# محن (م-ح-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sınadı

- Harfler: م - ح - ن
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [امْتَحَنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/siga/%D8%A7%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D9%86%D9%8E.md) | افْتَعَلَ | Sınadı | 1 | 1 | [49:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/ayet/49:3.md) |
| [فَامْتَحِنُوهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%86%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَافْتَعِلُوهُنَّ | Öyleyse onları sınayın | 1 | 1 | [60:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/ayet/60:10.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (39 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
2. [غضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…
3. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çomaktır
4. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kulp, bağ demektir
5. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nikah
6. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Koku veren yağdır
7. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
8. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kanat demektir
9. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
10. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki yüzlüler
11. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
12. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sehl” ova demektir
13. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Büyük
14. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
15. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
16. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
17. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
18. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
19. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
20. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
21. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
22. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
23. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
24. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
25. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
26. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
27. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | محن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md), [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md), [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Madeni ateşte eritip cürufundan arındırma, deriyi çekip genişleterek yumuşatma ve zorlu işlemle iç cevheri açığa çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Kalbin ve niyetin samimiyetini, takvaya elverişliliğini ve sadakatini çetin sınamayla ayrıştırıp olgunlaştırma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın veya iddianın dış kabuğunu zorlayıcı bir süreçten geçirerek iç hakikatini ve dayanıklılık kapasitesini tescilleme sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireye cefa çektiren, cezalandırıcı bir eziyet ve sıkıntı olarak daraltıp arındırıcı ve kapasite genişletici yapıcı işlevini yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مح | Sürtme, soyma, silme, aşındırma ve arındırma yoluyla nesnenin üzerindeki fazlalığı giderme. Bu çekirdek [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md) kökünde izi tamamen silip yok etme, [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) kökünde kusur ve şaibeden arındırma, [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md) kökünde eksilterek tüketme ve [محل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%84.md) kökünde kuraklık ve kıtlıkla takati tüketme anlamlarında somutlaşır. | ن | Eklenen nun harfi, çekirdeğin taşıdığı fiziksel sürtme ve arındırma eylemini içsel derinliğe, cana, ruha ve süreklilik arz eden yapısal bir sınamaya yönelterek gizli özün ve cevherin ortaya çıkarılması anlamını oluşturur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Arındırıcı akış, derine işleyen kuşatıcı dalga ve özü çevreleyen değişken haller. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır koyma, dış etkenlerden yalıtarak koruma ve sahte olanı geçirmeyen zorlu eşik. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | İçten dışa doğru hareket eden canlı cevher, gizli potansiyelin sürekliliği ve nefes. |
| محن | Kuşatıcı bir akışla çevirip sınırlayarak içteki canlı özü ve cevheri ortaya çıkarma hareketi | Varlığın çevrelenip baskı altına alınarak sahte katmanlarının soyulması ve içindeki sahici çekirdeğin açığa çıkarılması. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gümüşün ateşe atılarak cürufundan arındırılması ve saflaştırılması (مَحَنْتُ الفضةَ إِذا صفيتها وخلصتها بالنار), derinin gerilip çekilerek genişletilmesi ve develerin zorlu yolculukla takatinin sonuna kadar koşturulmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında devenin yorucu bir yürüyüşle sınırlarının zorlanmasını anlatmak üzere şu beyitte şahit getirilmiştir: أَتَتْ رَذَايَا بَادِياً كَلاَلُهَا / قَدْ مَحَنَتْ وَاضْطَرَبَتْ أَوْصَالُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin iç dünyasını ve gizlediği niyetini anlamak için sözün tahlil edilmesi ve kişinin sorgulanması anlamında kullanılmıştır (المِحْنَةُ: معنى الكلام الذي يُمْتَحَنُ به، فيُعرف بكلامه ضمير قلبه). |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça محن kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen, fiziksel baskı uygulayarak iç cevheri ayrıştırma ve deneme semantik alanı ile irtibatlıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan aynı harf dizilimiyle sınama anlamı taşıyan kök formu sınırlı kalmakla birlikte, benzer konsonantik geçişlerde sürtme, vurma, dövme ve ezme yoluyla inceltme bildiren köklerle anlamsal örtüşme görülür. İbranicedeki בחن (bāḥan: metalleri eritip saflığını denemek, kalbi sınamak) kökü ile Arapça محن kökü arasında belirgin bir semantik izomorfizm ve dudak ünsüzü değişimi (b/m) üzerinden güçlü bir fonetik akrabalık bulunmaktadır. Arapçada kök, hem madencilikteki tasfiye ve arındırma işlemini hem de deri tabaklamadaki genişletme ve terbiye etme ameliyesini içine alacak şekilde genişlemiş; soyut düzlemde ise bireyin sadakatini, kalbî kıvamını ve sabrını ortaya çıkaran ontolojik test anlamını kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşte maden tasfiyesi, deriyi gerip genişletme ve kırbaçlama | Kökün çekirdeği bir nesneye şiddetli fiziksel işlem uygulayarak onu işlenebilir, saf ve geniş hale getirme hareketidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בחن (bāḥan: denemek, arıtmak) ile paralel semantik alan | Dudak ünsüzlerinin (b/m) dönüşümüyle madeni eriterek kalitesini ölçme ve sınama kavramının ortak Sami mirasındaki yansımasıdır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve güvenilir bir soydaş biçim tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| محن | Anlamlı | Sınamak, saflaştırmak, zorlamak | Madeni ateşte eritip cürufundan ayırmak, deriyi gerip genişletmek ve kalbi sınamak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [منح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%AD.md) | Anlamlı | Karşılıksız vermek, bağışlamak | Birine mülkiyet veya menfaat sağlamak; sağılması için ödünç deve veya koyun vermek. | Anlamsal karşıtlık ve dönüşüm taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [حمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%86.md) | Anlamlı | Küçük kene, kene yavrusu | Hububat veya hayvan üzerindeki küçük asalaklar; bodur ve ufak tefek kalma hali. | Ortak çekirdek ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez. |
| [حنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%85.md) | Anlamlı | Karınca veya siyah üzüm | Bir tür küçük siyah karınca veya siyah üzüm tanesi anlamında bedevi kullanım. | Kur'an'da geçmez. |
| نمح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için müstakil bir anlam kaydı yer almaz; ihmal edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [نحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Boğazı temizlemek, öksürmek | Göğüsten veya boğazdan ses çıkarmak, öksürükle balgam atmak, homurdanmak. | İçteki fazlalığı dışarı atma yönüyle uzaktan ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| محن | Merkez | Sınama ve tasfiye | İçteki özü ortaya çıkarmak için zorlu ve arındırıcı bir süreçten geçirip kalbi olgunlaştırma. | Bir şeyin özünü ateş veya baskı yoluyla cürufundan ayırma ve kapasitesini genişletme. |
| [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) | Komşu | İmtihan ve tecrübe | İnsanın durumunun bilinmesi ve açığa çıkması için nimetle veya külfetle denenmesi. | Hayatın olağan akışı içinde hayır ve şer ile karşılaştırılarak durumun ortaya dökülmesi. |
| [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) | Komşu | Ateşe atma ve sarsma | Altının ateşe atılması gibi, insanı sarsıcı krizlerle altüst ederek yönünü ve sağlamlığını test etme. | Daha çok saptırıcı, kaydırıcı ve yakıcı kriz ortamlarında kişinin zaafını ortaya çıkarma riski taşır. |
| [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) | Komşu | Arındırma ve ayıklama | Bir şeyin içindeki kusurlu, lekeli ve bozuk kısımları temizleyip sadece saf olanı bırakma. | Sınama sürecinin neticesinde gerçekleşen safiyete ve tortulardan temizlenmeye odaklanır. |
| [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) | Zıt | Güven ve emniyet | Her türlü korku, tedirginlik, sınanma ve sarsıntıdan emin ve salim olma durumu. | Dışarıdan gelen herhangi bir zorlayıcı teste veya sarsıntıya maruz kalmama hali. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | محن | Sınamak, saflaştırmak, genişletmek | Madeni ateşte arıtma, deriyi genişletme ve kalbi zorlu sınamayla kemale erdirme. | Kesin |
| Latince | examinare, probare | Terazide tartmak, tartıya vurmak, kalitesini sınamak | Maddi ve ahlaki tartı sürecini karşılar; deriyi gererek genişletme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to test, to try, to refine, to ordeal | Sınamak, ateşle arındırmak, çetin sınavdan geçirmek | Rafine etme ve zorlu süreç boyutunu iyi verir; kalbin kapasitesini genişletme boyutunu tam karşılamaz. | Güçlü |
| Almanca | prüfen, läutern, auf die Probe stellen | Denemek, arıtıp temizlemek, sınava tabi tutmak | Ateşte cürufundan temizleme yönünü karşılar; fıtri kabiliyeti açığa çıkarma nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | éprouver, raffiner | Zorlu teste tabi tutmak, tasfiye etmek | İnsanın dayanıklılığını ve madenin kalitesini yoklama anlamını içerir; meşakkatin genişletici etkisini eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| امْتَحَنَ | Kalbi takvaya elverişli kılmak, arındırmak ve kapasitesini genişletmek | Resûlullah'ın huzurunda seslerini kısan ve edep gösteren müminlerin kalplerinin takva için arıtılıp hazırlanması bağlamında (Hucurât [49:3](https://lisan.digital/tr/ayet/49:3.md)). |
| فَامْتَحِنُوهُنَّ | Hicret eden kadınların iman iddialarını ve niyetlerini tahkik etmek, sorgulamak | Mekke'den Medine'ye hicret eden kadınların siyasi veya kişisel bir çıkarla değil, sahici bir imanla gelip gelmediklerinin araştırılması bağlamında (Mümtehine [60:10](https://lisan.digital/tr/ayet/60:10.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mihne hadisesi ve teklif nazariyesi | Halku'l-Kur'an meselesinde alimlerin sorgulanması ve Allah'ın kullarını sınamasının ilahi adalet ve hikmetle irtibatı. | İtikadi sadakatin baskı altında sınanması ve kulun iradi yönelişinin zorlayıcı şartlarda tescillenmesi. |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve iddiaların tahkiki | Hicret eden kadınların beyat şartlarının ve iman ikrarlarının geçerliliğinin usulünce araştırılması. | Sözlü ikrarın ve hukuki durumun arka planındaki niyet ve sadakatin sorgulama yoluyla doğrulanması. |
| Tefsir | Kalbin takva için hazırlanması | Kalbin sınanmasının bir imtihan mı yoksa arındırılarak takvaya hazır bir kap haline getirilmesi mi olduğu. | Kalbin cüruftan temizlenip genişletilmesi ve takvayı taşıyabilecek olgunluğa eriştirilmesi. |
| Hadis | Şehitlerin dereceleri ve fitne dönemi | Allah yolunda canını ortaya koyan müminin saflaşmış durumu ve kıyamet öncesi belalarda kalbin sınanması. | Ateşten geçmiş gümüş gibi hiçbir dünyevi şaibe barındırmayan saf ve ihlaslı kul profili. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve kolektif dindarlık | İhlas ve takva süzgeci | Yüzeysel iddiaları eler | Dindarlık iddiasının zorluklar karşısında sahtelikten arınıp kalbe yerleşmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Hipotez testi ve doğrulama | Yanılgıyı ve şüpheyi ayıklar | Bir bilginin veya teorinin çetin tenkit ve deney süzgecinden geçirilerek doğrulanmasını temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal bağlılık ve vatandaşlık | Sadakat ve liyakat tahkiki | Sızmaları ve fitneyi önler | Topluma veya devlete iltihak eden bireylerin niyet ve güvenilirliklerinin kriz anında sınanmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve kalite kontrol | Dayanıklılık ve saflık testi | Standart dışı olanı ayırır | Ürünün veya madenin piyasaya sunulmadan önce ateş ve basınca maruz bırakılarak kalitesinin onaylanmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve gerilme testi (stress testing / metallurgy) | Bir alaşımın veya yapının kırılma ve bozulma noktasını tespit etmek amacıyla yüksek ısı, gerilim ve basınca tabi tutularak safiyetinin ve dayanıklılığının belirlenmesi süreciyle yapısal olarak örtüşür. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kriz anı mülakatı ve sadakat analizi (crisis probation) | Hukuki ve siyasi aidiyet iddialarının, kişinin konfor alanını bozan zorlayıcı sorgulama ve pratik eşiklerle test edilip gerçek niyetin ortaya çıkarılması mekanizmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireye acı veren, haksız bir zulüm, işkence veya anlamsız bir musibet (mihne) olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kalbi arındıran, kapasitesini genişleten (şerh-i sadr) ve onu takvayı yüklenebilecek olgunluğa ulaştıran yapıcı ve dönüştürücü bir eğitim süreci olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi imtihanların insanı ezmek veya intikam almak için değil; sahte iddiaları eritip kalpteki hakiki potansiyeli ve takvayı açığa çıkarmak için olduğunu kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da imanın kuru bir iddia değil, kalbin zorlu ameli ve ahlaki süreçlerle saflaşması ve tescil edilmesi gereken dinamik bir hakikat olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygambere karşı gösterilecek edep ve ahlakın içsel kaynağını açıklayan ayetlerde (Hucurât) ve hicret gibi kritik siyasi-hukuki yol ayrımlarında niyet tahkikini emreden ahkam ayetlerinde (Mümtehine) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın sadece dille yapılan ikrardan ibaret görüldüğü yüzeysel anlayışı yıkar; kalbin takvaya tahsis edilmesinin ancak arındırıcı bir sınama ve olgunlaşma neticesinde gerçekleşebileceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Madenin ateşte eritilerek yabancı maddelerden ve cüruftan ayrıştırılması, derinin gerilip çekilerek işlenebilir ve geniş hale getirilmesi.
- Soyut anlam: Bir iddia sahibinin veya kalbin çetin tecrübelerden geçirilerek sahte yönelimlerden temizlenmesi, iç cevherinin doğrulanması ve takva kapasitesinin genişletilmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin güvenliğini, sağlamlığını ve liyakatini korumak için unsurlarını gerilim ve kriz testine tabi tutan doğrulama ve arındırma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$T(x) = \frac{x - C}{\Delta t} \xrightarrow{\Delta t \to \infty} x_{p}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ sınanan özneyi veya kalbi, $C$ öznedeki cüruf, sahte iddia ve tortuları, $\Delta t$ maruz kalınan zorlu arındırma sürecini ve gerilim zamanını, $T$ dönüşüm ve sınama fonksiyonunu, $x_{p}$ ise arınmış, takvaya hazır ve saf cevheri temsil eder. Eziyet gibi görünen süreç, aslında yabancı unsurların bertaraf edilerek saf yapının kalıcı kılınmasını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Hucurat 49:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/ayet/49:3.md) — امْتَحَنَ

إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Peygamberin yanında seslerini kısanlar, muhakkak ki onlar; Allah’ın gönüllerini takva ile imtihan ettiği kimselerdir. Onlar için; mağfiret ve büyük bir mükafat vardır.

