: **القَمِيحَة**: **السَّفُوفُ**tur; **السَّويق**ten ve başkasından. Leys: **القُمَّحان**: **وَرْس** denir. Ve **زَعْفَران** denir. Ebû Ubeyd dedi ki: **القُمَّحَانُ**: şarabın köpüğüdür; ve denir ki: bir kokudur. Nâbiga dedi ki: ( **يبَيسُ القُمَّحَان مِنَ المَدَام** ). Leys dedi ki: develerden **المُقامِحُ** ve **القامِح**: susuzluğu şiddetlenmiş, bundan dolayı şiddetli bir gevşekliğe düşmüş olandır; **بعير مُقْمَح**; ve susuzluğun şiddetinden **قَمَحَ يَقْمَح قُموحاً**; susuzluk onu **أقمحَه** eder, o da **مُقْمَح** olur. Allah azze ve celle dedi ki: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ): boyun eğmişlerdir; gözlerini kaldırmazlar. Dedim ki: Leys’in **القامِح** ve **المُقامِح**ın tefsirinde ve şu sözün tefsirinde söylediği her şey: ( **إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) hatadır; Arap dili ve tefsir ehli onun dışında bir görüş üzeredir. **المُقامِح**a gelince: İyâdî, Şemmer’e, Ebû Ubeyd’e, Asma‘î’ye dayanarak bana okuttu ki o dedi: **بعيرٌ مُقامحٌ**; ve dişisinde de **بغير هاء**; havuzdan başını kaldırıp içmediğinde. Dedi: çoğulu **قِمَاح**tır. Bişr b. Ebî Hâzim, bir gemiyi ve yolcularını anarak dedi ki:
ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ
نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح
Ebû Ubeyd dedi ki: deve, suyu içmeyip başını kaldırdığında **قَمَحَ يَقْمَحُ قُموحاً** ve **قَمَه يَقْمَه قُموها**. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **التقَمُّحُ**: içmeyi kerih görmektir. Hüzeli dedi ki:
فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا
وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح
Kafın dammesiyle **قُماح** diye rivayet edilmiştir; İbnü’s-Sikkît ise kesreyle **قِماح** diye rivayet etti; ikisi de iki lehçedir. **شَهْرا قُماح** iki **الكانونانِ**dır; kışın en şiddetli soğuğudur: her ciğer sahibinin o ikisinde su içmeyi kerih görmesinden dolayı ve develerin o ikisinde suyu ancak zorlanarak içmesinden dolayı **شهرَي قِماح** diye adlandırıldılar. Ebû Zeyd dedi ki: falan kimse sudan **تَقَمَّحَ** etti: suyu kerihlenerek içtiğinde. Şemmer dedi ki: **شَهْرَي قِماح**a **شَيْبَانُ** ve **مَلْحانُ** denir. Allah azze ve celle’nin şu sözüne gelince: ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ** ) ( **يس** : 8 ), Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti ki o dedi: **المُقْمَحُ**: başını kaldırdıktan sonra gözünü kısandır. Zeccâc dedi ki: **المُقْمَحُ**: başını kaldıran, gözünü kısandır. Dedi ki: iki kanuna **شَهْرا قُمَاح** denilmiştir; çünkü develer o ikisinde suya vardıklarında, soğuğun şiddetinden başlarını kaldırırlar. Dedi ki: onun sözü ( **أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ** ) eller hakkında kinayedir, boyunlar hakkında değil; çünkü **الغُلَّ** eli çeneye ve boyna bitişik kılar; o da çeneye yakındır. Dedim ki: azze ve celle, elleri boyunlarında bağlanınca, zincirlerin onların çenelerini ve başlarını, başlarını kaldıran develer gibi, yukarı kaldırdığını murad etti. Leys dedi ki: bir meselde şöyle denir: ( **الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ). Dedim ki: bu, Araplardan işittiğimize aykırıdır; onlardan işitilen: ( **الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح** ). Manası: ağır susuzluk, sahibini rezil eden kanmışlıktan hayırlıdır. Ebû Ubeyd, Ümmü Zer‘in sözü hakkında: ( **وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح** ) yani: şiddetli kanmışlıktan içmeyi bırakıncaya kadar doyarım. Dedim ki: **التقَمُّح**ın aslı suda idi; onu sütte ödünç aldı; sütle doyduğunu, sonra su içmeyi kerih gören deve gibi içmekten başını kaldırdığını murad etti. İbn Şümeyl dedi ki: falan kimse **لَقَموح للنَّبِيذ**dür; yani onu çok içendir; ve o **لَقَحوف للنبيذ**dir. Ve içkiyi, nebîzi, suyu ve sütü **قَمَحَ** etti ve onu **اقْتَمَحَه** etti; bu, onu içmesidir. Ve **السَّوِيقَ**i **قَمِح** etti **قَمْحاً**; ekmek ve hurmada ise “**قمِحَ**” denmez; **القمح** ancak **يُسَفّ** edilende söylenir.

**محق** : Leys dedi ki: **المَحْقُ**: eksilme ve bereketin gitmesidir. Dedi ki: **المَحاقُ**: ayın sonudur; hilâl **امَّحَق** ettiğinde. Şu beyit okundu:
يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ
كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق
Dedi ki: “Allah onu **مَحَقَه** etti de o **امَّحق** etti ve **امْتَحَق** etti” dersin; yani hayrı ve bereketi gitti. Rü’be’den şu beyit okundu:
بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ
لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ
Dedim ki: **اللَّيالِي المحاقِ** hakkında Arap dili ehli ihtilaf etti: onlardan kimi, ayın sonundaki ve içinde **السِّرارُ** bulunan üç geceyi yaptı; Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî buna gitti. Onlardan kimi de, yirmi yedinin beşinci, altıncı ve yedinci gecelerini yaptı; çünkü ay onların sonunda doğar, sonra sabah gelir de ayın ışığını **يَمْحَقُ** eder; ondan sonraki üç gece ise **الدَّآدِىء**dir. Bu, Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, Müberred ve Riyâşî de buna gitti; bu, iki sözün daha sahihidir yanımda. İbnü’s-Sikkît, Ebû ‘Amr’dan: **الإمْحَاقُ**: malın, hilâlin **محاق**ı gibi helâk olmasıdır. Şu beyit okundu:
أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه
بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا
Dedi ki: Asma‘î dedi: yazın **ماحق**ında, yani hararetinin şiddetinde geldi. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi ki:
ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً
في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم
Ve denir ki: **يوم ماحِقٌ**: şiddetli sıcak olduğunda; yani her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar. Ve “şeyi **مَحقْتُ** onu **أَمْحَقُه**” denir. Ve **قَرْنٌ مَحِيقٌ**: ovulup keskinliği gidince ve düzleşince. Araplar katında gizli **المَحْقِ**ten biri: develerin erkek doğurup dişi doğurmamasıdır; çünkü onda neslin kesilmesi ve sütün gitmesi vardır. Gizli **المَحْقِ**ten biri de, dikimde arası yakın hurmalıklardır. Ve her neyi iptal edip ondan hiçbir şey bırakmazsan onu **مَحَقْتَه** etmiş olursun; ve o **أمْحَقَ** eder; yani bâtıl olur. Allah dedi ki: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ** ) ( **البَقَرَة** : 276 ) yani Allah ribâyı kökünden söker; kazancını ve bereketini giderir. Ebû Zeyd dedi ki: Allah onu **مَحَقَه** etti ve **أَمْحَقَه** etti; Asma‘î ise yalnız “**مَحَقَه**”den başkasını kabul etmedi. Ve denir ki: ayın **مُحَاقُ**u ve **مِحاقُه**. Ve falan kimse falan kimseyle **مَحَّق** etti **تَمْحِيقاً**: bu şudur ki Araplar cahiliyede, aydan **يَوْمُ المُحاق** olduğunda, adam, su sahibi ondan kaybolduğunda onun suyuna erkenden gider, onun üzerine iner ve onunla malını sular; böylece o ay boyunca suyun idarecisi ve sahibi olur; ay çıkınca, ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; Araplar buna **المَحِيقَ** derlerdi. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **المَحْقُ**: şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görünmez olmasıdır; Allah’ın sözü de bundandır: ( **يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ** ) yani Allah kökünden söker.

