# محق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: محق

محقه، كمنعه يمحقه محقا: أبطله ومحاه حتى لم يبق منه شيء. وقال ابن الأعرابي: المحق: أن يذهب الشيء كله حتى لا يرى منه شيء. قال الله تعالى: )ويمحق الكافرين( أي: يستأصلهم ويحبط أعمالهم. كمحقه تمحيقا، للمبالغة. ومنه قراءة عبد الله بن الزبير رضي الله عنهما )يمحق الله الربا ويربي الصدقات( من التمحيق والتربية فتمحق، وامتحق، وامحق، كافتعل أي: انتقص وبطل. وقال أبو زيد: محق الله تعالى الشيء محقا: ذهب ببركته وخيره وريعه، كأمحقه في لغية رديئة، وأبى الأصمعي إلا محقه. ومن المحق الخفي النخل المتقارب قال ابن سيده: المحق: النخل المقارب بينه في الغرس. ومحق الحر الشيء محقا: أحرقه وأهلكه فامتحق. والمحاق، مثلثة، واقتصر الصاغاني على الضم والكسر، كالأزهري وابن سيده: آخر الشهر إذا امحق الهلال فلم ير، عن ابن سيده، وأنشد:
  أتوني بها قبل المحاق بليلة                      فكان محاقا كله ذلك الشهر وأنشد الأزهري:
  يزداد حتى إذا ما تم أعقبه                      كر الجديدين منه ثم يمحق أو ثلاث ليال من آخره وفيها السرار: وهو قول أبي عبيد وابن الأعرابي، وإليه مال الزمخشري والصاغاني. أو أن يستسر القمر ليلتين فلا يرى غدوة ولا عشية، وهو قول ابن الأعرابي. ومنهم من جعل ليالي المحاق ليلة خمس وست وسبع وعشرين؛ لأن القمر يطلع، وهذا قول الأصمعي وابن شميل، وإليه ذهب أبو الهيثم والمبرد والرياشي. قال الأزهري: وهو أصح القولين عندي. وقال ابن الأعرابي: سمي به لأنه طلع مع الشمس فمحقته فلم يره أحد. ومن المجاز: نصل محيق، كأمير: أي مرقق محدد، كأنه محق لفرط رقته ولطفه. وكذلك قرن محيق: إذا دلك فذهب حده وملس. قال المفضل النكري:
  يقلب صعدة جرداء فيها                      نقيع السم أو قرن محيق قال الجوهري: فعيل من محقه. وأما قول ابن دريد إنه مفعول فبعيد، كما في الصحاح. ويوم ماحق الحر: أي شديده لأنه يمحق كل شيء ويحرقه. وقال الأصمعي: يقال: جاء في ماحق الصيف أي: في شدة حره. قال ساعدة بن جؤية الهذلي يصف الحمر:
  ظلت صوافن بـالأرزان صـاوية                      في ماحق من نهار الصيف محتدم وأمحق: هلك كمحاق الهلال، وهو قول أبي عمرو، قال: الإمحاق: أن يهلك المال أو الشيء، كمحاق الهلاث. ومنه قول سبرة بن عمرو الأسدي يهجو خالد بن قيس:
  أبوك الذي يكوي أنوف عنوقه                      بأظفاره حتى أنس وأمحقـا

  ومحق فلان بفلان تمحيقا وذلك أنهم في الجاهلية إذا كان يوم المحاق من الشهر بدر الرجل الى ماء الرجل إذا غاب عنه، فينزل عليه ويسقي به ماله، فلا يزال قيم الماء ذلك الشهر حتى ينسلخ فإذا انسلخ كان ربه الأول أحق به، فذلك يدعى عندهم المحيق، كأمير. ومما يستدرك عليه: الأمحاق: جمع المحق. قال رؤبة:
  بلال يا بن الأنجم الأطلاق
  لسن بنخسات ولا أمحـاق وشيء محيق: ممحوق. وهذا الشيء ممحقة للبركة، مفعلة من المحق، أي: مظنة له ومحراة به. وامتحاق القمر: احتراقه، وهو أن يطلع قبل طلوع الشمس، فلا يرى، يفعل ذلك ليلتين من آخر الشهر. ومحق الرجل، كعني، وامحق، كافتعل: قارب الموت. وأما قول رؤبة:
  وفق هلال بـين لـيل وأفـق
  أمسى شفى أو خطه يوم المحق فإنه يريد المحاق في آخر الشهر حين دق وصغر. وامتحق النبات: يبس واحترق بشدة الحر. والانمحاق: الانمحاء والانسحاق. وأمحق القمر: دخل في المحاق. والمحقة، محركة: الهلكة. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**محقه**، **كمنعه** **يمحقه** **محقا**: Onu iptal etti ve sildi; ta ki ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المحق**: Şeyin bütünüyle gitmesi; ta ki ondan hiçbir şey görülmeyinceye kadar. Allah Teâlâ dedi: )**ويمحق الكافرين**( yani: onları kökünden kazır ve amellerini boşa çıkarır. **كمحقه** **تمحيقا**: mübalağa içindir. Ondandır: Abdullah b. ez-Zübeyr (Allah ikisinden de razı olsun) kıraati: )**يمحق الله الربا ويربي الصدقات**(, **التمحيق** ve **التربية**’dendir; böylece **فتمحق** ve **امتحق** ve **امحق**، **كافتعل** yani: eksiltti ve bâtıl kıldı. Ebû Zeyd dedi: Allah Teâlâ bir şeyi **محقا** ile **محق** etti: bereketini, hayrını ve gelirini giderdi; kötü bir lugatta **كأمحقه** gibi. el-Asma‘î ise ancak **محقه**’yi kabul etti. Gizli **المحق**’tandır: birbirine yakın hurmalık. İbn Sîde dedi: **المحق**: dikimde arası birbirine yakın hurmalardır. Sıcak rüzgâr bir şeyi **محقا** ile **محق** etti: onu yaktı ve helâk etti; böylece **فامتحق**.

