# مخر (م-خ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Suyu yaranlar

- Harfler: م - خ - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَوَاخِرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AE%D9%90%D8%B1%D9%8E.md) | فَوَاعِلَ | Suyu yaranlar | 2 | 2 | [16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/ayet/16:14.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 36 · Taze
2. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 27 · Hilye takı demektir
3. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Et
4. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
5. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
6. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Bahr deniz demektir
7. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Sütle dolu memedir
8. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Buğa boğa demektir
9. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
10. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Ekel pas demektir
11. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
12. [ملح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tuzlu
13. [أجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ücac acı veya tuzlu su veya benzeri anlamındadır
14. [سوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
15. [فرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Fırat Çoşkulu akan nehre fırat, durgun akan suya nil denir
16. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
17. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İçecek
18. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahr kayalık sahadır
19. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
20. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شق, [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md), [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) |
| Zıt Kök | [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan bir ortamı (su, rüzgâr) göğüsleyerek, yararak ve ses çıkararak ileri doğru yol alma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaların sağladığı kaldırma ve direnç dengesi içinde engelleri yararak ilerleyen seyrüsefer |
| Çekirdek Özet 3 | Karşı dirençleri yararak yol açma, ilahi lütufları aramak için engelleri aşma iradesi ve dinamizmi |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca edilgen bir «suda yüzme» veya «akıntıya kapılma» sanılması, kökteki aktif yarma, direnci karşılama ve sesli sürtünme unsurunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مخ | Yoğun, içsel ve akışkan bir kütlenin hareketlenmesi, sarsılması veya içinden bir şeyin çekilip çıkarılması; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan [مخض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6.md) kökünde sütün çalkalanıp yağının ayrışması ve doğum sancısıyla rahimdeki sıvının çalkalanması esastır | ر | Çekirdeğin içsel çalkantı ve akışkanlık hareketine, insan başını ve doğrusal yönelişi simgeleyen ر harfinin eklenmesiyle anlam, akışkan bir kütleyi (su veya hava) cepheden göğüsleyip doğrusal bir hat boyunca yararak ilerleme ve içinden yol çıkarma hareketine dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Harekete direnç gösteren ve içine girilen akışkan ortamı, denizi veya rüzgâr kütlesini temsil eder. |
| خ | Çit / duvar imgesinin ses yoğunlaşması (hırıltılı nefes, sürtünme); engel, direnç sınırı | Akışkan kütlenin oluşturduğu yoğun mukavemeti, sürtünmeyi ve yarılma esnasında çıkan hışırtılı sesi simgeler (türetme imge). |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, öne atılma | Direnci göğüsleyen ön cepheyi, geminin pruvasını (baş bodoslamasını) ve ileri doğru doğrusal hamleyi temsil eder. |
| مخر | Suyun dirençli kütlesini baş kısmıyla yararak ve ses çıkararak ileri atılma | Geminin baş kısmıyla akışkan ortamı yararak, direnç sınırını aşıp doğrusal bir hat boyunca yol almasını canlandırır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Geminin göğsüyle (pruvasıyla) suyu yararak ve hışırtılı bir ses çıkararak denizde ilerlemesi; rüzgârı doğrudan burunla karşılamak; tarlayı ıslah etmek üzere yazın içine su salıp toprağı yarmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem recez şairi, birbiriyle tartışırken yüzen kimseler gibi kollarını öne uzatıp havayı yaran kadınları tasvir ederken kökün çoğul ism-i fâil biçimini kullanmıştır: مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Asmaî nakillerinde atın rahatlamak için burnunu rüzgâra dönmesi eylemi استمخرت الخيل الريح şeklinde ifade edilmiş; erken dönem fıkıh ve nezafet rivayetlerinde de rüzgârın yönünü göğüsleyip sıçrantıyı önleme anlamında istimhar kavramı kullanılmıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça مخر kökü, Sami dil ailesinde özellikle rüzgârı karşılama, akışkan veya hava akımı içinde sürtünmeyle ilerleme ve soluk alma/koklama ekseninde gelişen fonetik bir yapıya sahiptir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan geminin pruvasıyla suyu yarması anlamında birebir morfolojik bir eşleği yaygın olarak tespit edilmemiştir; bu yönüyle denizcilik ve gemi hareketine dair yarma anlamı Arapçanın kendi iç semantik genişlemesinde özelleşmiştir. Bununla birlikte Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde burun delikleri, koku alma, soluma ve rüzgâr akımına yönelme (İbranice *n-ḥ-r* / *m-ḥ-r* hattındaki hırıltılı nefes ve sürtünme sesleri, Süryanice *nḥīrā* burun/soluk) kökleriyle fonetik ve onomatopoetik bir paralellik gösterir. Arapçada burnun rüzgârı karşılaması (استمخار) ile gemi bodoslamasının suyu yarması ve bu esnada hışırtılı ses çıkarması arasındaki metaforik geçiş, kökün ilksel somut çekirdeğinin sürtünmeli akışkan yarılması olduğunu teyit eder.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyu göğüsleyip sesle yarma, rüzgâra karşı burun verme, kütleden en iyisini yarıp seçme (امتخار) | Göğüs, burun veya pruva gibi ön kısımla bir dirence karşı koyarak ilerleme ve arkasında iz bırakma semantiği Arapça içinde tutarlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice burun, hırıltılı nefes alma ve hava akımına direnç gösterme kökleri (*n-ḥ-r*, *m-ḥ-r*) | Suyun ve havanın sürtünme sesi ile burnun rüzgârı karşılaması arasında ses yansımalı (onomatopoetik) ve işlevsel ortaklık mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve kanıtlanmış bir eşdeğer biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مخر | Anlamlı | Suyu/havayı yararak ilerlemek | Geminin pruvasıyla suyu hışırtıyla yarması, rüzgârı göğüslemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [مرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AE.md) | Anlamlı | Sürtmek, gevşemek, yağlamak | Ağacı birbirine sürterek ateş çıkarmak (el-merh ağacı), yağı cilde sürmek. | Kur'an'da geçmez; sürtünme ve temas temasıyla ilişkilidir. |
| [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Örtmek, mayalanmak, gizlemek | Aklı veya bir nesneyi örtüp bürümek; hamurun mayalanarak kabarması. | Kur'an'da geçer; kütlesel dönüşüm ve içsel yoğunlaşma. |
| [خرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Delmek, yarmak, kesmek | Bir şeyin ucunu veya kulağı delmek, bütünlüğü bozup gedik açmak. | Kur'an'da geçmez; yarma ve delme yönüyle hedef kökle yakın temadır. |
| [رمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AE.md) | Anlamlı | Taze hurma koruğu olmak | Ağacın veya meyvenin yeşillenip nemlenmesi, olgunlaşma başlangıcı. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım. |
| [رخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%85.md) | Anlamlı | Yumuşaklık, şefkat göstermek | Kuşun yumurtası üzerine yatması, sesin yumuşak ve tatlı olması, mermer taş. | Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük ve kuluçka teması. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مخر | Merkez | Akışkan ortamda direnci yararak ilerleme | Akışkan kütleyi (su, rüzgâr) göğüsleyip ses çıkararak ve yararak yol açmayı ifade eder. | Doğrudan dirençle karşılaşma ve cepheden mukavemet göstererek geçiş yapma esastır. |
| شق | Komşu | Ayrıştırma, ikiye bölme | Katı veya somut bir bütünü çatlatıp ikiye ayırmayı bildirir; su üzerinde sürekli akış içermez. | Süreklilik arz eden bir seyrüseferden ziyade yapısal bütünlüğün yarılmasına odaklanır. |
| [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Akma, hareket etme | Suyun veya bir cismin dirençten bağımsız olarak pürüzsüz biçimde akıp gitmesini anlatır. | Seyrin genel hız ve akışına odaklanır; pruvanın suyu yarmasını ve sesini öne çıkarmaz. |
| [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Yüzme, süzülme | Ortamın üzerinde batmadan, süzülerek ve asılı kalarak yer değiştirmeyi belirtir. | Direnci yarmaktan ziyade batmamayı ve akışkan ortam üzerinde serbestçe süzülmeyi vurgular. |
| [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) | Zıt | Durgunlaşma, hareketsizlik | Suyun veya rüzgârın tamamen durması, seyrüseferin kilitlenip hareketin kesilmesi. | Yararak ilerlemenin ve dinamizmin tamamen yok olduğu atalet durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مخر | Suyu/havayı yararak gitmek | Geminin veya cismin akışkan bir direnci göğüsleyerek sesle yol alması. | Kesin |
| Latince | sulcare, findere | Yarıp geçmek, iz açmak | Tarla sürer gibi suyu yarıp arkasında iz (çukur/yarık) bırakarak ilerlemeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to cleave (the water), to plough the seas | Suyu yarmak, denizi sürmek | Geminin dalgaları yarıp ses çıkararak ilerlemesini ve iz açmasını tam karşılar. | Güçlü |
| Almanca | pflügen (die Wellen), durchfurchen | Dalgaları yarmak, yarıp geçmek | Su kütlesinde yarık açarak ilerleme hareketini ve dirence karşı kuvveti ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | fendre les flots, sillonner | Dalgaları yarmak, iz bırakmak | Suyun direncini göğüsleyerek yarık açıp yol bulma hareketini yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوَاخِرَ | Gemilerin su kütlesini ve rüzgârı yararak, aynı rüzgârla hem gidiş hem geliş yönünde ilerlemesi | Nimet ve kozmik nizam bağlamı; denizlerin insanın hizmetine verilmesi, ticaret ve rızık temini amacıyla gemilerin suyu yararak akması (Nahl [16:14](https://lisan.digital/tr/ayet/16:14.md), Fâtır [35:12](https://lisan.digital/tr/ayet/35:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve teshîr delili | Ağır yüklü gemilerin suda batmadan ve karşıt rüzgârlara rağmen suyu yararak ilerlemesinin ilahi kanunların (kaldırma kuvveti, akışkanlar mekaniği) teshîriyle mümkün oluşu. | Tabiatın kendi başına değil, ilahi sevk ve takdirle dirençleri aşılabilir kılması. |
| Fıkıh | Deniz ticareti ve nezafet hükümleri | İstimhar kavramı (استمخار الريح) hadislerde necasetten sakınırken rüzgârı göğüslememe veya rüzgâr yönünü hesaba katma prensibinde; ayrıca deniz seferlerinin meşruiyeti ve ticaret fıkhında tartışılmıştır. | Rüzgârın ve akıntının yönünü hesaplama, fiziksel sürtünmeyi ve yöne bağlı sonuçları dikkate alma. |
| Tefsir | Âyet-i tekvîniyye tefsiri | Ayetlerdeki «mevâhir» lafzının gemilerin suyu yararken çıkardığı ses, gidiş ve dönüşte aynı rüzgârı göğüsleyebilme kabiliyeti (yelken/pruva geometrisi) ile açıklanması. | Salt yüzme değil; yararak, iz bırakarak ve amaca kilitlenerek yol alma tasviri. |
| Hadis | İstikbal ve fetih mecazları | Rumların Şam bölgesine dalıp derinlemesine nüfuz etmelerinin geminin suyu yarmasına benzetilmesi (لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ) ve istincada rüzgârı göğüsleme uyarıları. | Bir ortama göğüsleyerek girme, direnci kırıp derinlemesine yayılma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik nizam ve nimet | Teshîr kanununu idrak | Şükür ve tevhid | Denizin ve rüzgârın direncine rağmen ilahi yasa sayesinde yol bulabilmek, insanın aczini ve Allah'ın lütfunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Fizik ve akışkanlar mekaniği | Hidrodinamik ve aerodinamik sürtünme | Direnci enerjiye dönüştürme | Pruvanın ve yelkenin tasarımıyla akışkan kütlenin direncinin aşılması, fiziksel yasaların keşfiyle yol alınmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik ve seyrüsefer | Deniz hâkimiyeti ve lojistik hatlar | Engelleri aşıp irtibat kurma | Denizleri engel olmaktan çıkarıp güç, diplomasi ve irtibat sahasına dönüştürme kudretidir. | Güçlü |
| İktisadi | Küresel ticaret ve rızık arayışı | Uluslararası taşımacılık ve mübadele | Lütuftan pay arama (ابتغاء الفضل) | Üretim fazlası metaların uzak coğrafyalara taşınması ve küresel ticaret ağlarının deniz yoluyla işletilmesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamik sürtünme katsayısı ve bodoslama yarma dinamiği | Bir katı gövdenin akışkan bir vizkozite içinde karşılaştığı direnci geometrik yapısıyla dağıtarak doğrusal kinetik enerjiye dönüştürmesi sürecidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal engelleri aşma ve kurumsal atılım | Bir hareketin veya fikrin, toplumdaki yerleşik atalet ve direnç dalgalarını cepheden göğüsleyip yararak yeni bir toplumsal güzergâh açmasıdır. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece «gemilerin yüzmesi» veya sıradan bir «deniz yolculuğu» olarak çevrilmesi; kökteki akışkanı yarma, hışırtılı ses çıkarma ve akıntıya/rüzgâra göğüs germe dinamizminin ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, insanın rızık arayışında pasif bir sürüklenme değil; ilahi yasaların tanıdığı imkânlarla engelleri cepheden yararak, tabiatın zorluklarına meydan okuyarak ilerlemesini simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın tabiat ve rızık karşısındaki rolünün edilgen zannedilmesi; denizlerin sunduğu imkânın teknik gayret, sebat ve yarma eylemi olmaksızın kendiliğinden akacağı yanılgısına düşülmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatın insan emrine verilişinin (teshîr) statik bir lütuf değil, fiziksel dirençlerin doğru yöntemle aşılmasına bağlı dinamik bir süreç olduğunu gösterdiği için önemlidir. Geminin suyu «yarması», yasa ile iradenin buluştuğu noktadır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış kanıtlarının, denizlerin ve rüzgârların insana boyun eğdirilişinin ve «Allah'ın lütfundan pay arama» (ابتغاء فضل الله) ilkesinin işlendiği ayet gruplarında (Nahl [16:14](https://lisan.digital/tr/ayet/16:14.md), Fâtır [35:12](https://lisan.digital/tr/ayet/35:12.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarının sırf mucizevi bir sükûnetle değil; sürtünme, direnç, ses ve hidrodinamik yasalarla işlediğini gösterir; rızık arayışının zorlukları yararak katedilen aktif bir ceht olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir gövdenin (geminin pruvası veya burnun) akışkan bir ortamı (su veya rüzgâr) göğüsleyerek, ses ve yarık oluşturarak ileri doğru yol açması.
- Soyut anlam: Karşıt güçlerin, dirençlerin ve belirsizliklerin oluşturduğu yoğunluğu akıl, teknik ve yasalara uyumla yararak hedefe doğru kesintisiz ilerleyiş.
- Sistematik karşılık: İnsanın ilahi teshîr kanunlarına dayanarak tabiattaki direnç eşiklerini aşması, iktisadi rızık arayışında pasif kabulleniş yerine aktif yarma ve yol açma dinamizmi.
- LaTeX modeli: $$V = \frac{F_p - R_m}{\mu} \cdot \vec{u}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $V$ geminin veya failin akışkan ortam içindeki net ilerleme hızını; $F_p$ ileriye doğru uygulanan itici sevk kuvvetini; $R_m$ ortamın (su veya rüzgâr) göğüslenen kütlesel direncini ve sürtünmesini; $\mu$ ortamın akışkanlık viskozite katsayısını; $\vec{u}$ ise yarılma hattı boyunca yönelinen doğrusal hedef vektörünü temsil eder. İlerleme, sevk kuvvetinin ortam direncini aştığı ve onu yardığı oranda gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/ayet/16:14.md) — مَوَاخِرَ

وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Taze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.

### [Fatır 35:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/ayet/35:12.md) — مَوَاخِرَ

وَمَا يَسْتَوِي الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): İki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء والميم معهما
خ ر م، خ م ر، ر خ م، م ر خ، م خ ر مستعملات خرم: خُرِمَ الرجلُ، فهو مخروم.
وخَرِمَ أنفه يَخْرَمُ خَرَماً فهو أَخرَمُ، وهو قطْعٌ من الوترة أو الناشرتين أو في طرف الأرنبة لا يبلغ الجدع. والفعل: خَرَمتُه خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً، وخُرِمَ من قبلهِ وشرمَ.
وإن أصاب ذلك أو نحوه في الشفة وفي أعلى الأذن فهو خرمٌ.
والناشرتان هما المِنخَران.
والخَرْمُ أيضا ما خَرَمَ سيل، أو طريق في خُفّ أو راس جبل.
واسم ذلك الموضع - إذا اتسع : مَخْرِم كَمَخْرِم العقبة ومَخْرِم المسيل.
والخَرْمُ: أنف الجبل، وهي الخُرُوم، ومنه اشتُقَّ المَخْرِمُ.
وأخْرَمُ الكتيف: مَحَزُّ في طرف عيرها مما يلي الصدفة، وجمعه: أخارِمُ.
واختُرِمَ فلانٌ أي ذَهَبَ فماتَ، واحتَرَمَتُه المَنِيّةُ من بين أصحابه.
والأَخْرَمُ من الشعر: ما كان في صدره وتد مجموع الحركتين فخرم أحدهما وطرح، كقوله:
إن امرءاً قد عاش تسعين حجةً		إلى مثلها يرجو الخلودَ لجاهل
وتمامه: وإن امرءاً.
رخم: أَرْخَمَتِ النَّعامة والدَّجاجة على بيضها إذا حضنت على بيضها فهي مُرْخِم. ورَخَّمها أهلها: الزموها بيضها.
والرَّخَمّةُ: شبه النسر في الخلقة إلا أنها مبقعة ببياضٍ وسواد، وجمعه: رَخَم.
والرُّخامُ: حجر أبيض رخو.
والرُّخَامَى: نَباتٌ أغبر يضرب إلى البياض وهي بَقْلةٌ حلوة أصلها أبيض كأنه العنقر إذا انتزعته حلب لبناً تجد به السوام.
والرُّخامُ: جبلٌ بعينه.
والرُّخامة: لينٌ حسنٌ في منطق النساء. وقد رَخُمَتْ رَخامةً فهي رخيمة الصوت، وقد رَخُمَ كلامها وصَوْتُها، ويقال ذلك للمرأة والخشف.
وشاة رَخْماء: في رأسها أو وجهها بياض وسائرها لون آخر.
ورجلٌ رخيمٌ وأبح وأصحل أي: ضعيف الصوت.
مرخ: المَرْخ: مرخك إنساناً بالدهن.
ورجلٌ مَرِخٌ: كثير الإدهان.
والمَرْخ: شجر سريع الورى.
والمِرِّيخُ: والمِرِّيج سهم طويل يقتدر به الغلاء، قال:
أو كَمِرَّيخٍ عـلـى شـريانةٍ		حشه الرامي بظهران حشر
والمَريخُ من الكواكب بهرام.
والمِرِّيخُ: المرتك، وإذا انكسر القرن وبلغ إلى العظم الأبيض فذلك العظم المَريخُ، وجمعه: أَمِرخة.
رمخ: الرَّمْخُ: من أسماء الشجر المجتمع.
مخر: مَخَرْتُ السفينة مَخْراً ومُخُوراً، فهي ماخِرةٌ، وهن مواخِرُ إذا استقبلت بها الريح.
وفي بعض وجوه التفسير "مواخر" أي مقبلةٌ ومدبرةٌ بريحٍ واحدةٍ.
والفرس يَسْتَمخِرُ الريح ويمتخرها ليكون أروح له أي: يستقبلها.
وفي الحديث: "استَمْخِروا الريح وأعدوا النبل" يعني في الاستنجاء واجعلوا القبلة عن اليمين أو عن الشمال.
ومَخَرْتُ الأرض مَخْراً فهي مَمْخُورةٌ أي: أرسلت فيها الماء في الصيف ليطيبها.
ومُخِرَتِ الأرض فهي مَخْورة أي طابت من ذلك الماء.
وامتَخَرْت القوم: انتقيت خيارهم ونخبتهم، قال العجاج:
من نخبة القوم الذي كان امتَخَرْ
أي: اختارَ.
وبنات مَخْرٍ وبنات بَخْرٍ: سحابات تنشأ بالبادية من قبل البحر، بيضٌ، بعضها أكبر من بعضٍ، والقطعة بنت مَخْر، بالميم أكثر.
والماخُورُ: مجلس الريبة ومجتمعه، وربما قيل للرجل: ماخُورٌ، قال زيادُ بن أبيه حين قدم البصرة عاملاً بها: "ما هذه المَواخيرُ المنصُوبة? الشرابُ عليها حرامٌ حتى تسوى بالأرض هدماً و إحراقاً ".
وجَملٌ يَمْخُورُ العنق أي: طويل، قال:
في شعشعان عنفٍ يَمْخُورِ
أي: كأنه يعوم في الماء.
خمر: اختَمَرَ الخَمْر أي: أدرك، ومُخَمِّرُها متخذها، وخُمْرَتُها: ما غَشِي المَخُمورَ من الخُمار والسكر، قال:
فلم تكد تَنَجلي عن قلبه الخُمَرُ
واختَمَر الطيب والعجين خُمْرَةً ووجدت منه خَمَرةً طيبةً إذا اختَمَرَ الطيب أي: وجد طيبه.
والشارب يصيبه خُمْرةٌ، وقد خَمِرَ وخَمَرَ.
وخَمَرتُ العجين والطيب: تركته حتى يجود.
واختَمَرَتِ المرأة بالخِمار، والخِمْرة: الاختِمار، وهما مصدران.
والمُخْتَمِرة من الضأن: السوداء ورأسها أبيض، ومن المعز أيضاً.
وأَخمَرَه البيت: ستره، وخَمَرْتُ البيت أي: سترته.
والخَميرةُ فتاق الخَمير.
وخامَرَة الداءُ: خالَطَ جوفه، قال:
هنيئاً مريئاً غير داء مُخـامِـرٍ		لعزة من أعراضنا ما استحلت