**حمق** : Leys dedi ki: adam **حَمُقَ** eder; **يَحْمُقُ** **حَماقَة** ve **حُمْقاً**. Adam, ahmakların fiilini yaptığında **اسْتَحْمَق** eder. Ve kadın **مُحْمِقٌ**: ahmakları doğurur. Ve **مُحْمِقَةٌ** denir. Araplardan bir kadın dedi ki:
لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ
إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ
Ebû’l-‘Abbâs’a şairin şu sözü soruldu:
إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَاسِ
تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ
O dedi ki: bazı belîğlere **الْحُمقِ** soruldu da dedi: onun en iyisi, onun hayırlısıdır. Dedi ki: manası şudur: içinde bir geçimlik bulunan ahmak, ahmaklığıyla sana uzun süre dayanır; uzun bir sürtüşmeden sonra ancak ahmaklığına rastlarsın. Ahmak ise: onda uyum yoktur; ahmaklığı çabuk açığa çıkar; ondan ve arkadaşlığından rahatlarsın. Dedi ki: beytin manası takdim-te’hirdir; sanki şöyle dedi: ahmaklığın, akıllıların boyunlarında bir nimeti vardır; o, diğer insanlardan başkasına kaybolur ve gizlenir; çünkü onlar başkasından daha anlayışlı ve daha zekidir. Dedi ki: **الأحْمَق**; pazarın **انحماق**ından alınmıştır; pazar durgunlaştığında; sanki aklı bozuldu da durgunlaştı. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: elbise eskidiğinde **نام** eder ve **انحمق** eder. Dedi: pazar durgunlaştığında **انْحمقَت السّوقُ**. Dedi: Kisâî dedi ki: **الحُمَاقُ**: çiçek hastalığıdır; ondan “adam **مَحْموق**” denir. İbn Düreyd dedi ki: adam, işten aciz kaldığında **انحمق** eder. Dedi ki: **الحَمِق**: sakalı hafif olandır. Başkası dedi ki: **رَجُلٌ أحْمَق وحَمِقٌ** bir manadadır. **الحُمَيقَاءُ**: çocuklara isabet eden çiçek hastalığıdır. **البَقْلَةُ الحَمقاءُ**: **الفَرْفَخَةُ**dir. Dedi ki: **الحَمَاق**: Ümmü’l-Heysem’in zikrettiği bir bitkidir. Dedi ki: bazısı **الحَمَقِيق**in bir bitki olduğunu zikretti. Halîl dedi ki: o **الهَمَقِيق**tir. Leys dedi ki: kısrağın yavrusu koşuda geçmiyorsa at **مُحْمِق**tir. Dedim ki: bu manada **المُحْمِق**i bilmem. Ebû Zeyd dedi ki: yiyecek ucuzladığında **انْحمق الطَّعام انْحماقاً**; ve **مَأقَ مُؤُوقاً**. İbnü’s-Sikkît: ayın bütün gece doğduğu, fakat onun altında bulut bulunduğu için bir ışık görüp ayı görmediğin, böylece sabahladığını sanıp hâlâ gece üzerinde olduğun gecelere: **المُحْمِقات** denir. Denir ki: beni **غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات**. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحُمْق**ın aslı **الكسادُ**dır. Ve ahmağa: aklı durgun olan denir. Dedi ki: **الحُمْق** ayrıca: aldanıştır. Denir ki: ayın ince beyaz bir bulutla örtündüğü, binicinin sabahladığını sanarak yürüdüğü, ta bıkıncaya kadar, gecelerde **سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ**. Dedi ki: ahmağın adı buradan alınmıştır; çünkü o, meclisinin başında akıllı görünmesiyle seni aldatır; sözünün sonuna varınca ahmaklığını açıklar; böylece sözünün başıyla seni aldatmış olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والحاء وما يثلثهما)
(محز)  الميم والحاء والزاء ليس بشيء، على أنهم يقولون: المَحْز: النِّكاح، ومَحَزَها مَحْزاً.
(محش)  الميم والحاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إحراق النار شيئاً حتى ينسحِجَ جِلدُه. يقال: مَحَشَت النارُ الشيءَ تَمْحَشُه. وامتَحَشَ الخبزُ: احتَرق. وروى ابنُ السِّكِّيت: أمْحَشَهُ الحَرُّ. ويقال: امتحَشَ، إذا غَضِب؛ ومعناه أنَّ الغضبَ لحرارته بَلَغَ ذلك المبلغ، كأنّه أحرَق. ويقال للسّنَة الجدْب: قد أمْحَشَت كلَّ شيء. فأمّا قولُ النابغة:
جَمِّع مِحَاشَكَ يا يزيدُ، فإنَّني *** أعددت يربوعاً لكم وتميما([1])فقالوا: معناه جَمِّعْ هذه القبائل، وكانوا قبائلَ تحالَفُوا بالنّار.
ومما قِيس على هذا مَحَشَ وجهَه بالسّيف مَحشَةً: ضربَه فقَشَرَ الجلد([2]). ومرَّتْ غِرَارةٌ فمَحَشَتْني، أي سَحَجَتْنِي.
(محص)  الميم والحاء والصَّاد أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تخليصِ شيء* وتنقيته. ومَحَصه مَحْصاً: خلَّصه من كل عيبٍ. [و] مَحَصَ الله العبدَ من الذَّنْب: طهَّرَه منه ونقّاه، ومَحَّصَهُ([3]). قال الله تعالى: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [آل عمران 141]. ومَحّصْتُ الذّهب بالنّار: خلّصته من الشَّوب. وقولهم: فرسٌ مُمَحَّص يقولون: إنّه الشديد الخَلْق وقياسُه عندنا أنّه البرِيء من العيوب، وكذلك المَحِص من الحِبال والأوتار([4]): ما مُحِص حتى ذهب زئِبرهُ ولانَ. قال الهُذَلي([5]):
لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])
(محض)  الميم والحاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوص الشّيء. منه اللبن المَحْض: الخالص؛ وعربيٌّ محض. والمَحْض يشتقُّ منه مَحَضْتُهُمْ: سقيتُهم ذلك. وامتَحَضْتُ أنا: شرِبت المَحْض. وأمحضْتُك الحديثَ: صَدَقْتُكَه. وكذا النصيحة [و] الوُدّ. قال:
قُلْ لِلْغَواني أما فيكُنَّ فاتكةٌ *** تَعلُو اللّئيم بضربٍ فيه إمحاضُ([7])
(محق)  الميم والحاء والقاف كلماتٌ تدلُّ على نُقصان. ومَحَقه: نَقصه. وكلُّ شيء نَقَصَ وُصِف بهذا. والمحَاق([8]): آخِر الشَّهر إذا تمحَّق الهِلال. ومَحَقه الله: ذهَب ببَركتِه([9]). وقال قوم: أمْحَقَه؛ وهو رديء. وقال أبو عمرو: الإمحاق أن يَهلِك كمحاقِ الهلال. وقولهم: ماحِقُ الصَّيف: شِدَّة حَرِّه، أي إنّه بشدَّة الحرِّ يمحَق النبات، أي يُوبِسُه، ويذهبُ به، وقال ابن دريد([10])، في قول القائل([11]):
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
إنه ليس من المحق، إنما هو مفعول من حُقْت أَحُوق وحِقت أَحيق، أي دَلكت وملَّست.
(محك)  الميم والحاء والكاف كلمةٌ واحدة. المَحْكُ: التَّمادي واللَّجاج. وتماحَكَ الخصمانِ: تلاجَّا. وهو مَحِكٌ.
(محل)  الميم والحاء واللام أصلٌ صحيح له معنيانِ: أحدهما قِلّة الخير، والآخَر الوِشاية والسِّعاية.
فالمَحْل: انقطاع المطر ويُبْس الأرضِ من الكلأ. يقال: أرضٌ مُحُول، على فُعُول بالجمع. قال الخليل: يحمل ذلك على المواضع. وأمْحَلَت فهي مُمْحِل. وأمْحَل القوم. وزمانٌ ماحِل.
والمعنى الآخَرَ مَحَل به، إذا سعَى به. وفي الدعاء: "لا تجعل القرآنَ بنا ماحلا"، أي لا تجعله يَشهد عندك علينا بتركنا اتِّباعَه، أي اجعَلْنا ممّن يتبع القرآن ويعَمَل به.
وما يُبايِن هذين المعنيين: لبنٌ مُمَحَّل، محَّله القوم، أي حَقَنوه.
(محن)  الميم والحاء والنون كلماتٌ ثلاثُ على غير قياس.
الأولى المَحْن: الاختبار. ومَحَنَه وامتحنه.
والثانية: أتيتُه فما مَحَنني شيئاً، أي ما أعطانيه.
والثالثة مَحَنه سَوطاً: ضربَه.
(محو)  الميم والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على الذَّهاب بالشيء. ومَحَتِ الرِّيحُ السحابَ: ذهبَتْ به. وتسمَّى الشّمالُ مَحْوَة، لأنّها تَمحو السَّحاب. ومَحَوْت الكتابَ([12]) أَمْحُوه مَحْواً. وامَّحَى الشّيءُ: ذهب أثرُه، كذلك امْتَحَى.
(محت)  الميم والحاء والتاء ليس بأصل، إنّما هو مقلوب. يقولون: المَحْت: الشَّديد من كلِّ شيء. ويومٌ مَحْتٌ: شديدُ الحر. والأصل الحَمْتُ.
(محج)  الميم والحاء والجيم. يقولون: مَحَجت الأرضَ الرِّيحُ: مسحت التُّرابَ عنها. ومَحَجْتُ اللَّحمَ: قشَرته. قال الخليل: والمَحْج: مسحُ شيءٍ عن شيء. قال ابن دريد([13]): ومَحَجت الأديمَ والحبْلَ، إذا دلكته لِيَلين. قال: وماحَجْتُه مُماحجةً ومِحاجاً، إذا ماطَلته. وإن صحَّ الباب فأصله المَسْح.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 70 واللسان (محش). ويزيد هذا هو يزيد بن أبي حارثة بن سنان، ابن أخي هرم بن سنان. وكان قد تزوج بنت النابغة ثم طلقها. وتميم هذه هي تميم بن ضبة بن عذرة بن سعد بن ذبيان، وليست تميم بن مر، شرح ديوان النابغة للبطليوسي.
([2]) في الأصل: "قشعر الجلد"، صوابه في المجمل.
([3]) أي يقال بتخفيف الحاء وتشديدها أيضاً.
([4]) في الأصل: "الجبال والأوتاد".
([5]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 185). وأنشده في اللسان (ورك، حدل) بدون نسبة.
([6]) روايته في اللسان (حدل): "من الثور حن"، وقال: "أي من عقب الثور".
          و "مطي" هي أيضاً رواية المجمل واللسان (ورك)، قال في اللسان: "أراد مطي فأسكن الحركة"، ووراية الديوان: "إذا مط".
([7]) وكذا أنشده في المجمل والجمهرة (2: 169) بدون نسبة.
([8]) المحاق، بتثليث الميم.
([9]) في الأصل: "بتركته".
([10]) الجمهرة (2: 182).
([11]) هو المفضل النكري، كما في اللسان (محق) والأصمعيات 54. والبيت في المجمل والجمهرة بدون نسبة. ورواية الأصمعيات:
يهزهز صعدة جرداء فيها *** سنان الموت أو قرن محيق
([12]) في الأصل: "ومحوت الكتاب أثره".
([13]) الجمهرة (2: 59).

ـ

##### Türkçe

(مîm, **حاء** ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)

(**محز**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir; şu var ki onlar derler: **المَحْز**: nikâh; ve **مَحَزَها** **مَحْزاً**.

(**محش**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; ateşin bir şeyi, derisi sıyrılıncaya kadar yakmasına delâlet eder. Denir: **مَحَشَت** ateş, şeyi; **تَمْحَشُه**. Ve **امتَحَشَ** ekmek: yandı. İbnü’s-Sikkît rivayet etti: **أمْحَشَهُ** sıcak. Ve denir: **امتحَشَ**; öfkelendiği zaman; mânâsı: öfkenin, hararetinden dolayı o mertebeye ulaşmasıdır; sanki yakmış gibidir. Ve kıtlık senesine denir: “Her şeyi **أمْحَشَت**.” Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّع مِحَاشَكَ يا يزيدُ، فإنَّني *** أعددت يربوعاً لكم وتميما([1])
Dediler ki: mânâsı “Bu kabileleri topla”dır; ve onlar, ateşle antlaşmış kabilelerdi.

Ve bundan kıyas olunan: **مَحَشَ** yüzünü kılıçla **مَحشَةً**: ona vurdu da deriyi soydu([2]). Ve bir çuval geçti de beni **مَحَشَتْ**; yani beni sıyırdı.

(**محص**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الصَّاد** tek bir sahih asıldır; bir şeyi arıtıp temizlemeye delâlet eder. Ve **مَحَصه** **مَحْصاً**: onu her ayıptan arıttı. Ve Allah, kulu günahtan **مَحَصَ**: onu ondan temizledi ve arıttı; ve **مَحَّصَهُ**([3]). Allah Teâlâ dedi: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [Âl-i İmrân 141]. Ve ben altını ateşle **مَحّصْتُ**: onu karışımdan arıttım. Ve onların “**فرسٌ مُمَحَّص**” sözleri: derler ki o, yaratılışı pek şiddetli olandır; ve onun kıyası bize göre: ayıplardan beri olandır. Ve aynı şekilde iplerden ve kirişlerden **المَحِص**([4]): **مُحِص** edilip de tüyü gidince ve yumuşayınca olan şeydir. Hüzeli([5]) dedi:
لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])

(**محض**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الضاد** bir kelimedir; şeyin hâlis olmasına delâlet eder. Ondan: **اللبن المَحْض**: hâlis (süt); ve **عربيٌّ محض**. Ve **المَحْض** ondan türetilir: **مَحَضْتُهُمْ**: onlara onu içirdim. Ve ben **امتَحَضْتُ**: **المَحْض** içtim. Ve sana sözü **أمحضْتُك**: seni onda doğru söyledim. Ve aynı şekilde nasihat ve sevgi. Dedi:
قُلْ لِلْغَواني أما فيكُنَّ فاتكةٌ *** تَعلُو اللّئيم بضربٍ فيه إمحاضُ([7])

(**محق**)  **الميم** ve **الحاء** ve **القاف** eksilmeye delâlet eden kelimelerdir. Ve **مَحَقه**: onu eksiltti. Ve her eksilen şey bununla vasıflanır. Ve **المحَاق**([8]): ayın sonu; hilâl **تمحَّق** ettiği zaman. Ve Allah onu **مَحَقه**: bereketini giderdi([9]). Bir kavim dedi: **أمْحَقَه**; ve o kötüdür. Ebû Amr dedi: **الإمحاق** hilâlin **محاق**ı gibi helâk olmaktır. Ve onların “**ماحِقُ الصَّيف**” sözü: sıcağının şiddetidir; yani o, sıcağın şiddetiyle bitkiyi **يمحَق** eder; yani onu kurutur ve onu giderir. İbn Düreyd([10]), söyleyenin([11]) sözü hakkında dedi:
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
O, **المحق**tan değildir; ancak **حُقْت** **أَحُوق** ve **حِقت** **أَحيق**’ten mef‘ûldür; yani ovaladım ve düzledim.

(**محك**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir. **المَحْكُ**: sürdürme ve inat. İki hasım **تماحَكَ**: inatlaştılar. Ve o **مَحِكٌ**dur.

(**محل**)  **الميم** ve **الحاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; iki mânâsı vardır: biri hayrın azlığı, diğeri gammazlık ve kovuculuk.

**فالمَحْل**: yağmurun kesilmesi ve yerin ottan kuruması. Denir: **أرضٌ مُحُول**; cem‘de **فُعُول** üzere. Halîl dedi: bu, mekânlara hamledilir. Ve **أمْحَلَت**; o hâlde o **مُمْحِل**dir. Ve kavim **أمْحَل** etti. Ve zaman **ماحِل**dir.

Diğer mânâ: onunla **مَحَل** etti; yani onunla koştu (aleyhine çalıştı). Duada: “**لا تجعل القرآنَ بنا ماحلا**”; yani onu, onu tâkip etmeyi terk edişimiz sebebiyle bize karşı yanında şahit kılma; yani bizi Kur’ân’a tâbi olan ve onunla amel edenlerden kıl.

Bu iki mânâdan ayrılan şey: **لبنٌ مُمَحَّل**; kavim onu **محَّله**; yani onu pıhtılaştırdılar.