### [Mümtehine 60:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/ayet/60:10.md) — فَامْتَحِنُوهُنَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; inanan kadınlar hicret ederek size gelirlerse, onları imtihan edin. Allah, onların imanlarını daha iyi bilir. Fakat siz de onların inanmış kadınlar olduklarını öğrenirseniz; artık onları kafirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onların sarfettiklerini kendilerine geri verin. Mehirlerini verdiğiniz zaman onlarla evlenmenizde bir vebal yoktur. Kafir kadınları nikahınızda tutmayın, sarfettiğinizi isteyin. Onlar da sarfettiklerini istesinler. Allah’ın hükmü budur. Aranızda O hükmeder. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والنون والميم معهما
ن ح م، ح م ن، م ن ح، م ح ن، مستعملات
نحم:
نَحَمَ الفَهْدُ يَنْحَمُ نَحيماً، ونحوه من السِّباع. وكذلك النَّئيمُ وهو صَوْتٌ شديد.
والنُّحامُ: طائرٌ أحمَرُ على خِلْقَةِ الاِوَزِّ، الواحدة نُحامة.
والرجل نَحّام: بَخيل إذا طُلِبَ إليه كَثُرَ سُعالُه، قال:
أَرَى قَبْرَ نَحّام بَخيلٍ بمـالِـه		كقَبْر غَوِيٍّ في البَطالة مُفْسِدِ
منح:
المِنْحةُ: مَنْفَعَتُكَ أخاكَ بما تَمْنَحُه. وكلُّ شيءٍ يُقْصَدُ به قَصْدُ شيءٍ فقد مَنَحْتَه إيّاه كما تَمْنَحُ المرأةُ وَجْهَها المِرآةَ، قال:
تَمْنَحُ المـرآةَ وَجْـهـاً واضِـحـاً		مِثْلَ قَرْنِ الشَّمس في الصَّحْو ارتفْع
ومَنَحْتُ فلاناً شيئاً ناقةً أو شاةً، فتلكَ المَنيحةُ، ولا تكونُ المَنيحةُ إلاّ لِلَّبَنِ خاصَّةً.
والمَنيحُ فيما زُعِم: الثامِنُ من القِداح.
حمن:
الحَمْنانُ، الواحدةُ حَمْنانَةٌ: صِغارُ القِرْدان، وانتَهَيْنا إلى مَحْمَنةٍ، أي: أرض كثيرةِ الحَمْنان. وتكون حَمْناناً ثّم قمقاماً ثمّ قِرْداناً ثمّ حَلَماً.
محن:
المِحْنَةُ: معنى الكلام الذي يُمْتَحَنُ به، فيُعرف بكلامه ضمير قلبه. وامتَحَنْتُه وامتَحَنْتُ الكلمة أي: نَظَرْتُ إلى ما يَصيرُ صَيْرُها.
وفي صفة الحَرُوريّة: إنَّ لهم محنةً من أَخطَأَها قَتَلَتْه، ومن أصابَها أَضَلَّتْه.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **النون** ve **الميم** bunlarla birlikte
**ن ح م**، **ح م ن**، **م ن ح**، **م ح ن**، kullanılmışlar

**نحم**:
**نَحَمَ** **الفَهْدُ** **يَنْحَمُ** **نَحيماً**; ve onun benzeri yırtıcı hayvanlardan. Yine **النَّئيمُ**; ve o, şiddetli bir sestir.
Ve **النُّحامُ**: yaratılışça kazlar üzere kırmızı bir kuş; teki **نُحامة**.
Ve adam **نَحّام**: cimri; kendisinden istenildiğinde öksürüğü çok olur, dedi ki:
أَرَى قَبْرَ **نَحّام** بَخيلٍ بمـالِـه		كقَبْر غَوِيٍّ في البَطالة مُفْسِدِ

**منح**:
**المِنْحةُ**: kardeşine, ona verdiğin şey ile fayda sağlamandır. Ve her şey ki onunla bir şeyin kastedilmesi kastedilir; artık onu ona vermişsindir; nitekim kadın yüzünü aynaya verir, dedi ki:
تَمْنَحُ المـرآةَ وَجْـهـاً واضِـحـاً		مِثْلَ قَرْنِ الشَّمس في الصَّحْو ارتفْع
Ve falana bir şeyi, bir dişi deve yahut bir koyun verdim; işte o **المَنيحةُ**dır; ve **المَنيحةُ** ancak süte mahsus olarak olur.
Ve **المَنيحُ** —zannedildiğine göre— okların sekizincisidir.

**حمن**:
**الحَمْنانُ**, teki **حَمْنانَةٌ**: kene yavruları; ve **مَحْمَنةٍ**e vardık, yani: **الحَمْنان**ı çok olan bir yer. Ve önce **حَمْناناً** olur, sonra **قمقاماً**, sonra **قِرْداناً**, sonra **حَلَماً** olur.

**محن**:
**المِحْنَةُ**: kendisiyle imtihan olunan sözün manasıdır; böylece sözüyle kalbinin içi bilinir. Ve onu imtihan ettim ve kelimeyi imtihan ettim; yani: onun dönüşünün nereye varacağına baktım.
Ve **الحَرُوريّة**nin sıfatında: Şüphesiz onlar için bir **محنة** vardır; kim onu şaşırırsa onu öldürür, kim ona isabet ederse onu saptırır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَحَنْتُ البئر مَحْناً، إذا أخرجتَ ترابها وطينها. والمِحْنَةُ: واحدة المِحَنِ التي يُمْتَحَنُ بها الإنسان من بليَّةٍ. ومَحَنْتُهُ وامْتَحَنْتُهُ، أي اختبرته، والاسم المِحْنَةُ. ومَحَنَهُ عشرين سوطاً، أي ضربَه. وأتيتُ فلاناً فما مَحَنَني شيئاً، أي ما أعطاني.

##### Türkçe

**مَحَنْتُ** kuyuyu **مَحْناً**, eğer onun toprağını ve çamurunu çıkardıysan (demektir). Ve **المِحْنَةُ**: insanın bir belâdan kendisiyle imtihan edildiği **المِحَنِ**’in bir tanesi (tekili)dir. Ve **مَحَنْتُهُ** ve **امْتَحَنْتُهُ**, yani onu sınadım; isim **المِحْنَةُ**’dir. Ve onu yirmi kırbaçla **مَحَنَهُ**, yani onu dövdü. Ve falancaya geldim de bana hiçbir şey **مَحَنَني**, yani bana vermedi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ن م
حنم ، حمن ، منح ، محن ، نحم : مستعملات .
حنم : أهمل الليث حنم .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الحَنَمَةُ : البُومة قلت ولم أسمع هذا الحرفَ لغيره وهو ثقة .
نحم : ثعلب عن ابن الأعرابي النَّحْمَةُ : السَّعْلَةُ وتكون الزّحْرَةَ . وقال الليث : نَحَم الفَهْد يَنْحَمُ نَحِيماً ، ونحوه من السباع كذلك . وكذلك النَّئِيمُ وهو صوتٌ شديد . والنُّحَامُ طائر أحمر على خِلْقة الوزّ الواحدة نُحَامَةٌ . ورجل نَحَّامٌ بخيل إذا طُلِب معروفُه كَثُر سعاله ومنه قول طرفة :
أَرَى قبر نَحَّامٍ بخيل بماله
كقبر غوِيّ في البَطَالة مفسد
وقال غيره نحم الساقي والعامل ينحِمُ .
وينحم نحيماً إذا استراح إلى شبه أنين يخرجه من صدره وأنشد :
مالك لا تَنْحَمُ يا رواحهْ
إن النَّحيم للسُّقَاة راحهْ
منح : قال الليث : مَنَحْتُ فلاناً شاةً ، وتلك الشاة اسْمُها المِنِيحة ولا تكون المَنِيحَةُ إلا عاريةً للَّبَنِ خاصَّةً : أبو عبيد عن الكسائي أمْنَحَت الناقة فهي تُمنِحٌ إذا دنا نِتَاجُها . وقال شمر لا أعرف أمْنَحَتْ بهذا المعنى . قلت : أمْنَحَتْ بهذا المعنَى صَحِيحٌ ، ومن العرب مسموع ، ولا يضرُّه إنكار شمر إياه .
وفي حديث النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( من مَنَحَ مِنْحة وَرِق أو مَنح لبَناً كان كَعَدْل رقَبَةٍ ) .
وقال أحمد بن حنبل : مِنْحَةُ الوَرِق هو القَرْضُ . وقال أبو عبيد المِنْحَةُ عند العربِ على مَعْنَيَيْنِ : أحدهما أن يُعْطى الرجلُ صاحبَه المالَ هبةً أو صِلَة فيكونُ له ، وأما المِنحةُ الأُخْرَى فأَنْ يمنحَ الرجلُ أخَاه ناقةً أو شاةً يَحْتَلِبُها زمَناً أو أيَّاماً ثم يردُّها ، وهو تأويل قوله ج : ( المِنْحَةُ مردودَةُ والعارية مؤدَّاةٌ ) ، قال والمِنْحةُ أيضاً تكون في الأَرْضِ يَمْنَحُ الرجلُ الرجلَ أرضَه ليزْرَعها . ومنه حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من كان له أرضٌ فليزرعْها أو يمنحْها أخاه ) أي يدفعْها إليه حتى يزرَعها فإذا فَرَغ رَفَع زرْعَها وردَّها على صاحبها .
أبو عبيد عن الفراء : مَنَحْتُه أمْنِحُه وأمنَحُه في باب فَعَل يفعِلُ ويفعَل وقال الليث المنْحَةُ منفعتُك أخَاك بما تَمْنَحَهُ . وكلُّ شيء تقصد به قصدَ شيء فقد مَنَحْتَه إياه كما تمنح المرأةُ وجههَا المرآةَ ومنه قول سُوَيد بن كُرَاع :
تمنح المرآةَ وَجْهَاً وَاضِحاً
مثلَ قَرْنِ الشَّمْسِ في الصَّحْوِ ارْتَفَع
والمَنِيحُ الثامِنُ مِنْ قِدَاح المَيْسِر . وقال اللحياني المَنِيحُ أحدُ القِدَاحِ الأرْبَعَةِ التي ليس لَهَا غُنْمٌ ولا غُرْمٌ ، إنما يثقَّل بها القداح كراهة التُّهمَة ؛ أولها المُصَدَّرُ ثم المضعَّفُ ثم المَنِيحُ ثم السَّفِيحُ . والمنيح أيضاً قِدْح من قِدَاحِ الميسر يُوثَقُ بفَوْزِه فيستعار لِيُتَيَمَّن بفوزه ، فالمنيح الأولُ من لَغْو القِدَاحِ ، وهو اسم له . والمنيح الثاني
هو المستعَارُ . وأما الحديث الذي جاء فيه : ( كنتُ مَنيحَ أصحابي يوم بَدْرٍ ) ، فمعناه أني كنت ممن لا يُضْرَبُ له بسهمٍ من الْفيء لِصِغرى ، فكنت بمنزلة السهم اللَّغْوِ الذي لا فوزَ له ولا خسْرَ عليه ، وقد ذكر ابن مقبل القِدْح المستعار الذي يتيمن بفوزه فقال :
إذا امْتَنَحَتْه من مَعَد عصابة
غَدَا رَبُّه قَبْلَ المُفيضِينَ يَقْدَح
يقول إذا استعارُوا هذا القِدْحَ غَدَا صاحِبُه يقدح النارَ لثقته بفوزِه ، فهو المنيحُ المستعارُ . وأمّا قوله :
فمهلاً يا قُضَاعُ فَلا تكوني
مَنِيحاً في قداح يَدَيْ مُجِيلِ
فإِنَّه أَرَاد المنِيحَ الذي لا غُنْمَ له ولا غُرْمَ ، ويقال رجل منَّاح فيَّاح إذا كان كثيرَ العطايا . أبو عبيد عن أبي عمرو المَمَانِحُ الناقة التي يبقى لَبَنُها بعدما تذهب أَلْبَانُ الإبل ، بغير هاء . وقال ذلك الأصمعيُّ وقد مانَحَتْ مِنَاحاً ومُمَانَحةً ، وكذلك مانَحتِ العينُ إذا سالت دُموعها فلم تنقطع ، وقال المُمَانح من الأمطار المطر الذي لا ينقطع .
حمن : أبو عبيد عن الأصمعي القُراد أوّل ما يكون وهو صغير لا يكاد يرى من صغره . يقال له قُمْقَامة ثم يصير حُمْنَانَة ثم قُراداً ثم حَلَمَةً .
وقال الليث أرض مَحْمَنة كثيرة الْحَمْنَان وهي صغار القِرْدان . قال والْحَمْنَانُ على مثال فَعْلان الواحدة حَمْنَانَةٌ .
شمر عن الأصمعيّ الحوْمانةُ وجمعها حَوَامِينُ أَماكنُ غِلاظٌ منقادَةٌ وقال أبو خَيْرة الحوْمانُ واحدتها حَوْمَانَةٌ وجمعها حوامينُ وهي شقائق بين الجِبَال وهي أطيب الحُزُونة ، جَلَد ليس فيها إكام ولا أبارق .
وقال أبو عمرو الحَوْمَانُ ما كان فوق الرَّمل ودونه حين تصعَدُه أو تهبِطُه . وقال زهير :
بحومانة الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم
قلت : حوْمان فَوْعال من حمن .
محن : قال أبو العبَّاس أخبرني سلمةُ عن الفراء أنه قال يقال محنته : ومخَنْتُه بالحاء والخاء ومحجْتُه ونقَحْتُه وجَلَهْتُه وجحشته ومَشَنْتُه وعَرَمْتُه وحَسَفْتُه وخبلته وخَسَلْتُه ولَتَحْتُه كله بمعنى قشرته .
وقال الليث المحنة معنى الكلام الذي يُمْتَحَنُ به ليُعرف بكلامه ضميرُ قلبه ، تقول : امتحنْتُه وامتحَنْتُ الكلمةَ إذا نظرتَ إلى ما يصير إلَيْهِ صَيُّورُها . وقال غيره محنته وامتحنْتُه بمنزلةِ خَبَرْتُه واختبرتُه وبلوته وابتلَيْتُه وأصل المَحْن الضربُ بالسوْطِ .
روى أبو عبيد عن الأمَوِيّ مَحَنْتُه عشرين سوطاً مَحْناً إذا ضربتَه وقال المفضَّل فيما رَوَى عنه ابن الأعرابي مَحنت الثوب مَحْناً إذا لبِسته حتى تُخلقه وقال أبو سعيد : محنت الأديم مَحْناً إذا مددته حتى توسعَه قال ومعنى قول الله جلّ وعزّ : ( اللَّهِ أُوْلَائِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ ) ( الحجرات : 3 ) شرح الله قلوبهم كأنّ معناه وسّع الله على قلوبهم للتقوى .
أبو العباس عن الأعرابي المَحْن اللينُ من كل شَيْء . والمَحْنُ العطيَّة يقال سألته فما مَحَنَنِي شيئاً أي ما أعطاني .
أبو عمرو : المَحْنُ النكاح الشديد يقال مَحَنَها ومَخَنَها ومَسَحَها إذا نكَحَها .
حدثنا الحسين عن سويد عن عبد الله بن المبارك عن صفوان أن أبا المثنى المُلَيْكي حدَّثه أنه سمع عُتبة بن عبدٍ السُّلَمِيَّ وكان من أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حدَّث أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( القتلى ثلاثةٌ : رجل مؤْمِنٌ جاهدَ بنفسه ومالِه في سبيل الله حتى إذا لقي العَدُوَّ قاتَلهُمْ حتى يُقْتَلَ فذاك الشهيد المُمْتَحَنُ في خَيْمة الله تحت عرشه لا يَفْضُله النبيُّون إلا بدرجة النُّبُوَّة ) ثم ذكر الحديث إلى آخره ، قال شمر قوله ( فذاك الشهيد الممتحَن ) هو المصفَّى المهذَّب المُخْلَص .
وروي عن مجاهد ) اللَّهِ أُوْلَائِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ ) ( الحُجرَات : 3 ) قال أَخْلَصَ .
وقال أبو عبيدة ) الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ ( صفَّاها وهذَّبها . وقال غيره الممتَحن الموطَّأ المذلَّل .
وقال ابن الأعرابي : مَحَنْتُه بالشدّ والعَدْوِ وهو البَلْس بالطرد والممتحِنُ والمُمَحِصّ واحِدٌ ، وجلد مُمَحَّن مقشور .