وخَمَّرْتُ الإناء: غطيته، قال رسول الله - صلى الله عليه وسلم : "خَمَّرْوا شرابكم ولو بعودٍ".
وفي الحديث: "لا تجد المؤمن إلا في إحدى ثلاثٍ: في مسجدٍ يعمره، أو بيتٍ يستره أو معيشةٍ يدبرها".
والمُسْتَخْمِرُ: الشريب، هذلية.
ودخل في غمار الناس وخمارهم، ودخل في خمار الناس وخَمَرهم أي: جماعتهم فخفي فيهم.
والخَمَر: وهدة يختفي فيها الذئب، قال:
فقد جاوزتما خَمَرَ الطريقِ
والخُمْرةُ: شيء منسوج مثل السعف أصغر من المصلى.
واستَخْمَرْتُ فلاناً: استعبدته.
وخَمَرْتُ الدابة أَخْمِرُها: أسقيتها خَمْراً.
والخَمَرُ أن تُخْرَزَ ناحيتَا أديم المزادة، ثم يُعَلَّى بخرْزٍ آخَرَ فذاك الخَمَر.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte

**خ ر م**، **خ م ر**، **ر خ م**، **م ر خ**، **م خ ر** kullanımdadırlar. **خرم**: Adam **خُرِمَ** oldu; artık o **مخروم**dur.
Ve burnu **خَرِمَ** olur; **يَخْرَمُ** **خَرَماً**; artık o **أَخرَمُ**dur; bu, **الوترة**dan yahut **الناشرتين**den yahut **الأرنبة**nin ucunda bir kesiktir; **الجدع**a ulaşmaz. Fiil: Onu **خَرَمتُه** **خَرْماً** ve onu **شَرَمْتُه** **شَرْماً**; ve o, onun tarafından **خُرِمَ** oldu ve **شرمَ** oldu.
Ve eğer bu yahut benzeri dudakta ve kulağın üst tarafında isabet ederse, o **خرم**dur.
Ve **الناشرتان** iki **المِنخَران**dır.
Ve **الخَرْمُ** ayrıca, bir selin yahut bir **خُفّ**ta yahut bir dağın başında bir yolun deldiği şeydir.
Ve o yerin adı — genişlediği zaman: **مَخْرِم**; **مَخْرِم العقبة** ve **مَخْرِم المسيل** gibi.
Ve **الخَرْمُ**: dağın burnudur; bunlar **الخُرُوم**dur; ondan **المَخْرِمُ** türetilmiştir.
Ve **أخْرَمُ الكتيف**: **الصدفة** tarafına bitişik olan tarafından, onun **عير**inin ucunda bir oyuktur; çoğulu: **أخارِمُ**.
Ve falan kimse **اختُرِمَ** oldu, yani gitti de öldü; ve **المَنِيّةُ** onu, arkadaşlarının arasından **احتَرَمَتُه**.
Ve şiirden **الأَخْرَمُ**: صدر’ında iki harekenin toplamı olan bir kazık (وتد) bulunan, sonra ikisinden biri **خرم** edilip atılan şeydir; şu sözü gibi:
إن امرءاً قد عاش تسعين حجةً		إلى مثلها يرجو الخلودَ لجاهل
Ve tamamı: وإن امرءاً.

**رخم**: Devekuşu ve tavuk yumurtasının üzerine kuluçkaya yattığında yumurtasının üzerine **أَرْخَمَتِ**; artık o **مُرْخِم**dir. Ve ailesi onu **رَخَّمها**: onu yumurtasına yapıştırdılar (yumurtasına bağlı tuttular).
Ve **الرَّخَمّةُ**: yaratılışta akbabaya benzer; ancak o, beyazlık ve siyahlıkla beneklidir; çoğulu: **رَخَم**.
Ve **الرُّخامُ**: yumuşak beyaz taş.
Ve **الرُّخَامَى**: beyazlığa çalan tozlu bir bitkidir; o tatlı bir ottur; kökü beyazdır; sanki **العنقر** gibidir; onu söktüğünde süt sağar; onunla davarları semirtirsin.
Ve **الرُّخامُ**: bizzat bir dağdır.
Ve **الرُّخامة**: kadınların konuşmasında güzel bir yumuşaklıktır. Ve o, **رَخُمَتْ** **رَخامةً**; artık o, sesi **رخيمة**dir; ve onun sözü ve sesi **رَخُمَ** olmuştur; bu, kadın ve **الخشف** için söylenir.
Ve **شاة رَخْماء**: başında yahut yüzünde beyazlık vardır, geri kalanı başka bir renktir.
Ve **رجلٌ رخيمٌ** ve **أبح** ve **أصحل** yani: sesi zayıf.

**مرخ**: **المَرْخ**: bir insanı yağ ile yağlamandır.
Ve **رجلٌ مَرِخٌ**: çok yağlanan.
Ve **المَرْخ**: çabuk çakmak veren bir ağaçtır.
Ve **المِرِّيخُ** ve **المِرِّيج**: onunla uzak atış yapılabilen uzun bir oktur; dedi ki:
أو كَمِرَّيخٍ عـلـى شـريانةٍ		حشه الرامي بظهران حشر
Ve yıldızlardan **المَريخُ**: **بهرام**dır.
Ve **المِرِّيخُ**: **المرتك**tir; ve boynuz kırılıp beyaz kemiğe ulaştığında, işte o kemik **المَريخُ**tur; çoğulu: **أَمِرخة**.

**رمخ**: **الرَّمْخُ**: toplu halde bulunan ağacın adlarındandır.

**مخر**: Gemiyi **مَخَرْتُ**; **مَخْراً** ve **مُخُوراً**; artık o **ماخِرةٌ**dir; ve onlar, rüzgârı karşılayarak onunla gittiğinde **مواخِرُ**dur.
Ve tefsirin bazı vecihlerinde “**مواخر**” yani tek bir rüzgârla karşıdan gelen ve arkadan giden.
Ve at, kendisi için daha rahat olsun diye rüzgârı **يَسْتَمخِرُ** ve onu **يمتخرها**; yani onu karşılar.
Ve hadiste: “**استَمْخِروا الريح وأعدوا النبل**” yani istincada; ve kıbleyi sağdan yahut soldan yapın.
Ve yeri **مَخَرْتُ**; **مَخْراً**; artık o **مَمْخُورةٌ**dur; yani yazın onu iyileştirmek için içine su saldın.
Ve yer **مُخِرَتِ** oldu; artık o **مَخْورة**dur; yani o sudan dolayı iyileşti.
Ve kavmi **امتَخَرْت**: onların seçkinlerini ve seçmelerini seçtim; el-Acّâc dedi ki:
من نخبة القوم الذي كان امتَخَرْ
yani: seçti.
Ve **بنات مَخْرٍ** ve **بنات بَخْرٍ**: deniz tarafından, çölde oluşan bulutlardır; beyazdırlar; bazısı bazısından daha büyüktür; parça bulut **بنت مَخْر**dır; **الميم** ile olanı daha çoktur.
Ve **الماخُورُ**: şüphe (kötülük) meclisi ve onun toplanma yeridir; bazen adama da **ماخُورٌ** denir. Ziyâd b. Ebîh, Basra’ya oraya vali olarak geldiğinde dedi ki: “Bu dikilmiş **المَواخيرُ** nedir? Üzerindeki içki haramdır; ta ki yıkım ve yakma ile yerle bir edilinceye kadar.”
Ve boynu **يَمْخُورُ** olan deve: uzun; dedi ki:
في شعشعان عنفٍ يَمْخُورِ
yani: sanki suda yüzüyor gibidir.

**خمر**: **الخَمْر**i **اختَمَرَ**; yani olgunlaştı (erişti); ve onun **مُخَمِّرُها**sı: onu yapan; ve onun **خُمْرَتُها**sı: **الخُمار** ve sarhoşluktan **المَخُمور**u örten şeydir; dedi ki:
فلم تكد تَنَجلي عن قلبه الخُمَرُ
Ve güzel koku ve hamur **اختَمَرَ**; **خُمْرَةً**; ve ondan hoş bir **خَمَرةً** buldum; güzel koku **اختَمَرَ** ettiğinde, yani onun kokusunu buldu.
Ve içene bir **خُمْرةٌ** isabet eder; ve o **خَمِرَ** oldu ve **خَمَرَ** oldu.
Ve hamuru ve güzel kokuyu **خَمَرتُ**: onu iyileşinceye kadar bıraktım.
Ve kadın **الخِمار** ile **اختَمَرَتِ**; ve **الخِمْرة**: **الاختِمار**dır; ikisi de mastardır.
Ve koyundan **المُخْتَمِرة**: siyah olup başı beyaz olandır; keçiden de.
Ve ev onu **أَخمَرَه**: onu örttü; ve evi **خَمَرْتُ** yani: onu örttüm.
Ve **الخَميرةُ**: **الخَمير**in mayası (kabartıcısı).
Ve hastalık **خامَرَة**: onun içini karıştırdı; dedi ki:
هنيئاً مريئاً غير داء مُخـامِـرٍ		لعزة من أعراضنا ما استحلت
Ve kabı **خَمَّرْتُ**: onu örttüm; Allah’ın Elçisi — صلى الله عليه وسلم — dedi ki: “**خَمَّرْوا شرابكم ولو بعودٍ**”.
Ve hadiste: “Mümini ancak üçten birinde bulursun: imar ettiği bir mescitte, yahut onu örten bir evde, yahut idare ettiği bir geçimde.”
Ve **المُسْتَخْمِرُ**: içici; Huzeyl lehçesi.
Ve insanların **غمار**ına ve **خمار**ına girdi; ve insanların **خمار**ına ve **خَمَر**ine girdi; yani onların topluluğuna; böylece onların içinde gizlendi.
Ve **الخَمَر**: kurdun içinde gizlendiği bir çukurluktur; dedi ki:
فقد جاوزتما خَمَرَ الطريقِ
Ve **الخُمْرةُ**: hurma yaprağı gibi örülmüş bir şeydir; seccadeden daha küçüktür.
Ve falanı **استَخْمَرْتُ**: onu köleleştirdim.
Ve biniti **خَمَرْتُ**; onu **أَخْمِرُها**: ona **خَمْراً** içirdim.
Ve **الخَمَرُ**: **المزادة** derisinin iki tarafının dikilmesidir; sonra başka bir dikişle yukarıdan sağlamlaştırılır; işte o **الخَمَر**dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَخَرَتْ السفينة تَمْخَرُ وتَمْخُرُ مَخْراً ومُخوراً، إذا جرتْ تشقُّ الماء مع صوت. ومنه قوله تعالى: "وتَرى الفلك مَواخِرَ فيه"، يعني جواري. ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، أي أرسلتُ فيها الماء. وبناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يجئن قُبُلَ الصيف منتصباتٍ رِقاقاً. واسْتَمْخَرْتُ الريحَ، إذا استقبلتَها بأنفك. وامْتَخَرْتُ القومَ: انتقيت خيارهم ونُخْبَتَهُم. قال الراجز:
من نُخْبَةِ الناسِ التي كان امْتَخَرْ
والمِخْرَةُ والمُخْرَةُ: الشيء الذي تختاره. والماخورُ: مجلسُ الفُسَّاقِ. واليَمُخورُ: الطويلُ.

##### Türkçe

**مَخَرَتْ** gemi **تَمْخَرُ** ve **تَمْخُرُ** (diye) **مَخْراً** ve **مُخوراً** (olarak), suyu bir ses ile yararak akıp gittiği zaman (denir). Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: “Ve sen gemileri onda **مَواخِرَ** görürsün”; yani akıp gidenler. Ve denir: **مَخَرْتُ** yeri; yani onda suyu salıverdim. Ve **بَناتُ مَخْرٍ**: yazdan önce gelen, dikilmiş (gibi) ince bulutlardır. Ve **اسْتَمْخَرْتُ** rüzgârı; onu burnunla karşıladığın zaman (denir). Ve **امْتَخَرْتُ** kavmi: onların hayırlılarını ve seçkinlerini seçtim. Recez söyleyen dedi ki:
İnsanların seçkininden ki onu **امْتَخَرْ** idi

