# مخخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مخخ

المُخُّ: نِقْيُ العظم؛ وفي التهذيب: نِقْيُ عظام القصب؛ وقال ابن دريد: المُخُّ ما أُخرج من عظم، والجمع مَخَخة ومخاخ، والمُخَّة: الطائفة منه، وإذا قلت مُخَّة فجمعها المُخُّ. وتقول العرب: هو أَسمح من مُخَّة الوبَر أَي أَسهل، وقالوا: اندَرَع اندِراعَ المُخَّة وانقصف انقصاف البَرْوَقَة فاندرع، يذكر في موضعه. وانقصف: انكسر بنصفين. وفي حديث أُمّ معبد في رواية: فجاءَ يسوق أَعْنُزاً عجافاً مِخاخُهنّ قليل؛ المخاخ جمع مُخ مثل حِباب وحُب وكمام وكمّ، وإِنما لم يقل قليلة لأَنه أَراد أَن مخاخَهن شيء قليل.
وتَمَخَّخ العظمَ وامْتَخخَه وتَمَكَّكه ومَخْمَخَه: أَخرج مخه. والمُخاخَة: ما تُمُصِّص منه. وعظم مَخيخ: ذو مخ؛ وشاة مَخيخة وناقة مخيخة؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
باتَ يُماشي قُلُصاً مَخائِخا
وأَمَخَّ العظمُ: صار فيه مُخّ؛ وفي المثل: شَرٌّ ما يُجِيئُكَ إِلى مُخَّةِ عُرْقُوبٍ.
وأَمَخَّتِ الدابة والشاة: سَمِنت. وأَمَخَّت الإِبل أَيضاً: سَمِنَت؛ وقيل: هو أَوّل السِّمَن في الإِقبال وآخر الشحم في الهُزال. وفي المثل: بين المُمِخَّة والعَجْفاءِ. وأَمَخَّ العود: ابتَلَّ وجرى فيه الماءُ، وأَصل ذلك في العظم. وأَمَخَّ حب الزرع: جرى فيه الدقيق، وأَصل ذلك العظم.والمخ: الدماغ؛ قال:
فلا يَسْرقُ الكلْبُ السَّرُوقُ نِعالَنا،
ولا نَنْتَقي المُخَّ الذي في الجَماجم
ويروى السروّ وهو فعول من السُّرى، وصف بهذا قوماً فذكر أَنهم لا يلبسون من النعال إِلا المدبوغة والكلب لا يأْكلها، ولا يستخرجون ما في الجماجم لأَن العرب تعير بأَكل الدماغ كأَنه عندهم شَرَهٌ ونَهَم. ومُخُّ العين: شحمتها، وأَكثر ما يستعمل في الشعر. التهذيب: وشحم العين قد سمي مخّاً؛ قال الراجز:
ما دام مُخٌّ في سُلامى أَو عَيْن
ومخ كل شيء: خالصه. وغيره يقال: هذا من نُخّ قَلْبي ونُخاخة قلبي ومن مُخَّة قلبي ومن مُخِّ قلبي أَي من صافيه. وفي الحديث: الدعاءُ مُخُّ العبادة؛ مخّ الشيء: خالصه، وإِنما كان مُخّاً لأَمرين: أَحدهما أَنه امتثال أَمر الله تعالى حيث قال ادعوني فهو محض العبادة وخالصها، الثاني أَنه إِذا رأَى نجاح الأُمور من الله قطع أَمله عن سواه ودعاه لحاجته وحده، وهذا هو أَصل العبادة ولأَن الغرض من العبادة الثواب عليها وهو المطلوب بالدعاءِ.
وأَمْرٌ مُمِخٌّ إِذا كان طائلاً من الأُمور. وإِبل مخائخ إِذا كانت خياراً. أَبو زيد؛ جاءَته مُخَّة من الناس أَي نخبتهم؛ وأَنشد أَبو عمرو:أَمسى حَبيبٌ كالفُرَيجِ رائِخا،
يقول: هذا الشرُّ ليس بائخا،
بات يماشي قلصاً مخائخا
ونعجة فَريج إِذا ولدت فانْفَرج وَرِكاها. والرائخ: المسترخي. والمخ: فرس الغراب بن سالم.