##### Türkçe

ح ن م
**حنم** ، **حمن** ، **منح** ، **محن** ، **نحم** : kullanımdadırlar.

**حنم** : **الليث** **حنم**’i ihmal etti.
**أبو العباس**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: **الحَنَمَةُ** : **البُومة**. Dedim: Bu harfi ondan başkası için işitmedim; o ise güvenilirdir.

**نحم** : **ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den (rivayetine göre) **النَّحْمَةُ** : **السَّعْلَةُ**’dır; ve **الزّحْرَةَ** olur. **الليث** dedi: **نَحَم** **الفَهْد** **يَنْحَمُ** **نَحِيماً**; yırtıcılardan onun benzeri de böyledir. Yine **النَّئِيمُ** de böyledir; o şiddetli bir sestir. **النُّحَامُ**: kazın yaratılışı üzere kırmızı bir kuştur; bir tanesi **نُحَامَةٌ**. Ve bir adam **نَحَّامٌ** cimridir; kendisinden bir iyilik istendiğinde öksürüğü çok olur. Bununla **طرفة**’nin sözü:
أَرَى قبر نَحَّامٍ بخيل بماله
كقبر غوِيّ في البَطَالة مفسد

Ve başkası dedi: **نحم** sâkî ve işçi; **ينحِمُ**.
Ve **ينحم** **نحيماً**; dinlenip göğsünden çıkardığı inlemeye benzer bir şeye (yönelince). Ve şu şiiri okudu:
مالك لا تَنْحَمُ يا رواحهْ
إن النَّحيم للسُّقَاة راحهْ

**منح** : **الليث** dedi: **مَنَحْتُ** falana bir koyun; o koyunun adı **المِنِيحة**’dır. Ve **المَنِيحَةُ** ancak özellikle süt için ödünç olur. **أبو عبيد**’in **الكسائي**’den (rivayetine göre): **أمْنَحَت** deve; o **تُمنِحٌ** olur; doğumu yaklaştığında. **شمر** dedi: Bu anlamla **أمْنَحَتْ**’i bilmem. Dedim: Bu anlamla **أمْنَحَتْ** sahihtir; Araplardan işitilmiştir; **شمر**’in onu inkâr etmesi ona zarar vermez.

Ve Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: şöyle dedi: ( **من مَنَحَ مِنْحة وَرِق أو مَنح لبَناً كان كَعَدْل رقَبَةٍ** ).

Ve **أحمد بن حنبل** dedi: **مِنْحَةُ الوَرِق** **القَرْضُ**’dur. Ve **أبو عبيد** dedi: **المِنْحَةُ** Araplar yanında iki mânâ üzeredir: birincisi, adamın arkadaşına malı hibe veya sıla olarak vermesidir; böylece onun olur. Diğer **المِنحةُ** ise, adamın kardeşine bir deve veya koyun verip onu bir zaman yahut günler sağması, sonra onu geri vermesidir; bu, onun (ج) sözünün te’vilidir: ( **المِنْحَةُ مردودَةُ والعارية مؤدَّاةٌ** ). Dedi: **المِنْحةُ** ayrıca toprakta da olur; adam, adam’a toprağını ekmesi için **يَمْنَحُ**. Ve bundan Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisi: ( **من كان له أرضٌ فليزرعْها أو يمنحْها أخاه** ) yani onu ona versin ki ek(s)in; bitirdiğinde ekinini kaldırır ve onu sahibine geri verir.

**أبو عبيد**’in **الفراء**’dan (rivayetine göre): **مَنَحْتُه** **أمْنِحُه** ve **أمنَحُه**; **فَعَل يفعِلُ ويفعَل** babında. Ve **الليث** dedi: **المنْحَةُ** kardeşini, ona verdiğin şeyle faydalandırmandır. Ve her şey ki onunla bir şeyin kastını kastedersin, ona onu **مَنَحْتَه** etmiş olursun; tıpkı kadının yüzünü aynaya vermesi gibi. Ve bundan **سُوَيد بن كُرَاع**’ın sözü:
تمنح المرآةَ وَجْهَاً وَاضِحاً
مثلَ قَرْنِ الشَّمْسِ في الصَّحْوِ ارْتَفَع

Ve **المَنِيحُ** **قِدَاح المَيْسِر**’in sekizincisidir. **اللحياني** dedi: **المَنِيحُ**; kârı da zararı da olmayan dört **القِدَاح**’tan biridir; ancak **القِدَاح**’ı ağırlaştırmak için, töhmetten hoşlanmama sebebiyle (konur); ilki **المُصَدَّرُ**, sonra **المضعَّفُ**, sonra **المَنِيحُ**, sonra **السَّفِيحُ**. Ve **المنيح** ayrıca **قِدَاحِ الميسر**’den bir **قِدْح**tır; kazanmasına güvenilir; kazanmasıyla uğur saymak için ödünç alınır. Böylece birinci **المنيح** **لَغْو القِدَاحِ**’tandır; o onun adıdır. İkinci **المنيح** ise ödünç alınandır.

Ve içinde şu gelen hadis: ( **كنتُ مَنيحَ أصحابي يوم بَدْرٍ** ); mânâsı: küçüklüğüm sebebiyle ganimetten bana bir pay vurulmazdı; böylece kazanması da kaybetmesi de olmayan **السهم اللَّغْوِ** mesabesindeydim. Ve **ابن مقبل** kazanmasıyla uğur sayılan ödünç **القِدْح**’ı zikretti; şöyle dedi:
إذا امْتَنَحَتْه من مَعَد عصابة
غَدَا رَبُّه قَبْلَ المُفيضِينَ يَقْدَح

Yani: bu **القِدْح**’ı ödünç aldıklarında, sahibi kazanmasına güveninden dolayı, dökülenlerden önce ateş yakmak için çakmak taşını çakar; o, ödünç **المنيح**’tir. Ve onun sözüne gelince:
فمهلاً يا قُضَاعُ فَلا تكوني
مَنِيحاً في قداح يَدَيْ مُجِيلِ

Şüphesiz o, kârı da zararı da olmayan **المنِيح**’i kastetti. Ve denir: adam **منَّاح فيَّاح**; çok bağışlar verdiğinde. **أبو عبيد**’in **أبي عمرو**’dan (rivayetine göre): **المَمَانِحُ**; develerin sütleri gittikten sonra sütü kalan devedir; هاء’sız. Bunu **الأصمعيّ** söyledi; ve (deve) **مانَحَتْ** **مِنَاحاً** ve **مُمَانَحةً**. Yine göz **مانَحتِ**; gözyaşları akıp kesilmediğinde. Ve **المُمَانح** yağmurlardan, kesilmeyen yağmurdur.

**حمن** : **أبو عبيد**’in **الأصمعي**’den (rivayetine göre): **القُراد**; ilk olduğu vakit, küçükken; küçüklüğünden dolayı neredeyse görülmez. Ona **قُمْقَامة** denir; sonra **حُمْنَانَة** olur; sonra **قُراداً**; sonra **حَلَمَةً**.
Ve **الليث** dedi: **أرض مَحْمَنة**; **الْحَمْنَان**’ı çok olan (yerdir); o, küçük **القِرْدان**’dır. Dedi: **الْحَمْنَانُ** **فَعْلان** misali üzeredir; bir tanesi **حَمْنَانَةٌ**.

**شمر**’in **الأصمعيّ**’den (rivayetine göre): **الحوْمانةُ**; çoğulu **حَوَامِينُ**; kalın, uzanıp giden yerlerdir. Ve **أبو خَيْرة** dedi: **الحوْمانُ**; bir tanesi **حَوْمَانَةٌ**, çoğulu **حوامينُ**; dağlar arasında yarıklardır; sertliğin en hoşudur; sağlamdır; içinde ne tümsekler ne de parıltılı taşlıklar vardır.
Ve **أبو عمرو** dedi: **الحَوْمَانُ**; kumun üstünde olup onun altında olan şeydir; ona çıktığında yahut indiğinde. Ve **زهير** dedi:
بحومانة الدَّرَّاج فالمُتَثَلَّم

Dedim: **حوْمان**; **حمن**’den **فَوْعال**dır.

**محن** : **أبو العبَّاس** dedi: **سلمة** bana **الفراء**’dan haber verdi; o dedi ki: denir **محنته**; ve **مخَنْتُه** (ح ve خ ile), ve **محجْتُه** ve **نقَحْتُه** ve **جَلَهْتُه** ve **جحشته** ve **مَشَنْتُه** ve **عَرَمْتُه** ve **حَسَفْتُه** ve **خبلته** ve **خَسَلْتُه** ve **لَتَحْتُه**; hepsi “onu soydum” mânâsındadır.
Ve **الليث** dedi: **المحنة**; kişinin sözünden kalbinin içini bilmek için onunla imtihan edildiği sözün mânâsıdır. Dersin: **امتحنْتُه**; ve **امتحَنْتُ الكلمةَ**; onun **صَيُّورُها**’sının nereye varacağına baktığında. Ve başkası dedi: **محنته** ve **امتحنْتُه**; **خَبَرْتُه** ve **اختبرتُه** ve **بلوته** ve **ابتلَيْتُه** mesabesindedir. Ve **المَحْن**’ın aslı, kamçıyla vurmaktır.

**أبو عبيد** **الأمَوِيّ**’den rivayet etti: **مَحَنْتُه** yirmi kamçı **مَحْناً**; onu dövdüğünde. Ve **المفضَّل**; **ابن الأعرابي**’den rivayet ettiği şeyde: **مَحنت** elbiseyi **مَحْناً**; onu giyip eskittiğinde. Ve **أبو سعيد** dedi: **محنت** deriyi **مَحْناً**; onu gerip genişlettiğinde. Dedi: Allah azze ve celle’nin sözü: ( **اللَّهِ أُوْلَائِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ** ) ( الحجرات : 3 ); (mânâsı) Allah onların kalplerini açtı; sanki mânâsı: Allah onların kalplerini takvâ için genişletti.

**أبو العباس**’ın **الأعرابي**’den (rivayetine göre): **المَحْن**; her şeyden yumuşaklıktır. Ve **المَحْنُ**; عطية’dir; denir: ondan istedim de bana hiçbir şey **مَحَنَنِي** etmedi; yani bana vermedi.

**أبو عمرو**: **المَحْنُ**; şiddetli nikâhtır; denir: **مَحَنَها** ve **مَخَنَها** ve **مَسَحَها**; onu nikâhladığında.

Bize **الحسين** haber verdi; **سويد**’den; **عبد الله بن المبارك**’tan; **صفوان**’dan: **أبو المثنى المُلَيْكي** ona haber verdi; **عُتبة بن عبدٍ السُّلَمِيَّ**’yi işittiğini; o, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabındandı; (şunu) haber verdi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **القتلى ثلاثةٌ : رجل مؤْمِنٌ جاهدَ بنفسه ومالِه في سبيل الله حتى إذا لقي العَدُوَّ قاتَلهُمْ حتى يُقْتَلَ فذاك الشهيد المُمْتَحَنُ في خَيْمة الله تحت عرشه لا يَفْضُله النبيُّون إلا بدرجة النُّبُوَّة** ) sonra hadisi sonuna kadar zikretti. **شمر** dedi: onun sözü ( **فذاك الشهيد الممتحَن** ); o, arıtılmış, terbiye edilmiş, halis kılınmış olandır.