**المحاق**، üç vecihlidir; es-Sâgânî zamme ve kesre ile yetindi; el-Ezherî ve İbn Sîde gibi: ayın sonu; hilâl **امحق** olup görülmediği zaman; İbn Sîde’den. Ve şu beyit okundu:
  Bana onu **المحاق**’tan bir gece önce getirdiler;
  Böylece o ayın tamamı bütünüyle **محاقا** oldu.

el-Ezherî şu beyiti okudu:
  Artar; nihayet tamam olunca onu ardından getirir;
  Ondan sonra iki yeniden (aydan) gibi; sonra **يمحق**.

Veya sonundan üç gece; ve onda **السرار** vardır: bu Ebû Ubeyd ve İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; Zemahşerî ve es-Sâgânî de ona meyletti. Yahut ayın iki gece gizlenmesi; sabahleyin de akşamleyin de görülmemesi; bu İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Onlardan kimi **ليالي المحاق**’ı yirmi beş, yirmi altı ve yirmi yedi gecesi kıldı; çünkü ay doğar; bu el-Asma‘î ve İbn Şümeyl’in sözüdür; Ebû’l-Heysem, el-Müberred ve er-Riyâşî de buna gitti. el-Ezherî dedi: Bu, iki sözün en sahihi benim yanımda. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bununla adlandırıldı; çünkü güneşle birlikte doğdu da güneş onu **محق** etti; böylece onu kimse görmedi.

Mecazdandır: **نصل محيق**، **كأمير**: yani inceltilmiş, keskinleştirilmiş; sanki aşırı inceliği ve latifliği sebebiyle **محق** edilmiştir. Yine **قرن محيق**: ovulunca keskinliği gidip düzleştiği zaman. el-Mufaddal en-Nekrî dedi:
  İçinde zehirin özsuyu yahut **قرن محيق** bulunan
  Çıplak bir mızrağı çevirip durur.

el-Cevherî dedi: **محقه**’den **فعيل**’dir. İbn Düreyd’in onun **مفعول** olduğu sözü ise uzak (ihtimaldir); **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **يوم ماحق الحر**: yani sıcağın şiddetlisi; çünkü her şeyi **يمحق** eder ve yakar. el-Asma‘î dedi: Denir ki: **في ماحق الصيف** geldi; yani sıcağının şiddetinde. Sâ‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî, yaban eşeklerini vasfederek dedi:
  **بالأرزان**’da ayakta duranlar olarak gölgede kaldılar, susuz;
  Yaz gündüzünün kızışmış bir vaktinde, **في ماحق** içinde.

**وأمحق**: helâk oldu; hilâlin **محاق**’ı gibi; bu Ebû Amr’un sözüdür. Dedi: **الإمحاق**: malın yahut şeyin helâk olmasıdır; **كمحاق الهلاث** gibi. Ondandır: Sübrea b. Amr el-Esedî’nin, Hâlid b. Kays’ı hicvederek sözü:
  Senin baban, keçisinin burunlarını
  Tırnaklarıyla dağlar; ta ki ünsiyet etsin ve **أمحقـا** olsun.

Falan, falanla **تمحيقا** ile **محق** etti: Bu, onların câhiliyede şöyle yapmaları sebebiyledir: Ayın **المحاق** günü olunca adam, kendisinden uzak kaldığı zaman adamın suyuna erkenden giderdi; onun üzerine iner ve onunla malını sular; o ay boyunca suyun kıymeti (hakkı) onda kalırdı; ta ki ay çıkıncaya kadar. Ay çıkınca, ilk sahibi ona daha hak sahibi olurdu. İşte bu, onların yanında **المحيق** diye adlandırılır; **كأمير**.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الأمحاق**: **المحق**’ın cem‘idir. Ru’be dedi:
  Bilâl, ey serbest yıldızların oğlu,
  Ne iğnelemelerle, ne de **أمحـاق** ile (değildir).

Ve **شيء محيق**: **ممحوق**. Ve bu şey bereket için **ممحقة**’dır; **المحق**’tan **مفعلة**’dir; yani ona zannolunan ve onunla layık görülen. Ve **امتحاق القمر**: onun yanmasıdır; o da güneşin doğuşundan önce doğmasıdır; böylece görülmez; ayın sonundan iki gece bunu yapar. Ve adam **محق** etti, **كعني**; ve **امحق**، **كافتعل**: ölüme yaklaştı. Ru’be’nin şu sözüne gelince:
  Gece ile ufuk arasında bir hilâl;
  Akşam oldu; şifâ buldu yahut onu **يوم المحق** çizdi.

O, ayın sonunda incelip küçüldüğü vakitteki **المحاق**’ı kasteder. Ve bitki **امتحق** etti: şiddetli sıcakla kurudu ve yandı. Ve **الانمحاق**: **الانمحاء** ve **الانسحاق**. Ve ay **أمحق** etti: **المحاق**’a girdi. Ve **المحقة**، harekeli: helâk. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
