# محو — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AD%D9%88/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [محو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%88.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: محو

باب الحاء والميم و واي معهما
ح م و، ح م ي، ح و م، م ح و، و ح م، م ي ح مستعملات
حمو:
حمى: الحَمْوُ: أبو الزّوج، وأخو الزّوج، وكلّ من ولي الزّوج من ذي قرابته. فهم أحماء المرأة. وأمّ زوجها: حماتُها.
وفي الحَمْوِ ثلاثُ لُغاتٍ؛ حماها مثل عصاها، وحموها مثل أبوها، وحَمْؤُها- مقصورٌ مهموزٌ- مثل كمؤها. وتقول العرب: حمأة حامية وكنَّة كاوية. وتقول: هذا حموكِ، ومَرَرْتُ بحميكِ ورأيتُ حماكِ، مخفّف بلا همزٍ، والهمزُ لغة رديئة. وقال الشّاعر في رجل طلّق امرأته فتزوّجها أخوه:
لقد أصبحت أسماءُ حِجْراً مُحَرَّما		وأصبحتُ من أدنَى حُمُوَّتها حَمَا
أي: أصبحت أخا زوجها بعدما كنت زوجها.
وأّمّا بالهمز فتقول: هذا حَمْؤُكِ، ورأيت حَمْأَكِ، ومررت بحَمْئِكِ- مخفف مهموز.
والحَمَاُة: لَحْمَةٌ مُنْتَبِرة في باطِن السّاق.
والحَمَأ: الطّينُ الأسود المُنْتن. وفي التنزيل: من حَمَأٍ مسنون والمسنون: المصبوب. ويُسَمَّى الطين الذي نبث من النّهر: الحَمْأَة. وقول الله عزّ وجلّ: تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئة أي: ذات حَمْأَة.
والحِمَى- مقصور: موضع فيه كَلَأٌ يُحْمَى من النّاس أن يُرْعَى.
وحَمَيْتُ القومَ حِمايةً ومَحْمِيَةً. وكلّ شيءٍ دفعتَ عنه فقد حَمَيْتَهُ.
وحَمِيتُ من هذا الشّيء أَحْمَى منه حَمِيَّةً، أي: أَنِفْتُ أَنَفاً وغضباً. ومشى في حَمِيَّتِهِ أي: في حَمْلَتِهِ. وإنّه لَرجلٌ حَمِيٌّ: لا يَحْتمِلُ الضَّيْمَ، ومنه يُقال: حَمِيّ الأَنْفِ. قال:
متى تجمعِ القلبَ الذكيَّ وصارماً		وأَنْفاً حَمِيّاً تَجتنْبكَ المَـظَـالِـمُ
وحَمَيْتُ المريضَ حِمْيَةً: مَنَعْتُه أكْلَ ما يَضُرُّه. وآحْتَمَى المريضُ احتماءً.
وآحْتَمَى في الحرب إذا حَمَى نفسَه.
وحَمِيَ الفَرَسُ. إذا سَخَنُ َوعَرِق، يَحْمَى حَمْياً وحَمَى الشّدُّ مثلَه والواحد منه: حمْيٌ، والجميع: أحماءٌ، كما قال طرفة:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَرِعَتْ		طار من أَحْمائِها شَدُّ الأُزُرْ