(**محن**)  **الميم** ve **الحاء** ve **النون** kıyasa aykırı üç kelimedir.

Birincisi: **المَحْن**: imtihan. Ve onu **مَحَنَه** ve **امتحنه**.

İkincisi: Ona geldim de bana hiçbir şey **مَحَنني**; yani bana onu vermedi.

Üçüncüsü: Ona bir kamçı **مَحَنه**: ona vurdu.

(**محو**)  **الميم** ve **الحاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyi gidermeye delâlet eder. Rüzgâr bulutu **مَحَتِ**: onu götürdü. Ve kuzey rüzgârına **مَحْوَة** denir; çünkü o bulutu siler. Ve kitabı **مَحَوْت**([12]) **أَمْحُوه** **مَحْواً**. Ve şey **امَّحَى**: izi gitti; aynı şekilde **امْتَحَى**.

(**محت**)  **الميم** ve **الحاء** ve **التاء** asıl değildir; ancak o, ters çevrilmiştir. Derler: **المَحْت**: her şeyin şiddetlisi. Ve **يومٌ مَحْتٌ**: şiddetli sıcak. Asıl: **الحَمْتُ**.

(**محج**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الجيم**. Derler: rüzgâr yeri **مَحَجت**: toprağı ondan sildi. Ve eti **مَحَجْتُ**: onu soydum. Halîl dedi: **المَحْج**: bir şeyi bir şeyden silmektir. İbn Düreyd([13]) dedi: Deriyi ve ipi **مَحَجت**; onu yumuşasın diye ovaladığın zaman. Dedi: Ve onu **مُماحجةً** ve **مِحاجاً** **ماحَجْتُه**; onu oyaladığın zaman. Eğer bâb sahih olursa, aslı **المَسْح**tır.

--------------ـــ
([1]) Nâbiga divanı 70 ve Lisân (**محش**). Ve bu Yezîd, Yezîd b. Ebî Hârise b. Sinân’dır; Hârim b. Sinân’ın kardeş oğludur. Nâbiga’nın kızını nikâhlamış, sonra onu boşamıştı. Ve bu Temîm, Temîm b. Dabba b. Uzra b. Sa‘d b. Zübyân’dır; Temîm b. Murr değildir; Batalyevsi’nin Nâbiga divanı şerhi.
([2]) Asılda: “**قشعر الجلد**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([3]) Yani **الحاء**’ın hafifletilmesiyle ve şeddelenmesiyle de söylenir.
([4]) Asılda: “**الجبال والأوتاد**”.
([5]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir. Hüzelliler divanı (2: 185). Lisân’da (**ورك**، **حدل**) nisbesiz olarak inşad etti.
([6]) Lisân’daki (**حدل**) rivayeti: “**من الثور حن**”; ve dedi: “yani öküzün topuğundan.”
          Ve “**مطي**” Mücmel ve Lisân (**ورك**) rivayetidir de; Lisân’da dedi: “**مطي**’yi kastetti de harekeyi sükûnlandırdı”; divan rivayeti: “**إذا مط**”.
([7]) Mücmel ve Cemhere (2: 169)’de de onu nisbesiz olarak inşad etti.
([8]) **المحاق**; **الميم**’in üçlenmesiyle.
([9]) Asılda: “**بتركته**”.
([10]) Cemhere (2: 182).
([11]) O, Lisân (**محق**) ve Asma‘iyyât 54’te olduğu üzere el-Mufaddal en-Nekrî’dir. Beyit Mücmel ve Cemhere’de nisbesizdir. Asma‘iyyât rivayeti:
يهزهز صعدة جرداء فيها *** سنان الموت أو قرن محيق
([12]) Asılda: “**ومحوت الكتاب أثره**”.
([13]) Cemhere (2: 59).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المحق: النقصان، ومنه: المحاق، لآخر الشهر إذا انمحق الهلال، وامتحق، وانمحق، يقال: محقه: إذا نقصه وأذهب بركته. قال الله تعالى: ﴿يمحق الله الربا ويربى الصدقات﴾ [البقرة/276]، وقال: ﴿ويمحق الكافرين﴾ [آل عمران/141].

##### Türkçe

- **المحق**: eksilme; ondan: **المحاق**; ayın sonu için, **الهلال** silinip yok olduğunda; ve **امتحق** ve **انمحق**; denilir: **محقه**: onu eksilttiği ve bereketini giderdiği zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿Allah **الربا**’yı yok eder ve **الصدقات**’ı artırır﴾ [البقرة/276], ve dedi: ﴿ve **الكافرين**’i yok eder﴾ [آل عمران/141].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ح ق
محق الشيء‏:‏ محاه وذهب به وشيء ممحوق ومحيق وانمحق وامتحق ‏"‏ ويمحق الله الربا ‏"‏‏:‏ يذهب ببركته وزيادته‏.‏
وسمعتهم يقولون في كلّ شيء لا يحسن الإنسان عمله‏:‏ قد محقه‏.‏
ويقولون للهلكة‏:‏ المحقة‏.‏
وخرج الهلال من محاقه وأمحق القمر‏:‏ دخل في المحاق‏.‏
وجاء في ماحق الصيف ويوم ماحق‏:‏ شديد الحرّ يمحق كلّ شيء‏.‏
قال ساعدة بن جؤيّة الهذليّ يصف حمراً‏:‏ ظلّت صوافن بالأرزان صاوية في ما حق من نهار الصيف محتدم ومن المجاز‏:‏ سنان محيق‏:‏ رقيق كأنه محق لفرط رقته ولطفه‏.‏
وأمحق الرجل والمال‏:‏ هلك مستعار من إمحاق القمر‏.‏

##### Türkçe

م ح ق
**محق الشيء**: onu sildi ve onunla giderdi; ve **شيء ممحوق** ve **محيق** ve **انمحق** ve **امتحق**. “**ويمحق الله الربا**”: onun bereketini ve artışını giderir.

Ve onları, insanın işini güzel yapmadığı her şey hakkında şöyle derken işittim: “Onu **محقه** etti.”

Ve helâk için: **المحقة** derler.

Ve hilâl, **محاقه**’ından çıktı; ve **أمحق القمر**: **المحاق**’a girdi.

Ve yazın **ماحق**’ında ve **يوم ماحق**’ta geldi: şiddetli sıcak; her şeyi silip giderir.

**ساعدة بن جؤيّة الهذليّ** dedi, yaban eşeklerini vasfederek:
“ظلّت صوافن بالأرزان صاوية
في ما حق من نهار الصيف محتدم”

Ve mecazdandır: **سنان محيق**: ince; sanki aşırı inceliği ve latifliği sebebiyle silinmiş gibidir.

Ve **أمحق الرجل والمال**: helâk oldu; ayın **إمحاق**’ından ödünç alınmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَحْق: النقصان وذهاب البركة. وشيء ماحِقٌ: ذاهب. وقد مَحَق وامَّحَق وامْتَحَقَ ومَحَقهُ وأَمْحقه: لغة وأَباها الأَصمعي. قال الأزهري: تقول مَحَقهُ الله فامَّحَقَ وامْتَحَقَ أَي ذهب خيره وبركته؛ وأَنشد لرؤبة:
بِلالُ، يا ابن الأَنْجُمِ الأَطْلاقِ،
لسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ
قال أَبو زيد: مَحقَه الله وأَمْحقه، وأَبي الأصمعي إلاَّ مَحَقه. وتَمَحَّقَ الشيء وامتَحَقَ. وشيءٌ مَحِيق: ممحوق؛ قال المفضل التكري يصف رُمْحاً عليه سنان من حديد أَو قرن:
يُقَلِّبُ صَعْدَةً جَرداءَ فيها
نَقِيعُ السَّمِّ، أَو قَرْنٌ مَحِيقُ
ونصل مَحِيق أَي مُرَقَّق محدَّد، وهو فعِيل من مَحَقَه. وقرن مَحِيق إذا دُلك فذهب حدّه ومَلُس، ومن المَحْق الخفي أَن تلد الإبل الذكور ولا تلد الإناث لأَن فيه انقطاع النسل وذهاب اللبن، ومن المَحْق الخفيّ النخل المُتقارَب. ابن سيده: المَحْق النخل المُقَارَب بينه في الغرس؛ وكل شيءٍ أبطلته حتى لا يبقى منه شيء، فقد مَحَقْتهُ. وقد امَّحق أَي بطل، مَحَقه يَمْحَقه مَحقْاً أي أبطله ومحاه. قال الله تعالى: يَمْحَقَ الله الرِّبا ويُرْبي الصدقات، أي يستأْصل الله الربا فيُذْهب رَيعْه وبركته. ابن الأَعرابي: المَحْق أَن يذهب الشيء كله حتى لا يرى منه شيء. الجوهري: مَحَقهُ الله أَي أَذهب بركته، وأَمْحَقه لغة فيه رديئة. وفي حديث البيع: الحَلِفُ مَنْفَقَة للسلْعة مَمْحَقَة للبركة. وفي حديث آخر: فإنه يَنْفَقُ ثم يَمْحَقُ؛ المَحْقُ: النقص والمحو والإبطال، وقد مَحَقهُ يَمْحَقهُ، ومَمْحَقَةٌ مَفْعلة منه أَي مَظنة له ومحراة به. ومنه الحديث: ما مَحَقَ الإسلام شيء ما مَحَقَ الشُّحُّ، وقد تكرر في الحديث.
ابن سيده: المِحَاق والمُحاقُ آخر الشهر إذا امَّحق الهلال فلم يُرَ؛ قال:
أتَوْني بها قبل المُحاق بليلةٍ،
فكان مُحاقاً كله ذلك الشَّهْرُ
وأَنشد الأزهري:
يَزْدَادُ، حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبٍَهُ
كَرُّ الجَدِيدَيْنِ منه، ثم يَمَّحِقُ
وقال ابن الأعرابي: سُمَّي المُحاق مُحاقاً لأَنه طلع مع الشمس فَمَحَقَتْه فلم يرهُ أَحد، قال: والمُحاقُ أَيضاً أَن يسْتسرّ القمر ليلتين فلا يُرى غُدْوة ولا عشية، ويقال لثلاث ليالٍ من الشهر ثلاثٌ مُحاق. وامْتِحاق القمر: احتراقه وهو أَن يطلع قبل طلوع الشمس فلا يُرَى، يفعل ذلك ليلتين من آخر الشهر. الأزهري: اختلف أَهل العربية في الليالي المِحاقِ، فمنهم من جعلها الثلاث التي هي آخر الشهر وفيها السِّرارُ، وإلى هذا ذهب أَبو عبيد وابن الأَعرابي، ومنهم من جعلها ليلة خمسٍ وستٍّ وسبعٍ وعشرين لأن القمر يطلع، وهذا قول الأَصمعي وابن شميل، وإليه ذهب أَبو الهيثم والمبرد والرياشي؛ قال الأزهري: وهو أَصح القولين عندي، قال: ويقال مُحَاق القمر ومِحَاقه ومَحاقه. ومَحَّق فلان بفلان تَمْحِيقاً: وذلك أَن العرب في الجاهلية إذا كان يومُ المِحَاقِ من الشهر بَدَرَ الرجل إلى ماءِ الرجل إذا غاب عنه فينزل عليه ويسقي به مالَه، فلا يزال قَيِّمَ الماء ذلك الشهر ورَبَّه حتى ينسلخ، فإذا انسلخ كان رَبّه الأَول أَحق به، وكانت العرب تدعو ذلك المَحِيق. أَبو عمرو: الإمْحَاق أَن يهلك المال أَول الشيء كمِحاق الهلال. ومُحِقَ الرجل وامَّحق: قارب الموت، من ذلك؛ قال سَبْرة بن عمرو الأسدي يهجو خالد بن قيس:
أَبوك الذي يَكوْي أُنوف عُنُوقِهِ
بأَظفاره، حتى أَنَسَّ وأَمْحَقَا
أَنَسَّ الشيءُ: بلغ غاية الجهد، وهو نسيسه أَي بقية نفسه. وماحِقُ الصَّيْف: شدته. ومحَقَهُ الحرُّ أَي أَحرقه. ويقال: جاءَ في ماحِقِ الصيف أَي في شدة حَرِّة. ويوم ماحِقٌ بيِّن المَحْق: شديد الحر أَي أَنه يَمْحَق كل شيء ويحرقه؛ قال ساعدة الهذلي يصف الحمر:
ظَلَّتْ صَوَافِنَ بالأَرْزان صاديةً،
في ماحِقٍ، من نهار الصَّيْف، مُحْتَدمِ