### Türkçe

**المُخُّ**: kemiğin iliği; ve **التهذيب**’de: kamış kemiklerinin iliği; ve İbn Düreyd dedi: **المُخُّ** kemikten çıkarılan şeydir; çoğulu **مَخَخة** ve **مخاخ**’tır; **المُخَّة**: ondan bir taifedir; ve **مُخَّة** dediğin zaman onun çoğulu **المُخُّ**’tur. Araplar der: o, **مُخَّة الوبَر**’den daha cömerttir, yani daha kolaydır; ve dediler: **اندَرَع** **اندِراعَ المُخَّة** gibi ve **انقصف** **انقصاف البَرْوَقَة** gibi, böylece **اندرع**; kendi yerinde zikredilir. Ve **انقصف**: iki yarı olarak kırıldı. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde bir rivayette: “Sonra geldi; zayıf keçiler sevk ediyordu; onların **مِخاخُهنّ**’i az idi”; **المخاخ** **مُخ**’un çoğuludur; **حِباب** ve **حُب** ve **كمام** ve **كمّ** gibi; ve ancak “az” demedi; çünkü o, onların **مخاخَهن**’inin az bir şey olduğunu kastetti.

Ve **تَمَخَّخ** kemiği ve **امْتَخخَه** ve **تَمَكَّكه** ve **مَخْمَخَه**: onun iliğini çıkardı. Ve **المُخاخَة**: ondan emilen şeydir. Ve **عظم مَخيخ**: iliği olan; ve **شاة مَخيخة** ve **ناقة مخيخة**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
باتَ يُماشي قُلُصاً مَخائِخا
Ve **أَمَخَّ** kemik: içinde **مُخّ** oldu; ve meselde: “Sana **مُخَّةِ عُرْقُوبٍ**’a kadar getiren şey ne kötüdür.”

Ve **أَمَخَّتِ** binek hayvanı ve koyun: semirdi. Ve **أَمَخَّت** develer de: semirdi; ve denildi: o, yüz tutmada semizliğin başlangıcı ve zayıflamada yağın sonudur. Ve meselde: “**بين المُمِخَّة والعَجْفاءِ**.” Ve **أَمَخَّ** dal: ıslandı ve içinde su yürüdü; bunun aslı kemiktedir. Ve **أَمَخَّ** ekin tanesi: içinde un yürüdü; bunun aslı kemiktir. Ve **المخ**: beyin; dedi:
فلا يَسْرقُ الكلْبُ السَّرُوقُ نِعالَنا،
ولا نَنْتَقي المُخَّ الذي في الجَماجم
Ve **السروّ** diye rivayet olunur; o, **السُّرى**’dan **فعول** veznindedir; bu sıfatla bir kavmi vasfetti; böylece onların nalınlardan ancak tabaklanmış olanı giydiklerini, köpeğin onu yemediğini; ve kafataslarında olanı çıkarmadıklarını zikretti; çünkü Araplar beyin yemeyle ayıplar; sanki o, onların yanında bir oburluk ve aşırı iştah gibidir. Ve **مُخُّ العين**: onun yağıdır; ve en çok şiirde kullanılır. **التهذيب**: gözün yağına da **مخّاً** adı verilmiştir; recez söyleyen dedi:
ما دام مُخٌّ في سُلامى أَو عَيْن
Ve her şeyin **مخ**’u: onun hâlisidir. Ve başkası denir: bu, kalbimin **نُخّ**’undan ve kalbimin **نُخاخة**’sinden ve kalbimin **مُخَّة**’sinden ve kalbimin **مُخِّ**’ündendir; yani onun safından. Ve hadîste: “Dua, ibadetin **مُخُّ**’udur”; şeyin **مخّ**’u: onun hâlisidir; ve ancak iki iş için **مُخّاً** oldu: birincisi, Allah Teâlâ’nın emrine uymaktır; zira “Bana dua edin” dedi; böylece o, ibadetin sırfı ve hâlisidir; ikincisi, işlerin başarıya ulaşmasını Allah’tan gördüğü zaman, O’ndan başkasından ümidini keser ve ihtiyacı için yalnız O’na dua eder; ve bu, ibadetin aslıdır; ve çünkü ibadetten maksat onun üzerine sevaptır; ve o, dua ile istenendir.

Ve bir iş **مُمِخٌّ**: işlerden uzun olduğu zaman. Ve **إِبل مخائخ**: seçkin olduğu zaman. Ebû Zeyd; ona insanlardan bir **مُخَّة** geldi; yani onların seçkini; ve Ebû Amr inşâd etti:
أَمسى حَبيبٌ كالفُرَيجِ رائِخا،
يقول: هذا الشرُّ ليس بائخا،
بات يماشي قلصاً مخائخا
Ve **نعجة فَريج**: doğurduğu zaman, iki kalçası ayrılır. Ve **الرائخ**: gevşek olan. Ve **المخ**: Sâlim’in oğlu Gurâb’ın atıdır.