Ve **مجاهد**’den rivayet olundu: ( **اللَّهِ أُوْلَائِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ** ) ( الحُجرَات : 3 ); dedi: **أَخْلَصَ**.
Ve **أبو عبيدة** dedi: ( **الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ** ) onu arıttı ve terbiye etti. Ve başkası dedi: **الممتَحن**; ayak altına alınmış, zelil kılınmış olandır.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **مَحَنْتُه**; şiddetle ve koşuyla; o, kovalamayla **البَلْس**’tır. Ve **الممتحِنُ** ile **المُمَحِصّ** birdir. Ve **جلد مُمَحَّن**; soyulmuş (deri)dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والحاء وما يثلثهما)
(محز)  الميم والحاء والزاء ليس بشيء، على أنهم يقولون: المَحْز: النِّكاح، ومَحَزَها مَحْزاً.
(محش)  الميم والحاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إحراق النار شيئاً حتى ينسحِجَ جِلدُه. يقال: مَحَشَت النارُ الشيءَ تَمْحَشُه. وامتَحَشَ الخبزُ: احتَرق. وروى ابنُ السِّكِّيت: أمْحَشَهُ الحَرُّ. ويقال: امتحَشَ، إذا غَضِب؛ ومعناه أنَّ الغضبَ لحرارته بَلَغَ ذلك المبلغ، كأنّه أحرَق. ويقال للسّنَة الجدْب: قد أمْحَشَت كلَّ شيء. فأمّا قولُ النابغة:
جَمِّع مِحَاشَكَ يا يزيدُ، فإنَّني *** أعددت يربوعاً لكم وتميما([1])فقالوا: معناه جَمِّعْ هذه القبائل، وكانوا قبائلَ تحالَفُوا بالنّار.
ومما قِيس على هذا مَحَشَ وجهَه بالسّيف مَحشَةً: ضربَه فقَشَرَ الجلد([2]). ومرَّتْ غِرَارةٌ فمَحَشَتْني، أي سَحَجَتْنِي.
(محص)  الميم والحاء والصَّاد أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على تخليصِ شيء* وتنقيته. ومَحَصه مَحْصاً: خلَّصه من كل عيبٍ. [و] مَحَصَ الله العبدَ من الذَّنْب: طهَّرَه منه ونقّاه، ومَحَّصَهُ([3]). قال الله تعالى: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [آل عمران 141]. ومَحّصْتُ الذّهب بالنّار: خلّصته من الشَّوب. وقولهم: فرسٌ مُمَحَّص يقولون: إنّه الشديد الخَلْق وقياسُه عندنا أنّه البرِيء من العيوب، وكذلك المَحِص من الحِبال والأوتار([4]): ما مُحِص حتى ذهب زئِبرهُ ولانَ. قال الهُذَلي([5]):
لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])(محض)  الميم والحاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوص الشّيء. منه اللبن المَحْض: الخالص؛ وعربيٌّ محض. والمَحْض يشتقُّ منه مَحَضْتُهُمْ: سقيتُهم ذلك. وامتَحَضْتُ أنا: شرِبت المَحْض. وأمحضْتُك الحديثَ: صَدَقْتُكَه. وكذا النصيحة [و] الوُدّ. قال:
قُلْ لِلْغَواني أما فيكُنَّ فاتكةٌ *** تَعلُو اللّئيم بضربٍ فيه إمحاضُ([7])(محق)  الميم والحاء والقاف كلماتٌ تدلُّ على نُقصان. ومَحَقه: نَقصه. وكلُّ شيء نَقَصَ وُصِف بهذا. والمحَاق([8]): آخِر الشَّهر إذا تمحَّق الهِلال. ومَحَقه الله: ذهَب ببَركتِه([9]). وقال قوم: أمْحَقَه؛ وهو رديء. وقال أبو عمرو: الإمحاق أن يَهلِك كمحاقِ الهلال. وقولهم: ماحِقُ الصَّيف: شِدَّة حَرِّه، أي إنّه بشدَّة الحرِّ يمحَق النبات، أي يُوبِسُه، ويذهبُ به، وقال ابن دريد([10])، في قول القائل([11]):
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
إنه ليس من المحق، إنما هو مفعول من حُقْت أَحُوق وحِقت أَحيق، أي دَلكت وملَّست.
(محك)  الميم والحاء والكاف كلمةٌ واحدة. المَحْكُ: التَّمادي واللَّجاج. وتماحَكَ الخصمانِ: تلاجَّا. وهو مَحِكٌ.
(محل)  الميم والحاء واللام أصلٌ صحيح له معنيانِ: أحدهما قِلّة الخير، والآخَر الوِشاية والسِّعاية.
فالمَحْل: انقطاع المطر ويُبْس الأرضِ من الكلأ. يقال: أرضٌ مُحُول، على فُعُول بالجمع. قال الخليل: يحمل ذلك على المواضع. وأمْحَلَت فهي مُمْحِل. وأمْحَل القوم. وزمانٌ ماحِل.
والمعنى الآخَرَ مَحَل به، إذا سعَى به. وفي الدعاء: "لا تجعل القرآنَ بنا ماحلا"، أي لا تجعله يَشهد عندك علينا بتركنا اتِّباعَه، أي اجعَلْنا ممّن يتبع القرآن ويعَمَل به.
وما يُبايِن هذين المعنيين: لبنٌ مُمَحَّل، محَّله القوم، أي حَقَنوه.
(محن)  الميم والحاء والنون كلماتٌ ثلاثُ على غير قياس.
الأولى المَحْن: الاختبار. ومَحَنَه وامتحنه.
والثانية: أتيتُه فما مَحَنني شيئاً، أي ما أعطانيه.
والثالثة مَحَنه سَوطاً: ضربَه.
(محو)  الميم والحاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على الذَّهاب بالشيء. ومَحَتِ الرِّيحُ السحابَ: ذهبَتْ به. وتسمَّى الشّمالُ مَحْوَة، لأنّها تَمحو السَّحاب. ومَحَوْت الكتابَ([12]) أَمْحُوه مَحْواً. وامَّحَى الشّيءُ: ذهب أثرُه، كذلك امْتَحَى.
(محت)  الميم والحاء والتاء ليس بأصل، إنّما هو مقلوب. يقولون: المَحْت: الشَّديد من كلِّ شيء. ويومٌ مَحْتٌ: شديدُ الحر. والأصل الحَمْتُ.
(محج)  الميم والحاء والجيم. يقولون: مَحَجت الأرضَ الرِّيحُ: مسحت التُّرابَ عنها. ومَحَجْتُ اللَّحمَ: قشَرته. قال الخليل: والمَحْج: مسحُ شيءٍ عن شيء. قال ابن دريد([13]): ومَحَجت الأديمَ والحبْلَ، إذا دلكته لِيَلين. قال: وماحَجْتُه مُماحجةً ومِحاجاً، إذا ماطَلته. وإن صحَّ الباب فأصله المَسْح.
--------------ـــ
([1]) ديوان النابغة 70 واللسان (محش). ويزيد هذا هو يزيد بن أبي حارثة بن سنان، ابن أخي هرم بن سنان. وكان قد تزوج بنت النابغة ثم طلقها. وتميم هذه هي تميم بن ضبة بن عذرة بن سعد بن ذبيان، وليست تميم بن مر، شرح ديوان النابغة للبطليوسي.
([2]) في الأصل: "قشعر الجلد"، صوابه في المجمل.
([3]) أي يقال بتخفيف الحاء وتشديدها أيضاً.
([4]) في الأصل: "الجبال والأوتاد".
([5]) هو أمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 185). وأنشده في اللسان (ورك، حدل) بدون نسبة.
([6]) روايته في اللسان (حدل): "من الثور حن"، وقال: "أي من عقب الثور".
          و "مطي" هي أيضاً رواية المجمل واللسان (ورك)، قال في اللسان: "أراد مطي فأسكن الحركة"، ووراية الديوان: "إذا مط".
([7]) وكذا أنشده في المجمل والجمهرة (2: 169) بدون نسبة.
([8]) المحاق، بتثليث الميم.
([9]) في الأصل: "بتركته".
([10]) الجمهرة (2: 182).
([11]) هو المفضل النكري، كما في اللسان (محق) والأصمعيات 54. والبيت في المجمل والجمهرة بدون نسبة. ورواية الأصمعيات:
يهزهز صعدة جرداء فيها *** سنان الموت أو قرن محيق
([12]) في الأصل: "ومحوت الكتاب أثره".
([13]) الجمهرة (2: 59).

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**محز**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الزاء** bir şey değildir; bununla beraber onlar derler ki: **المَحْز**: **النِّكاح**; ve **مَحَزَها** **مَحْزاً**.

(**محش**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; ateşin bir şeyi, derisi sıyrılıncaya kadar yakmasına delâlet eder. Denir: **مَحَشَت** ateş, şeyi; onu **تَمْحَشُه**. Ve **امتَحَشَ** ekmek: yandı. İbnü’s-Sikkît rivayet etti: **أمْحَشَهُ** sıcak. Ve denir: **امتحَشَ**, öfkelendiği zaman; manası: öfkenin, hararetinden dolayı o mertebeye ulaşmasıdır; sanki yakmış gibidir. Ve kıtlık senesine denir: her şeyi **أمْحَشَت**. Nâbiga’nın sözüne gelince:
جَمِّع مِحَاشَكَ يا يزيدُ، فإنَّني *** أعددت يربوعاً لكم وتميما([1])
dediler ki: manası “bu kabileleri topla”dır; ve onlar, ateşle antlaşmış kabilelerdi.
Buna kıyas edilenlerdendir: **مَحَشَ** yüzünü kılıçla **مَحشَةً**: onu vurdu da deriyi soydu([2]). Ve bir çuval geçti de beni **فمَحَشَتْني**; yani beni sıyırdı.

(**محص**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الصَّاد** tek bir sahih asıldır; bir şeyi arıtıp temizlemeye delâlet eder. Ve onu **مَحَصه** **مَحْصاً**: onu her ayıptan arıttı. Ve Allah kulunu günahtan **مَحَصَ**: onu ondan temizledi ve arıttı; ve onu **مَحَّصَهُ**([3]). Allah Teâlâ dedi: ﴿ولِيُمَحِّصَ اللهُ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [Âl-i İmrân 141]. Ve altını ateşle **مَحّصْتُ**: onu karışımdan arıttım. Ve onların “**فرسٌ مُمَحَّص**” sözleri: derler ki o, yaratılışı pek kuvvetli olandır; ve onun kıyası bize göre ayıplardan beri olandır. Ve aynı şekilde iplerden ve kirişlerden **المَحِص**([4]): tüyü gidip yumuşayıncaya kadar arıtılmış olan. Hüzeli([5]) dedi:
لها مَحِصٌ غيرُ جافِي القُوَى *** إذا مُطْيَ حنّ بِوَرْكٍٍ حُدَالِ([6])

(**محض**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الضاد** bir kelimedir; şeyin hâlis olmasına delâlet eder. Ondandır: **اللبن المَحْض**: hâlis olan; ve **عربيٌّ محض**. Ve **المَحْض** ondan türetilir: **مَحَضْتُهُمْ**: onlara onu içirdim. Ve ben **امتَحَضْتُ**: **المَحْض** içtim. Ve sana sözü **أمحضْتُك**: sana onu doğru söyledim. Ve aynı şekilde nasihat ve sevgi. Dedi:
قُلْ لِلْغَواني أما فيكُنَّ فاتكةٌ *** تَعلُو اللّئيم بضربٍ فيه إمحاضُ([7])

(**محق**)  **الميم** ve **الحاء** ve **القاف** eksilmeye delâlet eden kelimelerdir. Ve onu **مَحَقه**: onu eksiltti. Ve eksilen her şey bununla vasfedilir. Ve **المحَاق**([8]): ayın sonu; hilâl **تمحَّق** ettiği zaman. Ve Allah onu **مَحَقه**: bereketini giderdi([9]). Bir kavim dedi: **أمْحَقَه**; ve o kötüdür. Ebû Amr dedi: **الإمحاق** hilâlin **محاق**ı gibi helâk olmaktır. Ve onların “**ماحِقُ الصَّيف**” sözü: sıcağının şiddeti; yani o, sıcağın şiddetiyle bitkiyi **يمحَق** eder; yani onu kurutur ve onu giderir. İbn Düreyd([10]) dedi, söyleyenin([11]) sözünde:
يقلّب صعدةً جرداء فيها *** نَقيع السّمّ أو قَرْنٌ محيقُ
o, **المحق**tan değildir; ancak **حُقْت** **أَحُوق** ve **حِقت** **أَحيق**’ten mef‘ûldür; yani ovaladım ve düzledim.

(**محك**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir. **المَحْكُ**: sürdürme ve inat. İki hasım **تماحَكَ**: inatlaştılar. Ve o **مَحِكٌ**dur.

(**محل**)  **الميم** ve **الحاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; iki manası vardır: birincisi hayrın azlığı, diğeri gammazlık ve koğuculuk.
**فالمَحْل**: yağmurun kesilmesi ve yerin ottan kurumasıdır. Denir: **أرضٌ مُحُول**; cem‘de **فُعُول** üzere. Halîl dedi: bu, mekânlara hamledilir. Ve **أمْحَلَت**; o hâlde o **مُمْحِل**dir. Ve kavim **أمْحَل** etti. Ve zaman **ماحِل**dir.
Diğer mana: onunla **مَحَل** etti; yani onunla koğuculuk yaptı. Duada: “**لا تجعل القرآنَ بنا ماحلا**”; yani onu, ona uymayı terk edişimiz sebebiyle katında aleyhimize şahit kılma; yani bizi Kur’ân’a uyan ve onunla amel edenlerden kıl.
Bu iki manadan ayrılan şey: **لبنٌ مُمَحَّل**; kavim onu **محَّله**; yani onu pıhtılaştırdılar.

(**محن**)  **الميم** ve **الحاء** ve **النون** kıyasa aykırı üç kelimedir.
Birincisi **المَحْن**: imtihandır. Onu **مَحَنَه** ve **امتحنه**.
İkincisi: ona geldim de bana hiçbir şey **مَحَنني**; yani onu bana vermedi.
Üçüncüsü: onu bir kamçıyla **مَحَنه**: onu dövdü.

(**محو**)  **الميم** ve **الحاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; şeyle gidermeye delâlet eder. Rüzgâr bulutu **مَحَتِ**: onu götürdü. Ve kuzey rüzgârına **مَحْوَة** denir; çünkü o bulutu siler. Ve kitabı **مَحَوْت**([12]) onu **أَمْحُوه** **مَحْواً**. Ve şey **امَّحَى**: izi gitti; aynı şekilde **امْتَحَى**.

(**محت**)  **الميم** ve **الحاء** ve **التاء** asıl değildir; ancak o, ters çevrilmiştir. Derler: **المَحْت**: her şeyin şiddetli olanı. Ve **يومٌ مَحْتٌ**: şiddetli sıcak. Asıl **الحَمْتُ**tur.

(**محج**)  **الميم** ve **الحاء** ve **الجيم**. Derler: rüzgâr yeri **مَحَجت**: toprağı ondan sildi. Ve eti **مَحَجْتُ**: onu soydum. Halîl dedi: ve **المَحْج** bir şeyi bir şeyden silmektir. İbn Düreyd([13]) dedi: ve deriyi ve ipi **مَحَجت**; onu yumuşasın diye ovaladığın zaman. Dedi: ve onu **مُماحجةً** ve **مِحاجاً** **وماحَجْتُه**: onu oyaladığın zaman. Eğer bab sahih olursa, aslı **المَسْح**tır.
--------------ـــ
([1]) Nâbiga divanı 70 ve Lisân (**محش**). Ve bu Yezîd, Yezîd b. Ebî Hârise b. Sinân’dır; Hârim b. Sinân’ın kardeş oğludur. Nâbiga’nın kızıyla evlenmiş sonra onu boşamıştı. Ve bu Temîm, Temîm b. Dabba b. Uzra b. Sa‘d b. Zübyân’dır; Temîm b. Murr değildir; Batalyûsî’nin Nâbiga divanı şerhi.
([2]) Asılda: “**قشعر الجلد**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([3]) Yani **الحاء**’ın hafifletilmesiyle ve şeddelenmesiyle de söylenir.
([4]) Asılda: “**الجبال والأوتاد**”.
([5]) O, Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’dir. Hüzelliler divanı (2: 185). Lisân’da (**ورك**، **حدل**) nisbesiz olarak onu okuttu.
([6]) Lisân’daki (**حدل**) rivayeti: “**من الثور حن**”; ve dedi: “yani öküzün topuğundan”.
          Ve “**مطي**” el-Mücmel ve Lisân (**ورك**) rivayetidir de; Lisân’da dedi: “**مطي**’yi kastetti de harekeyi sükûnlandırdı”; divan rivayeti: “**إذا مط**”.
([7]) El-Mücmel ve Cemhere (2: 169)’de de onu nisbesiz olarak okuttu.
([8]) **المحاق**, **الميم**’in üçlenmesiyle.
([9]) Asılda: “**بتركته**”.
([10]) Cemhere (2: 182).
([11]) O, Mufaddal en-Nekrî’dir; Lisân (**محق**) ve el-Asma‘iyyât 54’te olduğu gibi. Beyit el-Mücmel ve Cemhere’de nisbesizdir. el-Asma‘iyyât rivayeti:
يهزهز صعدة جرداء فيها *** سنان الموت أو قرن محيق
([12]) Asılda: “**ومحوت الكتاب أثره**”.
([13]) Cemhere (2: 59).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المحن والامتحان نحو الابتلاء، نحو قوله تعالى: ﴿فامتحنوهن﴾ [الممتحنة/ 10] وقد تقدم الكلام في الابتلاء. قال تعالى: ﴿أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى﴾ [الحجرات/3]، وذلك نحو: ﴿وليبلي المؤمنين منه بلاء حسنا﴾ [الأنفال /17] وذلك نحو قوله: ﴿إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس﴾ الآية [الأحزاب/ 33].