Ve **المِخْرَةُ** ve **المُخْرَةُ**: seçtiğin şeydir. Ve **الماخورُ**: fâsıkların meclisidir. Ve **اليَمُخورُ**: uzun boylu olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ر م
خرم ، خمر ، مرخ ، مخر ، رخم ، رمخ : مستعملات .
خرم : قال الليث : يقال : خُرِمَ الرجُل ، هو
مَخْرومٌ .
وخَرِمَ أَنفُهُ . . يَخْرَمُ خَرَماً ، وهو قَطْعٌ في
الْوَتَرَةِ ، أو في النَّاشِرَتْينِ أو في طَرَف
الأَرْنَبَةِ . . لا يَبْلُغُ الْجَدْعَ .
والنَّعْتُ : أَخْرَمُ وخَرْمَاءُ _ كأَشرَمَ وشَرْمَاءَ .
والفِعْل : خَرَمْتُهُ خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً .
قال : وإن أصاب نَحْوَ ذلك في الشَّفَةِ ، أو
في أَعْلَى قُوفِ الأذُنِ _ فهو خرْمٌ .
قال : والْخَرمُ : ما خَرَمَ سَيْلٌ ، أو طريقٌ في
خُفٍّ أو رَأْسِ جَبَلٍ .
واسمُ ذلك الموضِعِ _ إذا اتَّسع _ فهو
مَخْرِمٌ ، كَمَخْرِمِ الْعَقَبة ، ومَخْرمِ المَسِيل .
والخَرْمُ : أَنْفُ الجَبَلِ . . وهي الْخُرُومُ
_ ومنه اشْتِقاق ) ( الْمخْرِم ) ( .
وأَخْرَمُ الكتِفِ : مَحَزٌّ في طَرَفِ عَيْرِها مما
يلي الصَّدَفةَ . . والجميع : الأَخَارِمُ .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى أَنْ
يُضَحَّى بالمُخَرَّمَةِ الأُذُنِ ) ( _ يعني :
المقطوعة الأذُنِ .
قال شمِر : والخَرْمُ يكون في الأُذُنِ
والأَنْفِ جميعاً .
وهو _ في الأنفِ _ أن يُقطَعَ مقَدَّمُ مَنْخِرِ
الرجُل وأَرْنَبتِه _ بعد أن يُقطَعَ أعلاها
_ حتى يَنفُذَ إلى جوْفِ الأنفِ .
يقال : رجل أَخْرَمُ : بَيِّنُ الْخَرَمِ .
والأَخْرَمُ _ من الشِّعر _ ما كان في صَدْره
وَتِدٌ مجموع الحركتين ، فَخُرِمَ أحدُهما ،
وطُرحَ _ كقوله :
إِنَّ امرَءاً قَدْ عَاشَ تِسْعِينَ حِجَّةً
إلَى مِثْلِهَا يَرْجُو الخُلُودَ لَجَاهلُ
كَانَ تمامُهُ : ) ( وإِنَّ امْرَءاً ) ( .
وتقول : اخْتَرمَتْهُ الْمَنِيُّةُ من بين أصحابه
_ أي : أخذتْهُ من بينهم .
واخْتُرِمَ فلان عنا _ أي : ماتَ وذهب .
وقال غيرُه : خَرْمُ الجَبَلِ : مُنقطَعُ أَنْفِه ،
وأنفُ الجبل : قائدُ قادِمَتِه .
) ( والْخُرْمُ ) ( _ بكاظِمَةَ _ : جُبَيْلاَتٌ وأُنوفُ
جبال .
وقال أَبو نُخَيْلَةَ _ في صفة إبل _ :
قَاظَتْ مِنَ الخُرْمِ بِقَيْظٍ خُرَّم
وأراد بقوله : ) ( بِقَيْظٍ خُرَّمِ ) ( : الخصْبَ
والسَّعَة .
_ أي : بقَيْظٍ ناعمٍ كثيرِ الخير .
ومنه يقال : كان عيشُنَا بها خُرَّماً _ أي :
ناعماً .
قاله ابنُ الأعرابي .
وأما قول جَرِيرٍ :
إِنَّ الْكَنِيسَة كانَ هَدْمُ بِنَائِهَا
نَصْراً وَكان هَزِيمةً للأَخْرَمِ
فإنَّ ) ( الأَخْرمَ ) ( اسمُ ملكٍ من ملوكِ
الرُّومِ .
ويقال : لا خَيْرَ في يَمينٍ لاَ مَخَارِمَ لهَا
_ أي : لا مَخارجَ لها . . مأخوذٌ من
) ( الْمَخْرِمِ ) ( ، وهوالثَّنِيَّةُ بين الْجَبَليْن . .
ويقال : خَرَمَتهُ الخَوَارمُ _ إذا مات كما
يقال : شَعَبَتهُ شَعُوبُ .
وقال أبو زيد : يقال : هذه يَمينٌ قد طَلَعتْ
في الْمَخَارمِ .
وهي اليمين التي تجعلُ لصاحبها مَخْرَجاً .
وقال أبو خَيْرَة : الخَرْوَمَانةُ : بقلة خَبِيثَةُ
الرِّيح تَنبتُ في الْعَطَنِ .
وأنشد :
إلى بَيْتٍ شِقْذان كأَنَّ سِبَالَهُ
وَلحيَتَهُ في خُرْوَمَان مُنَوِّرِ
عمرو _ عن أبيه _ : جاء فلانٌ بالخُرْمَان _
أي : بالكذب .
وقال ابن السكِّيت : ما نَبَسْتُ فيه بخَرْمَاء :
يَعْنِي به الكذبَ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الخَرِيمُ
الماجِنُ .
والرَّخِيمُ : الحَسَن الكلام .
وقال أبو عمرو : الخارِمُ : التَّارِكُ .
والخَارمُ : المُفْسِدُ .
والخارمُ : الرِّيحُ الباردةُ .
وفي حديث سعدٍ _ رضي الله عنه : ) ( مَا خَرَمْتُ مِن
صَلاَةِ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) شيئاً أي : ما تَرَكْتُ ) ( .
وقال ابن الأعرابيِّ : الْخُرَّامُ : الأحْداث
المُنخَرِمون في المعاصي المُجَعْجِعةِ ، وإذا
أَصاب الرّامي بسهمِه القِرطاسَ فلم يَثقُبْهُ _
فقد خرَمَه .
ويقال : أصابَ خَوْرَمَتَهُ _ أي : أَنْفَهُ .
أبو عُبَيد _ عن أبي عمرٍ و _ : رِيح خَارِمٌ :
باردةٌ .
وقال شَمِرٌ : ريحٌ خَارِمٌ . . وهو الجَامِدُ
الذي ليس فيه نَدًى .
خمر : قال الليث : الخمرُ : مَعْرُوفٌ
واختمارُها : إِدْرَاكُها وغَلَيانُها . .
ومُخَمِّرُها : مُتَّخِذُها . . وخُمْرتُهَا : ما غَشِيَ
المَخْمُورَ من الْخُمَارِ والسُّكْرِ في قلبِه
وأنشد :
وقد أَصَابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ
فلم تكَدْ تَنجَلي عن قلبه الْخُمَرُ
ويقال : قد اختَمَر العَجينُ والطِّيبُ ، وقد
وَجَدْتُ منه خَمَرَةً طيِّبَةً إذا اختَمَرَ الطِّيبُ _
أي : وَجَدْتُ رِيحَهُ .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : وجَدْتُ منه
خَمَرَة الطّيبِ _ بفتح الميم _ : يعني ريحَهُ .
وقال الليث : خَمَرْتُ العجينَ والطِّيبَ
خَمْرَةً _ كخَمِرَ يَخْمَرُ .
وخَمَرْتُ الدَّابةَ . . أَخْمِرُها _ إذا سقيتُهَا
الْخَمْرَ .
أبو عُبيد _ عن الكسائيِّ _ : خَمَرْتُ العجينَ
وفَطَرْتُه . . وهي الْخُمْرَةُ _ للذي يُجْعَلُ في
العجِين . . يسمِّيه الناسُ : ) ( الخَمِيرَ ) ( .
وكذلك : خُمْرَةُ النبيذ والطِّيبِ .
وقال غيرُه : خميرَةُ اللّبَن : رُوْبتُه التي
تُصَبُّ عليه : ليَرُوبَ سريعاً رُؤُوباً .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ خَمَرْتُ
الرجلَ أَخْمِرُه _ إذا استَحْيَيْتَ منه .
وقال أبو زيد : خامرَ الرجلُ المكانَ
وخَمَّرَه _ إذا لم يَبْرَحْه .
ومن أَمْثال العرب : ) ( خَامِرِي أُمَّ عامرٍ ) ( .
قال أبو عبيد : يُضْرَب مَثلاً للرَّجُلِ
الأحْمَق ، و ) ( أُمُّ عامرٍ ) ( هي الضَّبُعُ .
وأخبرني المنذريُّ _ عن الْحَرَّانِيُّ عن ابن
السكيت _ : الضَّبعُ تُحَمَّقُ ويَدخل عليها
الرجلُ في وِجَارِها ، فتَحْمِلُ عليه ، فيقول :
خامِري أُمَّ عامرٍ ، ليستْ أُمُّ عامرٍ هاهنا
فتُمكِّنه حتى يَكْعمَها ويُوثِقَها بحَبْلٍ ، ثم
يَجُرُّها .
قال : ومعنى ) ( خامرِي ) ( : ادْخُلي الْخَمَرَ
وهو ما وَارَاكَ من الشَّجَرِ .
وقال الليث : خامَرَهُ الدَّاءُ _ إذا خالط
جَوْفَهُ . . . وأنشَدَ :
هَنيئاً مَرِيئاً غَيْرَ دَاءٍ مُخَامِرٍ
لِعَزَّةَ مِنْ أَعْرَاضِنَا مَا اسْتَحَلَّتِ
ابن الأعرابي _ عن أبي ثروان _ أنه وصف
مأْدُبَةً وبَخُورَ مِجْمَرِها . . قال :
فتَخَمَّرَتْ أَطْنَاننَا _ أي : طابَتْ رَوائحُ
أَبْدَانِنَا بِالْبَخُورِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الْخَامِرُ :
الذي يَكْتُمُ شَهَادَتَهُ .
شَمِرٌ _ عن ابن الأعرابي _ : رَجُلٌ خَمِرٌ
_ أي : مُخَامَرٌ .
وأنشد :
أَحَارِ بْنَ عَمرٍ و كَأَنِّي خَمِرْ
أي : مُخَامَرٌ .
هكذا قيَّده شَمِرٌ بخطه .
قال : والداءُ الْمُخامِرُ : المُخَالِط . . خَامَرَهُ
الداءُ _ إذا خالطَه .
وأنشد قولَه :
وَإِذَا تُبَاشِرك الْهُمُومُ
فَإِنَّهَا دَاءٌ مُخَامِرْ
ونحْوَ ذلك قال الليث . . في خَامرَهُ الدَّاءُ _
إذا خَالَطَ جوفَه .
وقال ابن السِّكِّيت : خَمَرْت العَجِينَ أَخمْرُهُ
خَمْراً _ إذا جعلتَ فيه الْخَمِيرَةَ .
وقد خَمَرَ شَهَادَتَهُ _ إذا كَتَمَهَا .
وقد خَمِرَ عني . . يَخْمَرُ خَمَراً _ إذا
تَوَارَى .
شمِرٌ _ عن ابن شُمَيْلٍ : الْخَمَرُ : ما وَارَاك
مِنْ شيء . . أوِ ادَّرَأْتَ به .
الْوَهْدَةُ : خَمَرٌ . . والأكمَةُ : خَمَرٌ . .
والْجَبَلُ : خَمَرٌ . . والشَّجَر : خَمَرٌ . . وكُلُّ
ما وَارَاك فهو خَمَرٌ .
قال الفرَّاء : خَمِرَ الرجل _ إذا دخل في
الخَمَرِ . . . وأنشد :
أَحَارِ بْنَ عَمْرٍ و كَأَنِّي خَمِرْ
قال : وقال الأصمعيُّ : الْخِمْرَةُ :
الاسْتِخْفاء .
وقال ابْنُ أَحْمَرَ :
مِنْ طارقٍ يَأتي عَلَى خِمْرَةٍ
أَوْ حِسْبَةٍ تَنْفَعُ مَنْ يَعْتَبِرْ
وقال ابنُ الأعْرابيِّ : معناه : على غَفْلَةٍ
مِنْكَ .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : قال : النَّعْجَةُ
إذا ابْيَضَّ رَأْسُها من بين جَسَدها فهي
مُخَمَّرَةٌ ، وَرَخْمَاءُ أيضاً .
وقال الليث : هي الْمُخْتَمِرَةُ مِنَ الضَّأْن
والمِعْزَى .
وقال ابْنُ سُهَيَّةَ :
وَقَفْتَ بِهَا تُكَاتِمُ مُسْتَهِلاًّ
وَخَمْرَكَ مِنْ حَمِيلَةَ أَنْ تَفُورَا
أراد ب ) ( خَمْرَكَ ) ( : مَا خَامَرَك ، ) ( مِنْ حَمِيلَةَ
أَنْ تَفُورَ ) ( _ أي : تَظْهَرَ .
ومنه قوله :
حَتَّى إِذَا مَا هَرَاق النَّوْمُ عَبْرَتَهُ
قاَلَ الْعَشِيّ لِخَمْرِي في الضَّحَى فُورِي
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ) ( خَمِّرُوا
آنِيَتَكُمْ ) ( .
قال أبو عبيدٍ : التَّخْمِير : التّغطِيَةُ .
وفي حديث مُعَاذٍ ) ( مَنِ اسْتَخْمَرَ قَوْماً أَوَّلُهُمْ
أَحْرَارٌ وَجِيرانٌ مُسْتَضْعَفُونَ : فإنَّ لَه مَا قَصَرَ
في بَيْتِهِ ) ( .
قال أبو عبيد : كان ابْنُ الْمُبَارَك يقول في
قوله : ) ( مَنِ اسْتَخْمَرَ قَوْماً ) ( _ أي :
اسْتَعْبَدَهُم .
وقال أبو عبيد : قال مُحَمَّدُ بنُ كَثِيرٍ : هذَا
كَلاَمٌ معروفٌ عندنا بالْيَمَن لا يُكادُ يُتَكلَّمُ
بغيره .
يقول الرجل للرّجل : أَخْمِرْنِي كذا وكذا _
أي : أَعْطِنِيه . . هَبْهُ لي . . مَلِّكْنِي إيَّاه .
فقول مُعَاذٍ : ) ( مَنْ اسْتَخْمَرَ قَوْماً ) ( : يقولُ :
أَخَذَهُمْ قَهْراً أَوْ تَمْلُّكاً عَلَيْهِمْ ، فما وَهَبَ
المَلِكُ من هؤلاء لِرَجُلٍ فَقَصَرَهُ الرجُلُ في
بيته _ حتى جاء الإسْلاَمُ ، وهو عندَهُ _ فَهُوَ
له .
وقال غَيْرُه _ أَخْمَر فلانٌ عَلَيَّ ظِنَّةً _ أي :
أَضْمَرَها .
وقال لَبيدٌ :
أَلِفْتُكِ حَتّى أَخْمَرَ الْقَوْمُ ظِنَّةً
عَلَى بَنُو أُمِّ الْبَنِينَ الأكابِر
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْمُخَامَرةُ : أن يَبِيع الرجل غلاماً حُرّاً . .
على أنه عبدُهُ .
قلتُ : وأَظُنُّ قوْلَ مُعَاذٍ مِنْ هذا أُخِذَ .
الليثُ : الخَمَرُ وَهْدَةٌ يخْتَفِي فيها الذِّئْبُ
وأنشد :
فَقَدْ جاوَزْتُمَا خَمَرَ الطَّرِيقِ
وقال الليث : الْخَمَرَ : أن تَخْرُزَ ناحِيَتَي
أَدِيمِ المَزَادَةِ ، ثمَّ يُعْلَى بِخُرُوزٍ أُخرَ فذلِكَ :
الْخَمَرُ .
وَالخِمَارُ : ما تُغَطِّي به المرأَةُ رَأْسها ، وقد
تَخَمَّرَتْ بالخِمَارِ ، وهي حَسَنَةُ الْخِمْرَةِ .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : دَخَلْتُ في
خُمَارِ النَّاسِ وَخَمَارِهمْ وخَمرِهمْ _ أي :
في جَمَاعتهمْ وَكَثْرَتهم .
وقال شَمِرٌ : ويقال : دَخَلْتُ في غَمْرَتِهِمْ
وخَمْرَتِهِمْ _ أي جَمَاعتهمْ .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كانَ يَسْجُدُ
عَلَى الْخُمْرةِ ) ( .
قال الليث : وهي حَصِيرٌ صَغِيرٌ قَدْرُ
ما يُسْجَدُ عليهِ . . . يُنْسَجُ من السَّعَفِ
أَصْغَرُ من الْمُصَلَّى .
وقال الزَّجَّاجُ : سُمِّيَتْ خُمْرَةً . . . لأنها تَسْتُرُ
الْوَجهَ عن الأَرض .
قال : وقيل لِلْعَجِينِ : قد اخْتَمَرَ ، لأنَّ
فُطُورَتَهُ قد غَطَّاهَا الْخُمْرُ . . وهو
الاخْتِمَارُ .
ويقال : قد خَمَرْتُ الْعجينَ ، وأَخْمَرْتُهُ
وفَطَرْتُهُ ، وَأَفْطَرْتُهُ .
قال : وسُمِّيَ ) ( الْخَمْرُ ) ( خَمْراً لأنَّهُ يُغَطَّي
الْعَقْلَ .
قال : ويقال لكلِّ ما ستَرَ الإنسانَ من شَجَرٍ
أَو غيرِهِ : خَمَرٌ .
وما سَتَرَهُ من شَجَرٍ خَاصَّةً _ فهو الضَّرَّاءُ .
ومن أَمثالهم : ) ( مَا فُلاَنٌ بخَلٍّ ولاَ خَمْرٍ ) ( _
أي : ما عندَهُ خَيْرٌ ولا شَرٌّ .
وقد مَرَّ تَفْسِيرُهُ .
رخم : قال الليث : أَرْخَمَتِ الدَّجَاجَةُ والنَّعَامَة
على بَيْضهَا _ إذا حَضَنَتْ عَلَى بَيْضِها ،
فهي مُرْخِمٌ .
وَرَخَّمَهَا أَهْلُها _ إذا أَلْزَمُوها بَيْضَهَا .
والرَّخَمَةُ : شِبْهُ النَّسْرِ في الخِلْقَةِ _ إلاَّ أَنَّهَا
مُبَقَّعَةٌ بِبَيَاضٍ وَسَوادٍ .
وَجَمْعُهَا : رَخَمٌ .
والرُّخَامُ : حَجَرٌ أَبْيَضُ رِخْوٌ .
والرُّخَامَى : نَبْتٌ تَجِدُ به السَّائمةُ وهي بَقْلَةٌ
غَبْراءُ تَضْرِبُ إلى الْبَياضِ ، حُلْوَةٌ لها أَصْلٌ
أَبْيَضٌ . . كأَنَّهُ الْعُنْقُرُ - إذا انْتَزَعْتَهُ حَلَبَ
لَبَناً .
والرَّخَامَةُ : لِينٌ في الْمَنْطِقِ . . حَسَنٌ في
النِّسَاء .
وقد رَخُمَتِ الّجَارِيةُ رَخَامَةً : فهي رَخِيمَةُ
الصَّوْت .
وقد رَخُم كلاَمُها وصوْتُها _ وكذلك :
رُخِمَ .
وَيقال : هي رَخِيمَةُ الصَّوتِ _ أي :
مَرْخُومةُ الصَّوتِ .
يقال ذلك . . للمَرْأَةِ والْخِشْفِ .
قال : وزَعَمَ أَبو زيد الأنصاريٌّ أَنَّ مِنْ أَهْلِ
الْيَمَنِ مَنْ يقول : رَخِمْتُهُ رَخْمَةً _ بمعنىَ
رَحِمْتُهُ .
ويقال : أَلْقى الله عليك رَخْمَةَ فلاَن _ أي :
عَطَفَهُ ورِقَّتَه .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : مِثْلَهُ : رَخِمَهُ يَرْخَمُه
رَخْمَةً ، وأَلْقَى عَلَيْهِ رَحْمَتَهُ ورَخْمَتَهُ .
قال : وسَمِعْتُ أَعْرابيّاً يقولُ : هو رَاخِمٌ
لهُ .
وقال ذُو الرُّمَّةِ :
كَأَنَّهَا أُمُّ سَاجِي الطَّرْفِ أَخْدَرَهَا
مُسْتَوْدَعٌ خَمَرَ الْوَعْسَاءِ مَرْخُومُ
قال الأصمعيُّ : ) ( مَرْخُومٌ ) ( : أُلْقِيَتْ عليه
رَخْمَةُ أُمِّهِ _ أَي : حُبُّهَا لهُ وإِلْفُهَا إيَّاهُ .
وهو قَوْلُ أَبي عُبَيْدَةَ .
وأنشد الأصمعيُّ :
مُدَلَّلٌ يَشْتُمُنَا ونَرْخَمُهْ
وفي ) ( نوادر الأعرابِ ) ( : مَرَةٌ تَرخَّمُ صَبِيَّهَا ،
وعَلَى صَبِيِّهَا . . وتَرْخَمُهُ ، وتربَّخُ عليه _ إذا
رَحِمَتْهُ .
وارْتَخَمَتِ النَّاقَةُ فَصِيلَها _ إذا رَئِمْتهُ .
وقال النحْويُّونَ : التَّرْخِيمُ حذْفُ آخر
الحرفِ من الاسم المنادَى .
كقولك _ إذا نَاديتَ رجُلاً اسمه حارِثٌ :
يا حَار .
وإذا ناديتَ مالكاً قلتَ : يا مَالِ .
سمِّي ترخيماً لتَلْيِينِ الْمُنَادِي صَوْتَهُ . . .
بحذفِ الحرف .
وشاةٌ رَخْماءُ _ إذا ابيضَّ رأسُها واسودَّ
سائرُ جسدها .
قالهُ أبو زَيْدٍ .
والرُّخاءُ : الرِّيحُ اللَّيِّنةُ ، وهي الرُّخامَى _
أَيضاً .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيّ _ قال : الرَّخَمُ :
الإشْفاق .
والرَّخَمُ : اللّبَنُ الْغَليظ .
وقال _ في موضع آخر _ : الرُّخُمُ : كُتَلُ
اللِّبإ .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : ما أَدْرِي _ أيُّ
تَرْخُمٍ هو ؟ وأيُّ تُرْخُمٍ هو ؟
مرخ : قال الليث : المَرْخُ : مَرخُكَ إنساناً
بالدُّهْن ، وتمَرَّخْتُ أنا بالدُّهْن .
أبو تُرَاب _ عن بعض العرب _ قال :
الْمِرِّيخُ : الرجلُ الأحْمَقُ .
والْمِرِّيخُ : السَّهْمُ الذي يُغَالَى به .
والْمِرِّيخُ : القَرْنُ الذي في جَوْفِ القَرْنِ .
ويقال له : الْمَرِيخُ .
وقال أبو خَيْرَةَ : الْمِرِّيخُ وَالْمِرِّيجُ _ بالخاء
والجيم جميعاً - : الْقَرنُ الدّاخِلُ
ويُجمعان : أَمْرِخَةٌ وأَمْرِجَةٌ .
وقال أبو تُرَاب : سألتُ أبا سعيد عن
الْمِرِّيخِ والْمِرِّيجِ فلم يَعْرِفْهما .
قال : وعَرفَ غيرهُ : المِرِّيخَ .
وقال الليثُ بن الْمُظَفِّر : الْمِرِّيخُ سهمٌ
طَوِيل ، به يُقتَدَرُ الْغِلاءُ .
وأنشد :
أَوْ كَمِرِّيخٍ عَلَى شِرْيَانَةٍ
يعني : على قَوْسِ شِرْيانَةٍ .
قال : والْمِرِّيخُ _ من الكَوَاكب _ بَهْرَامُ .
ورجلٌ مَرِخٌ : كثِيرُ الادِّهَان .
قال : والْمِرِّيخُ : الْمِرْدَاسَنْجُ .
قلتُ : وما أُرَاه عربيّاً مَحْضًا .
والْمُرَيْخُ : تَصْغِيرُ الْمَرْخِ .
أبو عبيد _ عن الأمَوِيِّ _ إذا أكثرْتَ ماءَ
العجين قُلْتَ : أَمْرَخْتُهُ إِمْراخاً .
وكذلك قال أبو زَيْد .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْمَرخُ : الْمُزَاحُ .
قال : ورُوِيَ عن مَسْرُوقٍ _ عن عائشةَ _ :
أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان عندها يَوْماً . . فدخل
عليه عُمَرُ فَقَطَّبَ وتَشَزَّنَ له فلمَّا انصرف
عاد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إلى انبساطه الأوّل .
قالت : فَقلتُ : يا رسول الله . . كنتَ
مُنْبَسِطاً . . فلمّا جاء عُمَر انْقَبَضْتَ .
قالت : فقال لي : ) ( يا عائشةُ . . إنّ عُمر
لَيْسَ مِمَّنْ يُمْرَخُ مَعَهُ ) ( _ أي : يُمْزَحُ معهُ .
قلتُ : وهذاحَرفٌ غَرِيبٌ لم أسمعه إلا
في هذا الحديث .
رواه ابنُ الأعرابي في ) ( نوادره ) ( مُرسَلاً
ولا أدري ما صِحَّتُه ؟
والْمَرْخُ _ من شَجَرِ النّار _ مَعْرُوف يُتّخَذُ
منه الزِّناد .
ومنه قولهم : ) ( في كُلِّ الشّجَر نارٌ واسْتَمْجَدَ
الْمَرْخُ والْعَفَارُ ) ( .
وقال أعرابيٌّ : شَجَرٌ مَرِيخٌ ومَرِخٌ وقَطِفٌ . .
وهو الرَّقِيقُ اللَّيِّنُ .
ومن أَمثَالهم : ) ( هَذَا حَيَاءُ مَارِخَةَ ) ( .
ومَارِخَةُ : امرأةٌ كانت تَتَحفَّرُ ثمَّ عُثِرَ عليها
وهي تَنْبِشُ قَبراً .
وفي ) ( النوادر ) ( : ) ( عُودٌ مِتِّيخٌ ومِرِّيخٌ ) ( ، وهو
الطَّوِيلُ اللَّيِّن .
وقال ابن الأعرابي : الْمَرْخَاءُ : النَّاقَةُ
المُنْبَسِطَة في سَيرها نشاطاً .
ومرَّخَ فلانٌ بَدَنَهُ بالدُّهْنِ _ إذا رَوَّاهُ دُهْناً .
رمخ : قال شمر : الرِّمْخُ : هو السَّدَى والسَّدَاءُ _
ممدودٌ _ بلغة أهل المدينة .
وهو السَّيَابُ _ بلُغَةِ وادي الْقُرَى _ وهو
الرِّمَخُ _ بلغة طَيّيءٍ _ واحدَتُها رِمَخَةٌ .
وهو الْخَلاَلُ _ بلغة أهل البَصْرَة .
وأَنْشَدَ لبعض الطائيين :
تَحتَ أَفَانِينِ وَدِيٍّ مُرْمِخِ
وقال الليث : الرِّمْخُ : من أسماء الشجَر
المُجْتَمِع . . اسمٌ من أسمائها .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الرَّمْخَاءُ : الشَّاةُ الْكلِفَةُ بأَكل الرِّمْخِ وهو
الخَلاَلُ .
مخر : قال الله جلّ وعزّ : ( وترى الفلك فيه مواخر ( [ فَاطِر : 12 ] .
أخبرنا المُنْذِريُّ _ عن أحمدَ بن يحيى _ أنه
قال : الْماخِرَةُ : السَّفِينَةُ التي تَمْخَرُ الماءَ _
أي : تَدْفَعهُ بصَدْرها .
قال : وأنشدني الحرَّانيُّ _ عن ابن
السكّيت _ أنه أنشده :
يَافِيَّ مَالِي عَلِقَتْ ضَرَائري
مُقَدِّماتٍ أَيْدِيَ الْموَاخِرِ
قال : وقال ابنُ السكِّيت : والْمَاخِرُ : الذي
يَشُقُّ الماءَ إذا سَبَحَ .
يصفُ نِساءً يتصاخَبْنَ ويستَعِنَّ بأيديهنّ . .
كأنّهُنَّ يَسْبَحْن في الماءِ .
قال : وقال أبو الهيثم : مَخْرَ السفينة :
شَقُّها الماءَ بصدْرها .
ونحوَ ذلك قال أبو عُبَيد .
سَلَمَةُ _ عن الفرّاء _ : في قول الله
جلّ وعزّ : ( وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ( [ فَاطِر : 12 ] .
) ( مَوَاخِرَ : وَاحِدَتُهَا مَاخِرَةٌ .
و ) ( المَخْرُ ) 9 : هو صَوْتُ جَرْي الفُلْك
بالرِّياح .
يقال : مَخَرَتْ تَمْخُرُ ، وتَمخَرُ .
قال : وقال الكسائيُّ : ) ( مَوَاخِرَ ) ( : جَوَارِيَ .
قلتُ : والمَخْرُ : أصْلُه الشَّقُّ .
وسمِعتُ أعرابياً يقول : مَخَرَ الذئبُ بطْنَ
الشاة _ أي : شَقَّه .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّهُ قال : ) ( إِذَا أَرَادَ
أَحَدُكم البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ ) ( .
قال أبو عُبيدٍ : يَعني أنه ينظرُ . . مِن أين
مَجْرَاها ، فلا يستقبِلُها ، ولكنْ يستدْبِرُها
_ كيْ لاَ تَرُدَّ عليه البوْل .
وقال الليث : مَخَرْتُ السفينةَ مَخْراً _ إذا
استقبلْتَ بها الرِّيحَ .
ومَخَرَتْ هي مُخُوراً ، فهي ماخِرةٌ .
قال : وفي بَعْضِ وُجوهِ التَّفسير :
) مواخر ( أيْ : مُقْبِلَةً وَمُدْبرةً بريحٍ واحدةٍ .
قال : والفرسُ يَسْتَمْخِرُ الريحَ ويتمخَّرُها _
ليكُونَ أَرْوَحَ لنفْسِه .
وامْتِخَارُها : استقْبالُها .
قال : ويقال : مَخَرْتُ الأرضَ مَخْراً _ إذا
أَرسلْتَ فيها الماءَ في الصيف لِتَطِيبَ ؛
فهي مَمْخُورةٌ .
ومَخِرَتِ الأرضُ _ إذا طابت من ذلك
الماءِ .
ويقال : امْتَخَرْتُ القومَ _ أي : انتقَيْتُ
خيارَهم ونُخْبَتَهُمْ .
قال العجَّاج :
مِنْ نُخْبَةِ القومِ الَّذِي كان امْتَخَرْ
أبو عُبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ : يقال لسَحَائبَ
يأْتِينَ قُبُلَ الصيف مُنْتَصبَاتٍ : بَناتُ مَخْرٍ ،
وبناتُ بَخرٍ .
قال : وكلُّ قطعةٍ منها _ على حِيالِها _ بنتُ
مَخْرٍ .
قال الليث : والماخُورُ : مجلِسُ الرِّيبَةِ
ومُجْتَمَعَهُ ، وربَّما قيل لذلك الرجل الذي
يَجلس فيه : مَاخُورٌ .
وقال زِيَادٌ _ حين قَدِم البَصْرةَ وَالياً عليها _ :
( ما هذه المَواخِيرُ ؟ الشراب عليه حرامٌ
حتى تسوَّى بالأرض هَدْماً وإحْراقاً .
وجَملٌ يَمْخُورُ العُنُقِ _ إذا كان طويلَ
العُنُق .
وقال العجَّاج :
في شَعْشَعانِ عُنُقٍ يَمْخُورِ
وقال ابن شُمَيل _ في قوله ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( إذا
أَتَيْتُمُ الغائِطَ فاسْتمخروا الريحَ
) .
يقول : اجعلوا الريحَ وَراءَ ظهوركم .
وفي ) ( النوادر ) ( : تمخَّرَتِ الإبلُ الريحَ _ إذا
اسْتقبلَتْها واسْتَنْشَتْهَا .
وكذلك تمخَّرتِ الكلأ _ إذا اسْتقبلَتْه .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والخاء وما يثلثهما)
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:‏
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *‏
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ، إذا انتقيْتَ خِيارَهم، كأنَّه شقَّ النّاس إليه حتَّى انتخَبَه. قال:‏
* من نُخْبةِ النّاسِ التي كان* امتخَرْ(2) *‏
ومما شذَّ عن هذا الباب اليَمخُور: الرّجل الطَّويل. فأمّا بناتُ مخْرٍ فهي سحابٌ تنشأ في الصَّيف، وليس من الباب، لأنَّه من الإبدال والأصل الباء "بَخْرٌ"، وقد مرَّ.‏
(مخض) الميم والخاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء في وعائِه مائعٍ، ثم يستعار. ومَخَضت اللَّبَن أمخضه مَخْضاً. والمَخْض: هدر البَعير، وهو على التَّشبيه، كأنَّه يمخض في شِقْشِقته شيئاً. والماخِض: الحامل إذا ضرَبَها الطَّلْق. وهذا أيضاً على معنى التَّشبيه، كأنَّ الذي في جوفها شيءٌ مائع يتمخَّض. والمَخَاض: النُّوق الحواملُ، واحدتها خَلِفة. ويقال لولد النَّاقة إذا أُرسِل الفحلُ في الإبل التي فيها أمُّه: ابنُ مَخَاضٍ، لَقِحت أُمُّه أمْ لا.‏
(مخط) الميم والخاء والطاء أصيلٌ، يدلُّ على بُروزِ شيءٍ من كِنِّه، صحيحٌ. وامتَخَط السَّيفَ: انتضاه. وأمْخَطَ السَّهمَ(3): أنفَذَه إمخاطاً. وربَّما قالوا: امتخَطَ ما في يده: اختَلَسه.‏
(مخن) الميم والخاء والنون يقولون: المَخْن: الرَّجُل الطَّويل(4).‏
(مخي) الميم والخاء والحرف المعتلّ. يقولون: تمخَّى من الشَّيء وامَّخى منه: تبرَّأ منه وتحرَّج. قال:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏
(مخج) الميم والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: مَخَج البئرَ، إذا خَضْخَضَها. قال:‏
* يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما(6) *‏
ويَكنون به عن البِضاع، فيقال: مَخَجَها. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) أنشده في اللسان (مخر).‏
(2) للعجاج في ديوانه 19 واللسان (مخر) برواية: "من مخة الناس".‏
(3) في الأصل: "السيف"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) يقال للطويل وللقصير أيضاً، فهو من الأضداد.‏
(5) بعده في اللسان (مخا):‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) في الأصل: "الداء اجموما"، صوابه مما سبق في (جم). والرجز في اللسان (جمم، مخج، قلذم).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve **الخاء** ve onların üçüncüsü olanlar)