وحَمِيَ الشيءُ يَحْمَى حَمْياً إذا سَخُنَ والحامِيَةُ: الحارّة.
وأَحْمَيْتُ الحديدَ إحماءً. وتقول: إنّ هذا الذَّهَبَ والفِضَّةَ ونحوهما لَحَسَنُ الحَماءِ- ممدود- أي: خرج من الحَماءِ حَسَناً.
والحامية: الرّجل يَحْمِي أصحابَه في الحَرْب. وتقول: هو على حامِيَةِ القَوْم، أي: آخر من يَحْمِيهم في مُضيِهِّم وآنهزامهم.
والحاميةُ أيضاً: جماعة يحمون أَنْفُسَهم، كما قال لبيد:
ومعي حاميةٌ من جَعْفَـرٍ		كلّ يوم نبتلي ما في الخِلَلْ
والحامِيةُ: الحجارة يُطْوَى بها البئر. قال:
كأنّ دَلْوَيَّ تَـقَـلَّـبـانِ		بين حَوامي الطَّيِّ أَرْنبانِ
والحُمَّةُ عند العامّة: إبْرَةُ العَقْرب والزُّنبور ونحوهما. وإنّما الحُمَةُ سُمُّ كلّ شيء يَلْدَغُ أو يَلْسَعُ.
والحُمَيّا: بُلُوغُ الخَمْرِ من شاربها.
واحْمَوْمَى الشّيءُ فهو مُحْمَوْمٍ، واحمَوْمَى اللّيلُ والسّحابُ، وذلك من السّواد. ومنهم من يهمزُ.
حوم:
الحَوْم: القطيع الضَّخْمُ من الإِبل. قال رؤبة:
ونَعَماً حَوْماً بها مُؤَبَّلا
والحَوْمةُ: أكثرُ مَوْضِعٍ في البحْرِ ماءً، وأَغْمَرُه. وكذلك في الحَوْض.
وحَوْمةُ المَوْتِ: شِدّتُهُ وعَلَزُهُ.
والحَوَمانُ: دَوَمانُ الطَّيْر وطَيَرانُهُ يَدومُ ويَحومُ حول كلّ شيء. والحَوَمان: نباتٌ بالبادية.
والحَوَائِمُ: الإبلُ العطاش جِدّاً. وكلُّ عطشان حائم.
وهامةٌ حائمةٌ، أي: عَطِشَ دِماغُها.
محو:
المَحْوُ لكلّ شيءٍ يذهب أثره. تقول: أنا أمحوه وأمحاه. وطيّىء تقول: مَحَيْته مَحْياً ومَحْواً وامَّحَى الشّي يَمَّحِي امّحاءً. وكذلك آمتَحى إذا ذهب أثره، الأجودُ آمَّحَى، والأصل فيه: انْمَحَى. وأمّا امتَحَى فلغةٌ رَدِيئةٌ.
وحم:
يقال للمرأة الحُبْلَى إذا اشتهت شيئاً: قد وَحِمَتِ، وهي تَحِمُ فهي وَحْمَى بيّنة الوِحامِ. والوَحَمُ والوِحام في الدّوابّ إذا حملت استَعْصَتْ، فيقال: وحمت. قال لبيد:
قد رابه عصيانُها ووِحامُها
ميح:
المَيْح في الاستِقاءِ: أن ينزل الرّجل في قرار البئر إذا قلّ ماؤها فيملأ الدّلو، يَميحُ فيها بيده، ويَميحُ أصحابَه. والجميعُ: ماحةٌ.
والمَيْحُ: يجري مَجْرَى المنفعة وكلّ من أعطى معروفاً فقد ماح.
والمَيْحُ والميحومة: ضربٌ من المَشْيِ في رَهْوَجة. قال:
ميّاحة تَميحُ مَشْياً رَهْوَجا
ومشيَةُ البطّةِ: المَيْحُ.
وقد ماح فاه بالسّوِاكِ يَميحُهُ مَيْحاً، إذا شاصه وماصه.