##### Türkçe

**المَحْق**: eksilme ve bereketin gitmesi. Ve **ماحِقٌ** bir şey: giden. Ve gerçekten **مَحَق** ve **امَّحَق** ve **امْتَحَقَ** ve **مَحَقهُ** ve **أَمْحقه**: bir lugat (varyant)tır; ve onu **الأَصمعي** reddetmiştir. **الأزهري** dedi:
**مَحَقهُ الله** dersin de o da **فامَّحَقَ** ve **امْتَحَقَ** olur; yani hayrı ve bereketi gitti; ve **رؤبة**’den inşad etti:
بِلالُ، يا ابن الأَنْجُمِ الأَطْلاقِ،
لسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ

**أَبو زيد** dedi: **مَحقَه الله** ve **أَمْحقه**; ve **الأصمعي**’nin babası ise ancak **مَحَقه** (der).
Ve **تَمَحَّقَ** şey ve **امتَحَقَ**. Ve **مَحِيق** bir şey: **ممحوق**; **المفضل التكري** demiştir, demirden yahut boynuzdan bir uç üzerinde bulunan bir mızrağı vasfederken:
يُقَلِّبُ صَعْدَةً جَرداءَ فيها
نَقِيعُ السَّمِّ، أَو قَرْنٌ مَحِيقُ

Ve **مَحِيق** bir **نصل**: yani inceltilmiş, sivriltilmiş; ve o, **مَحَقَه**’den **فعيل** veznindedir. Ve **مَحِيق** bir **قرن**: eğer ovulursa da keskinliği gider ve pürüzsüzleşirse. Ve gizli **المَحْق**’tan: develerin erkek doğurup dişi doğurmaması; çünkü onda neslin kesilmesi ve sütün gitmesi vardır. Ve gizli **المَحْق**’tan: birbirine yakın hurmalık. **ابن سيده**: **المَحْق** dikimde arası yakın olan hurmalıktır; ve her şeyi, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar iptal ettiysen, onu gerçekten **مَحَقْتهُ** etmişsindir. Ve gerçekten **امَّحق**: yani bâtıl oldu; **مَحَقه يَمْحَقه مَحقْاً**: yani onu iptal etti ve sildi. Yüce Allah dedi: **يَمْحَقَ الله الرِّبا ويُرْبي الصدقات**; yani Allah ribayı kökünden söker de kazancını ve bereketini giderir. **ابن الأَعرابي**: **المَحْق**, şeyin tamamının gitmesi, ondan hiçbir şey görülmeyinceye kadar. **الجوهري**: **مَحَقهُ الله** yani bereketini giderdi; ve **أَمْحَقه** onda bir lugattır, kötüdür. Ve satış hadîsinde: **الحَلِفُ مَنْفَقَة للسلْعة مَمْحَقَة للبركة**. Ve başka bir hadîste: **فإنه يَنْفَقُ ثم يَمْحَقُ**; **المَحْقُ**: eksilme, silme ve iptal etme; ve gerçekten **مَحَقهُ يَمْحَقهُ**; ve **مَمْحَقَةٌ** ondan **مَفْعلة**dir; yani onun için zan (mahalli) ve onunla layık/uygun olandır. Ve ondan hadîs: **ما مَحَقَ الإسلام شيء ما مَحَقَ الشُّحُّ**; ve hadîste tekrar etmiştir.

**ابن سيده**: **المِحَاق** ve **المُحاقُ** ayın sonudur; hilâl **امَّحق** olup görülmeyince; dedi ki:
أتَوْني بها قبل المُحاق بليلةٍ،
فكان مُحاقاً كله ذلك الشَّهْرُ

Ve **الأزهري** inşad etti:
يَزْدَادُ، حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبٍَهُ
كَرُّ الجَدِيدَيْنِ منه، ثم يَمَّحِقُ

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **المُحاق**’a **مُحاقاً** denildi; çünkü güneşle birlikte doğdu da onu **فَمَحَقَتْه** (güneş) etti, böylece onu hiç kimse görmedi. Dedi: ve **المُحاقُ** ayrıca, ayın iki gece gizlenmesi, sabahleyin de akşamleyin de görülmemesidir; ve ayın üç gecesine, ayın (o) üç gecesine **ثلاثٌ مُحاق** denir.

Ve **امْتِحاق القمر**: onun yanmasıdır; ve o, güneşin doğuşundan önce doğmasıdır da görülmez; bunu ayın sonundan iki gece yapar. **الأزهري**: Arap dili ehli **الليالي المِحاقِ** hakkında ihtilaf etti; onlardan kimi, onları ayın sonu olan ve içinde **السِّرارُ** bulunan üç gece yaptı; ve buna **أَبو عبيد** ve **ابن الأَعرابي** gitti. Ve onlardan kimi, onları yirmi yedinin beşinci, altıncı ve yedinci gecesi yaptı; çünkü ay doğar; bu, **الأَصمعي** ve **ابن شميل**’in sözüdür; ve buna **أَبو الهيثم** ve **المبرد** ve **الرياشي** gitti. **الأزهري** dedi: ve o, iki sözün daha sahihidir, benim yanımda. Dedi: ve **مُحَاق القمر** ve **مِحَاقه** ve **مَحاقه** denir. Ve **مَحَّق** falan, falan ile **تَمْحِيقاً**: bu, Arapların cahiliyede, ayın **المِحَاقِ** günü olunca, adamın, kendisinden gaip olduğu adamın suyuna koşması; onun üzerine inip onunla malını sulaması; böylece o ay boyunca suyun kayyımı ve sahibi olmaya devam etmesi, ay çıkıncaya kadar; çıkınca, ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; ve Araplar buna **المَحِيق** derdi. **أَبو عمرو**: **الإمْحَاق**, malın, şeyin başında helâk olmasıdır; hilâlin **مِحاق**’ı gibi.

Ve **مُحِقَ** adam ve **امَّحق**: ölüme yaklaştı; bundan; **سَبْرة بن عمرو الأسدي** dedi, **خالد بن قيس**’i hicvederken:
أَبوك الذي يَكوْي أُنوف عُنُوقِهِ
بأَظفاره، حتى أَنَسَّ وأَمْحَقَا

**أَنَسَّ** şey: gayretin nihayetine ulaştı; ve o, onun **نسيسه**’idir; yani nefesinin bakiyesi. Ve **ماحِقُ الصَّيْف**: onun şiddeti. Ve **محَقَهُ الحرُّ**: yani onu yaktı. Ve denir: yazın **ماحِقِ**’inde geldi; yani hararetinin şiddetinde. Ve **ماحِقٌ** bir gün, **المَحْق**’ı açık olan: şiddetli sıcak; yani her şeyi **يَمْحَق** eder ve yakar; **ساعدة الهذلي** dedi, yaban eşeklerini vasfederken:
ظَلَّتْ صَوَافِنَ بالأَرْزان صاديةً،
في ماحِقٍ، من نهار الصَّيْف، مُحْتَدمِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ح ق * * مَحَقَهُ * أبطله ومحاه وبابه قطع و * تَمَحَّقَ * الشيء و * امْتَحَقَ * و * المُحَاقُ * من الشهر بالضم ثلاث ليال من آخره و * مَحَقهُ * الله ذهب ببركته و * أَمْحَقَهُ * لغة فيه رديئة

##### Türkçe

* م ح ق * * **مَحَقَهُ** * onu iptal etti ve onu sildi; babı **قطع**’dır. Ve * **تَمَحَّقَ** * şey; ve * **امْتَحَقَ** *. Ve * **المُحَاقُ** * aydan, (م ile) zamme ile: sonundan üç gece. Ve * **مَحَقهُ** * Allah, onun bereketini giderdi. Ve * **أَمْحَقَهُ** * onda bir dildir; kötüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

محقه، كمنعه يمحقه محقا: أبطله ومحاه حتى لم يبق منه شيء. وقال ابن الأعرابي: المحق: أن يذهب الشيء كله حتى لا يرى منه شيء. قال الله تعالى: )ويمحق الكافرين( أي: يستأصلهم ويحبط أعمالهم. كمحقه تمحيقا، للمبالغة. ومنه قراءة عبد الله بن الزبير رضي الله عنهما )يمحق الله الربا ويربي الصدقات( من التمحيق والتربية فتمحق، وامتحق، وامحق، كافتعل أي: انتقص وبطل. وقال أبو زيد: محق الله تعالى الشيء محقا: ذهب ببركته وخيره وريعه، كأمحقه في لغية رديئة، وأبى الأصمعي إلا محقه. ومن المحق الخفي النخل المتقارب قال ابن سيده: المحق: النخل المقارب بينه في الغرس. ومحق الحر الشيء محقا: أحرقه وأهلكه فامتحق. والمحاق، مثلثة، واقتصر الصاغاني على الضم والكسر، كالأزهري وابن سيده: آخر الشهر إذا امحق الهلال فلم ير، عن ابن سيده، وأنشد:
  أتوني بها قبل المحاق بليلة                      فكان محاقا كله ذلك الشهر وأنشد الأزهري:
  يزداد حتى إذا ما تم أعقبه                      كر الجديدين منه ثم يمحق أو ثلاث ليال من آخره وفيها السرار: وهو قول أبي عبيد وابن الأعرابي، وإليه مال الزمخشري والصاغاني. أو أن يستسر القمر ليلتين فلا يرى غدوة ولا عشية، وهو قول ابن الأعرابي. ومنهم من جعل ليالي المحاق ليلة خمس وست وسبع وعشرين؛ لأن القمر يطلع، وهذا قول الأصمعي وابن شميل، وإليه ذهب أبو الهيثم والمبرد والرياشي. قال الأزهري: وهو أصح القولين عندي. وقال ابن الأعرابي: سمي به لأنه طلع مع الشمس فمحقته فلم يره أحد. ومن المجاز: نصل محيق، كأمير: أي مرقق محدد، كأنه محق لفرط رقته ولطفه. وكذلك قرن محيق: إذا دلك فذهب حده وملس. قال المفضل النكري:
  يقلب صعدة جرداء فيها                      نقيع السم أو قرن محيق قال الجوهري: فعيل من محقه. وأما قول ابن دريد إنه مفعول فبعيد، كما في الصحاح. ويوم ماحق الحر: أي شديده لأنه يمحق كل شيء ويحرقه. وقال الأصمعي: يقال: جاء في ماحق الصيف أي: في شدة حره. قال ساعدة بن جؤية الهذلي يصف الحمر:
  ظلت صوافن بـالأرزان صـاوية                      في ماحق من نهار الصيف محتدم وأمحق: هلك كمحاق الهلال، وهو قول أبي عمرو، قال: الإمحاق: أن يهلك المال أو الشيء، كمحاق الهلاث. ومنه قول سبرة بن عمرو الأسدي يهجو خالد بن قيس:
  أبوك الذي يكوي أنوف عنوقه                      بأظفاره حتى أنس وأمحقـا

  ومحق فلان بفلان تمحيقا وذلك أنهم في الجاهلية إذا كان يوم المحاق من الشهر بدر الرجل الى ماء الرجل إذا غاب عنه، فينزل عليه ويسقي به ماله، فلا يزال قيم الماء ذلك الشهر حتى ينسلخ فإذا انسلخ كان ربه الأول أحق به، فذلك يدعى عندهم المحيق، كأمير. ومما يستدرك عليه: الأمحاق: جمع المحق. قال رؤبة:
  بلال يا بن الأنجم الأطلاق
  لسن بنخسات ولا أمحـاق وشيء محيق: ممحوق. وهذا الشيء ممحقة للبركة، مفعلة من المحق، أي: مظنة له ومحراة به. وامتحاق القمر: احتراقه، وهو أن يطلع قبل طلوع الشمس، فلا يرى، يفعل ذلك ليلتين من آخر الشهر. ومحق الرجل، كعني، وامحق، كافتعل: قارب الموت. وأما قول رؤبة:
  وفق هلال بـين لـيل وأفـق
  أمسى شفى أو خطه يوم المحق فإنه يريد المحاق في آخر الشهر حين دق وصغر. وامتحق النبات: يبس واحترق بشدة الحر. والانمحاق: الانمحاء والانسحاق. وأمحق القمر: دخل في المحاق. والمحقة، محركة: الهلكة. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**محقه**، **كمنعه** **يمحقه** **محقا**: Onu iptal etti ve sildi; ta ki ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المحق**: Şeyin bütünüyle gitmesi; ta ki ondan hiçbir şey görülmeyinceye kadar. Allah Teâlâ dedi: )**ويمحق الكافرين**( yani: onları kökünden kazır ve amellerini boşa çıkarır. **كمحقه** **تمحيقا**: mübalağa içindir. Ondandır: Abdullah b. ez-Zübeyr (Allah ikisinden de razı olsun) kıraati: )**يمحق الله الربا ويربي الصدقات**(, **التمحيق** ve **التربية**’dendir; böylece **فتمحق** ve **امتحق** ve **امحق**، **كافتعل** yani: eksiltti ve bâtıl kıldı. Ebû Zeyd dedi: Allah Teâlâ bir şeyi **محقا** ile **محق** etti: bereketini, hayrını ve gelirini giderdi; kötü bir lugatta **كأمحقه** gibi. el-Asma‘î ise ancak **محقه**’yi kabul etti. Gizli **المحق**’tandır: birbirine yakın hurmalık. İbn Sîde dedi: **المحق**: dikimde arası birbirine yakın hurmalardır. Sıcak rüzgâr bir şeyi **محقا** ile **محق** etti: onu yaktı ve helâk etti; böylece **فامتحق**.