##### Türkçe

- **المحن** ve **الامتحان**, **الابتلاء** gibidir; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: ﴿فامتحنوهن﴾ [الممتحنة/ 10]. **الابتلاء** hakkında söz daha önce geçti. Yüce Allah dedi: ﴿أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى﴾ [الحجرات/3] ve bu, şu gibidir: ﴿وليبلي المؤمنين منه بلاء حسنا﴾ [الأنفال /17] ve bu, şu sözü gibidir: ﴿إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس﴾ âyet [الأحزاب/ 33].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ح ن
وقع في محنة ومحن ومحن فلان وامتحن ورجل ممحون وممتحن‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ثوب ممحون‏:‏ خلق وقد محن هذا الثوب إذا محق بطول اللبس‏.‏
ومحن الأديم‏:‏ مدّده حتى وسّعه وبه فسّر قوله تعالى‏:‏ ‏"‏ امتحن الله قلوبهم ‏"‏ أي شرحها ووسّعها‏.‏
ومحنت ناقتي‏:‏ جهدتها بالسير‏.‏
قال‏:‏ أتت رذايا بادياً كلالها قد محنت واضطربت أوصالها

##### Türkçe

م ح ن
**مِحْنَة**’ye düştü; ve **مَحْن** ve **مُحُون**; falanı **مَحَنَ** etti; ve **اِمْتَحَنَ**; ve **مَمْحُون** ve **مُمْتَحَن** bir adam.
Mecazdan: **ثَوْبٌ مَمْحُونٌ**: eskimiş; ve bu elbiseyi, uzun süre giyme ile silinip yıprandığında **مَحَنَ** etti.
Ve **مَحَنَ الأَدِيمَ**: onu uzattı, ta ki onu genişletti; ve bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “**اِمْتَحَنَ اللهُ قُلُوبَهُمْ**” yani onu açtı ve onu genişletti.
Ve **مَحَنْتُ نَاقَتِي**: onu yürüyüşle yordum.
Dedi:
**أَتَتْ رَذَايَا بَادِيًا كَلَالُهَا
قَدْ مَحَنْتُ وَاضْطَرَبَتْ أَوْصَالُهَا**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المِحْنة: الخِبْرة، وقد امتَحنه. وامتَحن القولَ: نظر فه ودَبَّره. التهذيب: إِن عُتْبة بن عبدٍ السُّلَمي، وكان من أَصحاب سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حَدَّث أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: القَتْلى ثلاثة، رجل مؤمن جاهَدَ بنفسه وماله في سبيل الله حتى إِذا لقي العَدُوَّ قاتَلَهم حتى يُقْتَل، فذلك الشهيد المُمْتَحَن في جنة الله تحت عرشه
(* قوله «في جنة الله تحت عرشه» الذي في نسخة التهذيب: في خيمة الله). لا يَفْضُله النبيون إِلا بدرجة النبوَّة؛ قال شمر: قوله فذلك الشهيد المُمْتحَن هو المُصفَّى المُهذَّب المخلَّصُ من مَحَنتُ الفضةَ إِذا صفيتها وخلصتها بالنار. وروي عن مجاهد في قوله تعالى: أُولئك الذين امتَحَنَ اللهُ قلوبَهم، قال: خَلَّصَ اللهُ قلوبهم، وقال أَبو عبيدة: امتَحنَ اللهُ قلوبهم صَفَّاها وهَذَّبها، وقال غيره: المُمْتحَنُ المُوَطَّأُ المُذَلَّلُ، وقيل: معنى قوله أُولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى شَرَحَ اللهُ قلوبهم، كأَنَّ معناه وَسَّع الله قلوبَهم للتقوى. ومَحَنْتُه وامتَحْنتُه: بمنزلة خَبَرْتُه واختبرته وبَلَوْتُه وابتَلَيْتُه. وأَصل المَحْنِ: الضَّرْبُ بالسَّوْط. وامتَحَنتُ الذهب والفضة إِذا أَذبتهما لتختبرهما حتى خَلَّصْتَ الذهب والفضة، والاسم المِحْنة. والمَحْنُ: العطية. وأَتيتُ فلاناً فما مَحَنَني شيئاً أَي ما أَعطاني. والمِحْنة: واحدة المِحَنِ التي يُمتَحَنُ بها الإِنسانُ من بلية، نستجير بكرم الله منها. وفي حديث الشَّعْبي: المِحْنة بِدْعَة، هي أَن يأْخذ السلطانُ الرجلَ فيَمْتحِنه ويقول: فعلت كذا وفعلت كذا، فلا يزال به حتى يقول ما لم يفعله أَو ما لا يجوز قوله، يعني أَن هذا القول بدعة؛ وقولُ مُليح الهُذَليِّ: وحُبُّ ليلى، ولا تَخْشى مَحُونتَه،
صَدْعٌ لنَفْسِكَ مما ليس يُنْتقَدُ
قال ابن جني: مَحُونته عاره وتِباعَتُه، يجوز أَن يكون مشتقّاً من المِحْنَة لأَن العارَ من أَشدِّ المِحْن، ويجوز أَن يكون مَفْعُلة من الحَيْنِ، وذلك أَن العار كالقتل أَو أَشد. الليث: المِحْنة معنى الكلام الذي يُمتحَنُ به ليعرف بكلامه ضمير قلبه، تقول امتحَنْتُه، وامتَحنْتُ الكلمة أَي نظرت إِلى ما يَصِيرُ إِليه صَيُّورُها.
والمَحْنُ: النكاح الشديد. يقال: مَحَنها ومَخَنها ومسَحَها إِذا نكحها. ومَحَنه عشرين سَوْطاً: ضربه. ومحن السَّوْطَ: لَيَّنَه. المُفَضَّلُ: مَحَنْتُ الثوبَ مَحْناً إِذا لبسته حتى تُخْلِقه. ابن الأَعرابي: مَحَنْته بالشَّدِّ والعَدْو وهو التليين بالطَّرْد، والمُمْتحَن والمُمَحَّص واحد. أَبو سعيد: مَحَنْتُ الأَديم مَحْناً إِذا مددته حتى توسعه. ابن الأَعرابي: المَحْنُ اللَّيِّنُ من كل شيء. ومَحْنت البئر مَحْناً إِذا أَخرجت تُرابها وطينها. الأَزهري عن الفراء: يقال مَحَنْتُه ومخنتُه، بالحاء والخاء، ومحجْتُه ونقَجته ونقَخته وجَلَهْته وجَحَشته ومَشَنْته وعَرَمْتُه وحسَفته وحسَلْته وخسَلْته ولَتَحْتُه كله بمعنى قَشَرْتُه. وجلد مُمتحَنٌ: مَقْشُور، والله أَعلم.

##### Türkçe

**المِحْنة**: tecrübe; ve onu **امتَحنه**. Ve sözü **امتَحن القولَ**: onda baktı ve onu tedbir etti. **التهذيب**: Şüphesiz **عُتْبة بن عبدٍ السُّلَمي**—ve o, Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ashabındandı—şunu haber verdi: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki:
**القَتْلى** üçtür: Allah yolunda canı ve malıyla cihad eden mümin bir adam; nihayet düşmanla karşılaştığında onlarla savaşır, ta ki öldürülünceye kadar; işte o, Allah’ın cennetinde arşının altında **الشهيد المُمْتَحَن**’dır
(* Onun “Allah’ın cennetinde arşının altında” sözü, **التهذيب** nüshasında olan: Allah’ın çadırında). Peygamberler onu ancak nübüvvet derecesiyle üstün geçer; Şemmer dedi ki: Onun “işte o **الشهيد المُمْتحَن**’dır” sözü, arıtılmış, terbiye edilmiş, kurtarılmış olandır; “gümüşü **مَحَنتُ الفضةَ**” (yani) onu arıttığım ve onu ateşle kurtardığım zaman. Ve “Allah Teâlâ’nın sözü” hakkında Mücâhid’den rivayet edildi: **أُولئك الذين امتَحَنَ اللهُ قلوبَهم**; dedi ki: Allah onların kalplerini arıttı. Ebû Ubeyde dedi ki: Allah onların kalplerini **امتَحنَ**: onları arıttı ve terbiye etti. Başkası dedi ki: **المُمْتحَنُ**; ayak altına alınmış, zelil kılınmış olandır. Ve denildi ki: “**أُولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى**” sözünün manası: Allah onların kalplerini şerh etti; sanki manası: Allah onların kalplerini takvâ için genişletti. Ve onu **مَحَنْتُه** ve onu **امتَحْنتُه**: onu **خَبَرْتُه** ve onu **اختبرته** ve onu **بَلَوْتُه** ve onu **ابتَلَيْتُه** gibidir. Ve **المَحْن**’ın aslı: kamçı ile vurmaktır. Ve altını ve gümüşü **امتَحَنتُ الذهب والفضة**: ikisini erittiğim zaman; onları denemek için, nihayet altını ve gümüşü arıtıncaya kadar; isim **المِحْنة**’dir. Ve **المَحْن**: bağıştır. Ve falana geldim de bana hiçbir şey **مَحَنَني**; yani bana vermedi. Ve **المِحْنة**: insanın bir belâdan dolayı onunla imtihan edildiği **المِحَن**’in bir tanesidir; ondan Allah’ın keremiyle sığınırız. Ve Şa‘bî’nin hadisinde: **المِحْنة** bid‘attir; o, sultanın adamı alıp onu **يَمْتحِنه** ve “şunu yaptın, şunu yaptın” demesidir; onunla durmadan uğraşır, ta ki yapmadığı şeyi yahut söylemesi caiz olmayan şeyi söyleyinceye kadar; yani bu sözün bid‘at olduğunu kasteder. Ve Müleyh el-Hüzelî’nin sözü:

وحُبُّ ليلى، ولا تَخْشى مَحُونتَه،
صَدْعٌ لنَفْسِكَ مما ليس يُنْتقَدُ

İbn Cinnî dedi ki: **مَحُونته** onun ayıbı ve onun vebalidir; **المِحْنَة**’den türemiş olması caizdir; çünkü ayıp, **المِحْن**’in en şiddetlilerindendir. Ve **الحَيْنِ**’den **مَفْعُلة** olması da caizdir; çünkü ayıp, öldürme gibi yahut daha şiddetlidir. Leys: **المِحْنة**; kişinin sözünden kalbinin içini bilmek için onunla imtihan edildiği sözün manasıdır; “onu **امتحَنْتُه**” dersin. Ve kelimeyi **امتَحنْتُ الكلمة**: yani onun dönüşünün varacağı şeye baktım.

Ve **المَحْن**: şiddetli cinsel birleşmedir. “Onu **مَحَنها** ve **مَخَنها** ve **مسَحَها**” denir; onunla cinsel birleştiği zaman. Ve ona yirmi kamçı **مَحَنه**: onu dövdü. Ve kamçıyı **محن السَّوْطَ**: onu yumuşattı. Müfaddal: Elbiseyi **مَحَنْتُ الثوبَ مَحْناً**: onu giydiğim zaman, nihayet onu eskitinceye kadar. İbnü’l-A‘râbî: Onu şiddetle ve koşmakla **مَحَنْته**; ve o, kovalamakla yumuşatmadır; ve **المُمْتحَن** ile **المُمَحَّص** birdir. Ebû Saîd: Deriyi **مَحَنْتُ الأَديم مَحْناً**: onu gerdiğim zaman, nihayet onu genişletinceye kadar. İbnü’l-A‘râbî: **المَحْن** her şeyin yumuşağıdır. Ve kuyuyu **مَحْنت البئر مَحْناً**: onun toprağını ve çamurunu çıkardığım zaman. Ezherî, Ferrâ’dan: “Onu **مَحَنْتُه** ve onu **مخنتُه**” denir; **الحاء** ve **الخاء** ile; ve onu **محجْتُه** ve onu **نقَجته** ve onu **نقَخته** ve onu **جَلَهْته** ve onu **جَحَشته** ve onu **مَشَنْته** ve onu **عَرَمْتُه** ve onu **حسَفته** ve onu **حسَلْته** ve onu **خسَلْته** ve onu **لَتَحْتُه**; hepsi **قَشَرْتُه** manasındadır. Ve **جلد مُمتحَنٌ**: soyulmuş; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ح ن * * المِحْنَةُ * واحدة * المِحَنِ * التي يمتحن بها الإنسان من يليه و * مَحَنَهُ * من باب قطع و * امْتَحَنَهُ * اختبره والاسم * المِحْنَةُ

##### Türkçe

* م ح ن * * **المِحْنَةُ** * **المِحَنِ**’in tekilidir; insanın, kendisinden sonrakini onunla imtihan ettiği şeylerdendir. Ve **مَحَنَهُ** “باب قطع”tandır. Ve **امْتَحَنَهُ**: onu sınadı. İsim: **المِحْنَةُ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( مَحَنَهُ ) عِشْرينَ سَوْطاً ، ( كَمَنَعَهُ ؛ ضَرَبَهُ .
( و ) مَحَنَهُ : ( اخْتَبَرَهُ ، كامْتَحَنَه ) ، وأَصْلُ المَحْنِ : الضَّرْبُ بالسَّوْطِ ؛ ( والاسمُ المِحْنَةُ ، بالكسْرِ ) ، والجَمْعُ المِحَنُ ، وهي التي يُمْتَحَنُ بها الإِنْسانُ مِن بليةٍ ، نَسْتَجِيرُ بكَرَمِ اللَّهِ تعالى منها .
وقالَ الليْثُ : المِحْنَةُ مِثْلُ الكَلامِ الذي يُمْتَحَنُ به ليُعْرَفَ بكَلامِه ضَمِير قلْبِهِ .
وفي حدِيثِ الشعبيِّ : ( المِحْنَةُ بِدْعَةٌ ) ، هي أَنْ يأْخُذَ السُّلطانُ الرَّجلَ فيمْتَحِنه ويقولُ : فَعَلْت كذا وكذا ، فلا يَزالُ به حتى يقولَ ما لم يَفْعَلْه ، أَو ما لا يَجوزُ قَوْله ، يعْنِي أنَّ هذا القَوْلَ بِدْعَةٌ .
( و ) قالَ المُفَضَّلُ : مَحَنَ ( الثّوْبَ ) مَحْناً : ( لَبِسَه حتى أَخْلَقَه .
( و ) يقالُ : أَتَى فُلاناً فما مَحَنَهُ شيئاً أَي ما ( أَعْطاهُ .
( و ) المَحْنُ : النِّكاحُ الشَّديدُ .
يقالُ : مَحَنَ ( جارِيَتَه ) إذا ( نَكَحَها ) وكذلِكَ مَخنها ومَسَحَها .
( و ) مَحَنَ ( البِئْرَ ) مَحْناً : ( أَخْرَجَ تُرابَها وطِينَها ) ؛ ) عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
( و ) مَحَنَ ( الأدِيمَ : لَيَّنَهُ ) .
( وقالَ أَبو سعيدٍ : مَدَّه حتى وَسَّعَه .
( أَو ) مَحَنَه إذا ( قَشَرَهُ ) ؛ ) نَقَلَهُ الأزْهرِيُّ عن الفَرَّاء ؛ ( كمَحَّنَهُ ) أَي بالتَّشديدِ ، هكذا في النسخِ والصَّوابُ : كمَخَنه بالخاءِ كما هو نَصُّ الفَرَّاء في نوادِرِهِ .
( وامْتَحَنَ القَوْلَ : نَظَرَ فيه ودَبَّرَهُ ) .
( وقيلَ : نَظَرَ إلى ما يَصِيرُ إليه صَيُّورُه .