### Türkçe

باب **الحاء** ve **الميم** ve **واي** ( **الياء** ) ikisiyle beraber

**ح م و**، **ح م ي**، **ح و م**، **م ح و**، **و ح م**، **م ي ح** kullanımdadırlar

**حمو**:
**حمى**: **الحَمْوُ**: kocanın babası, kocanın kardeşi ve kocanın akrabalığından kocaya velî olan herkes. İşte onlar kadının kayınlarıdır. Ve kocasının annesi: onun kaynanasıdır.
Ve **الحَمْوِ** hakkında üç lügat vardır; onun **حماها**’sı onun **عصاها**’sı gibi, onun **حموها**’sı onun **أبوها**’sı gibi, ve onun **حَمْؤُها**’sı—kısaltılmış, hemzeli— onun **كمؤها**’sı gibi. Araplar der: “**حمأة** حامية ve **كنَّة** كاوية.” Ve dersin: “bu senin **حموكِ**’undur”, “senin **حميكِ**’in yanından geçtim ve senin **حماكِ**’ını gördüm”; hemzesiz hafifletilmiş; hemze ise kötü bir lügattir. Şair, karısını boşayıp da onu kardeşiyle evlendiren bir adam hakkında dedi:
لقد أصبحت أسماءُ حِجْراً مُحَرَّما		وأصبحتُ من أدنَى حُمُوَّتها حَمَا
Yani: onun kocası iken, kocasının kardeşi oldum.
Hemze ile olana gelince, dersin: “bu senin **حَمْؤُكِ**’undur”, “senin **حَمْأَكِ**’ını gördüm”, “senin **حَمْئِكِ**’in yanından geçtim”—hemzeli hafifletilmiş.
**الحَمَاُة**: bacağın iç tarafında kabarmış bir et parçasıdır.
**الحَمَأ**: pis kokulu siyah çamurdur. Tenzîlde: **من حَمَأٍ مسنون**; ve **المسنون**: dökülmüş olandır. Nehirden fışkıran çamura **الحَمْأَة** denir. Aziz ve celil Allah’ın sözü: **تَغْرُبُ في عَيْنٍ حَمِئة** yani: **حَمْأَة** sahibi.
**الحِمَى**—kısaltılmış: içinde ot bulunan, insanların otlatmasından korunmuş yer.
“Topluluğu korudum”u **حَمَيْتُ** derler; **حِمايةً** ve **مَحْمِيَةً**. Ve her neyi ondan defettiysen, onu korumuş olursun.
“Bu şeyden hamiyetlendim”i **حَمِيتُ** derler; ondan **أَحْمَى**; **حَمِيَّةً**; yani: kibirlenip öfkelendim. “Onun **حَمِيَّتِهِ** içinde yürüdü” yani: onun hücumunda. Ve o elbette **حَمِيٌّ** bir adamdır: zulmü taşımaz; bundan dolayı “**حَمِيّ الأَنْفِ**” denir. Dedi:
متى تجمعِ القلبَ الذكيَّ وصارماً		وأَنْفاً حَمِيّاً تَجتنْبكَ المَـظَـالِـمُ
“Hastayı perhize soktum”u **حَمَيْتُ** derler; **حِمْيَةً**: ona zarar veren şeyi yemesini men ettim. Ve hasta **آحْتَمَى**; **احتماءً**.
Savaşta **آحْتَمَى**: nefsini koruduğu zaman.
**حَمِيَ** at: ısındığı ve terlediği zaman; **يَحْمَى**; **حَمْياً**. Ve şiddet de bunun gibidir; onun teki: **حمْيٌ**; çoğulu: **أحماءٌ**; Tarafe’nin dediği gibi:
فهي تَرْدِي وإذا ما فَرِعَتْ		طار من أَحْمائِها شَدُّ الأُزُرْ
**حَمِيَ** şey **يَحْمَى**; **حَمْياً**: ısındığı zaman. Ve **الحامِيَةُ**: sıcak olan.
Demiri kızdırdım: **أَحْمَيْتُ**; **إحماءً**. Ve dersin: “şu altın ve gümüş ve benzerleri elbette güzel **الحَماءِ**’dır”—uzatılmış— yani: **الحَماءِ**’dan güzel olarak çıktı.
**الحامية**: savaşta arkadaşlarını koruyan adam. Ve dersin: “o kavmin **حامِيَةِ**’si üzerindedir” yani: onların geri çekilmelerinde ve bozguna uğramalarında onları koruyanların en sonuncusu.
**الحاميةُ** ayrıca: nefislerini koruyan bir topluluk; Lebîd’in dediği gibi:
ومعي حاميةٌ من جَعْفَـرٍ		كلّ يوم نبتلي ما في الخِلَلْ
**الحامِيةُ**: kuyu onunla örülen taşlardır. Dedi:
كأنّ دَلْوَيَّ تَـقَـلَّـبـانِ		بين حَوامي الطَّيِّ أَرْنبانِ
**الحُمَّةُ** avam katında: akrep ve yaban arısı ve benzerlerinin iğnesidir. Oysa **الحُمَةُ**, sokan veya ısıran her şeyin zehridir.
**الحُمَيّا**: içenin içkisinin (şarabın) ulaşmasıdır.
Şey **احْمَوْمَى**; o halde o **مُحْمَوْمٍ**’dur; gece ve bulut **احمَوْمَى**; bu, siyahlıktandır. Onlardan kimi hemzeler.