**المحاق**، üç vecihlidir; es-Sâgânî zamme ve kesre ile yetindi; el-Ezherî ve İbn Sîde gibi: ayın sonu; hilâl **امحق** olup görülmediği zaman; İbn Sîde’den. Ve şu beyit okundu:
  Bana onu **المحاق**’tan bir gece önce getirdiler;
  Böylece o ayın tamamı bütünüyle **محاقا** oldu.

el-Ezherî şu beyiti okudu:
  Artar; nihayet tamam olunca onu ardından getirir;
  Ondan sonra iki yeniden (aydan) gibi; sonra **يمحق**.

Veya sonundan üç gece; ve onda **السرار** vardır: bu Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; Zemahşerî ve es-Sâgânî de ona meyletti. Yahut ayın iki gece gizlenmesi; sabahleyin de akşamleyin de görülmemesi; bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Onlardan kimi **ليالي المحاق**’ı yirmi beş, yirmi altı ve yirmi yedi gecesi kıldı; çünkü ay doğar; bu el-Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, el-Müberred ve er-Riyâşî de buna gitti. el-Ezherî dedi: Bu, iki sözün en sahihi benim yanımda. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bununla adlandırıldı; çünkü güneşle birlikte doğdu da güneş onu **محق** etti; böylece onu kimse görmedi.

Mecazdandır: **نصل محيق**، **كأمير**: yani inceltilmiş, keskinleştirilmiş; sanki aşırı inceliği ve latifliği sebebiyle **محق** edilmiştir. Yine **قرن محيق**: ovulunca keskinliği gidip düzleştiği zaman. el-Mufaddal en-Nekrî dedi:
  İçinde zehirin özsuyu yahut **قرن محيق** bulunan
  Çıplak bir mızrağı çevirip durur.

el-Cevherî dedi: **محقه**’den **فعيل**’dir. İbn Düreyd’in onun **مفعول** olduğu sözü ise uzak (ihtimaldir); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **يوم ماحق الحر**: yani sıcağın şiddetlisi; çünkü her şeyi **يمحق** eder ve yakar. el-Asma‘î dedi: Denir ki: **في ماحق الصيف** geldi; yani sıcağının şiddetinde. Sâ‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederek dedi:
  **بالأرزان**’da ayakta duranlar olarak gölgede kaldılar, susuz;
  Yaz gündüzünün kızışmış bir vaktinde, **في ماحق** içinde.

**وأمحق**: helâk oldu; hilâlin **محاق**’ı gibi; bu Ebû Amr’un sözüdür. Dedi: **الإمحاق**: malın yahut şeyin helâk olmasıdır; **كمحاق الهلاث** gibi. Ondandır: Sübrea b. Amr el-Esedî’nin, Hâlid b. Kays’ı hicvederek sözü:
  Senin baban, keçisinin burunlarını
  Tırnaklarıyla dağlar; ta ki ünsiyet etsin ve **أمحقـا** olsun.

Falan, falanla **تمحيقا** ile **محق** etti: Bu, onların câhiliyede şöyle yapmaları sebebiyledir: Ayın **المحاق** günü olunca adam, kendisinden uzak kaldığı zaman adamın suyuna erkenden giderdi; onun üzerine iner ve onunla malını sular; o ay boyunca suyun kıymeti (hakkı) onda kalırdı; ta ki ay çıkıncaya kadar. Ay çıkınca, ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu. İşte bu, onların yanında **المحيق** diye adlandırılır; **كأمير**.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الأمحاق**: **المحق**’ın cem‘idir. Ru’be dedi:
  Bilâl, ey serbest yıldızların oğlu,
  Ne iğnelemelerle, ne de **أمحـاق** ile (değildir).

Ve **شيء محيق**: **ممحوق**. Ve bu şey bereket için **ممحقة**’dır; **المحق**’tan **مفعلة**’dir; yani ona zannolunan ve onunla layık görülen. Ve **امتحاق القمر**: onun yanmasıdır; o da güneşin doğuşundan önce doğmasıdır; böylece görülmez; ayın sonundan iki gece bunu yapar. Ve adam **محق** etti, **كعني**; ve **امحق**، **كافتعل**: ölüme yaklaştı. Ru’be’nin şu sözüne gelince:
  Gece ile ufuk arasında bir hilâl;
  Akşam oldu; şifâ buldu yahut onu **يوم المحق** çizdi.

O, ayın sonunda incelip küçüldüğü vakitteki **المحاق**’ı kasteder. Ve bitki **امتحق** etti: şiddetli sıcakla kurudu ve yandı. Ve **الانمحاق**: **الانمحاء** ve **الانسحاق**. Ve ay **أمحق** etti: **المحاق**’a girdi. Ve **المحقة**، harekeli: helâk. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَحَقَ
1 مَحَقَ ذ , aor. مَحَقَ , inf. n. مَحْقٌ, He rendered a thing deficient, and deprived it of its blessing, or increase: or [he annihilated, annulled, or obliterated, it;] he did away with it wholly, so that no trace thereof remained. (Msb.) ― -b2- ↓ أَعْمَدُ مِنْ كَيْلٍ مُحِّقَ, or مُحِقَ: see عَمَدَ.

2 مَحَّقَ see 1.

لَيَالِى المُحَاقِ
لَيَالِى المُحَاقِ ذ : see دَأْدَآءٌ and الدَّعْجَآءُ.

##### Türkçe

مَحَقَ
1 **مَحَقَ** **ذ** , muzâri‘ **مَحَقَ** , mastar ismi **مَحْقٌ**, O, bir şeyi eksik kıldı ve onu bereketinden yahut artışından mahrum etti: yahut [onu yok etti, hükümsüz kıldı, yahut silip giderdi;] onunla bütünüyle işi bitirdi; öyle ki ondan hiçbir iz kalmadı. (Msb.) ― -b2- ↓ **أَعْمَدُ مِنْ كَيْلٍ مُحِّقَ**, yahut **مُحِقَ**: bk. **عَمَدَ**.

2 **مَحَّقَ**: bk. 1.

**لَيَالِى المُحَاقِ**
**لَيَالِى المُحَاقِ** **ذ** : bk. **دَأْدَآءٌ** ve **الدَّعْجَآءُ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَحَقَ
مَحَقَ A ( n. ac. مَحْق 1 ),
a.  Effaced, blotted out; annihilated; burned up ( plants: heat ).

b.  Refused to bless.

مَحَّقَ
مَحَّقَ II ,
a.  see I (a) .

أَمْحَقَ
أَمْحَقَ IV ,
a.  see I (b) .

b.  Perished.

تَمَحَّقَ
تَمَحَّقَ V ,  اِمْتَحَقَ VIII , (
a.  ت or م ),  Pass. of I ( a ).

مَحْق
مَحْق 1 ,
a.  Destruction, ruin; eradication, annihilation.

أَمْحَقُ
أَمْحَقُ 14 ,
a.  Unlucky, unfortunate.

مَاْحِق
مَاْحِق 21 ,
a.  Burning.

مَحَاْق
مَحَاْق 22 ,
a.  Destruction, perdition.

b.  see 23 .

مِحَاْق
مِحَاْق 23 ,  مُحَاْق 24 ,
a.  End of the lunar month.

مَحِيْق
مَحِيْق 25 ,
a.  Sharp.

مَاحِق الصَّيْف
مَاحِق الصَّيْف
a.  Middle of summer.

مَاحِق الحَرّ
مَاحِق الحَرّ
a.  Sultry ( day ).

##### Türkçe

**مَحَقَ**
**مَحَقَ** A (isim-fiil: **مَحْق** 1),
a. Silip yok etti, silip çıkardı; ortadan kaldırdı; yakıp tüketti (bitkiler: sıcaklık).

b. Bereket vermeyi reddetti.

**مَحَّقَ**
**مَحَّقَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**أَمْحَقَ**
**أَمْحَقَ** IV,
a. I (b)’ye bak.

b. Helâk oldu.

**تَمَحَّقَ**
**تَمَحَّقَ** V, **اِمْتَحَقَ** VIII, (
a. **ت** veya **م**), I (a)’nın edilgeni.

**مَحْق**
**مَحْق** 1,
a. Yıkım, harap oluş; kökünü kazıma, yok etme.

**أَمْحَقُ**
**أَمْحَقُ** 14,
a. Uğursuz, talihsiz.

**مَاْحِق**
**مَاْحِق** 21,
a. Yakıcı.

**مَحَاْق**
**مَحَاْق** 22,
a. Yıkım, helâk.

b. 23’e bak.

**مِحَاْق**
**مِحَاْق** 23, **مُحَاْق** 24,
a. Kamerî ayın sonu.

**مَحِيْق**
**مَحِيْق** 25,
a. Keskin.

**مَاحِق الصَّيْف**
**مَاحِق الصَّيْف**
a. Yazın ortası.

**مَاحِق الحَرّ**
**مَاحِق الحَرّ**
a. Bunaltıcı (gün).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

محق
مَحَقَ - يَمْحَقُ
مَحَق - يَمْحَقُ + كائن + شيئاً: ضد " أربى - يُربي ": ينقصه حتى يمحوه ويستأصله: يمنع الشيء من الزيادة والتكاثر باستمرار حتى يهلك ويفنى
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إحداث أثر ضار في كائن يجعله يقل وينقص أو يزول وجوده وأثره وخاصة نفعه وخيره وبركته"، وهي:
مَحَا - يَمْحُو، مَحَق - يَمْحَقُ، مَرَتَ - يَمْرِتُ، شَأَمَ - يَشْأَمُ، شَتَا - يَشْتُوْ، طَارَ - يَطِيَرُ (المتعدي)