( و ) قَوْلُه تعالَى : ﴿أُولَئِكَ الذين امْتَحَنَ ( اللَّهُ قُلُوبَهم ) للتَّقْوَى﴾ ، ) أَي ( شَرَحَها ، و ) كأَنَّ مَعْناهُ ( وَسَّعَها ) للتَّقْوى .
وقالَ مُجاهِد : أَي خَلَّصَها .
وقالَ أَبو عُبيدَةَ : أَي صَفَّاها وهَذَّبَها .
وقالَ غيرُهُ : أَي وَطَّأَها وذَلَّلَها .
( والمَحْنُ ) ، بالفتْحِ : ( اللَّيِّنُ من كلِّ شيءٍ ) ؛ ) عن ابنِ الأعْرابيِّ .
( و ) مِن المجازِ : المَحنُ : ( أَنْ تَدْأَبَ يَوْمَكَ أَجْمَعَ في المَشْي أَو غَيْرِهِ .
( والمُحونَةُ : المَحْقُ والبَخْسُ ) ، فَعُولَةٌ من المَحْنِ ، وبه فُسِّر قَوْلُ مُلَيح الهُذَليّ :
وحُبُّ ليلى ولا تَخْشى مَحُونَتَهصَدْعٌ لنَفْسِك ممَّا ليسَ يُنْتَقَدُ وممَّا يُسْتدركُ عليه :
مَحَنَ الفِضَّة : إذا صَفَّاها وخَلَّصَها بالنارِ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( فذلِكَ الشَّهِيدُ المُمْتَحَنُ في جنَّةِ اللَّهِ تحت عَرْشِه ) ، وهو الصَّفيُّ المُهَذَّبُ .
والمُمْتَحَنُ أَيْضاً : المُوَطَّأُ المُذَلَّلُ .
وامْتَحَنَ الذَّهَبَ والفضَّةَ : أَذابَهُما ليَخْتَبرَهُما حتى يَخْلَصَا .
ومَحَنَ السَّوْطَ : لَيَّنَهُ .
وقالَ ابنُ الأعرابيِّ : مَحَنَه بالشَّدِّ والعَدْوِ : وهو التَّلْيينُ بالطَّرْدِ .
وجِلْدٌ مُمْتَحَنٌ : مَقْشورٌ ؛ عن الفَرَّاء .
ومُحِنَ الرَّجُلُ ، بالضمِّ ، فهو مَمْحُونٌ .
وثَوْبٌ مَمْحُونٌ : خَلَقٌ بطُولِ اللُّبْسِ .
ومَحَنْتُ ناقَتِي : جَهدْتُها بالسَّيْرِ .
والمُحونَةُ : العارُ والتَّباعَةُ ؛ وبه فَسَّر ابنُ جنِّي قَوْلَ مُلَيح الهُذَليِّ ؛

قالَ : وهو مُشْتقٌّ مِن المِحْنَةِ ، لأنَّ العارَ أَشَدُّ المِحَنِ ؛ قالَ : ويَجوزُ أَنْ يكونَ مَفْعُلَة من الحيْنِ ، وذلكَ أنَّ العارَ كالقَتْلِ أَو أَشدّ ؛ وقد تقدَّمَتِ الإشارَةُ إليه في حين .
والمَمْحُونُ : المَأْبُونُ ؛ عاميَّةٌ .
( (

##### Türkçe

: ( **مَحَنَهُ** ) yirmi kamçı (vuruşu) (ile), ( **كَمَنَعَهُ** ; onu dövdü.

( ve ) **مَحَنَهُ**: ( onu imtihan etti, **كامْتَحَنَه** gibi ); ve **المَحْنِ**’in aslı: kamçı ile dövmektir; ( isim **المِحْنَةُ**’dir, kesre ile ), çoğulu **المِحَنُ**’dır; o, insanın onunla imtihan edildiği belâdan (olan şey)dir; ondan, yüce Allah’ın keremiyle sığınırız.

Leys dedi: **المِحْنَةُ**; onunla imtihan edilip, sözüyle kalbinin içi bilinsin diye (yapılan) söz gibidir.

Şa‘bî’nin hadisinde: ( **المِحْنَةُ بِدْعَةٌ** ), o, sultanın adamı alıp onu imtihan etmesi ve “şunu şunu yaptın” demesidir; yapmadığını, yahut söylenmesi câiz olmayanı söyleyinceye kadar onunla (uğraşmayı) sürdürür; yani bu sözün bid‘at olduğunu (kasteder).

( ve ) Müfaddal dedi: **مَحَنَ** ( **الثّوْبَ** ) **مَحْناً**: ( onu giydi, nihayet onu eskitti.

( ve ) denir: falana geldi de ona hiçbir şey **مَحَنَهُ** etmedi; yani ona ( **أَعْطاهُ** ) vermedi.

( ve ) **المَحْنُ**: şiddetli cinsel birleşmedir.

Denir: **مَحَنَ** ( **جارِيَتَه** ) onu ( **نَكَحَها** ) ettiğinde; bunun gibi **مَخنها** ve **مَسَحَها**.

( ve ) **مَحَنَ** ( **البِئْرَ** ) **مَحْناً**: ( onun toprağını ve çamurunu çıkardı ); İbnü’l-A‘râbî’den.

( ve ) **مَحَنَ** ( **الأدِيمَ** : onu yumuşattı ).

( Ebû Sa‘îd dedi: onu uzattı, nihayet onu genişletti.

( yahut ) onu **مَحَنَه** ettiğinde ( **قَشَرَهُ** ); ) Ezherî onu Ferrâ’dan nakletti; ( **كمَحَّنَهُ** ) yani şeddeli (olarak); nüshalarda böyledir; doğrusu: Ferrâ’nın **نوادِرِه**’indeki nassı üzere, **بالخاءِ** ile **كمَخَنه** gibidir.

( **وامْتَحَنَ القَوْلَ** : onda baktı ve onu tedbir etti ).

( denildi: onun varacağı şeye, onun varışına baktı.

( ve ) yüce Allah’ın sözü: ﴿**أُولَئِكَ الذين امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهم** للتَّقْوَى﴾ ), yani ( onu şerh etti, ve ) sanki manası ( onu genişletti ) takvâ için.

Mücâhid dedi: yani onu arıttı.

Ebû ‘Ubeyde dedi: yani onu saflaştırdı ve onu arındırdı.

Başkası dedi: yani onu hazırladı ve onu boyun eğdirdi.

( **والمَحْنُ** ), fetha ile: ( her şeyin yumuşağı ); ) İbnü’l-A‘râbî’den.

( ve ) mecazdan: **المَحنُ**: ( yürüyüşte yahut başkasında, gününün tamamında durmadan çalışmandır.

( **والمُحونَةُ**: yok etme ve eksiltme )؛ **فَعُولَةٌ** vezninde, **المَحْنِ**’den; ve onunla, Müleyh el-Hüzelî’nin sözü tefsir edildi:
وحُبُّ ليلى ولا تَخْشى مَحُونَتَهصَدْعٌ لنَفْسِك ممَّا ليسَ يُنْتَقَدُ

Ve üzerinde istidrâk edilen (şey)lerden:
**مَحَنَ الفِضَّة**: onu ateşle saflaştırıp arıttığında; ve ondan hadis: ( فذلِكَ الشَّهِيدُ **المُمْتَحَنُ** في جنَّةِ اللَّهِ تحت عَرْشِه )؛ o, arıtılmış, arındırılmıştır.

**والمُمْتَحَنُ** ayrıca: hazırlanmış, boyun eğdirilmiş (olan)dır.

**وامْتَحَنَ الذَّهَبَ والفضَّةَ**: ikisini eritti; ikisini imtihan etmek için, nihayet ikisi arınıncaya kadar.

**ومَحَنَ السَّوْطَ**: onu yumuşattı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: onu şiddet ve koşturma ile **مَحَنَه** etti: o, kovalamakla yumuşatmadır.

**وجِلْدٌ مُمْتَحَنٌ**: soyulmuş; Ferrâ’dan.

Adam **مُحِنَ** oldu, damme ile; o hâlde o **مَمْحُونٌ**’dur.

Ve elbise **مَمْحُونٌ**: uzun süre giyme ile eskimiş.

**ومَحَنْتُ ناقَتِي**: onu yürüyüşle yordum.

**والمُحونَةُ**: ayıp ve tâbi olma (yükümlülüğü); ve onunla, İbn Cinnî, Müleyh el-Hüzelî’nin sözünü tefsir etti;

Dedi: o, **المِحْنَةِ**’den türemiştir; çünkü ayıp, mihnetlerin en şiddetlisidir; dedi: **الحيْنِ**’den **مَفْعُلَة** olması da câizdir; bu da, ayıbın öldürme gibi yahut daha şiddetli olmasıdır; ona işaret, **حين** maddesinde geçmişti.

**والمَمْحُونُ**: **المَأْبُونُ**; avâmîdir.

( (

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مِحْنَةٌ
مِحْنَةٌ ذ A trial, (S, Msb, K,) or trying affliction: (S:) pl. مِحَنٌ. (Msb.)

مَحُونَةٌ
مَحُونَةٌ محا محونه محونة (not مُحُونَةٌ): see art. حين.

##### Türkçe

مِحْنَةٌ
**مِحْنَةٌ**: bir imtihan, (S, Msb, K,) yahut deneme mahiyetinde bir musibet: (S:) çoğulu **مِحَنٌ**. (Msb.)

مَحُونَةٌ
**مَحُونَةٌ**: **محا** **محونه** **محونة** ( **مُحُونَةٌ** değil): **حين** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَحَنَ
مَحَنَ A ( n. ac. مَحْن 1 ),
a.  Tried, tested.

b.  Wore.

c.  Struck.

d.  Cleaned out ( well ).

e.  see II (a) .

مَحَّنَ
مَحَّنَ II ,
a.  Made supple, softened.

b.  Scraped.

مَاْحَنَ
مَاْحَنَ III
a.  [ coll. ], Tried, vexed; teased, tormented, plagued; contradicted.

اِمْتَحَنَ
اِمْتَحَنَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  [ acc. &  La ], Inclined the heart of.... to.

مَحْن
مَحْن 1 ,
a.  Soft, supple, flexible.

b.  Occupation.

c.  Day's journey.

مِحْنَة
مِحْنَة 2t , ( pl. مِحَن 7 ),
a.  Trial, test.

b.  Fatigue, weariness; suffering; misfortune, affliction.

مُحُوْنَة
مُحُوْنَة 27t ,
a.  Destruction.

اِمْتَحَنَ
N. Ac. اِمْتَحَنَ VIII ,
a.  Trial.

b.  Temptation.

c.  [ coll. ], Examination.

##### Türkçe

**مَحَنَ**
**مَحَنَ** A ( mastar-ı aslî: **مَحْن** 1 ),
a. Denedi, sınadı.

b. Aşındırdı.

c. Vurdu.

d. (Kuyuyu) temizledi (içini boşalttı).

e. II (a)’ya bak.

**مَحَّنَ**
**مَحَّنَ** II ,
a. Yumuşak yaptı, yumuşattı.

b. Kazıdı.

**مَاْحَنَ**
**مَاْحَنَ** III
a. [topluluk adı], Denedi, bezdirdi; takıldı, işkence etti, eziyet etti, musallat oldu; çelişti.

**اِمْتَحَنَ**
**اِمْتَحَنَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

b. [mef‘ûl ile & **لِ** ile], …’in kalbini …’e meylettirdi.

**مَحْن**
**مَحْن** 1 ,
a. Yumuşak, esnek, bükülebilir.

b. Meşguliyet.

c. Bir günlük yolculuk.

**مِحْنَة**
**مِحْنَة** 2t , (çoğulu: **مِحَن** 7 ),
a. Deneme, sınama.

b. Yorgunluk, bitkinlik; ıstırap; musibet, belâ.