**حوم**:
**الحَوْم**: develerden büyük sürüdür. Ru’be dedi:
ونَعَماً حَوْماً بها مُؤَبَّلا
**الحَوْمةُ**: denizde su bakımından en çok yer ve onun en derinidir. Havuzda da böyledir.
**حَوْمةُ المَوْتِ**: onun şiddeti ve sıkıntısıdır.
**الحَوَمانُ**: kuşun dönüp durması ve uçmasıdır; her şeyin etrafında durmadan döner ve dolaşır. Ve **الحَوَمان**: çölde bir bitkidir.
**الحَوَائِمُ**: çok susuz develerdir. Ve her susuz **حائم**’dir.
Ve “**هامةٌ حائمةٌ**”: yani, onun beyni susadı.

**محو**:
**المَحْوُ**: izi giden her şey içindir. Dersin: “ben onu silerim” **أمحوه** ve “onu silerim” **وأمحاه**. Tayyı’ kabilesi der: “onu sildim” **مَحَيْته**; **مَحْياً** ve **مَحْواً**. Ve şey **امَّحَى**; **يَمَّحِي**; **امّحاءً**. Ve izi gittiği zaman **آمتَحى** da böyledir; daha iyi olan **آمَّحَى**’dır; ve aslında onda: **انْمَحَى** vardır. **امتَحَى**’ya gelince, o kötü bir lügattir.

**وحم**:
Kadına hamile iken bir şeyi arzuladığında denir: “**وَحِمَتِ**”; ve o **تَحِمُ**; o halde o, **الوِحامِ**ı açık olan **وَحْمَى**’dır. Ve **الوَحَمُ** ve **الوِحام** binek hayvanlarında, hamile kaldıklarında huysuzlaşıp inat ettiklerinde olur; “**وحمت**” denir. Lebîd dedi:
قد رابه عصيانُها ووِحامُها

**ميح**:
Su çekmede **المَيْح**: kuyunun suyu azaldığında adamın kuyunun dibine inmesi, kovayı doldurması; orada eliyle **يَميحُ**; ve arkadaşlarına **يَميحُ**. Çoğulu: **ماحةٌ**.
Ve **المَيْحُ**: menfaatin gidişi gibi akar; her kim bir iyilik verdiyse, muhakkak **ماح** etmiştir.
Ve **المَيْحُ** ve **الميحومة**: bir tür yürüyüştür; salınarak yürüyüşte bir vuruştur. Dedi:
ميّاحة تَميحُ مَشْياً رَهْوَجا
Ördeğin yürüyüşü: **المَيْحُ**’tır.
Ve “ağzını misvakla ovdu” denir: **ماح فاه بالسّوِاكِ**; onu **يَميحُهُ**; **مَيْحاً**; onu sertçe sürttüğü ve emdiği zaman.