محق
 	﴿يمحق الله الربا ويربي الصدقات والله لا يحب كل كفار أثيم(276)﴾ البقرة ﴿وليمحص الله الذين آمنوا ويمحق الكافرين(141)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [محق] م ح ق: مَحَقَهُ أبطله ومحاه وبابه قطع و تَمَحَّقَ الشيء و امْتَحَقَ و المُحَاقُ من الشهر بالضم ثلاث ليال من آخره و مَحَقهُ الله ذهب ببركته و أَمْحَقَهُ لغة فيه رديئة
الراغب
محق
- المحق: النقصان، ومنه: المحاق، لآخر الشهر إذا انمحق الهلال، وامتحق، وانمحق، يقال: محقه: إذا نقصه وأذهب بركته. قال الله تعالى: }يمحق الله الربا ويربى الصدقات﴿[البقرة/276]، وقال:﴾ويمحق الكافرين{ [آل عمران/141].
ملخص اللسان:
1.    المَحْق: النقصان وذهاب البركة. وشيء ماحِقٌ: ذاهب. وقد مَحَق  وامَّحَق وامْتَحَقَ ومَحَقهُ وأَمْحقه ،مَحَقهُ الله فامَّحَقَ وامْتَحَقَ أَي ذهب خيره وبركته
2.     وكل شيءٍ أبطلته حتى لا يبقى منه شيء، فقد مَحَقْتهُ. وقد امَّحق أَي بطل، مَحَقه يَمْحَقه مَحقْاً أي أبطله ومحاه
3. يَمْحَقَ الله الرِّبا ويُرْبي الصدقات، أي يستأْصل الله الربا فيُذْهب رَيعْه وبركته. ابن الأَعرابي: المَحْق أَن يذهب الشيء كله حتى لا يرى منه شيء
4.  المِحَاق والمُحاقُ آخر الشهر إذا امَّحق الهلال فلم يُرَ ،والمُحاقُ أَيضاً أَن يسْتسرّ القمر ليلتين فلا يُرى غُدْوة ولا عشية، ويقال لثلاث ليالٍ من الشهر ثلاثٌ مُحاق
5.     الإمْحَاق أَن يهلك المال أَول الشيء
6.  وماحِقُ الصَّيْف: شدته. ومحَقَهُ الحرُّ أَي أَحرقه. ويقال: جاءَ في ماحِقِ الصيف أَي في شدة حَرِّة. ويوم ماحِقٌ بيِّن المَحْق: شديد الحر أَي أَنه يَمْحَق كل شيء ويحرقه
لسان العرب
● - محق: المَحْق: النقصان وذهاب البركة. وشيء ماحِقٌ: ذاهب. وقد مَحَق    وامَّحَق وامْتَحَقَ ومَحَقهُ وأَمْحقه: لغة وأَباها الأَصمعي. قال الأزهري:    تقول مَحَقهُ الله فامَّحَقَ وامْتَحَقَ أَي ذهب خيره وبركته؛ وأَنشد    لرؤبة:    بِلالُ، يا ابن الأَنْجُمِ الأَطْلاقِ،    لسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ    قال أَبو زيد: مَحقَه الله وأَمْحقه، وأَبي الأصمعي إلاَّ مَحَقه.    وتَمَحَّقَ الشيء وامتَحَقَ. وشيءٌ مَحِيق: ممحوق؛ قال المفضل التكري يصف    رُمْحاً عليه سنان من حديد أَو قرن:    يُقَلِّبُ صَعْدَةً جَرداءَ فيها    نَقِيعُ السَّمِّ، أَو قَرْنٌ مَحِيقُ    ونصل مَحِيق أَي مُرَقَّق محدَّد، وهو فعِيل من مَحَقَه. وقرن مَحِيق    إذا دُلك فذهب حدّه ومَلُس، ومن المَحْق الخفي أَن تلد الإبل الذكور ولا    تلد الإناث لأَن فيه انقطاع النسل وذهاب اللبن، ومن المَحْق الخفيّ النخل    المُتقارَب. ابن سيده: المَحْق النخل المُقَارَب بينه في الغرس؛ وكل شيءٍ    أبطلته حتى لا يبقى منه شيء، فقد مَحَقْتهُ. وقد امَّحق أَي بطل، مَحَقه    يَمْحَقه مَحقْاً أي أبطله ومحاه. قال الله تعالى: يَمْحَقَ الله الرِّبا    ويُرْبي الصدقات، أي يستأْصل الله الربا فيُذْهب رَيعْه وبركته. ابن    الأَعرابي: المَحْق أَن يذهب الشيء كله حتى لا يرى منه شيء. الجوهري:    مَحَقهُ الله أَي أَذهب بركته، وأَمْحَقه لغة فيه رديئة. وفي حديث البيع:    الحَلِفُ مَنْفَقَة للسلْعة مَمْحَقَة للبركة. وفي حديث آخر: فإنه يَنْفَقُ ثم    يَمْحَقُ؛ المَحْقُ: النقص والمحو والإبطال، وقد مَحَقهُ يَمْحَقهُ،    ومَمْحَقَةٌ مَفْعلة منه أَي مَظنة له ومحراة به. ومنه الحديث: ما مَحَقَ    الإسلام شيء ما مَحَقَ الشُّحُّ، وقد تكرر في الحديث.    ابن سيده: المِحَاق والمُحاقُ آخر الشهر إذا امَّحق الهلال فلم يُرَ؛    قال:    أتَوْني بها قبل المُحاق بليلةٍ،    فكان مُحاقاً كله ذلك الشَّهْرُ    وأَنشد الأزهري:    يَزْدَادُ، حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبٍَهُ    كَرُّ الجَدِيدَيْنِ منه، ثم يَمَّحِقُ    وقال ابن الأعرابي: سُمَّي المُحاق مُحاقاً لأَنه طلع مع الشمس    فَمَحَقَتْه فلم يرهُ أَحد، قال: والمُحاقُ أَيضاً أَن يسْتسرّ القمر ليلتين فلا    يُرى غُدْوة ولا عشية، ويقال لثلاث ليالٍ من الشهر ثلاثٌ مُحاق.    وامْتِحاق القمر: احتراقه وهو أَن يطلع قبل طلوع الشمس فلا يُرَى، يفعل ذلك    ليلتين من آخر الشهر. الأزهري: اختلف أَهل العربية في الليالي المِحاقِ، فمنهم    من جعلها الثلاث التي هي آخر الشهر وفيها السِّرارُ، وإلى هذا ذهب أَبو    عبيد وابن الأَعرابي، ومنهم من جعلها ليلة خمسٍ وستٍّ وسبعٍ وعشرين لأن    القمر يطلع، وهذا قول الأَصمعي وابن شميل، وإليه ذهب أَبو الهيثم والمبرد    والرياشي؛ قال الأزهري: وهو أَصح القولين عندي، قال: ويقال مُحَاق القمر    ومِحَاقه ومَحاقه. ومَحَّق فلان بفلان تَمْحِيقاً: وذلك أَن العرب في    الجاهلية إذا كان يومُ المِحَاقِ من الشهر بَدَرَ الرجل إلى ماءِ الرجل إذا    غاب عنه فينزل عليه ويسقي به مالَه، فلا يزال قَيِّمَ الماء ذلك الشهر    ورَبَّه حتى ينسلخ، فإذا انسلخ كان رَبّه الأَول أَحق به، وكانت العرب تدعو    ذلك المَحِيق. أَبو عمرو: الإمْحَاق أَن يهلك المال أَول الشيء كمِحاق    الهلال. ومُحِقَ الرجل وامَّحق: قارب الموت، من ذلك؛ قال سَبْرة بن عمرو    الأسدي يهجو خالد بن قيس:    أَبوك الذي يَكوْي أُنوف عُنُوقِهِ    بأَظفاره، حتى أَنَسَّ وأَمْحَقَا    أَنَسَّ الشيءُ: بلغ غاية الجهد، وهو نسيسه أَي بقية نفسه. وماحِقُ    الصَّيْف: شدته. ومحَقَهُ الحرُّ أَي أَحرقه. ويقال: جاءَ في ماحِقِ الصيف    أَي في شدة حَرِّة. ويوم ماحِقٌ بيِّن المَحْق: شديد الحر أَي أَنه يَمْحَق    كل شيء ويحرقه؛ قال ساعدة الهذلي يصف الحمر:    ظَلَّتْ صَوَافِنَ بالأَرْزان صاديةً،    في ماحِقٍ، من نهار الصَّيْف، مُحْتَدمِ
مقاييس اللغة:
(محق) الميم والحاء والقاف كلماتٌ تدلُّ على نُقصان. ومَحَقه: نَقصه. وكلُّ شيء نَقَصَ وُصِف بهذا. والمحَاق([8]): آخِر الشَّهر إذا تمحَّق الهِلال. ومَحَقه الله: ذهَب ببَركتِه([9]). وقال قوم: أمْحَقَه؛ وهو رديء. وقال أبو عمرو: الإمحاق أن يَهلِك كمحاقِ الهلال. وقولهم: ماحِقُ الصَّيف: شِدَّة حَرِّه، أي إنّه بشدَّة الحرِّ يمحَق النبات، أي يُوبِسُه، ويذهبُ به، وقال ابن دريد([10])، في قول القائل([11]):
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
إنه ليس من المحق، إنما هو مفعول من حُقْت أَحُوق وحِقت أَحيق، أي دَلكت وملَّست.
القاموس المحيط:
مَحَقَهُ، كَمَنعَه أبطَلَهُ ومَحاهُ، كَمَحَّقَهُ فَتَمَحَّقَ وامْتَحَقَ وامَّحَقَ، كافْتَعَلَ، و اللّهُ تعالى الشيءَ ذَهَبَ ببَركَتِه، كأَمْحَقَه في لُغَيَّةٍ، و الحَرُّ الشيءَ أحْرَقَه، كامْتَحَقَ. والمحاقُ، مُثَلَّثَةً آخِرُ الشَّهْرِ، أو ثلاثُ لَيالٍ من آخِرِه، أو أن يَسْتَتِرَّ القَمَرُ فلا يُرَى غُدْوَةً ولا عَشِيَّةً، سُمِّيَ لأَنه طَلَعَ مع الشمسِ فَمَحَقَتْه. ونَصْلٌ مَحيقٌ، كأَميرٍ مُرَقَّقٌ مُحدَّدٌ. ويومٌ ماحِقُ الحَرِّ شديدُه.
وماحِقُ الصَّيْفِ: شِدَّةُ حَرِّه. وأمْحَقَ: هَلَكَ، كَمِحاقِ الهِلالِ. ومَحَّقَ تَمْحيقاً، وذلك: أنهم في الجاهِليَّةِ، إذا كان يومُ المِحاقِ بَدَرَ الرجُلُ إلى ماءِ الرجُلِ إذا غابَ عنه، فَيَنْزِل عليه، ويَسْقي به مالَهُ، فإذا انْسَلَخَ كان رَبُّه الأوَّلُ أحَقَّ به، فذلك يُدْعَى: المَحيقَ، كأَميرٍ.
تاج العروس:
م ح ق
مَحَقَه كمَنَعه يمْحَقُه مَحْقاً : أبْطَله ومَحاهُ حتّى لم يبْقَ منه شيءٌ . وقال ابنُ الأعرابي : المَحْقُ : أن يذهَبَ الشيءُ كُلُّه حتى لا يُرَى منه شَيءٌ . قال الله تعالى : ( ويمْحَقَ الكافِرِين ) أي : يسْتأصِلهم ويُحْبِط أعمالَهم . كمحَّقَه تمْحيقاً للمُبالَغَة . ومنه قراءَةُ عبدِ الله بن الزُبَير رضي الله عنهما ( يُمَحِّقُ اللهُ الرِّبا ويُرَبِّي الصّدَقات ) من التّمْحيقِ والتّربيَةِ فتمحَّق وامْتَحَق وامّحَق كافْتَعَل أي : انتقَصَ وبَطَل . وقال أبو زيْد : مَحَق الله تعالى الشيءَ مَحْقاً : ذهَب ببَركَتِه وخيْرِه ورَيْعِه كأمْحَقَه في لُغيّةٍ رَديئة وأبى الأصمعيُّ إلا مَحَقه . ومن المَحْقِ الخفيِّ النّخْلُ المُتقارِبُ قال ابنُ سيدَه : المَحْقُ : النّخْلُ المُقارَبُ بيْنه في الغَرْس . ومَحَق الحَرُّ الشيءَ مَحْقاً : أحْرَقَه وأهْلَكَه فامْتَحَق . والمَحاقُ مُثلَّثة واقتَصر الصاغانيّ على الضمِّ والكسْرِ كالأزْهَريّ وابنِ سيدَه : آخِرُ الشّهْرِ إذا امَّحَقَ الهِلالُ فلم يُر عن ابنِ سيدَه وأنشد :
أتَوْني بها قبْلَ المُِحاق بلَيْلَةٍ ... فكانَ مُِحاقاً كُلَّه ذلِك الشّهرُ وأنشد الأزهريُّ :
يزْدادُ حتّى إذا ما تمّ أعْقَبَه ... كرُّ الجَديدَيْن منه ثمّ يَمَّحِقُ أو ثَلاثُ لَيالٍ من آخِرِه وفيها السِّرارُ : وهو قولُ أبي عُبَيْدٍ وابنِ الأعْرابيّ وإليه مالَ الزّمَخْشَريّ والصاغانيّ . أو أن يَسْتَسِرَّ القَمَر ليْلَتَيْن فلا يُرَى غُدْوَةً ولا عشيّة وهو قولُ ابنِ الأعرابيّ . ومنهم من جعَل لياليَ المُحاق ليلة خمْس وسِتٍّ وسبْعٍ وعشرين ؛ لأنّ القَمَر يطلع وهذا قولُ الأصمعيّ وابنِ شُمَيل وإليه ذَهَب أبو الهَيثَم والمُبَرِّدُ والرِّياشيُّ . قال الأزهري : وهو أصحُّ القَوْلَيْن عِنْدي . وقال ابنُ الأعرابي : سُمِّي به لأنّه طلَع مع الشّمْس فمَحَقَتْه فلم يَرَه أحد . ومن المجاز : نصْلٌ مَحيقٌ كأميرٍ : أي مُرَقَّقٌ مُحَدّدٌ كأنّه مُحِقَ لفَرْطِ رِقّتِه ولُطْفه . وكذلك قرْنٌ مَحيقٌ : إذا دُلِكَ فذَهَب حدُّه ومَلُس . قال المُفضَّلُ النُّكْريّ :
يُقلِّب صَعْدَةً جرْداءَ فيها ... نَقيعُ السَّمِّ أو قرْنٌ مَحيقُ قال الجوهريّ : فَعيلٌ من مَحَقه . وأما قولُ ابنِ دُريد إنّه مَفْعولٌ فبَعيدٌ كما في الصِّحاح . ويومٌ ماحِقُ الحَرّ : أي شَديدهُ لأنّه يمْحَقُ كلّ شيءٍ ويُحْرِقه . وقال الأصمعيّ : يُقال : جاءَ في ماحِقِ الصّيْفِ أي : في شِدّة حرِّه . قال ساعِدةُ بنُ جُؤَيّة الهُذَلي يصِف الحُمُر :
ظلّتْ صَوافِنَ بالأرْزانِ صاوِيَةً ... في ماحِقٍ من نَهارِ الصّيْفِ محْتَدِمِ وأمْحَقَ : هلَكَ كمِحاقِ الهِلالِ وهو قولُ أبي عمْرو قال : الإمْحاقُ : أن يهْلِكَ المالُ أو الشّيءُ كمُحاقِ الهِلاث . ومنه قولُ سَبْرةَ بنِ عمْرو الأسَديّ يهجو خالدَ بنَ قَيْس :
أبوكَ الذي يكوِي أنوفَ عُنوقِهِ ... بأظفاره حتى أنَسّ وأمحَقا
ومحّق فُلانٌ بفُلان تمْحيقاً وذلِك أنّهم في الجاهِليّة إذا كان يومُ المِحاق من الشّهْرِ بدَر الرّجُلُ الى ماءِ الرّجُل إذا غابَ عنْه فينزِل عليه ويسْقي به مالَه فلا يَزالُ قيِّمَ الماءِ ذلكَ الشّهْرَ حتّى ينسلِخَ فإذا انْسَلَخ كان ربُّه الأوّلُ أحَقَّ به فذلِك يُدْعى عندهم المَحيقَ كأميرٍ . ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : الأمْحاق : جمعُ المَحْقِ . قال رؤبةُ :
" بلالُ يا بْنَ الأنْجُمِ الأطْلاقِ
" لسْنَ بنَخْساتٍ ولا أمْحاقِ وشيءٌ مَحيقٌ : ممْحوقٌ . وهذا الشيءُ مَمْحقَةٌ للبركَة مَفْعلةٌ من المَحْقِ أي : مظِنّةٌ له ومَحْراةٌ به . وامْتِحاقُ القمرِ : احتِراقُه وهو أن يطلُع قبل طُلوعِ الشّمْسِ فلا يُرَى يفْعَلُ ذلِك ليلَتيْن من آخِر الشهرِ . ومُحِق الرّجُلُ كعُنِيَ وامّحَق كافْتَعل : قارب الموت . وأما قول رؤبة :
" وَفْقُ هِلالٍ بينَ ليْل وأُفُقْ
" أمسى شَفَى أو خَطُّه يومَ المحَقْ فإنّه يُريدُ المِحاقَ في آخرِ الشّهْرِ حينَ دقَّ وصَغُرَ . وامْتَحَق النّباتُ : يبِسَ واحْترَق بشدّةِ الحرِّ . والانْمِحاقُ : الانْمِحاءُ والانْسِحاق . وأمْحق القمرُ : دخل في المِحاق . والمَحقَةُ مُحرّكةً : الهَلَكة .