(**مخر**) **الميم** ve **الخاء** ve **الراء**; yarma ve açmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: **مَخَرت** gemi suyu **مخراً**: onu yardı. Kadınlar hakkında—çekişip elleriyle yardım isteyenler hakkında—yüzenin yaptığı gibi, recez söyleyen dedi ki:‏
* **مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ**(1) *‏
Ve denir: **مَخَرْتُ** yeri; onda suyu saldığın zaman. Ve denir: **استمخَرْتُ** rüzgârı; onu burnunla karşıladığın zaman. Ve kıyası sahihtir; sanki burnunla rüzgârı yarıyorsun. Ve onların sözü: **امتخَرْتُ** kavmi; onların hayırlılarını seçtiğin zaman; sanki insanları ona doğru yardı da onu seçti. Dedi ki:‏
* **من نُخْبةِ النّاسِ التي كان** **امتخَرْ**(2) *‏
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **اليَمخُور**: uzun adam. Amma **بناتُ مخْرٍ** ise yazın meydana gelen bir buluttur; babdan değildir; çünkü o, ibdâlden olup aslı **الباء** “**بَخْرٌ**”dur; ve geçmiştir.‏

(**مخض**) **الميم** ve **الخاء** ve **الضاد**; kabı içinde akıcı olan bir şeyin çalkalanmasına delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ödünç alınır. Ve **مَخَضت** sütü, onu **أمخضه** **مَخْضاً**. Ve **المَخْض**: devenin böğürmesidir; o, teşbih üzerinedir; sanki o, **شِقْشِقته**sinde bir şeyi çalkalar. Ve **الماخِض**: doğum sancısı vurduğu zaman hamile (kadın). Bu da teşbih manası üzerinedir; sanki onun karnındaki, çalkalanan akıcı bir şeydir. Ve **المَخَاض**: hamile dişi develer; onun bir tanesi **خَلِفة**dir. Ve dişi devenin yavrusuna—anasının içinde bulunduğu develere erkek deve salındığı zaman—**ابنُ مَخَاضٍ** denir; anası gebe kaldı mı kalmadı mı (fark etmez).‏

(**مخط**) **الميم** ve **الخاء** ve **الطاء** asîldir; bir şeyin örtüsünden dışarı çıkmasına delâlet eder; sahihtir. Ve **امتَخَط** kılıcı: onu çekip çıkardı. Ve **أمْخَطَ** oku(3): onu **إمخاطاً** delip geçirdi. Ve belki derler: **امتخَطَ** elindeki şeyi: onu kapıp aldı.‏

(**مخن**) **الميم** ve **الخاء** ve **النون**; derler: **المَخْن**: uzun adamdır(4).‏

(**مخي**) **الميم** ve **الخاء** ve illetli harf. Derler: bir şeyden **تمخَّى** ve ondan **امَّخى**: ondan beri oldu ve sakındı. Dedi ki:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏

(**مخج**) **الميم** ve **الخاء** ve **الجيم**; tek bir kelimedir. Derler: **مَخَج** kuyuyu; onu çalkaladığı zaman. Dedi ki:‏
* **يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما**(6) *‏
Ve onunla cinsel birleşmeden kinaye ederler; denir ki: **مَخَجَها**. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏
--------------ـــ
(1) Onu **اللسان**’da (**مخر**) rivayet etti.‏
(2) **العجاج**’a aittir; divanında 19 ve **اللسان** (**مخر**)da “**من مخة الناس**” rivayetiyle.‏
(3) Asılda: “**السيف**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.‏
(4) Uzuna ve kısaya da denir; o, zıt anlamlılardandır.‏
(5) Ondan sonra **اللسان** (**مخا**)da:‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) Asılda: “**الداء اجموما**”; doğrusu, daha önce (**جم**)de geçenlerdendir. Ve recez **اللسان** (**جمم**، **مخج**، **قلذم**)dadır.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- مخر الماء للأرض: استقبالها بالدور فيها. يقال: مخرت السفينة مخرا ومخورا: إذا شقت الماء بجؤجئها (الجؤجؤ: الصدر) مستقبلة له، وسفينة ماخرة، والجمع: المواخر. قال: ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ [النحل/14] ويقال: استمخرت الريح، وامتخرتها: إذا استقبلتها بأنفك، وفي الحديث: (استمخروا الريح وأعدوا النبل) (قال ابن الأثير: ومنه حديث سراقة: (إذا أتى أحدكم الغائط فيلفعل كذا وكذا، واستمخروا الريح). ورواه الزمخشري، فقال: سراقة بن جعشم قال لقومه: إذا أتى أحدكم الغائط فليكرم قبلة الله ولا يستدبرها، وليتق مجالس اللعن: الطريق والظل والنهر، واستمخروا الريح، واستشبوا على أسوقكم، وأعدوا النبل. انظر: النهاية 4/305؛ والفائق 3/350؛ ومجمع الزوائد 1/209؛ وأخرجه ابن أبي حاتم في علله 1/36؛ وكنز العمال 9/361؛ وعزاه لحرب بن إسماعيل في مسائله) أي: في الاستنجاء، والماخور: الموضع الذي يباع فيه الخمر، وبنات مخر سحائب تنشأ صيفا (انظر: اللسان (مخر) ؛ والمجمل 3/825؛ وراجع مادة (بحر) وتعليقنا على ذلك).

##### Türkçe

- **مخر** suyun yer için olması: onun, içinde dönmekle onu karşılamasıdır. Denilir: **مخرت السفينة** **مخرا** ve **مخورا**: suyu, onu karşılayarak, **بجؤجئها** ile ( **الجؤجؤ** : göğüs) yardığında. Ve **سفينة ماخرة**; çoğulu: **المواخر**. Dedi: ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ [النحل/14]. Ve denilir: **استمخرت الريح** ve **امتخرتها**: onu burnunla karşıladığında. Ve hadiste: (استمخروا الريح وأعدوا النبل). (İbnü’l-Esîr dedi: Ondandır, Sürâka hadisi: (Sizden biri **الغائط**’a geldiğinde şöyle şöyle yapsın; ve **استمخروا الريح**). Zemahşerî onu rivayet etti; şöyle dedi: **سراقة بن جعشم** kavmine dedi: Sizden biri **الغائط**’a geldiğinde Allah’ın kıblesine ikram etsin ve ona arkasını dönmesin; ve lânet meclislerinden sakınsın: yol, gölge ve nehir; ve **استمخروا الريح**; ve **استشبوا على أسوقكم**; ve **أعدوا النبل**. Bak: **النهاية** 4/305; ve **الفائق** 3/350; ve **مجمع الزوائد** 1/209; ve onu İbn Ebî Hâtim **في علله** 1/36’da çıkardı; ve **كنز العمال** 9/361; ve onu Harb b. İsmâîl’e **في مسائله** nispet etti.) Yani: **الاستنجاء**’da. Ve **الماخور**: içinde şarabın satıldığı yer. Ve **بنات مخر**: yazın oluşan bulutlardır (bak: **اللسان** (**مخر**); ve **المجمل** 3/825; ve ( **بحر** ) maddesine müracaat et ve buna dair bizim ta‘likimize).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م خ ر
فلكٌ مواخر تمخر الماء‏:‏ تشقّه مع صوت ونشأت بنات مخرٍ وهي سحاب الصيف تمخر الجو مخراً‏.‏
واستمخرت الريح‏:‏ استقبلتها بأنفي وخرجت من فيه مخرة خبيثة وهي الريح الخارجة من الجوف‏.‏
وكل طائر دفر المخرة‏.‏
قال‏:‏ وتقول‏:‏ لأن يطرحك أهل الخير في المآخير خير من أن يصدّرك أهل المواخير جمع ماخور وهو مجلس الريبة‏.‏

##### Türkçe

م خ ر
**فلكٌ مواخر**: suyu yarar; bir ses ile birlikte onu yarar. Ve **بنات مخرٍ** meydana geldi; o, yaz bulutudur; havayı bir **مخراً** ile yarar.
Ve **استمخرت الريح**: onu burnumla karşıladım; ve ondan kötü bir **مخرة** çıktı; o, iç boşluktan çıkan rüzgârdır.
Ve her kuş, **دفر المخرة**’dir.
Dedi: Ve dersin ki: Hayır ehlinin seni **المآخير**’e atması, **المواخير** ehlinin seni öne çıkarmasından daha hayırlıdır; **ماخور**’un çoğuludur; o, şüphe meclisidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ. ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح. وفي التنزيل: وترى الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ، وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، وقيل: هي التي تشق الماء، وقال الفراء في قوله تعالى مواخر: هو صوت جري الفلك بالرياح؛ يقال: مَخَرَتْ تَمْخُرُ وتَمْخَرُ؛ وقيل: مواخِرَ جوارِيَ. والماخِرُ: الذي يشق الماء إِذا سبَح؛ قال أَحمد بن يحيى: الماخرة السفينة التي تَمْخَرُ الماء تدفعه بصدرها؛ وأَنشد ابن السكيت:
مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ
يصف نساء يتصاحبن ويستعن بأَيديهن كأَنهن يسبحن. أَبو الهيثم: مَخْرُ السفينةِ شَقُّها الماء بصدرها. وفي الحديث: لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشامَ أَربعين صباحاً؛ أَراد أَنها تدخل الشام وتخوضه وتَجُوسُ خِلالَه وتتمكن فيه فشبهه بمَخْرِ السفينةِ البحرَ. وامتخر الفرسُ الريحَ واستمخرها: قابلها بأَنفه ليكون أَرْوَحَ لنَفْسِه؛ قال الراجز يصِفُ الذِّئْبَ: يَسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إِذا لمْ يسْمَعِ،
بمِثْلِ مِقْراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ
وفي الحديث: إِذا أَراد أَحدُكم البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ أَي فلينظُرْ من أَين مَجْراها فلا يستقبلَها كي لا تَرُدَّ عليه البول ويَتَرَشَّشَ عليه بَوْلُه ولكن يستدبرُها. والمَخْرُ في الأَصل: الشَّقُّ. مَخَرَتِ السفينةُ الماءَ: شقَّتْه بِصَدْرها وجَرَتْ. ومَخَرَ الأَرضَ إِذا شقها للزراعة. وقال ابن شميل في حديث سراقة: إِذا أَتيتم الغائط فاسْتَمْخِرُوا الريح؛ يقول: اجعلوا ظُهورَكُم إِلى الريحِ عند البول لأَنه إِذا ولاها ظهره أَخذَتْ عن يمينه ويساره فكأَنه قد شقها به. وفي حديث الحرث بن عبد الله بن السائب قال لنافع ابن جبير: من أَين؟ قال: خرجتُ أتَمَخَّرُ الريحَ، كأَنه أَراد أَسْتَنْشِقُها. وفي النوادر: تَمَخَّرَتِ الإِبلُ الريحَ إِذا استَقْبَلَتْها واستنْشَتْها، وكذلك تَمَخَّرت الكلأَ إِذا استقبلَتْه. ومَخَرْتُ الأَرضَ أَي أَرْسَلْتُ فيها الماء. ومَخَرَ الأَرضَ مَخْراً: أَرْسَلَ في الصيْفِ فيها الماءَ لِتَجُودَ، فهي مَمْخُورَةٌ. ومَخَرَتِ الأَرضُ: جادَت وطابَتْ من ذلكَ الماءِ. وامْتَخَرَ الشيءَ: اخْتارَه. وامْتَخَرْتُ القومَ أَي انتَقَيْتُ خِيارَهُم ونُخْبَتَهم؛ قال الراجز:
مِنْ نُخْبَةِ الناسِ التي كانَ امْتَخَرْ
وهذا مِخْرَةُ المال أَي خِيارُه. والمِخْرَةُ والمُخْرَةُ، بكسر الميم وضمها: ما اخْتَرْتَه، والكَسْرُ أَعلى. ومَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه مَخْراً: أَخَذَ خِيارَ متاعِه فذهب به. ومَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها مَخْراً إِذا كانت غَزِيرَةً فأُكْثِرَ حَلْبُها وجَهَدَها ذلكَ وأَهْزَلَها. وامْتَخَرَ العَظْمَ: استخرَجَ مُخَّه؛ قال العجاج: مِنْ مُخَّةِ الناس التي كان امْتَخر
واليُمْخُور واليَمْخُور: الطويل من الرجال، الضمُّ على الإِتباع، وهو من الجمال الطَّوِيلُ العُنُقِ. وعُنُقٌ يَمْخُورٌ: طويلٌ. وجَمَلٌ يَمْخُورُ العُنُقِ أَي طويله؛ قال العجاج يصف جملاً:
في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيودِ فارِض الحُنْجور
وبعض العرب يقول: مَخَرَ الذئبُ الشاةَ إِذا شَقَّ بَطْنَها. والماخُورُ: بَيْتُ الريبة، وهو أَيضاً الرجل الذي يَلي ذلك البيتَ ويقود إِليه. وفي حديث زياد حين قَدِمَ البصرةَ أَميراً عليها: ما هذه المَواخِيرُف الشرابُ عليه حَرامٌ حتى تُسَوَّى بالأَرضِ هَدْماً وإِحْراقاً؛ هي جمع ماخُورٍ، وهو مَجْلِسُ الرِّيبَةِ ومَجْمَعُ أَهلِ الفِسْقِ والفَسادِ وبُيوتُ الخَمَّارِينَ، وهو تعريب مَيْ خُور، وقيل: هو عربي لتردّد الناس إِليه من مَخْرِ السفينةِ الماءِ.
وبَناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يَأْتِينَ قُبُلَ الصَّيْفِ مُنْتَصِباتٌ رِقاقٌ بِيضٌ حسانٌ وهُنَّ بنات المَخْرِ؛ قال طرفة:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، كما
أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
وكل قطعة منها على حيالها: بنات مخر؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: كأَن بناتِ المَخْرِ، في كُرْزِ قَنْبَرٍ،
مَوَاسِقُ تَحْدُوهُنَّ بالغَوْرِ شَمْأَلُ
إِنما عنى ببناتِ المَخْر النَّجْمَ؛ شبَّهَه في كُرْزِ هذا العَبْدِ بهذا الضَّرْبِ من السَّحابِ؛ قال أَبو علي: كان أَبو بكر محمد بن السَّرِيِّ يَشْتَقُّ هذا من البُخارِ، فهذا يَدُلُّك على أَنّ الميم في مَخْرٍ بدل من الباء في بَخْر؛ قال: ولو ذَهَب ذاهِبٌ إِلى أَن الميم في مخر أَصْلٌ أَيضاً غَيْرُ مُبْدَلَةٍ على أَن تجعله من قوله عزَّ اسمه: وترى الفُلك فيه مواخِرَ، وذلك أَن السحابَ كأنها تَمْخَرُ البحر لأَنها فيما تَذْهَبُ إِليْهِ عنه تَنْشَأُ ومنه تَبْدَأُ، لكان مصيباً غيرَ مُبْعِدٍ؛ أَلا ترى إِلى قول أَبي ذؤيب:
شَرِبْنَ بِماء البَحْرِ، ثم تَرَفَّعَتْ
مَتى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ

##### Türkçe

**مَخَرَتِ السفينةُ** **تَمْخَرُ** ve **تَمْخُر** **مَخْراً** ve **مُخُوراً**: aktı;
suyu bir ses ile yararak gider; ve denildi: gidişinde rüzgârı karşıladı; artık o **ماخِرَةٌ**’dir.
Ve **مَخَرَتِ السفينةُ** **مَخْراً**: onunla rüzgârı karşıladığın zaman. Ve tenzilde: “ve onda
**الفُلْكَ**’ü **مَوَاخِرَ** görürsün”; yani: akıp gidenler; ve denildi: **المواخر** bir tek rüzgârla sana
gelir ve gider gördüğün (gemiler)dir; ve denildi: o, gidişinin sesini işittiğin (gemiler)dir; ve denildi: o,
suyu yaran (gemiler)dir. Ve el-Ferrâ, Yüce’nin sözü **مواخر** hakkında dedi: o, rüzgârlarla gemilerin gidişinin sesidir;
denir: **مَخَرَتْ** **تَمْخُرُ** ve **تَمْخَرُ**; ve denildi: **مواخِرَ** akıp gidenlerdir. Ve **الماخِرُ**:
yüzdüğü zaman suyu yaran (şey)dir; Ahmed b. Yahyâ dedi: **الماخرة** suyu **تَمْخَرُ** eden gemidir; onu göğsüyle iter;
ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
**مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ**
Birbirleriyle arkadaşlık eden ve elleriyle yardım eden kadınları vasfeder; sanki onlar yüzüyorlar. Ebû’l-Heysem: **مَخْرُ
السفينةِ** onun suyu göğsüyle yarmasıdır. Ve hadiste: “**لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشامَ
أَربعين صباحاً**”; murad etti ki: Şam’a girer, onu yarıp geçer, aralarında dolaşır ve onda yerleşip güç kazanır; onu geminin denizi **مَخْرِ**’ine benzetti. Ve **امتخر الفرسُ الريحَ** ve **استمخرها**: onu burnuyla karşıladı ki nefsi için daha ferah olsun; râciz kurdu vasfederek dedi:
**يَسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إِذا لمْ يسْمَعِ،
بمِثْلِ مِقْراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ**
Ve hadiste: “Sizden biri bevletmek istediğinde **فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ**”; yani: onun akışının nereden olduğunu gözetsin; onu karşılamasın ki bevli ona geri çevirmesin ve bevli üzerine sıçramasın; fakat ona arkasını dönsün. Ve **المَخْرُ** aslında: yarma(ktır).
**مَخَرَتِ السفينةُ الماءَ**: onu göğsüyle yardı ve aktı. Ve **مَخَرَ الأَرضَ**: onu ziraat için yardığı zaman. Ve İbn Şümeyl, Sürâka hadisi hakkında dedi: “Tuvalete geldiğinizde **فاسْتَمْخِرُوا الريح**”; der ki: bevlederken sırtlarınızı rüzgâra çevirin; çünkü ona sırtını döndüğünde o, sağından ve solundan alır; sanki onu onunla yarmış gibidir. Ve Hâris b. Abdillâh b. es-Sâib hadîsinde: Nâfi‘ b. Cübeyr’e dedi: “Nereden?” Dedi: “Çıktım, **أتَمَخَّرُ الريحَ**”; sanki murad etti: onu kokluyorum. Ve **النوادر**’de: **تَمَخَّرَتِ الإِبلُ
الريحَ**: onu karşıladığı ve onu kokladığı zaman; ve aynı şekilde **تَمَخَّرت الكلأَ**: onu karşıladığı zaman. Ve **مَخَرْتُ الأَرضَ**: yani onda suyu saldım. Ve **مَخَرَ
الأَرضَ مَخْراً**: yazın onda suyu saldı ki iyi ürün versin; artık o **مَمْخُورَةٌ**’dir. Ve **مَخَرَتِ الأَرضُ**: o sudan dolayı iyi ürün verdi ve hoş oldu. Ve **امْتَخَرَ الشيءَ**: onu seçti. Ve **امْتَخَرْتُ القومَ**: yani onların hayırlılarını ve seçkinlerini ayıkladım;
râciz dedi:
**مِنْ نُخْبَةِ الناسِ التي كانَ امْتَخَرْ**
Ve bu, malın **مِخْرَةُ**’sidir; yani onun seçkini. Ve **المِخْرَةُ** ve **المُخْرَةُ**, mîm’in kesri ve zammıyla: seçtiğin şeydir; kesr daha üstündür. Ve **مَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه
مَخْراً**: onun eşyasının seçkinini aldı da onunla gitti. Ve **مَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها
مَخْراً**: (deve) bol sütlü iken sağımı çoğaltıldığı ve bu onu yorduğu ve zayıflattığı zaman. Ve **امْتَخَرَ العَظْمَ**: onun iliğini çıkardı; el-‘Accâc dedi:
**مِنْ مُخَّةِ الناس التي كان امْتَخر**
Ve **اليُمْخُور** ve **اليَمْخُور**: erkeklerden uzun olan; zamme, tâbi kılma üzerinedir; ve o, develerden uzun boyunlu olandır. Ve **عُنُقٌ يَمْخُورٌ**: uzun. Ve **جَمَلٌ
يَمْخُورُ العُنُقِ**: yani boynu uzun olan; el-‘Accâc bir deveyi vasfederek dedi:
**في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيودِ فارِض الحُنْجور**
Ve Arapların bir kısmı der ki: **مَخَرَ الذئبُ الشاةَ**: karnını yardığı zaman.
Ve **الماخُورُ**: şüphe evi (kötülük evi)dir; ve o, ayrıca o evi üstlenen ve ona (insanları) sevk eden adamdır. Ve Ziyâd’ın Basra’ya ona emir olarak geldiği vakit hadîsinde: “Bu **المَواخِيرُ** nedir? İçki onun üzerinde haramdır; ta ki yıkım ve yakma ile yerle bir edilinceye kadar”; o, **ماخُورٍ**’un çoğuludur; ve o, şüphe meclisi ve fısk ve fesat ehlinin toplanma yeri ve meyhanecilerin evleridir; ve o, **مَيْ خُور**’un Arapçalaştırılmasıdır; ve denildi: o Arapçadır; insanların ona gidip gelmesi sebebiyle, geminin suyu **مَخْرِ**’inden (alınmıştır).
Ve **بَناتُ مَخْرٍ**: yazdan önce gelen bulutlardır; dimdik, ince, beyaz, güzel; ve onlar **بنات المَخْرِ**’dir; Tarafa dedi:
**كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، كما
أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ**
Ve ondan her bir parça kendi başına: **بنات مخر**’dir; ve onun sözünü İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**كأَن بناتِ المَخْرِ، في كُرْزِ قَنْبَرٍ،
مَوَاسِقُ تَحْدُوهُنَّ بالغَوْرِ شَمْأَلُ**
Ancak **بناتِ المَخْر** ile yıldızı kastetti; onu bu kölenin **كُرْزِ**’ünde bu tür buluta benzetti. Ebû ‘Alî dedi: Ebû Bekr Muhammed b. es-Seriyy bunu buhardan türetirdi; bu da sana, **مَخْرٍ**’deki mîm’in **بَخْر**’deki bâ’nın bedeli olduğuna delâlet eder. Dedi: Eğer bir giden, **مخر**’deki mîm’in aslî de olduğunu, değiştirilmiş olmadığını, Yüce adıyla Aziz’in sözü: “ve onda **الفُلك**’ü **مواخِرَ** görürsün” kavlinden yapman şartıyla söylerse; bu, bulutların sanki denizi **تَمْخَرُ** etmesi sebebiyledir; çünkü onun gittiği şeyden (denizden) doğar ve ondan başlar; isabet etmiş olur, uzak düşmüş olmaz. Görmez misin Ebû Züeyb’in sözüne:
**شَرِبْنَ بِماء البَحْرِ، ثم تَرَفَّعَتْ
مَتى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م خ ر * * مَخَرتِ * السفينة من باب قطع ودخل إذا جرت تشق الماء مع صوت ومنه قوله تعالى ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ يعني جواري وفي الحديث ﴿إذا أراد أحدكم البول * فَلْيَتَمَخَّر * الريح﴾ أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كيلا ترد عليه البول

##### Türkçe

* م خ ر * **مَخَرتِ** gemi, kesmek ve girmek bâbından; eğer suyu bir ses ile yararak akıp giderse. Ondandır, O’nun sözü (yüce): {Ve gemileri onda **مواخر** görürsün}; yani akıp gidenler. Ve hadiste: {Sizden biri bevletmeyi murad ederse, rüzgârı **فَلْيَتَمَخَّر**}; yani onun akışının nereden olduğunu gözetsin; onu karşılamasın ki bevli ona geri dönmesin.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مخرت السفينة، كمنع، ونصر، تمخر وتمخر مخرا ومخورا، كمنع وقعود: جرت تشق الماء مع صوت، أو استقبلت الريح في جريها، وفي بعض النسخ: جريتها، فهي ماخرة، ومخر السابح: شق الماء بيديه إذا سبح. ومخر المحور القب، إذا أكله فاتسع فيه، نقله الصاغاني. وفي التنزيل  وترى الفلك فيه مواخر  يعني جواري، وقيل: المواخر هي التي يسمع صوت جريها بالرياح، قاله الفراء. جمع ماخرة، من المخر، وهو الصوت، أو التي تشق الماء بجآجئها، أي بمقدمها وأعلى صدرها. والمخر في الأصل: الشق، يقال: مخرت السفينة الماء، إذا شقته بصدرها وجرت، قاله أبو الهيثم: وقال أحمد بن يحيى: الماخرة: السفينة التي تمخر الماء أي تدفعه بصدرها، أو المواخر هي المقبلة والمدبرة بريح واحدة تراها كذلك. وامتخره، أي الشيء: اختاره، ويقال: امتخر القوم، إذا انتقى خيارهم ونخبتهم، قال الراجز:
  من نخبة الناس التي كان امتخر و من ذلك، امتخر العظم، إذا استخرج مخه، قال العجاج:
  من مخة الناس التي كان امتخر و امتخر الفرس الريح: قابلها بأنفه ليكون أروح لنفسه، كاستمخرها، وتمخرها، قال الراجز يصف الذئب:
  يستمخر الريح إذا لم يسمع                      بمثل مقراع الصفا الموقع

  وأكثر ما يستعمل التمخر في الإبل. ففي النوادر: تمخرت الإبل الريح، إذا استقبلتها واستنشتها. قلت: وقد استعير ذلك للناس، ففي حديث الحارث بن عبد الله بن السائب قال لنافع بن جبير: من أين? قال: خرجت أتمخر الريح، كأنه أراد: أستنشقها. ومخر الأرض، كمنع، مخرا: أرسل في الصيف فيها الماء لتجود. وفي الأساس: لتطيب، فمخرت هي أي الأرض، كمنع أيضا كما يدل عليه صريح ضبط المصنف، وضبطه ابن القطاع بالمبني للمجهول، وزاد: فهي ممخورة: جادت وطابت من ذلك الماء. ومخر البيت يمخره مخرا: أخذ خيار متاعه فذهب به. ومخر الغزر، بالضم وسكون الزاي، الناقة يمخرها مخرا، إذا كانت غزيرة فأكثر حلبها فجهدها ذلك وأهزلها. واليمخور، بالفتح ويضم على الإتباع: الطويل من الرجال، ومن الجمال: الطويل الأعناق. وعنق يمخور: طويل، وجمل يمخور العنق: طويله. قال العجاج يصف جملا:
  في شعشعان عنق يمـخـور                      حابي الحيود فارض الحنجور و الماخور: بيت الريبة ومجمع أهل الفسق والفساد، ومجلس الخمارين ومن يلي ذلك البيت ويقود إليه أيضا يسمى ماخورا، معرب مي خور، أي شارب الخمر، فيكون تسمية المحل به مجازا، أو عربية، من مخرت السفينة، إذا أقبلت وأدبرت، سمي لتردد الناس إليه، فهو مجاز أيضا، ج مواخر ومواخير، ومن الثاني حديث زياد لما قدم البصرة واليا عليها: ما هذه المواخير، الشراب عليه حرام حتى تسوى بالأرض هدما وإحراقا ومن سجعات الأساس: لأن تطرحك أهل الخير في المآخير، خير من أن يصدرك أهل المواخير. وبنات مخر، بالفتح: سحائب بيض حسان رقاق منتصبات يأتين قبل الصيف، وهن بنات المخر. قال طرفة:
  كبنات المخر يمـأدن كـمـا                      أنبت الصيف عساليج الخضر وكل قطعة منها على حيالها بنات مخر، قال أبو علي الفارسي: كان أبو بكر محمد بن السري يشتق هذا من البخار، فهذا يدلك على أن الميم في مخر بدل من الباء في بخر، قال: ولو ذهب ذاهب إلى أن الميم في مخر أصل أيضا غير مبدلة على أن تجعله من قوله عز اسمه  وترى الفلك فيه مواخر  وذلك أن السحاب كأنها تمخر البحر لأنها، فيما يذهب إليه، عنه تنشأ ومنه تبدأ، لكان مصيبا غير مبعد، ألا ترى إلى قول أبي ذؤيب:
  شربن بماء البحر ثم ترفعت                      متى لحج خضر لهن نئيج

  هذه عبارة أبي علي بنصها. وقد أجحف شيخنا في نقلها، وقال بعد ذلك: قلت: البيت من شواهد التوضيح، وقد أنعمته شرحا في إسفار اللثام، والشاهد فيه استعمال متى بمعنى من. والأصالة في الباء ظاهرة في قوله الآتي: والمخرة: ما خرج من الجوف من رائحة خبيثة. ولم يتعرضوا له، فتأمله. قلت: والمخرة هذه نقلها الصاغاني في التكملة، والزمخشري في الأساس، وزاد الأخير: وفي كل طائر ذفر المخرة. ولم يتعرض لها صاحب اللسان. والمخرة مثلثة: الشيء الذي تختاره، والكسر أعلى، وهذا مخرة المال، أي خياره. والمخير، على فعيل: لبن يشاب بماء، نقله الصاغاني. وفي الحديث:  إذا أراد أحدكم البول فليتمخر الريح  ، أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كي لا ترد عليه البول ويترشش عليه بوله، ولكن يستدبرها. وفي لفظ آخر: استمخروا، رواه النضر بن شميل من حديث سراقة، ونصه: إذا أتيتم الغائط فاستمخروا الريح  ، أي اجعلوا ظهوركم إلى الريح عند البول كأنه، هكذا في سائر النسخ، وفي النهاية لابن الأثير: لأنه إذا ولاها فكأنه قد شقها بظهره فأخذت عن يمينه ويساره. وقد يكون استقبالها تمخرا، كامتخار الفرس الريح، كما تقدم، غير أنه في الحديث استدبار. قلت: الاستدبار ليس معنى حقيقيا للتمخر كما ظنه المصنف، وإنما المراد به النظر إلى مجرى الريح من أين هو، ثم يستدبر، وهو ظاهر عند التأمل الصادق. ومخرى، كسكرى: واد بالحجاز ذو حصون وقرى. ومما يستدرك عليه: مخر الأرض مخرا: شقها للزراعة. ومخر المرأة مخرا: باضعها. وهذه عن ابن القطاع، وفي الحديث:  لتمخرن الروم الشام وتخوضه. وتجوس خلاله وتتمكن فيه. فشبهه بمخر السفينة البحر. وتمخرت الإبل الكلأ، إذا استقبلتها كذا في النوادر. وبعض العرب تقول: مخر الذئب الشاة، إذا شق بطنها. كذا في اللسان.

##### Türkçe

**مخرت السفينة**; **كمنع** ve **نصر** (bâbında): **تمخر** ve **تمخر**; **مخرا** ve **مخورا** olarak; **كمنع** ve **قعود** (vezninde): suyu bir ses ile yararak aktı; yahut akışında rüzgârı karşıladı. Bazı nüshalarda: **جريتها** (vardır). O hâlde o, **ماخرة**’dir. Ve **مخر السابح**: yüzdüğü zaman iki eliyle suyu yarmasıdır. Ve **مخر المحور القب**: onu yediği zaman onda genişledi; bunu الصاغاني nakletti. Ve tenzîlde: **وترى الفلك فيه مواخر**; yani: akıp gidenler. Ve denildi ki: **المواخر** rüzgârlarla akışının sesi işitilenlerdir; bunu الفراء söyledi. **ماخرة**’nin cem‘i; **المخر**’dan, o da sestir; yahut **بجآجئها** ile, yani ön kısmı ve göğsünün üstü ile suyu yaran (gemiler). Ve **المخر** aslında: yarma(ktır). Denilir: **مخرت السفينة الماء**; göğsüyle onu yardığı ve aktığı zaman. Bunu أبو الهيثم söyledi. Ve أحمد بن يحيى dedi ki: **الماخرة**: suyu **تمخر** eden gemidir; yani göğsüyle onu iter. Yahut **المواخر**: tek bir rüzgârla öne gelen ve arkaya gidenlerdir; onu öyle görürsün. Ve **امتخره**; yani şeyi: onu seçti. Ve denilir: **امتخر القوم**; onların seçkinlerini ve seçilmişlerini seçip ayırdığı zaman. Râciz dedi ki:

  İnsanların seçkininden ki onu **امتخر** etmişti

Ve bundan: **امتخر العظم**; iliğini çıkardığı zaman. A‘câc dedi ki:

  İnsanların iliğinden ki onu **امتخر** etmişti

Ve **امتخر الفرس الريح**: nefsi için daha rahat olsun diye burnuyla onu karşıladı; **كاستمخرها** ve **تمخرها** gibi. Râciz, kurdu vasfederek dedi ki:

  İşitmediği zaman rüzgârı **يستمخر** eder
  düşen kaya parçası gibi bir **مقراع** ile

Ve çoğunlukla **التمخر** develerde kullanılır. **النوادر**’de: **تمخرت الإبل الريح**; onu karşıladığı ve onu kokladığı zaman. Dedim ki: bu, insanlara da ödünçlenmiştir. Hâris b. Abdullah b. es-Sâib hadîsinde, Nâfi‘ b. Cübeyr’e dedi ki: Nereden? Dedi: **خرجت أتمخر الريح**; sanki muradı: onu koklamak idi. Ve **مخر الأرض**; **كمنع** (bâbında), **مخرا**: yazın onda suyu saldı ki iyi ürün versin. **الأساس**’ta: hoş olsun diye. Böylece o, yani yer, **مخرت**; **كمنع** (bâbında) da; musannifin açık ضبط’ı buna delâlet ettiği gibi. İbnü’l-Kattâ‘ onu meçhul bina ile ضبط etti ve ekledi: o hâlde o **ممخورة**’dur: o sudan dolayı iyi ürün verdi ve hoş oldu. Ve **مخر البيت يمخره مخرا**: eşyasının hayırlısını aldı da onunla gitti. Ve **مخر الغزر**; **بالضم وسكون الزاي**: deve(yi) **يمخرها مخرا**; o çok sütlü iken sağımını çoğalttığı ve bu onu yorduğu ve zayıflattığı zaman. Ve **اليمخور**; fetha ile, ve tâbi‘en zamme ile de: erkeklerden uzun olan; develerden: boyunları uzun olan. Ve **عنق يمخور**: uzun. Ve **جمل يمخور العنق**: boynu uzun olan. A‘câc bir deveyi vasfederek dedi ki:

  Parlaklık içinde bir **عنق يمخور**
  çıkıntılara sürtünen, gırtlağı yere seren

Ve **الماخور**: şüphe evi ve fısk ve fesad ehlinin toplanma yeri; ve şarapçıların meclisi. Ve o evin yanında olan ve ona götüren de **ماخورا** diye adlandırılır. **مي خور**’un mu‘arrebidir; yani “şarap içen”; böylece mekânın onunla adlandırılması mecaz olur. Yahut Arapçadır: **مخرت السفينة**’den; öne geldiği ve arkaya gittiği zaman; insanların ona gidip gelmesinden dolayı adlandırılmıştır; o da mecazdır. Cem‘i: **مواخر** ve **مواخير**. Ve ikinciden: Ziyâd’ın, Basra’ya ona vali olarak geldiği vakit hadîsi: “Bu **المواخير** nedir? İçki onun üzerinde haramdır; yerle bir edilinceye kadar yıkım ve yakma ile.” Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Hayır ehlinin seni **المآخير**’e atması, **المواخير** ehlinin seni geri göndermesinden daha hayırlıdır.” Ve **بنات مخر**; fetha ile: yazdan önce gelen, güzel, ince, dik duran beyaz bulutlar; onlar **بنات المخر**’dur. Tarafe dedi ki:

  **كبنات المخر** gibi sallanırlar, tıpkı
  yazın yeşilin sürgünlerini bitirmesi gibi

Ve onlardan her bir parça kendi başına **بنات مخر**’dur. أبو علي الفارسي dedi ki: Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî bunu **البخار**’dan türetirdi; bu da sana, **مخر**’daki **الميم**’in **بخر**’daki **الباء**’dan بدل olduğunu gösterir. Dedi ki: Eğer bir giden, **مخر**’daki **الميم**’in aslî de olduğunu, بدل edilmemiş olduğunu, yüce isminin sözü olan: **وترى الفلك فيه مواخر**’dan yapman şartıyla söylerse; ve bu, bulutun sanki denizi **تمخر** etmesi sebebiyledir; çünkü o, onun görüşüne göre, ondan meydana gelir ve ondan başlar; isabet etmiş olur, uzak düşmüş olmaz. Ebû Züeyb’in sözüne bakmaz mısın:

  Deniz suyuyla içtiler, sonra yükseldiler
  yeşil yosunlara; onlar için bir **نئيج** vardır

Bu, Ebû Ali’nin lafzıyla ifadesidir. Şeyhimiz onu nakletmede aşırı kısaltma yaptı. Sonra dedi ki: Dedim: beyit, **التوضيح**’ın şahitlerindendir; onu **إسفار اللثام**’da şerh olarak genişlettim. Şahit yönü: **متى**’nın **من** mânasında kullanılmasıdır. Ve **الباء**’daki aslîlik, gelecek sözünde açıktır: Ve **المخرة**: içten çıkan kötü kokudan çıkan şey. Ona temas etmediler; onu düşün. Dedim: Bu **المخرة**’yi الصاغاني **التكملة**’de, ve الزمخشري **الأساس**’ta nakletti; sonuncusu ekledi: “Her kuşta **ذفر المخرة** vardır.” **اللسان** sahibi ona temas etmedi. Ve **المخرة** üçlüdür: seçtiğin şey; kesre daha üstündür. Ve bu, malın **مخرة**’sidir; yani onun hayırlısı. Ve **المخير**; **على فعيل**: su ile karıştırılan süt; bunu الصاغاني nakletti. Ve hadîste: **إذا أراد أحدكم البول فليتمخر الريح**; yani rüzgârın akışının nereden olduğunu baksın da onu karşılamasın; ta ki idrarı ona geri çevirmesin ve idrarı üzerine sıçramasın; fakat onu arkasına alsın. Ve başka bir lafızda: **استمخروا**; onu نضر بن شميل, Sürâka hadîsinden rivayet etti; metni: **إذا أتيتم الغائط فاستمخروا الريح**; yani idrar esnasında rüzgâra sırtlarınızı verin; sanki, diğer bütün nüshalarda böyle. Ve İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: çünkü ona sırtını döndüğü zaman sanki onu sırtıyla yarmış olur; o da sağından ve solundan gider. Ve onu karşılamak da **تمخرا** olabilir; atın rüzgârı **امتخار** etmesi gibi, geçtiği üzere; ancak hadîste sırt dönmedir. Dedim: sırt dönme, musannifin zannettiği gibi **التمخر**’un hakikî mânası değildir; ancak murad, rüzgârın akışına bakmaktır: nereden olduğudur; sonra sırtını döner; doğru teemmül ile bu açıktır. Ve **مخرى**; **كسكرى**: Hicaz’da kaleleri ve köyleri olan bir vadidir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **مخر الأرض مخرا**: onu ziraat için yardı. Ve **مخر المرأة مخرا**: onu yardı. Bu, İbnü’l-Kattâ‘dandır. Ve hadîste: **لتمخرن الروم الشام وتخوضه. وتجوس خلاله وتتمكن فيه.** Onu, geminin denizi **مخر** etmesine benzetti. Ve **تمخرت الإبل الكلأ**: onu karşıladığı zaman; **النوادر**’de böyle. Ve bazı Araplar der ki: **مخر الذئب الشاة**: karnını yardığı zaman. **اللسان**’da böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَخَرَتِ السَّفِينَةُ
1 مَخَرَتِ السَّفِينَةُ ذ , (S, A, K,) or مخرت السفينة المَآءَ, (TA,) aor. مَخَرَ (S, K) and مَخُرَ , (S, TA,) inf. n. مَخْرٌ and مُخُورٌ, (S, K,) The ship clave the water with its stem, and ran: (AHeyth:) or clave the water with a noise: (A:) or ran, cleaving the water with a noise: (S:) or ran: or faced the wind in her course: (K:) or advanced and retired. (TA.) And مَخَرَ السَّابِحُ The swimmer clave the water with his arms (K, TA.) in swimming. (TA.) The primary signification of مَخْرٌ is the act of cleaving: and it also signifies the making a noise or sound. (TA.)

تمخّر الرِّيحَ
5 تمخّر الرِّيحَ ذ He (a horse) faced the wind, (K,) or turned his nose towards the wind, (TA,) for the sake of greater ease to himself; as also ↓ امتخرها, and ↓ استمخرها. (K.) It is mostly said of the camel: you say, تمخّرت الاِبِلُ الرِّيحَ The camels faced the wind, and snuffed it. (TA.) And, met., of a man; as in the following ex.: خَرَجْتُ أَتَمَخَّرُ الرِّيحَ, app. meaning, (tropical:) I went forth to snuff the wind. (TA.) You also say, الرِّيحَ ↓ اِسْتَمْخَرْتُ (assumed tropical:) I directed my nose towards the wind. (S, A.) And it is said in a trad., اِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمُ البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ (S, K) (assumed tropical:) When any one of you desires to make water, let him see whence the wind blows, and not face it, that it may not drive back the urine against him, (S, TA,) and cause it to sprinkle him; but let him turn his back to the wind. (TA.) And again, (K,) in a trad. of Surلkah, as related by ISh, on the same subject, (TA,) ↓ اِسْتَمْخِرُوا الرِّيحَ, i.e., Turn ye your backs to the wind, (K,) in making water; (TA;) as though, (كَأَنَّهُ: so in the copies of the K; but in the Nh of IAth, لِأَنَّهُ, for, TA) when one turns his back to it, he (as it were, TA) cleaves it with his back, so that it passes on his right and left: for though تَمَخُّرٌ sometimes means the act of facing the wind, yet in this trad. it means the turning the back: (K:) but this is not properly its meaning; for the meaning is, the looking to see whence the wind blows: then the man is to turn his back. (TA.) You say also تمخّرت الاِبِلُ الكَلَأَ The camels turned themselves towards the pasture. (L.)

8 اِمْتَخَرَ see 5, throughout.

10 اِسْتَمْخَرَ see 5, throughout.

مَاخِرَةٌ
مَاخِرَةٌ ذ sing. of مَوَاخِرَ, (TA,) which occurs in the Kur, xvi. 14, (S,) and xxxv. 13, (TA,) meaning, Ships cleaving the water with their stems: (K, * TA:) or thrusting the water with their stems: (Ahmad Ibn-Yahya:) or the sound of the running whereof, (Fr, K,) by means of the winds, (Fr,) is heard: (Fr, K:) or running: (S:) or advancing and retiring by means of one wind. (K.)

مَاخُورٌ
مَاخُورٌ ذ (tropical:) The shop of a vintner: so called by the people of El-'Irلk: (L, voce حَانُوتٌ:) a place of assembly of vintners: (TA:) a place of assembly of vicious or immoral persons: (S, TA:) a place of assembly, (A,) or a house, (K,) which gives reason for suspicion, or evil opinion. (A, K.) And (tropical:) He who superintends or manages such a house, and leads [others] to it. (K.) An arabicized word, from [the Persian] مَيْخُورْ, or مَىْ خُورْ, or مَيْخَوارْ, (as in different copies of the K,) meaning “ a winedrinker ” : so that as a name of the place, it is tropical: (TA:) or Arabic, from مَخَرَتِ السَّفِينَةُ, (K,) meaning “ the ship advanced and retired ”; (TA;) because of men's frequenting it, going to and fro: (K:) in which case also it is tropical. (TA.) Pl مَوَاخِيرُ (A, K) and مَوَاخِرُ. (K.) The former pl. occurs in a trad. (TA.)

##### Türkçe

**مَخَرَتِ السَّفِينَةُ**
1 **مَخَرَتِ السَّفِينَةُ** ذ, (S, A, K,) yahut **مخرت السفينة المَآءَ**, (TA,) muzârîsi **مَخَرَ** (S, K) ve **مَخُرَ**, (S, TA,) mastarı **مَخْرٌ** ve **مُخُورٌ**, (S, K,) Gemi, pruvasıyla suyu yardı ve yürüdü: (AHeyth:) yahut suyu bir gürültü ile yardı: (A:) yahut bir gürültü ile suyu yararak yürüdü: (S:) yahut yürüdü: yahut seyrinde rüzgâra karşı durdu: (K:) yahut ilerledi ve geri döndü. (TA.) Ve **مَخَرَ السَّابِحُ** Yüzücü, yüzmede kollarıyla suyu yardı. (K, TA.) (TA.) **مَخْرٌ**’ün aslî anlamı, yarma fiilidir: ve ayrıca gürültü yahut ses çıkarma anlamına da gelir. (TA.)

**تمخّر الرِّيحَ**
5 **تمخّر الرِّيحَ** ذ O (bir at), rüzgâra karşı durdu, (K,) yahut daha çok rahat etmesi için burnunu rüzgâra doğru çevirdi; (TA;) bunun gibi ↓ **امتخرها**, ve ↓ **استمخرها**. (K.) Bu, çoğunlukla deve hakkında söylenir: dersin ki, **تمخّرت الاِبِلُ الرِّيحَ** Develer rüzgâra karşı durdu ve onu kokladı. (TA.) Ve mecazen, bir adam hakkında; aşağıdaki örnekte olduğu gibi: **خَرَجْتُ أَتَمَخَّرُ الرِّيحَ**, görünüşe göre anlamı, (mecaz:) Ben rüzgârı koklamak için dışarı çıktım. (TA.) Yine dersin, **الرِّيحَ** ↓ **اِسْتَمْخَرْتُ** (varsayılan mecaz:) Burnumu rüzgâra doğru yönelttim. (S, A.) Ve bir rivayette denilmiştir: **اِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمُ البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ** (S, K) (varsayılan mecaz:) Sizden biri bevletmek istediğinde, rüzgârın nereden estiğine baksın ve ona karşı durmasın; ta ki idrarı ona karşı geri itmesin, (S, TA,) ve onu sıçratmasın; bilakis rüzgâra arkasını dönsün. (TA.) Ve yine, (K,) aynı konuda, ISh’nin rivayet ettiği Surلkah hadîsinde, (TA,) ↓ **اِسْتَمْخِرُوا الرِّيحَ**, yani, bevlederken rüzgâra arkanızı dönün; (K,) (TA;) sanki, (كَأَنَّهُ: K nüshalarında böyle; fakat IAth’nin Nh’sinde, لِأَنَّهُ, “çünkü”, TA) kişi ona arkasını dönünce, o (adeta, TA) onu sırtıyla yarar; böylece o, sağından ve solundan geçer: zira her ne kadar **تَمَخُّرٌ** bazen rüzgâra karşı durma fiili anlamına gelse de, bu rivayette arkasını dönme anlamındadır: (K:) fakat bu, onun doğru anlamı değildir; çünkü anlam, rüzgârın nereden estiğine bakmaktır: sonra adam arkasını dönecektir. (TA.) Yine dersin, **تمخّرت الاِبِلُ الكَلَأَ** Develer kendilerini otlağa doğru çevirdi. (L.)

8 **اِمْتَخَرَ** bk. 5, bütünüyle.

10 **اِسْتَمْخَرَ** bk. 5, bütünüyle.

**مَاخِرَةٌ**
**مَاخِرَةٌ** ذ **مَوَاخِرَ**’in tekilidir, (TA,) ki Kur’ân’da, xvi. 14’te, (S,) ve xxxv. 13’te geçer, (TA,) anlamı: Pruvalarıyla suyu yaran gemiler: (K, * TA:) yahut pruvalarıyla suyu iten: (Ahmad Ibn-Yahya:) yahut rüzgârlar vasıtasıyla, (Fr,) yürüyüşünün sesi işitilen: (Fr, K:) yahut yürüyen: (S:) yahut bir rüzgâr vasıtasıyla ilerleyip geri dönen. (K.)

**مَاخُورٌ**
**مَاخُورٌ** ذ (mecaz:) Şarapçının dükkânı: El-‘Irلk halkı tarafından böyle adlandırılır: (L, voce **حَانُوتٌ**:) şarapçıların toplanma yeri: (TA:) kötü yahut ahlâksız kimselerin toplanma yeri: (S, TA:) toplanma yeri, (A,) yahut bir ev, (K,) ki şüpheye yahut kötü zanna sebep olur. (A, K.) Ve (mecaz:) Böyle bir evi gözeten yahut yöneten ve [başkalarını] ona götüren kimse. (K.) Farsçadan ta‘rîb edilmiş bir kelimedir; [Farsça] مَيْخُورْ, yahut مَىْ خُورْ, yahut مَيْخَوارْ’dan, (K’nın farklı nüshalarında olduğu üzere,) anlamı “şarap içen”: böylece yer adı olarak mecazdır: (TA:) yahut Arapçadır, **مَخَرَتِ السَّفِينَةُ**’den, (K,) anlamı “gemi ilerledi ve geri döndü”; (TA;) çünkü insanların ona gidip gelmesi sebebiyle: (K:) bu durumda da mecazdır. (TA.) Çoğulu **مَوَاخِيرُ** (A, K) ve **مَوَاخِرُ**. (K.) Birinci çoğul, bir rivayette geçer. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَخَرَ
مَخَرَ A ,  U ( n. ac. مَخْر 1 ,  مُخُوْر 27 ),
a.  Clave, ploughed, furrowed ( the water ).

b.  Was watered, irrigated ( ground ).

c.  Watered, irrigated.

d.  Widened, enlarged.

تَمَخَّرَ
تَمَخَّرَ V ,
a.  Faced; sniffed ( the wind ).

اِمْتَخَرَ
اِمْتَخَرَ VIII ,
a.  see V .

b.  Took out the marrow of; chose the best of.

اِسْتَمْخَرَ
اِسْتَمْخَرَ X ,
a.  see V .

مَخْرَة
مَخْرَة 1t ,
a.  Furrow.

b.  see 3t .

مِخْرَة
مِخْرَة 2t ,
a.  see 3t .

مُخْرَة
مُخْرَة 3t ,
a.  Best, choice.

مَاْخِرَة
مَاْخِرَة 21t , ( pl. مَوَاْخِرُ 41 ),
a.  Cleaving the water, swift ( ship ).

مُخَاْر
مُخَاْر 24
a.  [ coll. ], Nose.

مَخِيْر
مَخِيْر 25 ,
a.  Milk & water.

مَاْخُوْر
مَاْخُوْر 40 , ( pl. مَوَاْخِرُ 41 ,  مَوَاْخِيْرُ 66 ),  P. ,
a.  Wine-shop, tavern.

b.  Brothel, haunt of debauchery.

بَنَات مَخْرٍ
بَنَات مَخْرٍ
a.  Light fleecy clouds; cirri.

##### Türkçe

مَخَرَ
**مَخَرَ** A , U ( n. ac. **مَخْر** 1 , **مُخُوْر** 27 ),
a. (suyu) yardı, sürdü, yarık açtı.

b. (toprak) sulandı, sulama yapıldı.

c. suladı, sulama yaptı.

d. genişletti, büyüttü.

تَمَخَّرَ
**تَمَخَّرَ** V ,
a. (rüzgâra) yöneldi; (rüzgârı) kokladı.

اِمْتَخَرَ
**اِمْتَخَرَ** VIII ,
a. V’ye bak.

b. iliğini çıkardı; en iyisini seçti.

اِسْتَمْخَرَ
**اِسْتَمْخَرَ** X ,
a. V’ye bak.

مَخْرَة
**مَخْرَة** 1t ,
a. yarık, oluk.

b. 3t’ye bak.

مِخْرَة
**مِخْرَة** 2t ,
a. 3t’ye bak.

مُخْرَة
**مُخْرَة** 3t ,
a. en iyi, seçme.

مَاْخِرَة
**مَاْخِرَة** 21t , ( pl. **مَوَاْخِرُ** 41 ),
a. suyu yaran, hızlı (gemi).

مُخَاْر
**مُخَاْر** 24
a. [topluluk ismi], burun.

مَخِيْر
**مَخِيْر** 25 ,
a. süt ve su.

مَاْخُوْر
**مَاْخُوْر** 40 , ( pl. **مَوَاْخِرُ** 41 , **مَوَاْخِيْرُ** 66 ), P. ,
a. şarap dükkânı, meyhane.

b. genelev, sefahat mahalli.

