# مخخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مخخ

المخ بالضم، والقطعة مخة: نقي العظم، وقيل: المخة أخص منه. وفي التهذيب: نقي عظام القصب. وقال ابن دريد: المخ: ما أخرج من عظم. والمخ: الدماغ، قيل إنه حقيقة، وعليه جرى الشهاب في أول البقرة، وكلام الجوهري كالصريح في أنه مجاز، قال:
  فلا يسرق الكلب السروق نعالنـا                      ولا ننتقي المخ الذي في الجماجم وصف بهذا قوما فذكر أنهم لا يلبسون من النعال إلا المدبوغة. والكلب لا يأكلها، ولا يستخرجون ما في الجماجم؛ لأن العرب تعير بأكل الدماغ، كأنه عندهم شره ونهم. ومن المجاز: المخ: شحمة العين، وأكثر ما يستعمل في الشعر. وفي التهذيب: وشحم العين قد سمي مخا. قال الراجز:
  ما دام مخ في سلامي أو عين والمخ: فرس الغراب بن سالم، والمخ: خالص كل شيء، يقال: هذا من مخ قلبي ومخاخته، كنخه ونخاخته، أي من صافية. وفي الحديث الدعاء مخ العبادة، أي خالصها. ج مخاخ كحباب وحب وكمام وكم، ومخخة، كعنبة. وفي حديث أم معبد فجاء يسوق أعنزا عجافا مخاخهن قليل، وإنما لم يقل قليلة لأنه أراد أن مخاخهن شيء قليل. ومخخ العظم وتمخخه وامتخه ومخمخه وتمككه: أخرج مخه. وعظم مخيخ: ذو مخ. وشاة مخيخة، وناقة مخيخة. وأمخ العظم: صار فيه مخ، وأمخت الدابة والشاة: سمنت وأمخت الإبل أيضا: سمنت، وقيل هو أول السمن في الإقبال وآخر الشحم في الهزال. وفي المثل بين الممخة والعجفاء وأمخ العود ابتل وجرى فيه الماء وأصل ذلك في العظم. وأمخ حب الزرع: جرى فيه الدقيق، وأصل ذلك في العظم. والمخاخة، بالضم: ما خرج من العظم في فم ما صه، وهي ما تمصص منه. وإبل مخائخ: خيار، جمع مخيخة، يقال: ناقة مخيخة. وأنشد ابن الأعرابي:
  بات يراعي قلصا مخائخا وهو مجاز. وأمر مميخ: طويل، والذي في اللسان إذا كان طائلا من الأمور. والمخ: اللين: ومما يستدرك عليه: هؤلاء مخ القوم ومختهم: خيارهم. ولا أرى لأمرك مخا: خيرا. وأمر ممخ وممخخ: فيه فضل وخير. لسان ممخ: حسن الشفاعة. وله لسان ممخ: ذلق قوي على الكلام. وفي مثل أهون ما أعملت لسان ممخ. بين الممخة والعجفاء للوسط. وفي المثل شر ما أجاءك إلى مخة عرقوب، في الحاجة إلى اللئيم.

### Türkçe

**المخ** (zamm ile), ve parça **مخة**: kemiğin iliği; ve denildi ki: **المخة** ondan daha özeldir. Ve **التهذيب**’de: kamış kemiklerinin iliği. Ve İbn Düreyd dedi: **المخ**: kemikten çıkarılan şey. Ve **المخ**: beyin; denildi ki o hakikattir; ve **الشهاب** Bakara’nın başında bunun üzere yürüdü; ve Cevherî’nin sözü, onun mecaz olduğuna dair sarih gibi; dedi:

  Köpek, bizim ayakkabılarımızı hırsızlıkla çalmaz
                      ve biz kafataslarında olan **المخ**’u seçip çıkarmazız

Bununla bir kavmi vasfetti; böylece, ayakkabılardan ancak tabaklanmış olanı giymediklerini zikretti. Ve köpek onu yemez; ve kafataslarında olanı çıkarmazlar; çünkü Araplar beyin yemeyle ayıplar; sanki o, onların yanında oburluk ve açgözlülüktür. Ve mecazdan: **المخ**: gözün içyağı; ve en çok şiirde kullanılır. Ve **التهذيب**’de: gözün içyağı da **مخا** diye adlandırılmıştır. **الراجز** dedi:

  **مخ** selâmımda yahut gözde durdukça

Ve **المخ**: Sâlim’in oğlu Gurâb’ın atı. Ve **المخ**: her şeyin hâlisi; denilir: bu, kalbimin **مخ**’undandır ve **مخاخته**’sindendir; onun **نخه**’si ve **نخاخته**’si gibi; yani saf olanındandır. Ve hadiste: dua, ibadetin **مخ**’udur; yani onun hâlisidir. Çoğulu **مخاخ**; **حباب** ve **حب** gibi; ve **كمام** ve **كم** gibi; ve **مخخة**, **عنبة** gibi. Ve Ümm Ma‘bed hadîsinde: sonra zayıf keçileri sürerek geldi; onların **مخاخهن**’i azdır; ve ancak “az” demedi; çünkü o, onların **مخاخهن**’inin az bir şey olduğunu kastetti. Ve **مخخ** etti kemiği; ve **تمخخه** etti; ve **امتخه** etti; ve **مخمخه** etti; ve **تمككه** etti: onun **مخ**’unu çıkardı. Ve **عظم مخيخ**: iliği olan. Ve **شاة مخيخة**, ve **ناقة مخيخة**. Ve **أمخ** etti kemik: onda ilik oldu. Ve **أمخت** etti binek hayvanı ve koyun: semirdi. Ve **أمخت** etti develer de: semirdi. Ve denildi ki: o, semizliğin gelişteki ilkidir ve zayıflıkta içyağın sonudur. Ve meselde: **بين الممخة والعجفاء**. Ve **أمخ** etti dal: ıslandı ve onda su yürüdü; ve bunun aslı kemiktedir. Ve **أمخ** etti ekin tanesi: onda un yürüdü; ve bunun aslı kemiktedir. Ve **المخاخة** (zamm ile): emenin ağzında kemikten çıkan şeydir; ve o, ondan emilip alınan şeydir. Ve **إبل مخائخ**: seçkinler; **مخيخة**’nin çoğulu; denilir: **ناقة مخيخة**. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

  Geceyi, seçkin genç dişi develeri gözeterek geçirdi

Ve o mecazdır. Ve **أمر مميخ**: uzun; ve **اللسان**’da olan: işlerden uzun olunca. Ve **المخ**: yumuşaklık. Ve ona zeyl olarak istidrâk edilenlerdendir: bunlar kavmin **مخ**’udur ve **مختهم**’idir: onların seçkinleridir. Senin işin için bir **مخ** görmüyorum: bir hayır. Ve **أمر ممخ** ve **ممخخ**: onda fazlalık ve hayır vardır. **لسان ممخ**: şefaatin güzeli. Ve onun **لسان ممخ**’u vardır: söz üzerinde keskin, güçlü. Ve bir meselde: “En kolay olan, **لسان ممخ**’u çalıştırdığındır.” **بين الممخة والعجفاء**: orta için. Ve meselde: “Seni, **مخة عرقوب**’a getiren en şer şeydir”; cimriye ihtiyaçta.