##### Türkçe

محق
**مَحَقَ** - **يَمْحَقُ**
**مَحَقَ** - **يَمْحَقُ** + bir varlık + bir şeyi: “**أَرْبَى - يُرْبِي**”nin zıddı: onu, silip kökünü kazıyıncaya kadar eksiltir: şeyi, artma ve çoğalmadan sürekli olarak alıkoyar; ta ki helâk olup yok oluncaya kadar.
Ve lafız, “bir varlıkta zararlı bir etki meydana getirip onu azalır, eksilir yahut varlığı ve izi—özellikle faydası, hayrı ve bereketi—ortadan kalkar hâle getiren” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**مَحَا - يَمْحُو**، **مَحَقَ - يَمْحَقُ**، **مَرَتَ - يَمْرِتُ**، **شَأَمَ - يَشْأَمُ**، **شَتَا - يَشْتُوْ**، **طَارَ - يَطِيَرُ** (müteaddî olan)

محق
﴿**يَمْحَقُ اللهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفّارٍ أَثِيمٍ(276)**﴾ Bakara ﴿**وَلِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الكافِرِينَ(141)**﴾ Âl-i İmrân
Muhtârü’s-sıhâh
● [**محق**] م ح ق: **مَحَقَهُ**: onu iptal etti ve sildi; bâbı **قَطَعَ**’dır. Ve **تَمَحَّقَ** şey, ve **امْتَحَقَ**; ve **المُحَاقُ** (aydan) damme ile: sonundan üç gece. Ve “Allah onu **مَحَقَهُ**”: bereketini giderdi. Ve **أَمْحَقَهُ**: onda bir lugattır; kötüdür.

er-Râgıb
محق
- **المَحْقُ**: eksilme; ondan: **المَحَاقُ**; ayın sonu için, hilâl **انْمَحَقَ** ettiğinde. Ve **امْتَحَقَ** ve **انْمَحَقَ**; denir: “onu **مَحَقَهُ**”: onu eksiltti ve bereketini giderdiğinde. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**يَمْحَقُ اللهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ**﴾ [Bakara/276]; ve buyurdu: ﴿**وَيَمْحَقَ الكافِرِينَ**﴾ [Âl-i İmrân/141].

Lisân’ın özeti:
1. **المَحْقُ**: eksilme ve bereketin gitmesi. Ve “şey **ماحِقٌ**”: giden. Ve (şey) **مَحَقَ** ve **امَّحَقَ** ve **امْتَحَقَ**; ve onu **مَحَقَهُ** ve onu **أَمْحَقَهُ**. “Allah onu **مَحَقَهُ** da o **امَّحَقَ** ve **امْتَحَقَ**”: yani hayrı ve bereketi gitti.
2. Ve her şeyi, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar iptal ettiysen, onu **مَحَقْتَهُ** olmuşsundur. Ve **امَّحَقَ**: yani iptal oldu. Onu **مَحَقَهُ يَمْحَقُهُ مَحْقاً**: yani onu iptal etti ve sildi.
3. “Allah **يَمْحَقُ** ribâyı ve sadakaları **يُرْبِي** eder”: yani Allah ribâyı kökünden kazır da onun kazancını ve bereketini giderir. İbnü’l-A‘râbî: **المَحْقُ**: şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görülmemesidir.
4. **المِحَاقُ** ve **المُحَاقُ**: ayın sonu; hilâl **امَّحَقَ** edip görülmediğinde. Ve **المُحَاقُ** ayrıca: ayın iki gece gizlenmesi; sabahleyin de akşamleyin de görülmemesi. Ve ayın üç gecesine “üç **مُحَاق**” denir.
5. **الإمْحَاقُ**: malın, şeyin başında helâk olmasıdır.
6. **ماحِقُ الصَّيْفِ**: onun şiddeti. Ve sıcağın onu **مَحَقَهُ** etmesi: yani onu yaktı. Ve denir: “yazın **ماحِقِ**inde geldi”: yani sıcağın şiddetinde. Ve “günü **ماحِقٌ**; **المَحْق**ı açık”: şiddetli sıcak; yani her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar.

Lisânü’l-‘Arab
● - **محق**: **المَحْقُ**: eksilme ve bereketin gitmesi. Ve “şey **ماحِقٌ**”: giden. Ve (şey) **مَحَقَ** ve **امَّحَقَ** ve **امْتَحَقَ**; ve onu **مَحَقَهُ** ve onu **أَمْحَقَهُ**: bir lugattır; el-Asma‘î bunu reddetti. el-Ezherî dedi: “Allah onu **مَحَقَهُ** da o **امَّحَقَ** ve **امْتَحَقَ**”: yani hayrı ve bereketi gitti.” Ve Ru’be’den şu beyit okunmuştur:
بِلالُ، يا ابن الأَنْجُمِ الأَطْلاقِ،
لسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ
Ebû Zeyd dedi: “Allah onu **مَحَقَهُ** ve onu **أَمْحَقَهُ**”; el-Asma‘î ise ancak “onu **مَحَقَهُ**” der. Ve şey **تَمَحَّقَ** etti ve **امْتَحَقَ** etti. Ve “şey **مَحِيقٌ**”: **مَمْحُوقٌ** (mamhûk); el-Mufaddal et-Tekrî, üzerinde demirden yahut boynuzdan bir uç bulunan bir mızrağı vasfederken dedi:
يُقَلِّبُ صَعْدَةً جَرداءَ فيها
نَقِيعُ السَّمِّ، أَو قَرْنٌ مَحِيقُ
Ve “uç **مَحِيقٌ**”: yani inceltilmiş, sivriltilmiş; o, onu **مَحَقَهُ**’dan **فَعِيل** veznindedir. Ve “boynuz **مَحِيقٌ**”: ovulunca keskinliği gidip düzleştiğinde. Ve gizli **المَحْق**tan: develerin erkek doğurup dişi doğurmaması; çünkü onda neslin kesilmesi ve sütün gitmesi vardır. Ve gizli **المَحْق**tan: birbirine yakın hurmalık. İbn Sîde dedi: **المَحْقُ**: dikimde arası yakın hurmalık. Ve her şeyi, ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar iptal ettiysen, onu **مَحَقْتَهُ** olmuşsundur. Ve **امَّحَقَ**: yani iptal oldu. Onu **مَحَقَهُ يَمْحَقُهُ مَحْقاً**: yani onu iptal etti ve sildi. Allah Teâlâ buyurdu: “Allah ribâyı **يَمْحَقُ** eder ve sadakaları **يُرْبِي** eder”: yani Allah ribâyı kökünden kazır da onun kazancını ve bereketini giderir. İbnü’l-A‘râbî: **المَحْقُ**: şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görülmemesidir. el-Cevherî: “Allah onu **مَحَقَهُ**”: yani bereketini giderdi; ve “onu **أَمْحَقَهُ**”: onda bir lugattır; kötüdür. Ve satış hadîsinde: “Yemin, malı sürüm ettiricidir; bereketi **مَمْحَقَة** edicidir.” Ve başka bir hadîste: “Şüphesiz o sürüm görür, sonra **يَمْحَقُ** olur.” **المَحْقُ**: eksilme, silme ve iptal etme; ve onu **مَحَقَهُ يَمْحَقُهُ**. Ve **مَمْحَقَةٌ**: ondan **مَفْعَلَة** veznidir; yani onun zannı ve ona elverişlilik. Ve hadîsten: “İslâm’ı hiçbir şey, cimriliğin **مَحَقَ** ettiği gibi **مَحَقَ** etmedi”; hadîste tekrar etmiştir.
İbn Sîde: **المِحَاقُ** ve **المُحَاقُ**: ayın sonu; hilâl **امَّحَقَ** edip görülmediğinde. Dedi ki:
أتَوْني بها قبل المُحاق بليلةٍ،
فكان مُحاقاً كله ذلك الشَّهْرُ
Ve el-Ezherî şu beyti rivayet etti:
يَزْدَادُ، حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبٍَهُ
كَرُّ الجَدِيدَيْنِ منه، ثم يَمَّحِقُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُحَاقُ**a **مُحَاق** denildi; çünkü güneşle birlikte doğdu da güneş onu **مَحَقَتْ** etti; kimse onu görmedi. Dedi ki: **المُحَاقُ** ayrıca: ayın iki gece gizlenmesi; sabahleyin de akşamleyin de görülmemesi. Ve ayın üç gecesine “üç **مُحَاق**” denir.
Ve ayın **امْتِحاقُ**ı: onun yanmasıdır; o da güneş doğmadan önce doğup görülmemesidir; ayın sonundan iki gece bunu yapar. el-Ezherî: Arap dili ehli, **المِحَاق** geceleri hakkında ihtilâf etti: onlardan kimi, onları ayın sonundaki üç gece yaptı; onda **السِّرارُ** vardır; Ebû ‘Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî buna gitti. Kimi de onları yirmi yedinin beşinci, altıncı ve yedinci gecesi yaptı; çünkü ay doğar; bu el-Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, el-Müberred ve er-Riyâşî buna gitti. el-Ezherî dedi: “Bu, iki sözün daha sahihidir, benim yanımda.” Dedi: “Ayın **مُحَاق**ı, **مِحَاق**ı ve **مَحَاق**ı denir.”
Ve “falanca, falancaya **مَحَّقَ** etti, **تَمْحِيقاً**”: bu, Arapların câhiliyede, ayın **المِحَاق** günü olduğunda, adamın, kendisinden kaybolmuş adamın suyuna koşması; onun yanına inmesi ve onunla malını sulaması; o ay boyunca suyun idarecisi ve sahibi olarak kalması; ta ki ay çıkıncaya kadar; çıkınca ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; Araplar buna **المَحِيق** derdi.
Ebû ‘Amr: **الإمْحَاقُ**: malın, şeyin başında helâk olmasıdır; hilâlin **مِحَاق**ı gibi. Ve “adam **مُحِقَ** oldu ve **امَّحَقَ**”: ölüme yaklaştı; bundan (olarak). Sebre b. ‘Amr el-Esedî, Hâlid b. Kays’ı hicvederek dedi:
أَبوك الذي يَكوْي أُنوف عُنُوقِهِ
بأَظفاره، حتى أَنَسَّ وأَمْحَقَا
“Şey **أَنَسَّ** etti”: gayretin son haddine ulaştı; bu onun **نَسِيسُهُ**dur; yani nefesinin kalıntısı. Ve **ماحِقُ الصَّيْفِ**: onun şiddeti. Ve sıcağın onu **مَحَقَهُ** etmesi: yani onu yaktı. Ve denir: “yazın **ماحِقِ**inde geldi”: yani sıcağın şiddetinde. Ve “günü **ماحِقٌ**; **المَحْق**ı açık”: şiddetli sıcak; yani her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar. Sâ‘ide el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
ظَلَّتْ صَوَافِنَ بالأَرْزان صاديةً،
في ماحِقٍ، من نهار الصَّيْف، مُحْتَدمِ