بَنَات مَخْرٍ
**بَنَات مَخْرٍ**
a. hafif, yün gibi bulutlar; sirüsler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مخر
مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) - مَاخِر - مَاخِرَة - مَواخِر
مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) + كائن + في شيء: يندفع في خلاله فيشقه إلى فرقين: يتحرك مخترقاً شيئاً وخاصة ماء أو شيء طري، فيفرقه إلى قسمين متباعدين، كاختراق السفينة الماء أو اختراق الماء التراب أثناء جريانه
مَاخِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " مَخَرَ - يَمْخَرُ "
مَاخِرَة: مؤنث " مَاخِر ": وهو كذلك فاعل مرة منه: الشيء الخاص الذي يمخر شيئاً خاصاً: السفينة التي "تمخر " الماء: السفينة القوية الاندفاع التي تشق الماء بقوة مندفعة فيه
مَواخِر: جمع " مَاخِرَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول بين مكونات آخر ومباعدة وتفريق مكوناته"، وهي:
شَرَعَ - يَشْرَعُ، مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ)، خَاضَ- يَخوْضُ، بَحَثَ - يَبْحَثُ، خَلَّ - يَخُلُّ، نَفَشَ - يَنْفُشُ (نَفَشَ - يَنْفِشُ) اللازم
مواخر
 	﴿وهو الذي سخر البحر لتأكلوا منه لحما طريا وتستخرجوا منه حلية تلبسونها وترى الفلك مواخر فيه ولتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(14)﴾ النحل ﴿وما يستوي البحران هذا عذب فرات سائغ شرابه وهذا ملح أجاج ومن كل تأكلون لحما طريا وتستخرجون حلية تلبسونها وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ولعلكم تشكرون(12)﴾ فاطر
جاء في التفسير: جواري تشق المياه
مختار الصحاح
● [مخر] م خ ر: مَخَرتِ السفينة من باب قطع ودخل إذا جرت تشق الماء مع صوت ومنه قوله تعالى ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ يعني جواري وفي الحديث ﴿إذا أراد أحدكم البول فَلْيَتَمَخَّر الريح﴾ أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كيلا ترد عليه البول
الراغب
مخر
- مخر الماء للأرض: استقبالها بالدور فيها. يقال: مخرت السفينة مخرا ومخورا: إذا شقت الماء بجؤجئها (الجؤجؤ: الصدر) مستقبلة له، وسفينة ماخرة، والجمع: المواخر. قال: }وترى الفلك مواخر فيه{ [النحل/14] ويقال: استمخرت الريح، وامتخرتها: إذا استقبلتها بأنفك، وفي الحديث: (استمخروا الريح وأعدوا النبل) (قال ابن الأثير: ومنه حديث سراقة: (إذا أتى أحدكم الغائط فيلفعل كذا وكذا، واستمخروا الريح). ورواه الزمخشري، فقال: سراقة بن جعشم قال لقومه: إذا أتى أحدكم الغائط فليكرم قبلة الله ولا يستدبرها، وليتق مجالس اللعن: الطريق والظل والنهر، واستمخروا الريح، واستشبوا على أسوقكم، وأعدوا النبل. انظر: النهاية 4/305؛ والفائق 3/350؛ ومجمع الزوائد 1/209؛ وأخرجه ابن أبي حاتم في علله 1/36؛ وكنز العمال 9/361؛ وعزاه لحرب بن إسماعيل في مسائله) أي: في الاستنجاء، والماخور: الموضع الذي يباع فيه الخمر، وبنات مخر سحائب تنشأ صيفا (انظر: اللسان (مخر) ؛ والمجمل 3/825؛ وراجع مادة (بحر) وتعليقنا على ذلك).
ملخص اللسان:
1.     مَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت  تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: هي التي تشق  الماء
2.     وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ.ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح.وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، مواخر: هو صوت جري الفلك بالرياح
3.     وترى  الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ،والمَخْرُ في الأَصل: الشَّقُّ. مَخَرَتِ السفينةُ الماءَ: شقَّتْه بِصَدْرها وجَرَتْ. ومَخَرَ الأَرضَ  إِذا شقها للزراعة.
4.      يقال: مَخَرَتْ تَمْخُرُ وتَمْخَرُ؛ الماخرة السفينة التي تَمْخَرُ  الماء تدفعه بصدرها، لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشامَ  أَربعين صباحاً؛ أَراد أَنها تدخل الشام وتخوضه وتَجُوسُ خِلالَه وتتمكن  فيه فشبهه بمَخْرِ السفينةِ البحرَ
5.      ومَخَرْتُ الأَرضَ أَي أَرْسَلْتُ فيها الماء ، فهي  مَمْخُورَةٌ.
6.     ومَخَرَتِ الأَرضُ: جادَت وطابَتْ من ذلكَ الماءِ.
7.    وامْتَخَرَ الشيءَ:  اخْتارَه. وامْتَخَرْتُ القومَ أَي انتَقَيْتُ خِيارَهُم ونُخْبَتَهم
8.     مَخَرَ الذئبُ الشاةَ إِذا شَقَّ بَطْنَها.
9.     والماخُورُ: بَيْتُ الريبة، وهو أَيضاً الرجل الذي يَلي ذلك البيتَ  ويقود إِليه. وفي حديث زياد حين قَدِمَ البصرةَ أَميراً عليها: ما هذه  المَواخِيرُف الشرابُ عليه حَرامٌ حتى تُسَوَّى بالأَرضِ هَدْماً وإِحْراقاً؛  هي جمع ماخُورٍ، وهو مَجْلِسُ الرِّيبَةِ ومَجْمَعُ أَهلِ الفِسْقِ  والفَسادِ وبُيوتُ الخَمَّارِينَ،
10.                         ومَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه مَخْراً: أَخَذَ خِيارَ متاعِه فذهب به.
11.                         ومَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها مَخْراً إِذا كانت غَزِيرَةً فأُكْثِرَ حَلْبُها وجَهَدَها ذلكَ وأَهْزَلَها.
12.                         وامْتَخَرَ العَظْمَ: استخرَجَ مُخَّه
لسان العرب
● - مخر: مَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت  تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ.  ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح. وفي التنزيل: وترى  الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ، وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً  ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، وقيل: هي التي تشق  الماء، وقال الفراء في قوله تعالى مواخر: هو صوت جري الفلك بالرياح؛  يقال: مَخَرَتْ تَمْخُرُ وتَمْخَرُ؛ وقيل: مواخِرَ جوارِيَ. والماخِرُ: الذي  يشق الماء إِذا سبَح؛ قال أَحمد بن يحيى: الماخرة السفينة التي تَمْخَرُ  الماء تدفعه بصدرها؛ وأَنشد ابن السكيت:  مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ  يصف نساء يتصاحبن ويستعن بأَيديهن كأَنهن يسبحن. أَبو الهيثم: مَخْرُ  السفينةِ شَقُّها الماء بصدرها. وفي الحديث: لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشامَ  أَربعين صباحاً؛ أَراد أَنها تدخل الشام وتخوضه وتَجُوسُ خِلالَه وتتمكن  فيه فشبهه بمَخْرِ السفينةِ البحرَ. وامتخر الفرسُ الريحَ واستمخرها:  قابلها بأَنفه ليكون أَرْوَحَ لنَفْسِه؛ قال الراجز يصِفُ الذِّئْبَ:  يَسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إِذا لمْ يسْمَعِ،  بمِثْلِ مِقْراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ  وفي الحديث: إِذا أَراد أَحدُكم البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ أَي  فلينظُرْ من أَين مَجْراها فلا يستقبلَها كي لا تَرُدَّ عليه البول  ويَتَرَشَّشَ عليه بَوْلُه ولكن يستدبرُها. والمَخْرُ في الأَصل: الشَّقُّ.  مَخَرَتِ السفينةُ الماءَ: شقَّتْه بِصَدْرها وجَرَتْ. ومَخَرَ الأَرضَ  إِذا شقها للزراعة. وقال ابن شميل في حديث سراقة: إِذا أَتيتم الغائط  فاسْتَمْخِرُوا الريح؛ يقول: اجعلوا ظُهورَكُم إِلى الريحِ عند البول لأَنه  إِذا ولاها ظهره أَخذَتْ عن يمينه ويساره فكأَنه قد شقها به. وفي حديث الحرث  بن عبد الله بن السائب قال لنافع ابن جبير: من أَين؟ قال: خرجتُ  أتَمَخَّرُ الريحَ، كأَنه أَراد أَسْتَنْشِقُها. وفي النوادر: تَمَخَّرَتِ الإِبلُ  الريحَ إِذا استَقْبَلَتْها واستنْشَتْها، وكذلك تَمَخَّرت الكلأَ إِذا  استقبلَتْه. ومَخَرْتُ الأَرضَ أَي أَرْسَلْتُ فيها الماء. ومَخَرَ  الأَرضَ مَخْراً: أَرْسَلَ في الصيْفِ فيها الماءَ لِتَجُودَ، فهي  مَمْخُورَةٌ. ومَخَرَتِ الأَرضُ: جادَت وطابَتْ من ذلكَ الماءِ. وامْتَخَرَ الشيءَ:  اخْتارَه. وامْتَخَرْتُ القومَ أَي انتَقَيْتُ خِيارَهُم ونُخْبَتَهم؛  قال الراجز:  مِنْ نُخْبَةِ الناسِ التي كانَ امْتَخَرْ  وهذا مِخْرَةُ المال أَي خِيارُه. والمِخْرَةُ والمُخْرَةُ، بكسر الميم  وضمها: ما اخْتَرْتَه، والكَسْرُ أَعلى. ومَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه  مَخْراً: أَخَذَ خِيارَ متاعِه فذهب به. ومَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها  مَخْراً إِذا كانت غَزِيرَةً فأُكْثِرَ حَلْبُها وجَهَدَها ذلكَ  وأَهْزَلَها. وامْتَخَرَ العَظْمَ: استخرَجَ مُخَّه؛ قال العجاج:  مِنْ مُخَّةِ الناس التي كان امْتَخر  واليُمْخُور واليَمْخُور: الطويل من الرجال، الضمُّ على الإِتباع، وهو  من الجمال الطَّوِيلُ العُنُقِ. وعُنُقٌ يَمْخُورٌ: طويلٌ. وجَمَلٌ  يَمْخُورُ العُنُقِ أَي طويله؛ قال العجاج يصف جملاً:  في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،  حابي الحُيودِ فارِض الحُنْجور  وبعض العرب يقول: مَخَرَ الذئبُ الشاةَ إِذا شَقَّ بَطْنَها.  والماخُورُ: بَيْتُ الريبة، وهو أَيضاً الرجل الذي يَلي ذلك البيتَ  ويقود إِليه. وفي حديث زياد حين قَدِمَ البصرةَ أَميراً عليها: ما هذه  المَواخِيرُف الشرابُ عليه حَرامٌ حتى تُسَوَّى بالأَرضِ هَدْماً وإِحْراقاً؛  هي جمع ماخُورٍ، وهو مَجْلِسُ الرِّيبَةِ ومَجْمَعُ أَهلِ الفِسْقِ  والفَسادِ وبُيوتُ الخَمَّارِينَ، وهو تعريب مَيْ خُور، وقيل: هو عربي لتردّد  الناس إِليه من مَخْرِ السفينةِ الماءِ.  وبَناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يَأْتِينَ قُبُلَ الصَّيْفِ مُنْتَصِباتٌ  رِقاقٌ بِيضٌ حسانٌ وهُنَّ بنات المَخْرِ؛ قال طرفة:  كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، كما  أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ  وكل قطعة منها على حيالها: بنات مخر؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  كأَن بناتِ المَخْرِ، في كُرْزِ قَنْبَرٍ،  مَوَاسِقُ تَحْدُوهُنَّ بالغَوْرِ شَمْأَلُ  إِنما عنى ببناتِ المَخْر النَّجْمَ؛ شبَّهَه في كُرْزِ هذا العَبْدِ  بهذا الضَّرْبِ من السَّحابِ؛ قال أَبو علي: كان أَبو بكر محمد بن  السَّرِيِّ يَشْتَقُّ هذا من البُخارِ، فهذا يَدُلُّك على أَنّ الميم في مَخْرٍ  بدل من الباء في بَخْر؛ قال: ولو ذَهَب ذاهِبٌ إِلى أَن الميم في مخر  أَصْلٌ أَيضاً غَيْرُ مُبْدَلَةٍ على أَن تجعله من قوله عزَّ اسمه: وترى  الفُلك فيه مواخِرَ، وذلك أَن السحابَ كأنها تَمْخَرُ البحر لأَنها فيما  تَذْهَبُ إِليْهِ عنه تَنْشَأُ ومنه تَبْدَأُ، لكان مصيباً غيرَ مُبْعِدٍ؛  أَلا ترى إِلى قول أَبي ذؤيب:  شَرِبْنَ بِماء البَحْرِ، ثم تَرَفَّعَتْ  مَتى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ
مقاييس اللغة:
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:‏
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *‏
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ، إذا انتقيْتَ خِيارَهم، كأنَّه شقَّ النّاس إليه حتَّى انتخَبَه. قال:‏
* من نُخْبةِ النّاسِ التي كان* امتخَرْ(2) *‏
ومما شذَّ عن هذا الباب اليَمخُور: الرّجل الطَّويل. فأمّا بناتُ مخْرٍ فهي سحابٌ تنشأ في الصَّيف، وليس من الباب، لأنَّه من الإبدال والأصل الباء "بَخْرٌ"، وقد مرَّ.‏
القاموس المحيط:
مَخَرَتِ السفينةُ، كمنَعَ مَخْراً ومُخوراً جَرَتْ، أو اسْتَقْبَلَتِ الريحَ في جَرْيِها، السابحُ شَقَّ الماءَ بيَدَيْهِ، المِحْوَرُ القَبَّ أكَلَهُ فاتَّسَعَ فيه. والفُلْكُ المَواخِرُ التي يُسْمَعُ صَوتُ جَرْيِها، أو تَشُقُّ الماء بجَآجِئِها، أو المُقْبِلَةُ والمُدْبِرَةُ بِريحٍ واحدةٍ. وامْتَخَرَهُ اخْتارَهُ، العَظْمَ اسْتَخْرَجَ مُخَّهُ. الفرسُ الريحَ قَابَلها ليكونَ أَرْوَحَ لنفسهِ، كاسْتَمْخَرَها وتَمَخَّرَها.
ومَخَرَ الأرضَ، كمنعَ: أرسَلَ فيها الماءَ لتَجُودَ، فَمَخَرَتْ هي: جادَتْ، البيتَ: أَخَذَ خِيارَ مَتاعِهِ، الغُزْرُ الناقةَ: كانتْ غَزيرَةً، فأكْثَرَ حَلْبَها، فَجَهَدَها ذلك. واليَمْخُورُ، ويضمُّ: الطويلُ من الرجالِ ومن الأَعْناقِ. والماخورُ: بيتُ الرِّيبَةِ، ومَنْ يَلِي ذلك البَيْتَ ويَقودُ إليه، مُعَرَّبُ مَيْ خُور، أو عَرَبِيَّةٌ، من مَخَرَتِ السَّفينَةُ لتَرَدُّدِ الناسِ إليه ج: مَواخِرُ ومَواخيرُ. وبَناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ بيضٌ يَأتينَ قُبُلَ الصَّيْفِ. والمَخْرَةُ: ما خَرَجَ من الجَوْفِ من رائِحَةٍ خَبيثَةٍ، ومُثَلَّثَةً: الشيءُ الذي تَخْتارُهُ. والمَخِيرُ: لَبَنٌ يُشابُ بماءٍ، وفي الحديثِ: إذا أرادَ أحَدُكُمُ البَوْلَ، فَلْيَتَمَخَّرِ الريحَ. وفي لَفْظٍ: اسْتَمْخِروا الريحَ، أي: اجْعَلَوا ظُهورَكُم إلى الريحِ، كَأنَّه إذا وَلاَّها، شَقَّها بِظَهْرِهِ، فَأخَذَتْ عن يَمينه ويَسارِهِ، وقد يكونُ اسْتِقْبالُها تَمَخُّراً، غيرَ أنَّهُ في الحديثِ اسْتِدْبارٌ. وكسَكْرَى: وادٍ بالحِجازِ ذو حُصونٍ وقُرًى.
تاج العروس:
مخر
مَخَرَتِ السَّفينَةُ كمَنَع ونَصَرَ تَمْخَرُ وتَمْخُرُ مَخْراً ومُخوراً كمَنْعٍ وقُعودٍ : جَرَتْ تَشُقُّ الماءَ مع صَوت أَو استقبلَت الرِّيحَ في جَرْيِها وفي بعض النُّسَخ : جِرْيَتِها فهي ماخِرَةٌ ومَخَرَ السابحُ : شَقَّ الماءَ بيَدَيْهِ إذا سبَحَ . ومَخَرَ المِحْوَرُ القبِّ إذا أَكلَه فاتَّسعَ فيه نقله الصَّاغانِيّ . وفي التَّنزيل " وتَرى الفُلْكَ فيهِ مَواخِرَ " يعني جَوارِيَ وقيل : المواخِرُ هي التي يُسمَعُ صوتُ جَرْيِها بالرِّياحِ قاله الفَرّاءُ . جمع ماخِرَة من المَخْر وهو الصَّوتُ أو التي تَشُقُّ الماءَ بجَآجِئها أي بمُقَدَّمِها وأَعلى صَدْرِها . والمَخْرُ في الأصل : الشَّقُّ يقال : مَخَرَت السَّفينةُ الماءَ إذا شَقَّتْهُ بصَدرِها وجَرَت قاله أَبو الهيثم : وقال أَحمد بن يحيى : الماخِرَة : السَّفينة التي تَمْخَرُ الماءَ أي تدْفَعُه بصدرِها أو المَواخِرُ هي المُقبِلَة والمُدْبِرَةُ بريحٍ واحدةٍ تراها كذلك . وامْتَخَرَهُ أي الشيءَ : اختارَهُ ويقال : امتَخَرَ القومَ إذا انتقَى خِيارَهم ونُخبتَهم قال الراجز :
" مِنْ نُخْبَةِ الناسِ الَّتي كانَ امْتَخَرْ و من ذلك امْتَخَرَ العظمَ إذا استخرجَ مُخَّهُ قال العجّاج :
" من مُخَّةِ الناسِ الّتي كانَ امْتَخَر و امْتَخَرَ الفرَسُ الرِّيحَ : قابلَها بأَنفِه ليكونَ أَرْوَحَ لنفسِهِ كاستمْخَرَها وتَمَخَّرَها قال الرّاجزُ يصف الذِّئْبَ :
يسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إذا لمْ يَسْمَعِ ... بمثلِ مِقراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ
وأَكثر ما يستعمل التمَخُّرُ في الإبل . ففي النَّوادر : تمَخَّرَت الإبلُ الرِّيحَ إذا استقبلَتْها واستَنْشَتْها . قلتُ : وقد استُعيرَ ذلك للناس ففي حديث الحارث بن عبد الله بن السّائبِ قال لنافِع بن جُبَيْرِ : من أَين ؟ قال : خرجتُ أَتَمَخَّرُ الرِّيحَ كأَنَّه أَرادَ : أَستنْشِقُها . ومَخَرَ الأَرْضَ كمَنَعَ مَخْراً : أَرْسَلَ في الصَّيف فيها الماءَ لِتَجودَ . وفي الأساس : لِتطيبَ فمَخَرَت هي أي الأرضُ كمَنَعَ أَيضاً كما يدلُّ عليه صريحُ ضبطِ المصنِّف وضبطَه ابن القطّاع بالمبنيِّ للمجهول وزاد : فهي مَمْخورَة : جادَتْ وطابَتْ من ذلك الماءِ . ومَخَرَ البيتَ يمخَره مَخراً : أَخذَ خِيارَ متاعِه فذهب به . ومَخَرَ الغُزْرُ بالضّمّ وسكون الزاي النَّاقةَ يَمْخَرُها مَخْراً إذا كانت غزيرةً فأَكْثرَ حلْبَها فجهِدَها ذلك وأَهزلَها . واليَمْخورُ بالفتح ويُضَمُّ على الإتباع : الطَّويلُ من الرِّجال ومن الجِمال : الطّويلُ الأَعناقِ . وعُنُقٌ يَمْخورٌ : طويلٌ وجَمَلٌ يَمْخورُ العُنُقِ : طويلُه . قال العجّاج يصف جملاً :
في شَعْشَعان عُنُقٍ يَمْخُورِ ... حابِي الحُيودِ فارِضِ الحُنْجورِ و الماخُورُ : بيتُ الرِّيبةِ ومَجْمَعُ أَهل الفِسْق والفَساد ومجلسُ الخَمَّارين ومنْ يلي ذلك البيتَ ويقودُ إليه أيضاً يسمَّى ماخُوراً معرَّب مَيْ خُور أي شارب الخَمْر فيكون تسمية المحل به مَجازاً أو عربيَّة من مَخَرَت السَّفينةُ إذا أَقبلَتْ وأَدبرَت سُمِّيَ لِتَرَدُّدِ الناس إليه فهو مَجاز أيضاً ج مَواخِرُ ومَواخيرُ ومن الثاني حديث زياد لمّا قدم البصرَة والياً عليها : ما هذه المَواخيرُ الشَّراب عليه حَرامٌ حّتّى تُسَوَّى بالأرضِ هَدْماً وإحراقاً ومن سجعات الأساس : لأَنْ تَطْرحك أهلُ الخير في المآخير خَيْرٌ من أنْ يُصَدِّرَكَ أَهل المواخير . وبناتُ مَخْر بالفتح : سحائبُ بيضٌ حِسانٌ رِقاقٌ منتصِباتٌ يأتينَ قُبُلَ الصَّيف وهنَّ بناتُ المَخْرِ . قال طَرَفَةُ :
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ كمَا ... أَنْبَتَ الصَّيفُ عَساليجَ الخَضِرْ وكُلُّ قطعةٍ منها على حِيالِها بَناتُ مَخْرٍ قال أبو علي الفارسيّ : كان أبو بكر محمد بن السَّريّ يشتقّ هذا من البخار فهذا يدلُّكَ على أنَّ الميمَ في مَخْرٍ بدل من الباء في بَخْر قال : ولو ذهب ذاهبٌ إلى أنَّ الميمَ في مَخر أَصلٌ أَيضاً غير مُبدَلَة على أن تجعَله من قوله عزّ اسمُه " وتَرى الفُلْكَ فيهِ مَواخِرَ " وذلكَ أنَّ السَّحابَ كأَنَّها تَمْخَرُ البحرَ لأَنَّها فيما يَذْهب إليه عنه تنشأُ ومنهُ تبدأُ لكان مُصيباً غيرَ مُبْعدٍ ألا ترى إلى قول أبي ذُؤَيْب :
شَرِبْنَ بماءِ البحرِ ثمَّ تَرَفَّعَتْ ... مَتَى لُحَجٍ خُضْرٍ لهُنَّ نَئيجُ
هذه عبارة أبي علي بنصّها . وقد أَجحفَ شيخُنا في نقلِها وقال بعد ذلك : قلتُ : البيتُ من شواهد التوضيح وقد أَنعَمْتُه شرحاً في إسفار اللِّثام والشاهد فيه استعمالُ مَتَى بمعنى مِنْ . والأصالةُ في الباءِ ظاهرةٌ في قوله الآتي : والمَخْرَةُ : ما خَرَجَ من الجَوفِ من رائحَةٍ خبيثةٍ . ولم يتعرَّضوا لهُ فتأَمَّلْهُ . قلتُ : والمَخْرَةُ هذه نقلها الصَّاغانِيّ في التكملة والزّمخشريّ في الأساس وزاد الأَخيرُ : وفي كلِّ طائر ذفر المخْرة . ولم يتعرَّض لها صاحب اللسان . والمَخْرَةُ مُثلَّثةً : الشيءُ الذي تختارُه والكسرُ أَعلى وهذا مخْرة المال أي خِيارُه . والمَخيرُ على فعِيل : لَبَنٌ يُشابُ بماءٍ نقله الصَّاغانِيّ . وفي الحديث : " إذا أَرادَ أَحدُكم البَوْلَ فلْيَتَمَخَّر الرِّيحَ " أي فلينظُر من أين مَجراها فلا يستقبِلَها كي لا تَرُدَّ عليه البولَ ويتَرَشَّشَ عليه بولُه ولكن يستدْبِرُها . وفي لفظٍ آخر : استمْخِروا رواه النَّضْرُ بنُ شُمَيْل من حديث سُراقة ونصَّه : إذا أَتيتُم الغائطَ فاسْتَمْخِروا الرِّيحَ " أي اجعلوا ظهورَكُم إلى الرِّيحِ عند البول كأنَّه هكذا في سائر النُّسخ وفي النِّهاية لابن الأَثير : لأَنَّه إذا وَلاّها فكأَنَّه قد شقَّها بظهرِه فأَخَذتْ عن يمينه ويساره . وقد يكونُ استقبالُها تَمَخُّراً كامْتِخارِ الفَرَسِ الرِّيحَ كما تقدّم غير أنَّه في الحديث استدبار . قلت : الاستدبارُ ليس معنىً حقيقيّاً للتمَخُّر كما ظنَّه المصنِّف وإنَّما المراد به النَّظَرُ إلى مَجرى الرِّيح من أين هو ثمَّ يُستَدْبَر وهو ظاهرٌ عند التأَمُّلِ الصادقِ . ومَخْرَى كَسَكْرَى : وَادٍ بالحجاز ذو حُصونٍ وقُرىً . ومما يستدرك عليه : مَخَرَ الأَرضَ مَخْراً : شَقَّها للزِّراعة . ومَخَرَ المَرأَةَ مَخْراً : باضَعَها . وهذه عن ابن القطّاع وفي الحديث : " لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشّامَ وتَخوضُه . وتجُوس خِلالَه وتتمكَن فيه . فشبَّهه بمَخْرِ السَّفينةِ البَحْرَ . وتَمَخَّرت الإبلُ الكلأَ إذا استقبلَتْها كذا في النوادر . وبعضُ العرب تقولُ : مَخَرَ الذِّئبُ الشّاةَ إذا شَقَّ بطنَها . كذا في اللسان