**مُحُوْنَة**
**مُحُوْنَة** 27t ,
a. Helâk, yok oluş.

**اِمْتَحَنَ**
Mastar-ı aslî: **اِمْتَحَنَ** VIII ,
a. Deneme.

b. Fitne (imtihan).

c. [topluluk adı], İmtihan, sınav.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

محن
مَحَنَ - يَمْحَنُ - امْتَحَنَ - يَمْتَحِنُ
مَحَنَ - يَمْحَنُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يعرضه لشدة وضغط، نقسي أو مادي، ليتبين حقيقته وجودته وقوته
مَحَنَ - يَمْحَنُ + كائن + كائناً + لأمر: يمتحنه لأجل بيان حقيقته تجاه هذا الأمر
﴿أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى﴾
امْتَحَنَ - يَمْتَحِنُ + كائن + كائناً: على وزن " افتعل من " مَحَنَ - يَمْحَنُ ": طلب وسعى أن يمحن كائناً بشكل ذاتي: وضعه بحالة " يَمْحَنُ " فيها نفسه بنفسه: اختبره بحرمانه من أشياء يرغبها
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تعريض كائن أو شيء لشدة وجهد لاختباره وفحصه واستخلاص الجيد وفرزه وتصنيفه "، وهي:
فَتَنَ - يَفْتِنُ، بَلا - يَبْلوْ، مَحَصَ - يَمْحَصُ، مَحَنَ - يَمْحُنً، كَالَ - يَكِيْلُ، وَزَنَ - يَزِنُ
امتحن
 	﴿إن الذين يغضون أصواتهم عند رسول الله أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى لهم مغفرة وأجر عظيم(3)﴾ الحجرات ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا جاءكم المؤمنات مهاجرات فامتحنوهن الله أعلم بإيمانهن فإن علمتموهن مؤمنات فلا ترجعوهن إلى الكفار لا هن حل لهم ولا هم يحلون لهن وآتوهم ما أنفقوا ولا جناح عليكم أن تنكحوهن إذا آتيتموهن أجورهن ولا تمسكوا بعصم الكوافر واسألوا ما أنفقتم وليسألوا ما أنفقوا ذلكم حكم الله يحكم بينكم والله عليم حكيم(10)﴾ الممتحنة
مختار الصحاح
● [محن] م ح ن: المِحْنَةُ واحدة المِحَنِ التي يمتحن بها الإنسان من يليه و مَحَنَهُ من باب قطع و امْتَحَنَهُ اختبره والاسم المِحْنَةُ
الراغب
محن
- المحن والامتحان نحو الابتلاء، نحو قوله تعالى: }فامتحنوهن﴿[الممتحنة/ 10] وقد تقدم الكلام في الابتلاء. قال تعالى:﴾أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى﴿[الحجرات/3]، وذلك نحو:﴾وليبلي المؤمنين منه بلاء حسنا﴿[الأنفال /17] وذلك نحو قوله:﴾إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس{ الآية [الأحزاب/ 33].
ملخص اللسان:
1.     محن: المِحْنة: الخِبْرة، وقد امتَحنه. وامتَحن القولَ: نظر فه ودَبَّره
2.    الشهيد المُمْتحَن هو المُصفَّى المُهذَّب المخلَّصُ من مَحَنتُ الفضةَ إِذا صفيتها وخلصتها بالنار ،وامتَحَنتُ الذهب والفضة إِذا أَذبتهما لتختبرهما حتى خَلَّصْتَ الذهب والفضة،
3.     امتَحَنَ اللهُ قلوبَهم، قال: خَلَّصَ اللهُ قلوبهم،امتَحنَ اللهُ قلوبهم صَفَّاها وهَذَّبها،المُمْتحَنُ المُوَطَّأُ المُذَلَّلُ،
4.     وقيل: معنى قوله أُولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى شَرَحَ اللهُ قلوبهم، كأَنَّ معناه وَسَّع الله قلوبَهم للتقوى.
5.     ومَحَنْتُه وامتَحْنتُه: بمنزلة خَبَرْتُه واختبرته وبَلَوْتُه وابتَلَيْتُه.
6.     وأَصل المَحْنِ: الضَّرْبُ بالسَّوْط. والاسم المِحْنة،المِحْنة معنى الكلام الذي يُمتحَنُ به ليعرف بكلامه ضمير قلبه، تقول امتحَنْتُه، وامتَحنْتُ الكلمة أَي نظرت إِلى ما يَصِيرُ إِليه صَيُّورُها.
7.     والمَحْنُ: النكاح الشديد. يقال: مَحَنها ومَخَنها ومسَحَها إِذا نكحها.
8.     ومَحَنه عشرين سَوْطاً: ضربه. ومحن السَّوْطَ: لَيَّنَه. المُفَضَّلُ:
9.     مَحَنْتُ الثوبَ مَحْناً إِذا لبسته حتى تُخْلِقه. ابن الأَعرابي:
10.                         مَحَنْته بالشَّدِّ والعَدْو وهو التليين بالطَّرْد،
11.                         والمُمْتحَن والمُمَحَّص واحد
لسان العرب
● -    محن: المِحْنة: الخِبْرة، وقد امتَحنه. وامتَحن القولَ: نظر فه   ودَبَّره. التهذيب: إِن عُتْبة بن عبدٍ السُّلَمي، وكان من أَصحاب سيدنا رسول   الله، صلى الله عليه وسلم، حَدَّث أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال:   القَتْلى ثلاثة، رجل مؤمن جاهَدَ بنفسه وماله في سبيل الله حتى إِذا لقي   العَدُوَّ قاتَلَهم حتى يُقْتَل، فذلك الشهيد المُمْتَحَن في جنة الله   تحت عرشه   (* قوله «في جنة الله تحت عرشه» الذي في نسخة التهذيب: في خيمة   الله). لا يَفْضُله النبيون إِلا بدرجة النبوَّة؛ قال شمر: قوله فذلك   الشهيد المُمْتحَن هو المُصفَّى المُهذَّب المخلَّصُ من مَحَنتُ الفضةَ إِذا   صفيتها وخلصتها بالنار. وروي عن مجاهد في قوله تعالى: أُولئك الذين   امتَحَنَ اللهُ قلوبَهم، قال: خَلَّصَ اللهُ قلوبهم، وقال أَبو عبيدة: امتَحنَ   اللهُ قلوبهم صَفَّاها وهَذَّبها، وقال غيره: المُمْتحَنُ المُوَطَّأُ   المُذَلَّلُ، وقيل: معنى قوله أُولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى   شَرَحَ اللهُ قلوبهم، كأَنَّ معناه وَسَّع الله قلوبَهم للتقوى. ومَحَنْتُه   وامتَحْنتُه: بمنزلة خَبَرْتُه واختبرته وبَلَوْتُه وابتَلَيْتُه. وأَصل   المَحْنِ: الضَّرْبُ بالسَّوْط. وامتَحَنتُ الذهب والفضة إِذا أَذبتهما   لتختبرهما حتى خَلَّصْتَ الذهب والفضة، والاسم المِحْنة. والمَحْنُ:   العطية. وأَتيتُ فلاناً فما مَحَنَني شيئاً أَي ما أَعطاني. والمِحْنة: واحدة   المِحَنِ التي يُمتَحَنُ بها الإِنسانُ من بلية، نستجير بكرم الله منها.   وفي حديث الشَّعْبي: المِحْنة بِدْعَة، هي أَن يأْخذ السلطانُ الرجلَ   فيَمْتحِنه ويقول: فعلت كذا وفعلت كذا، فلا يزال به حتى يقول ما لم يفعله   أَو ما لا يجوز قوله، يعني أَن هذا القول بدعة؛ وقولُ مُليح الهُذَليِّ:   وحُبُّ ليلى، ولا تَخْشى مَحُونتَه،   صَدْعٌ لنَفْسِكَ مما ليس يُنْتقَدُ   قال ابن جني: مَحُونته عاره وتِباعَتُه، يجوز أَن يكون مشتقّاً من   المِحْنَة لأَن العارَ من أَشدِّ المِحْن، ويجوز أَن يكون مَفْعُلة من   الحَيْنِ، وذلك أَن العار كالقتل أَو أَشد. الليث: المِحْنة معنى الكلام الذي   يُمتحَنُ به ليعرف بكلامه ضمير قلبه، تقول امتحَنْتُه، وامتَحنْتُ الكلمة   أَي نظرت إِلى ما يَصِيرُ إِليه صَيُّورُها.   والمَحْنُ: النكاح الشديد. يقال: مَحَنها ومَخَنها ومسَحَها إِذا نكحها.   ومَحَنه عشرين سَوْطاً: ضربه. ومحن السَّوْطَ: لَيَّنَه. المُفَضَّلُ:   مَحَنْتُ الثوبَ مَحْناً إِذا لبسته حتى تُخْلِقه. ابن الأَعرابي:   مَحَنْته بالشَّدِّ والعَدْو وهو التليين بالطَّرْد، والمُمْتحَن والمُمَحَّص   واحد. أَبو سعيد: مَحَنْتُ الأَديم مَحْناً إِذا مددته حتى توسعه. ابن   الأَعرابي: المَحْنُ اللَّيِّنُ من كل شيء. ومَحْنت البئر مَحْناً إِذا   أَخرجت تُرابها وطينها. الأَزهري عن الفراء: يقال مَحَنْتُه ومخنتُه، بالحاء   والخاء، ومحجْتُه ونقَجته ونقَخته وجَلَهْته وجَحَشته ومَشَنْته   وعَرَمْتُه وحسَفته وحسَلْته وخسَلْته ولَتَحْتُه كله بمعنى قَشَرْتُه. وجلد   مُمتحَنٌ: مَقْشُور، والله أَعلم.
المقاييس في اللغة
(محن) الميم والحاء والنون كلماتٌ ثلاثُ على غير قياس.
الأولى المَحْن: الاختبار. ومَحَنَه وامتحنه.
والثانية: أتيتُه فما مَحَنني شيئاً، أي ما أعطانيه.
والثالثة مَحَنه سَوطاً: ضربَه.
القاموس المحيط:
مَحَنَهُ، كمَنَعَهُ ضَرَبَهُ، واخْتَبَرَهُ، كامْتَحَنَه، والاسمُ المِحْنَةُ، بالكسر، و الثَّوْبَ لَبِسَهُ حتى أخْلَقَهُ، وأعْطَاهُ، و جارِيَتَهُ نَكَحَها، و البِئْرَ أخْرَجَ تُرابَها وطِينَها، و الْأَديمَ لَيَّنَهُ، أَو قَشَرَهُ، كمَحَّنَهُ. وامْتَحَنَ القَوْلَ نَظَرَ فيه ودَبَّرَهُ، و اللّهُ قُلُوبَهُمْ شَرَحَها، وَوَسَّعَها.
والمَحْنُ: اللَّيِّنُ من كلِّ شيءٍ، وأنْ تَدْأَبَ يَوْمَكَ أجْمَعَ في المَشْي أَو غَيْرِه. والمُحونَةُ: المَحْقُ، والبَخْسُ.
تاج العروس:
( محنه ) عشرين سوطا ( كمنعه ضربه و ) محنه ( اختبره كامتحنه ) وأصل المحن الضرب بالسوط ( والاسم المنحة بالكسر ) والجمع المحن وهى التى يمتحن بها الانسان من بلية تستجير بكرم الله تعالى منها وقال الليث المحنة مثل الكلام الذى يمتحن به ليعرف بكلامه ضمير قلبه وفي حديث الشعبى المحنة بدعة هي أن يأخذ السلطان الرجل فيمتحنه ويقول فعلت كذا وكذا فلا يزال به حتى يقول ما لم يفعله أو ما لا يجوز قوله يعنى ان هذا القول بدعة ( و ) قال المفضل محن ( الثوب ) محنا ( لبسه حتى أخلقه و ) يقال أتى فلانا ما محنه شيأ أي ما ( أعطاه و ) المحن النكاح الشديد يقال محن ( جاريته ) إذا ( نكحها ) وكذلك محنها أو مسحها ( و ) محن ( البئر ) محنا ( أخرج ترابها وطينها ) عن ابن الاعرابي ( و ) محن ( الاديم لينه ) وقال أبو
سعيد مده حتى وسعه ( أو ) محنه إذا ( قشره ) نقله الازهرى عن الفراء ( كمعنه ) أي بالتشديد هكذا في النسخ والصواب كمغنه بالحاء كما هو نص الفراء في نوادره ( وامتحن القول نظر فيه ودبره ) وقيل نظر الى ما يصير إليه صيوره ( و ) قوله تعالى أولئك الذين امتحن ( الله قلوبهم ) للتقوى أي ( شرحها و ) كأن معناه ( وسعها ) للتقوى وقال مجاهد أي خلصها وقال أبو عبيدة أي صفاها وهذبها وقال غيره أي وطأها وذللها ( والمحن ) بالفتح ( اللين من كل شئ ) عن ابن الاعرابي ( و ) من المجاز المحن ( أن تدأب يومك أجمع في المشى أو غيره والمحونة المحق والنجس ) فعولة من المحن به فسر قول ملج الهذلى وحب ليلى ولا تخشى محونته * صدع لنفسك مما ليس ينتقد * ومما يستدرك عليه محن الفضة إذا صفارها وخلصها بالنار ومنه الحديث فذلك الشهيد الممتحن في جنة الله تحت عرشه وهو الصفى المهذب والممتحن أيضا الموطا المذلل وامتحن الذهب والفضة أذابهما ليختبرهما حتى يخلصا ومحن السوط لينه وقال ابن الاعرابي محنه بالشد وانعدو وهو التليين بالطرد وجلد ممتحن مقشور عن الفراء ومحن الرجل بالضم فهو ممعون وثوب ممعون خلق بطول اللبس ومحنت ناقتي جهدتها بالسير والمحونة العار والتباعة ويه فسر ابن جنى قول مليح الهذلى قال وهو مشتق من المحنة لان العار أشد المحن قال ويجوز أن يكون مفعلة من الحين وذلك ان العار كالقتل أو أشد وقد تقدمت الاشارة إليه في ح ى ن

##### Türkçe

محن
**مَحَنَ** - **يَمْحَنُ** - **امْتَحَنَ** - **يَمْتَحِنُ**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 21:52 yazar: Administrator
**مَحَنَ** - **يَمْحَنُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onun hakikatini, kalitesini ve gücünü ortaya çıkarmak için onu (psikolojik veya maddî) bir şiddete ve baskıya maruz bırakır.
**مَحَنَ** - **يَمْحَنُ** + bir varlık + bir varlığı + bir iş için: bu iş karşısında hakikatini açıklamak amacıyla onu imtihan eder.
﴿Takvâ için Allah’ın kalplerini imtihan ettiği kimseler işte onlardır﴾

**امْتَحَنَ** - **يَمْتَحِنُ** + bir varlık + bir varlığı: “ **مَحَنَ** - **يَمْحَنُ** ”dan “افتعل” vezninde: bir varlığı öznel bir biçimde **يَمْحَنُ** etmeyi talep etti ve buna çalıştı: onu, kendisini kendi kendine **يَمْحَنُ** ettiği bir hâle koydu: arzuladığı şeylerden onu mahrum ederek onu sınadı.
Ve lafız, “bir varlığı veya bir şeyi, onu denemek ve incelemek ve iyiyi çıkarıp ayırmak ve tasnif etmek için bir şiddete ve çabaya maruz bırakma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَتَنَ** - **يَفْتِنُ**، **بَلا** - **يَبْلوْ**، **مَحَصَ** - **يَمْحَصُ**، **مَحَنَ** - **يَمْحُنً**، **كَالَ** - **يَكِيْلُ**، **وَزَنَ** - **يَزِنُ**

imtihan etti
 	﴿Şüphesiz, Allah’ın Elçisi yanında seslerini kısanlar; işte onlar, Allah’ın kalplerini takvâ için imtihan ettiği kimselerdir; onlar için bir bağışlanma ve büyük bir ecir vardır (3)﴾ الحجرات ﴿Ey iman edenler! Size mümin kadınlar hicret etmiş olarak geldiğinde onları imtihan edin; Allah onların imanlarını daha iyi bilir; eğer onları müminler olarak bilirseniz onları kâfirlere geri döndürmeyin; ne onlar bunlara helâldir ne de bunlar onlara helâl olurlar; onların harcadıklarını onlara verin; ücretlerini kendilerine verdiğinizde onlarla nikâhlanmanızda size bir günah yoktur; kâfir kadınların bağlarını tutmayın; sizin harcadıklarınızı isteyin, onlar da harcadıklarını istesinler; bu, Allah’ın hükmüdür; aranızda hükmeder; Allah bilendir, hikmet sahibidir (10)﴾ الممتحنة

مختار الصحاح
● [**محن**] م ح ن: **المِحْنَةُ**: **المِحَنِ**’in bir tanesidir; insanın, kendisine yakın olanı onunla imtihan ettiği (şey)dir. Ve onu **مَحَنَهُ** “قطع” bâbındandır. Ve onu **امْتَحَنَهُ**: onu sınadı. İsim: **المِحْنَةُ**’dir.