Mekâyîsü’l-luğa:
(**محق**) **الميم** ve **الحاء** ve **القاف**: eksilmeye delâlet eden kelimelerdir. Ve “onu **مَحَقَهُ**”: onu eksiltti. Ve her şey eksildiğinde bununla vasfedilir. Ve **المَحَاقُ**: hilâl **تَمَحَّقَ** ettiğinde ayın sonudur. Ve “Allah onu **مَحَقَهُ**”: bereketini giderdi. Ve bir kavim dedi: “onu **أَمْحَقَهُ**”; o kötüdür. Ebû ‘Amr dedi: **الإمْحَاقُ**: hilâlin **مِحَاق**ı gibi helâk olmaktır. Ve onların sözü: **ماحِقُ الصَّيْفِ**: sıcağının şiddeti; yani şiddetli sıcakla bitkiyi **يَمْحَقُ** eder; yani onu kurutur ve onu giderir. Ve İbn Düreyd, söyleyenin sözünde:
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
dedi ki: Bu, **المَحْق**tan değildir; ancak **حُقْتُ أَحُوقُ** ve **حِقْتُ أَحِيقُ**’tan bir mef‘ûldür; yani ovdum ve düzleştirdim.

el-Kâmûsü’l-muhît:
Onu **مَحَقَهُ** (onu **مَنَعَهُ** gibi): onu iptal etti ve sildi; **مَحَّقَهُ** gibi; derken o **تَمَحَّقَ** etti ve **امْتَحَقَ** etti ve **امَّحَقَ** etti; **افْتَعَلَ** gibi. Ve Allah Teâlâ şeyi: bereketini giderdi; bir küçük lugatta “onu **أَمْحَقَهُ**” gibi. Ve sıcak şeyi: onu yaktı; **امْتَحَقَ** gibi. Ve **المَحَاقُ** (üç türlü hareke ile): ayın sonudur; yahut sonundan üç gecedir; yahut ayın gizlenip sabahleyin de akşamleyin de görülmemesidir; güneşle birlikte doğduğu için adlandırıldı; güneş onu **مَحَقَتْ** etti. Ve “uç **مَحِيقٌ** (bir **أَمِير** gibi)”: inceltilmiş, sivriltilmiş. Ve “gün, sıcağı **ماحِقٌ**”: onun şiddetlisidir.
Ve **ماحِقُ الصَّيْفِ**: sıcağının şiddetidir. Ve **أَمْحَقَ**: helâk oldu; hilâlin **مِحَاق**ı gibi. Ve “falanca **مَحَّقَ** etti, **تَمْحِيقاً**”: bu, câhiliyede, ayın **المِحَاق** günü olduğunda, adamın, kendisinden kaybolmuş adamın suyuna koşması; onun yanına inmesi ve onunla malını sulaması; ay çıkınca ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; buna **المَحِيقَ** denir; bir **أَمِير** gibi.

Tâcü’l-‘arûs:
م ح ق
Onu **مَحَقَهُ** (onu **مَنَعَهُ** gibi) onu **يَمْحَقُهُ** **مَحْقاً**: onu iptal etti ve sildi; ta ki ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَحْقُ**: şeyin tamamının gidip ondan hiçbir şey görülmemesidir. Allah Teâlâ buyurdu: (**وَيَمْحَقَ الكافِرِينَ**) yani onları kökünden kazır ve amellerini boşa çıkarır. **مَحَّقَهُ** gibi, mübalağa için **تَمْحِيقاً**. Ve ondan, Abdullah b. ez-Zübeyr (Allah ikisinden de razı olsun) kıraati: (**يُمَحِّقُ اللهُ الرِّبا وَيُرَبِّي الصَّدَقاتِ**) **التَّمْحِيق** ve **التَّرْبِيَة**den. Derken o **تَمَحَّقَ** etti ve **امْتَحَقَ** etti ve **امَّحَقَ** etti; **افْتَعَلَ** gibi: yani eksildi ve iptal oldu. Ebû Zeyd dedi: Allah Teâlâ şeyi **مَحَقَهُ** **مَحْقاً**: bereketini, hayrını ve kazancını giderdi; kötü bir küçük lugatta “onu **أَمْحَقَهُ**” gibi; el-Asma‘î ise ancak “onu **مَحَقَهُ**” derdi. Gizli **المَحْق**tan: birbirine yakın hurmalık. İbn Sîde dedi: **المَحْقُ**: dikimde arası yakın hurmalık. Ve sıcak şeyi **مَحَقَ** etti **مَحْقاً**: onu yaktı ve helâk etti; derken o **امْتَحَقَ** etti. Ve **المَحَاقُ** (üç türlü hareke ile); es-Sâgânî yalnız damme ve kesre ile yetindi; el-Ezherî ve İbn Sîde gibi: ayın sonu; hilâl **امَّحَقَ** edip görülmediğinde. İbn Sîde’den; ve şu beyit okundu:
أتَوْني بها قبْلَ المُِحاق بلَيْلَةٍ ... فكانَ مُِحاقاً كُلَّه ذلِك الشّهرُ
Ve el-Ezherî şu beyti rivayet etti:
يزْدادُ حتّى إذا ما تمّ أعْقَبَه ... كرُّ الجَديدَيْن منه ثمّ يَمَّحِقُ
Yahut sonundan üç gece; onda **السِّرارُ** vardır: bu Ebû ‘Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ez-Zemahşerî ve es-Sâgânî buna meyletti. Yahut ayın iki gece gizlenmesi; sabahleyin de akşamleyin de görülmemesi; bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Onlardan kimi, **المُحَاق** gecelerini yirmi yedinin beşinci, altıncı ve yedinci gecesi yaptı; çünkü ay doğar; bu el-Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, el-Müberred ve er-Riyâşî buna gitti. el-Ezherî dedi: “Bu, iki sözün daha sahihidir, benim yanımda.” İbnü’l-A‘râbî dedi: Güneşle birlikte doğduğu için bununla adlandırıldı; güneş onu **مَحَقَتْ** etti; kimse onu görmedi.
Mecazdan: “uç **مَحِيقٌ** (bir **أَمِير** gibi)”: yani inceltilmiş, sivriltilmiş; sanki aşırı inceliği ve latifliği sebebiyle **مُحِقَ** edilmiştir. Ve “boynuz **مَحِيقٌ**” da böyledir: ovulunca keskinliği gidip düzleştiğinde. el-Mufaddal en-Nukrî dedi:
يُقلِّب صَعْدَةً جرْداءَ فيها ... نَقيعُ السَّمِّ أو قَرْنٌ مَحيقُ
el-Cevherî dedi: **فَعِيلٌ** “onu **مَحَقَهُ**”dandır. İbn Düreyd’in “o, mef‘ûldür” sözü ise uzak (bir görüştür); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve “gün, sıcağı **ماحِقٌ**”: yani şiddetlisidir; çünkü her şeyi **يَمْحَقُ** eder ve yakar. el-Asma‘î dedi: denir: “yazın **ماحِقِ**inde geldi”: yani sıcağının şiddetinde. Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
ظلّتْ صَوافِنَ بالأرْزانِ صاوِيَةً ... في ماحِقٍ من نَهارِ الصّيْفِ محْتَدِمِ
Ve **أَمْحَقَ**: helâk oldu; hilâlin **مِحَاق**ı gibi. Bu, Ebû ‘Amr’un sözüdür; dedi: **الإمْحَاقُ**: malın yahut şeyin, hilâlin **مُحَاق**ı gibi helâk olmasıdır. Ve ondan, Sebre b. ‘Amr el-Esedî’nin, Hâlid b. Kays’ı hicvederek sözü:
أبوكَ الذي يكوِي أنوفَ عُنوقِهِ ... بأظفاره حتى أنَسّ وأمحَقا
Ve “falanca, falancaya **مَحَّقَ** etti, **تَمْحِيقاً**”: bu, onların câhiliyede, ayın **المِحَاق** günü olduğunda, adamın, kendisinden kaybolmuş adamın suyuna koşması; onun yanına inmesi ve onunla malını sulaması; ay çıkıncaya kadar o ay boyunca suyun idarecisi olarak kalması; ay çıkınca ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu; buna onların yanında **المَحِيقَ** denirdi; bir **أَمِير** gibi.
Ve ona ek olarak: **الأمْحاق**: **المَحْق**ın çoğuludur. Ru’be dedi:
" بلالُ يا بْنَ الأنْجُمِ الأطْلاقِ
" لسْنَ بنَخْساتٍ ولا أمْحاقِ
Ve “şey **مَحِيقٌ**”: **مَمْحُوقٌ**. Ve “bu şey, bereket için **مَمْحَقَةٌ**”: **المَحْق**tan **مَفْعَلَة**; yani onun zannı ve ona elverişlilik. Ve ayın **امْتِحاقُ**ı: onun yanmasıdır; o da güneş doğmadan önce doğup görülmemesidir; ayın sonundan iki gece bunu yapar. Ve “adam **مُحِقَ** oldu” (**عُنِيَ** gibi) ve **امَّحَقَ** (**افْتَعَلَ** gibi): ölüme yaklaştı. Ru’be’nin sözüne gelince:
" وَفْقُ هِلالٍ بينَ ليْل وأُفُقْ
" أمسى شَفَى أو خَطُّه يومَ المحَقْ
o, ayın sonunda incelip küçüldüğü vakitteki **المِحَاق**ı kasteder. Ve bitki **امْتَحَقَ** etti: şiddetli sıcakla kurudu ve yandı. Ve **الانْمِحاقُ**: **الانْمِحاءُ** ve **الانْسِحاقُ**. Ve ay **أَمْحَقَ** etti: **المِحَاق**a girdi. Ve **المَحْقَةُ** (harekeli): helâk.