الراغب
محن
- **المحن** ve **الامتحان**, **الابتلاء** gibidir; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: }**فامتحنوهن**﴿[الممتحنة/ 10]. Ve **الابتلاء** hakkında söz daha önce geçti. Yüce Allah dedi:﴾**أولئك الذين امتحن الله قلوبهم للتقوى**﴿[الحجرات/3]; bu da şu gibidir:﴾**وليبلي المؤمنين منه بلاء حسنا**﴿[الأنفال /17]; bu da şu sözü gibidir:﴾**إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس**{ âyet [الأحزاب/ 33].

ملخص اللسان:
1.     **محن**: **المِحْنة**: tecrübe; ve onu **امتَحنه**. Ve sözü **امتَحن القولَ**: ona baktı ve onu tedbir etti.
2.    **المُمْتحَن** şehit, arıtılmış, terbiye edilmiş, arındırılmış olandır; “gümüşü **مَحَنتُ الفضةَ**” yani onu ateşle arıtıp saflaştırdığımda. Ve altın ile gümüşü **امتَحَنتُ الذهب والفضة**: ikisini erittim; onları sınamak için; nihayet altın ve gümüşü arındırıp saflaştırdın.
3.     Allah onların kalplerini **امتَحَنَ اللهُ قلوبَهم**; dedi: Allah onların kalplerini arındırdı; Allah onların kalplerini **امتَحَنَ اللهُ قلوبهم**: onları saflaştırdı ve terbiye etti; **المُمْتحَنُ**: alıştırılmış, boyun eğdirilmiş olandır.
4.     Ve denildi: “Takvâ için Allah’ın kalplerini imtihan ettiği kimseler” sözünün manası: Allah onların kalplerini şerh etti; sanki manası: Allah onların kalplerini takvâ için genişletti.
5.     Onu **مَحَنْتُه** ve onu **امتَحْنتُه**: onu **خَبَرْتُه** ve onu **اختبرته** ve onu **بَلَوْتُه** ve onu **ابتَلَيْتُه** mesabesindedir.
6.     **المَحْنِ**’in aslı: kamçıyla vurmaktır. İsim: **المِحْنة**. **المِحْنة**: kişinin konuşmasıyla kalbinin içini bilmek için onunla imtihan edildiği sözün manasıdır; “onu **امتحَنْتُه**” dersin. Ve kelimeyi **امتَحنْتُ الكلمة**: yani onun dönüşünün nereye varacağına baktım.
7.     **المَحْنُ**: şiddetli cinsel birleşme. “Onu **مَحَنها** ve **مَخَنها** ve **مسَحَها**” denir; onu nikâhladığında.
8.     Ona yirmi kamçı **مَحَنه عشرين سَوْطاً**: onu dövdü. Ve kamçıyı **محن السَّوْطَ**: onu yumuşattı. **المُفَضَّلُ**:
9.     Elbiseyi **مَحَنْتُ الثوبَ** **مَحْناً**: onu giydim; nihayet onu eskittim. **ابن الأَعرابي**:
10.                         Onu şiddet ve koşu ile **مَحَنْته بالشَّدِّ والعَدْو**; bu, kovalamayla yumuşatmadır.
11.                         Ve **المُمْتحَن** ile **المُمَحَّص** birdir.

لسان العرب
● -    **محن**: **المِحْنة**: tecrübe; ve onu **امتَحنه**. Ve sözü **امتَحن القولَ**: ona baktı ve onu tedbir etti. **التهذيب**: **عُتْبة بن عبدٍ السُّلَمي**’nin—ve o, Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ashabındandı—şöyle rivayet ettiği anlatıldı: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: Ölüler üçtür: bir mümin adam; canı ve malıyla Allah yolunda cihad eder; nihayet düşmanla karşılaştığında onlarla savaşır; ta ki öldürülünceye kadar; işte o, Allah’ın cennetinde arşının altında **المُمْتَحَن** şehittir. (* “Allah’ın cennetinde arşının altında” sözü, تهذيب nüshasında: Allah’ın çadırında.) Peygamberler onu, nübüvvet derecesi dışında, geçemez. Şemmer dedi: “İşte o **المُمْتحَن** şehittir” sözü: arıtılmış, terbiye edilmiş, arındırılmış olandır; “gümüşü **مَحَنتُ الفضةَ**” yani onu ateşle arıtıp saflaştırdığımda. Ve Mücâhid’den, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında rivayet edildi: “Allah onların kalplerini **امتَحَنَ اللهُ قلوبَهم**”; dedi: Allah onların kalplerini arındırdı. Ve Ebû Ubeyde dedi: Allah onların kalplerini **امتَحنَ اللهُ قلوبهم**: onları saflaştırdı ve terbiye etti. Ve başkası dedi: **المُمْتحَنُ**: alıştırılmış, boyun eğdirilmiş olandır. Ve denildi: “Takvâ için Allah’ın kalplerini imtihan ettiği kimseler” sözünün manası: Allah onların kalplerini şerh etti; sanki manası: Allah onların kalplerini takvâ için genişletti. Onu **مَحَنْتُه** ve onu **امتَحْنتُه**: onu **خَبَرْتُه** ve onu **اختبرته** ve onu **بَلَوْتُه** ve onu **ابتَلَيْتُه** mesabesindedir. **المَحْنِ**’in aslı: kamçıyla vurmaktır. Ve altın ile gümüşü **امتَحَنتُ الذهب والفضة**: ikisini erittim; onları sınamak için; nihayet altın ve gümüşü arındırıp saflaştırdın. İsim: **المِحْنة**. Ve **المَحْنُ**: عطية (bağış). “Falana geldim de bana hiçbir şey **مَحَنَني**” yani bana vermedi. Ve **المِحْنة**: insanın bir belâdan onunla imtihan edildiği **المِحَنِ**’in bir tanesidir; Allah’ın kereminden ondan sığınırız. Ve **الشَّعْبي** hadîsinde: **المِحْنة** bid’attir; o, sultanın adamı alıp onu imtihan etmesi ve “şunu yaptın, bunu yaptın” demesidir; onu, yapmadığı şeyi yahut söylemesi câiz olmayan şeyi söyleyinceye kadar bırakmaz; yani bu sözün bid’at olduğunu kasteder. Ve **مُليح الهُذَليِّ**’nin sözü:
   Ve Leylâ’nın sevgisi; onun **مَحُونتَه**’sinden korkma;
   Kendin için, tenkit edilmeyen şeyden bir yarılmadır.
   İbn Cinnî dedi: onun **مَحُونته**’si onun ayıbı ve peşine düşen sorumluluğudur; **المِحْنَة**’den türemiş olması câizdir; çünkü ayıp, **المِحْن**’in en şiddetlilerindendir. Ve **الحَيْنِ**’den **مَفْعُلة** olması da câizdir; çünkü ayıp, öldürme gibi yahut daha şiddetlidir. **الليث**: **المِحْنة**: kişinin konuşmasıyla kalbinin içini bilmek için onunla imtihan edildiği sözün manasıdır; “onu **امتحَنْتُه**” dersin. Ve kelimeyi **امتَحنْتُ الكلمة**: yani onun dönüşünün nereye varacağına baktım. Ve **المَحْنُ**: şiddetli cinsel birleşme. “Onu **مَحَنها** ve **مَخَنها** ve **مسَحَها**” denir; onu nikâhladığında. Ona yirmi kamçı **مَحَنه عشرين سَوْطاً**: onu dövdü. Ve kamçıyı **محن السَّوْطَ**: onu yumuşattı. **المُفَضَّلُ**: elbiseyi **مَحَنْتُ الثوبَ** **مَحْناً**: onu giydim; nihayet onu eskittim. **ابن الأَعرابي**: onu şiddet ve koşu ile **مَحَنْته بالشَّدِّ والعَدْو**; bu, kovalamayla yumuşatmadır. Ve **المُمْتحَن** ile **المُمَحَّص** birdir. Ebû Saîd: deriyi **مَحَنْتُ الأَديم** **مَحْناً**: onu uzattım; nihayet onu genişlettim. İbnü’l-A‘râbî: **المَحْنُ** her şeyden yumuşak olandır. Ve kuyuyu **مَحْنت البئر** **مَحْناً**: toprağını ve çamurunu çıkardığında. Ezherî, Ferrâ’dan: “Onu **مَحَنْتُه** ve **مخنتُه**” denir; **الحاء** ve **الخاء** ile; ve “onu **محجْتُه** ve **نقَجته** ve **نقَخته** ve **جَلَهْته** ve **جَحَشته** ve **مَشَنْته** ve **عَرَمْتُه** ve **حسَفته** ve **حسَلْته** ve **خسَلْته** ve **لَتَحْتُه**”; hepsi “onu **قَشَرْتُه** (soydum)” manasındadır. Ve **جلد مُمتحَنٌ**: soyulmuş. Allah daha iyi bilir.

المقاييس في اللغة
(**محن**) **الميم** ve **الحاء** ve **النون**, قياس dışı üç kelimedir.
Birincisi: **المَحْن**: sınama. Onu **مَحَنَه** ve onu **امتحنه**.
İkincisi: “Ona geldim de bana hiçbir şey **مَحَنني**” yani bana onu vermedi.
Üçüncüsü: ona bir kamçı **مَحَنه سَوطاً**: onu dövdü.

القاموس المحيط:
Onu **مَحَنَهُ**—**مَنَعَهُ** gibi—onu dövdü; ve onu sınadı; onu **امْتَحَنَه** gibi. İsim: **المِحْنَةُ**’dir, kesre ile. Ve elbiseyi: onu giydi; nihayet onu eskitti. Ve ona verdi. Ve câriyesini: onunla nikâhlandı. Ve kuyuyu: toprağını ve çamurunu çıkardı. Ve deriyi: onu yumuşattı; yahut onu soydu; onu **مَحَّنَهُ** gibi. Ve sözü **امْتَحَنَ القَوْلَ**: ona baktı ve onu tedbir etti. Ve Allah onların kalplerini: onu şerh etti ve onu genişletti.
Ve **المَحْنُ**: her şeyden yumuşak olan; ve yürüyüşte yahut başka bir şeyde gününün tamamında durmaksızın çalışmandır. Ve **المُحونَةُ**: yok etme, ve eksiltme.

تاج العروس:
( **محنه** ) yirmi kamçı ( **كمنعه**: onu dövdü; ve ) onu **محنه** ( onu sınadı; onu **امتحنه** gibi ). Ve **المحن**’in aslı: kamçıyla vurmaktır. (İsim: **المنحة** kesre ile) ve çoğulu **المحن**’dir; ve o, insanın bir belâdan onunla imtihan edildiği şeydir; Allah Teâlâ’nın kereminden ondan sığınırız. Lays dedi: **المحنة**, kişinin konuşmasıyla kalbinin içini bilmek için onunla imtihan edildiği söz gibidir. Ve **الشعبى** hadîsinde: **المحنة** bid’attir; o, sultanın adamı alıp onu imtihan etmesi ve “şunu yaptın, bunu yaptın” demesidir; onu, yapmadığı şeyi yahut söylemesi câiz olmayan şeyi söyleyinceye kadar bırakmaz; yani bu sözün bid’at olduğunu kasteder. (Ve) **المفضل** dedi: elbiseyi **محن** **الثوب** **محنا**: onu giydi; nihayet onu eskitti. Ve denir: falana geldi; ona hiçbir şey **ما محنه شيأ** yani ona (onu) vermedi. Ve **المحن**: şiddetli cinsel birleşmedir; “câriyesini **محن**” denir; (onu) nikâhladığında; ve aynı şekilde “onu **محنها** yahut **مسحها**”. (Ve) kuyuyu **محن** **البئر** **محنا**: toprağını ve çamurunu çıkardı; İbnü’l-A‘râbî’den. (Ve) deriyi **محن**: onu yumuşattı; Ebû Saîd dedi: onu uzattı; nihayet onu genişletti. (Yahut) onu **محنه**: (onu) soyduğunda; Ezherî’nin Ferrâ’dan nakli. ( **كمعنه** ) yani şeddeli; nüshalarda böyle; doğrusu Ferrâ’nın نوادر’inde olduğu üzere **كمغنه** **بالحاء**’dır. (Ve sözü **امتحن القول**: ona baktı ve onu tedbir etti) ve denildi: onun dönüşünün nereye varacağına baktı. (Ve) Yüce Allah’ın sözü: “Takvâ için Allah’ın kalplerini imtihan ettiği kimseler” yani (onu) şerh etti; ve sanki manası: (onu) takvâ için genişletti. Mücâhid dedi: yani onu arındırdı. Ebû Ubeyde dedi: yani onu saflaştırdı ve terbiye etti. Başkası dedi: yani onu alıştırdı ve boyun eğdirdi. (Ve **المحن**) fetha ile: (her şeyden) yumuşak olan; İbnü’l-A‘râbî’den. (Ve) mecazdan: **المحن**: yürüyüşte yahut başka bir şeyde gününün tamamında durmaksızın çalışmandır. Ve **المحونة**: yok etme ve pislik; “فعولة” vezninde, onunla **المحن**’den. **ملج الهذلى**’nin sözünü böyle tefsir etti: “Ve Leylâ’nın sevgisi; onun **محونته**’sinden korkma * Kendin için, tenkit edilmeyen şeyden bir yarılmadır.” Ve buna ek olarak: gümüşü **محن الفضة**: onu ateşle saflaştırıp arındırdığında; ve ondan hadîs: “İşte o, Allah’ın cennetinde arşının altında **الممتحن** şehittir”; o, saflaştırılmış, terbiye edilmiş olandır. Ve **الممتحن** ayrıca: alıştırılmış, boyun eğdirilmiş olandır. Ve altın ile gümüşü **امتحن الذهب والفضة**: ikisini eritti; onları sınamak için; nihayet ikisi arınsın diye. Ve kamçıyı **محن السوط**: onu yumuşattı. İbnü’l-A‘râbî dedi: onu şiddet ve koşu ile **محنه بالشد وانعدو**; bu, kovalamayla yumuşatmadır. Ve **جلد ممتحن**: soyulmuş; Ferrâ’dan. Ve adam **محن الرجل** damme ile; o, **ممعون**’dur. Ve elbise **ممعون**: uzun giyimle eskimiş. Ve deveyi **محنت ناقتي**: onu yürüyüşle yordum. Ve **المحونة**: ayıp ve peşine düşen sorumluluk; İbn Cinnî, **مليح الهذلى**’nin sözünü böyle tefsir etti; dedi ki: o, **المحنة**’den türemiştir; çünkü ayıp, **المحن**’in en şiddetlisidir. Dedi: ve **الحين**’den **مفعلة** olması da câizdir; çünkü ayıp, öldürme gibi yahut daha şiddetlidir. Ve buna, **ح ى ن**’de daha önce işaret geçti.