##### Türkçe

مخر
**مَخَرَ** - **يَمْخَرُ** (**مَخَرَ** - **يَمْخُرُ**) - **مَاخِر** - **مَاخِرَة** - **مَواخِر**
**مَخَرَ** - **يَمْخَرُ** (**مَخَرَ** - **يَمْخُرُ**) + bir varlık + bir şeyin içinde: onun içinde itilir de onu iki parçaya yarar: bir şeyi, özellikle suyu veya yumuşak bir şeyi delip geçerek hareket eder; böylece onu birbirinden uzak iki kısma ayırır; geminin suyu delip geçmesi veya suyun akışı sırasında toprağı delip geçmesi gibi.
**مَاخِر**: “ **مَخَرَ** - **يَمْخَرُ** ”dan ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe.
**مَاخِرَة**: “ **مَاخِر** ”in müennesi: o da ondan bir defalık fâildir: belirli bir şeyi delen özel şey: suyu “ **تمخر** ” eden gemi: güçlü atılışlı, suyu içine kuvvetle atılarak yaran gemi.
**مَواخِر**: “ **مَاخِرَة** ”nin çoğulu.
Ve lafız, “başkasının bileşenleri arasına girme ve bileşenlerini uzaklaştırma ve ayırma” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**شَرَعَ** - **يَشْرَعُ**، **مَخَرَ** - **يَمْخَرُ** (**مَخَرَ** - **يَمْخُرُ**)، **خَاضَ**- **يَخوْضُ**، **بَحَثَ** - **يَبْحَثُ**، **خَلَّ** - **يَخُلُّ**، **نَفَشَ** - **يَنْفُشُ** (**نَفَشَ** - **يَنْفِشُ**) لازم.

مواخر
	﴿Ve O, denizi sizin için boyun eğdirdi; ondan taze et yemeniz ve ondan takındığınız bir süs çıkarmanız için; ve onda **مواخر** gemiyi görürsün; ve O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz (14)﴾ **النحل**
﴿Ve iki deniz bir olmaz: bu, tatlı, çok tatlı, içimi kolay; şu ise tuzlu, acı; ve her birinden taze et yersiniz ve takındığınız bir süs çıkarırsınız; ve onda **مواخر** gemiyi görürsün; O’nun fazlından arayasınız diye; ve umulur ki şükredersiniz (12)﴾ **فاطر**

Tefsirde geldi: suları yaran akıp gidenler.

مختار الصحاح
● [**مخر**] م خ ر: **مَخَرتِ** gemi, **قطع** babından ve **دخل** (babından): suyu bir sesle yararak akıp gittiği zaman; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿ve onda **مواخر** gemiyi görürsün﴾ yani akıp gidenler. Ve hadiste: ﴿Sizden biri bevletmek istediğinde rüzgârı **فَلْيَتَمَخَّر**﴾ yani akışının nereden olduğunu baksın; ona karşı durmasın ki bevli ona geri döndürmesin.

الراغب
مخر
- **مخر** suyu toprağa: onun içinde dönerek ona yönelme. Denir: **مخرت** gemi **مخرا** ve **مخورا**: göğsüyle ( **الجؤجؤ**: göğüs) ona yönelmiş olarak suyu yardığı zaman; ve **سفينة ماخرة**; çoğulu: **المواخر**. Dedi: }ve onda **مواخر** gemiyi görürsün{ [**النحل**/14]. Ve denir: rüzgârı **استمخرت** ve onu **امتخرتها**: burnunla ona yönelerek onu karşıladığın zaman. Ve hadiste: (**استمخروا** rüzgârı ve okları hazırlayın). (İbnü’l-Esîr dedi: ve ondan Sürâka hadisi: (Sizden biri helaya geldiğinde şöyle şöyle yapsın, ve rüzgârı **واستمخروا**). Zemahşerî onu rivayet etti; şöyle dedi: Sürâka b. Cüşem kavmine dedi: Sizden biri helaya geldiğinde Allah’ın kıblesine ikram etsin ve ona arkasını dönmesin; ve lânet meclislerinden sakınsın: yol, gölge ve nehir; ve rüzgârı **واستمخروا**; ve pazarlarınıza karşı **واستشبوا**; ve okları hazırlayın. Bak: **النهاية** 4/305; **والفائق** 3/350; **ومجمع الزوائد** 1/209; ve onu İbn Ebî Hâtim **في علله** 1/36’da çıkardı; ve **كنز العمال** 9/361; ve onu Harb b. İsmâîl’e **في مسائله** nispet etti) yani: istincâda. Ve **الماخور**: içinde şarap satılan yer. Ve **بنات مخر**: yazın oluşan bulutlar (bak: **اللسان** (**مخر**) ; **والمجمل** 3/825; ve ( **بحر** ) maddesine müracaat et ve buna dair yorumumuza).

ملخص اللسان:
1.     **مَخَرَتِ** gemi **تَمْخَرُ** ve **تَمْخُر** **مَخْراً** ve **مُخُوراً**: bir sesle suyu yararak akıp gitti; ve denildi: suyu yaran odur.
2.     Ve denildi: akışında rüzgârı karşıladı; o hâlde o **ماخِرَةٌ**dur. Ve **مَخَرَتِ** gemi **مَخْراً**: onunla rüzgârı karşıladığın zaman. Ve denildi: gördüğün **المواخر**, tek bir rüzgârla gelen ve gidenlerdir. Ve denildi: akışının sesini işittiğinlerdir. **مواخر**: rüzgârlarla geminin akışının sesidir.
3.     Ve onda **الفُلْكَ**ı **مَوَاخِرَ** görürsün; yani akıp gidenler. Ve **المَخْرُ** aslında: yarma(dır). **مَخَرَتِ** gemi suyu: göğsüyle onu yardı ve akıp gitti. Ve **مَخَرَ** toprağı: onu ziraat için yardığı zaman.
4.      Denir: **مَخَرَتْ** **تَمْخُرُ** ve **تَمْخَرُ**; **الماخرة** suyu göğsüyle iterek suyu **تَمْخَرُ** eden gemidir. “Rûm, Şam’ı kırk sabah mutlaka **لَتَمْخَرَنَّ**”: Şam’a gireceğini, onu yarıp geçeceğini, aralarında dolaşacağını ve onda yerleşeceğini istedi; onu geminin denizi **مَخْر** etmesine benzetti.
5.      Ve **مَخَرْتُ** toprağı: yani onda suyu saldım; o hâlde o **مَمْخُورَةٌ**dur.
6.     Ve **مَخَرَتِ** toprak: o sudan dolayı cömert oldu ve güzel oldu.
7.    Ve **امْتَخَرَ** şeyi: onu seçti. Ve **امْتَخَرْتُ** kavmi: yani onların hayırlılarını ve seçkinlerini ayıkladım.
8.     **مَخَرَ** kurt koyunu: karnını yardığı zaman.
9.     Ve **الماخُورُ**: şüphe evi; o ayrıca o evi yöneten ve ona götüren adamdır. Ve Ziyâd’ın Basra’ya onun üzerine emir olarak geldiği hadiste: “Bu **المَواخِيرُ** nedir? İçki ona haramdır; yerle bir edilerek yıkılıncaya ve yakılıncaya kadar.” O, **ماخُورٍ**un çoğuludur; o da şüphe meclisi, fısk ve fesat ehlinin toplanma yeri ve şarapçıların evleridir.
10.                         Ve **مَخَرَ** evi **يَمْخَرُه** **مَخْراً**: eşyasının en iyisini aldı da onunla gitti.
11.                         Ve **مَخَرَ** **الغُرْزُ** dişi deveyi **يَمْخَرُها** **مَخْراً**: sütü bol iken sağımı çoğaltıldığı ve bu onu yorduğu ve zayıflattığı zaman.
12.                         Ve **امْتَخَرَ** kemiği: iliğini çıkardı.

لسان العرب
● - **مخر**: **مَخَرَتِ** gemi **تَمْخَرُ** ve **تَمْخُر** **مَخْراً** ve **مُخُوراً**: bir sesle suyu yararak akıp gitti; ve denildi: akışında rüzgârı karşıladı; o hâlde o **ماخِرَةٌ**dur. Ve **مَخَرَتِ** gemi **مَخْراً**: onunla rüzgârı karşıladığın zaman. Ve تنزيل’de: ve onda **الفُلْكَ**ı **مَوَاخِرَ** görürsün; yani akıp gidenler. Ve denildi: gördüğün **المواخر**, tek bir rüzgârla gelen ve gidenlerdir. Ve denildi: akışının sesini işittiğinlerdir. Ve denildi: suyu yaranlardır. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü **مواخر** hakkında dedi: rüzgârlarla geminin akışının sesidir. Denir: **مَخَرَتْ** **تَمْخُرُ** ve **تَمْخَرُ**; ve denildi: **مواخِرَ** akıp gidenler. Ve **الماخِرُ**: yüzdüğü zaman suyu yaran kimsedir. Ahmed b. Yahyâ dedi: **الماخرة** suyu göğsüyle iterek suyu **تَمْخَرُ** eden gemidir. İbnü’s-Sikkît inşad etti:
مُقَدِّمات أَيْدِيَ **المَواخِرِ**
Kadınları tasvir eder: birbirleriyle arkadaşlık ederler ve elleriyle yardım ederler; sanki yüzüyorlarmış gibi. Ebû’l-Heysem: geminin **مَخْر**ı, göğsüyle suyu yarmasıdır. Hadiste: “Rûm, Şam’ı kırk sabah mutlaka **لَتَمْخَرَنَّ**”: Şam’a gireceğini, onu yarıp geçeceğini, aralarında dolaşacağını ve onda yerleşeceğini istedi; onu geminin denizi **مَخْر** etmesine benzetti. Ve at rüzgârı **امتخر** etti ve onu **استمخر** etti: nefsi için daha rahat olsun diye onu burnuyla karşıladı. Râciz, kurdu tasvir ederek dedi:
يَسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إِذا لمْ يسْمَعِ،
بِمِثْلِ مِقْراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ
Ve hadiste: “Sizden biri bevletmek istediğinde rüzgârı **فَلْيَتَمَخَّرِ**”: yani akışının nereden olduğunu baksın; ona karşı durmasın ki bevli ona geri döndürmesin ve bevli üzerine sıçrasın; fakat ona arkasını dönsün. Ve **المَخْرُ** aslında: yarma(dır). **مَخَرَتِ** gemi suyu: göğsüyle onu yardı ve akıp gitti. Ve **مَخَرَ** toprağı: onu ziraat için yardığı zaman. İbn Şümeyl, Sürâka hadisi hakkında dedi: “Helaya geldiğinizde rüzgârı **فاسْتَمْخِرُوا**”: der ki: bevletme sırasında sırtlarınızı rüzgâra verin; çünkü ona sırtını döndüğünde o, sağından ve solundan alır; sanki onunla onu yarmış gibidir.

Ve **الحرث بن عبد الله بن السائب** hadîsinde: **نافع ابن جبير**’e dedi ki: “Nereden?” Dedi: “Rüzgârı **أَتَمَخَّرُ** olarak çıktım”; sanki onu **أَراد أَسْتَنْشِقُها** (koklamak) istedi. Ve **النوادر**’de: Develer rüzgârı **تَمَخَّرَتِ الإِبلُ الريحَ**; onu karşıladıkları ve onu kokladıkları zaman; ve yine otu **تَمَخَّرت الكلأَ**; onu karşıladıkları zaman. Ve “Yeri **مَخَرْتُ الأَرضَ**”: yani onda suyu saldım. Ve yeri **مَخَرَ الأَرضَ مَخْراً**: yazın onda suyu saldı ki iyi ürün versin; o hâlde o **مَمْخُورَةٌ**’dur. Ve yer **مَخَرَتِ الأَرضُ**: o sudan dolayı iyi ürün verdi ve güzelleşti. Ve bir şeyi **امْتَخَرَ الشيءَ**: onu seçti. Ve “Kavmi **امْتَخَرْتُ القومَ**”: yani onların seçkinlerini ve seçmelerini ayıkladım; **الراجز** dedi ki:
مِنْ نُخْبَةِ الناسِ التي كانَ امْتَخَرْ
Ve bu, malın **مِخْرَةُ المال**’ıdır; yani onun seçkini. Ve **المِخْرَةُ** ve **المُخْرَةُ**, mîm’in kesresi ve zammıyla: seçtiğin şeydir; kesre daha üstündür. Ve evi **مَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه مَخْراً**: eşyasının seçkinini aldı da onunla gitti. Ve **الغُرْزُ** dişi deveyi **مَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها مَخْراً**: sütü bol iken sağımı çoğaltıldığı ve bu onu yorduğu ve zayıflattığı zaman. Ve kemiği **امْتَخَرَ العَظْمَ**: iliğini çıkardı; **العجاج** dedi ki:
مِنْ مُخَّةِ الناس التي كان امْتَخر
Ve **اليُمْخُور** ve **اليَمْخُور**: erkeklerden uzun olan; zamme, tâbi kılma üzerinedir; ve o, develerden uzun boyunlu olandır. Ve **عُنُقٌ يَمْخُورٌ**: uzundur. Ve **جَمَلٌ يَمْخُورُ العُنُقِ**: yani boynu uzundur; **العجاج** bir deveyi vasfederek dedi ki:
في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيودِ فارِض الحُنْجور
Ve Arapların bazısı der ki: Kurt koyunu **مَخَرَ الذئبُ الشاةَ**; karnını yardığı zaman. Ve **الماخُورُ**: şüphe evi; ve o, ayrıca o evi üstlenen ve ona götüren adamdır. Ve **زياد**’ın hadîsinde, Basra’ya onun üzerine emir olarak geldiği vakit: “Bu **المَواخِيرُ** nedir? İçki onun üzerinde haramdır; yerle bir edilinceye kadar, yıkım ve yakma ile”; o, **ماخُورٍ**’un cem‘idir; ve o, şüphe meclisi ve fısk ve fesat ehlinin toplanma yeri ve şarapçıların evleridir; ve o, **مَيْ خُور**’un Arapçalaştırılmasıdır; ve denildi ki: O, Arapçadır; insanların ona gidip gelmesinden dolayı, geminin suyu yarmasından olan **مَخْرِ السفينةِ الماءِ**’dan.

Ve **بَناتُ مَخْرٍ**: yazdan önce gelen bulutlardır; dikilmiş, ince, beyaz, güzel; ve onlar **بنات المَخْرِ**’dir; **طرفة** dedi ki:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، كما
أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
Ve ondan her parça kendi başına: **بنات مخر**. Ve **ابن الأَعرابي**’nin okuduğu sözü:
كأَن بناتِ المَخْرِ، في كُرْزِ قَنْبَرٍ،
مَوَاسِقُ تَحْدُوهُنَّ بالغَوْرِ شَمْأَلُ
Ancak **بناتِ المَخْر** ile yıldızı kastetti; onu, bu kölenin **كُرْزِ**’ünde, buluttan bu türle benzetti. **أَبو علي** dedi ki: **أَبو بكر محمد بن السَّرِيِّ** bunu **البُخارِ**’dan türetirdi; bu da sana, **مَخْرٍ**’deki mîm’in **بَخْر**’deki bâ’nın bedeli olduğunu gösterir; dedi ki: Eğer bir giden, **مخر**’deki mîm’in aslî olduğunu da, yani değiştirilmiş olmadığını, yüce adıyla O’nun sözüne göre: **وترى الفُلك فيه مواخِرَ**’dan yapman üzere götürseydi; bu, bulutların denizi yarar gibi olmasındandır; çünkü onlar, kendisine gittikleri şeyden, ondan doğar ve ondan başlar; isabet etmiş olurdu, uzak düşmüş olmazdı; **أَبو ذؤيب**’in sözüne bakmaz mısın:
شَرِبْنَ بِماء البَحْرِ، ثم تَرَفَّعَتْ
مَتى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ

**مقاييس اللغة:**
(**مخر**) mîm, hâ ve râ, yarma ve açmaya delâlet eden bir asıldır. Denir ki: Gemi suyu **مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً**: onu yardı. **الراجز**, çekişen ve elleriyle yardım isteyen kadınlar hakkında, yüzücünün yaptığı gibi, dedi ki:
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *
Ve denir ki: Yeri **مَخَرْتُ الأرضَ**; onda suyu saldığın zaman. Ve denir ki: Rüzgârı **استمخَرْتُ الرِّيحَ**; onu burnunla karşıladığın zaman. Ve onun kıyası sahihtir; sanki burnunla rüzgârı yararsın. Ve onların sözü: Kavmi **امتخَرْتُ القومَ**; onların seçkinlerini ayıkladığın zaman; sanki insanları ona doğru yardı da onu seçti. Dedi ki:
* من نُخْبةِ النّاسِ التي كان* امتخَرْ(2) *
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerden: **اليَمخُور**: uzun adam. Ama **بناتُ مخْرٍ** ise, yazda doğan buluttur; bâbdan değildir; çünkü o, ibdâldendir ve asıl bâ’dır: **بَخْرٌ**; ve geçmiştir.

**القاموس المحيط:**
Gemi **مَخَرَتِ السفينةُ**, **منَعَ** gibi, **مَخْراً** ve **مُخوراً**: aktı; yahut akışında rüzgârı karşıladı. Yüzücü suyu elleriyle yardı. **المِحْوَرُ** kabı yedi de onda genişledi. Ve **الفُلْكُ المَواخِرُ**: akışının sesi işitilen; yahut önleriyle suyu yaran; yahut tek bir rüzgârla gelen ve giden. Ve onu **امْتَخَرَهُ**: onu seçti. Kemiği: iliğini çıkardı. At rüzgârı: onu karşıladı ki nefsi için daha rahat olsun; **كاسْتَمْخَرَها** ve **تَمَخَّرَها** gibi.
Ve yeri **مَخَرَ الأرضَ**, **منعَ** gibi: onda suyu saldı ki iyi ürün versin; böylece o (yer) **فَمَخَرَتْ**: iyi ürün verdi. Evi: eşyasının seçkinini aldı. **الغُزْرُ** dişi deveyi: sütü bol idi, sonra sağımı çoğalttı, bu da onu yordu. Ve **اليَمْخُورُ**, ve zamme ile: erkeklerden ve boyunlardan uzun olan. Ve **الماخورُ**: şüphe evi; ve o evi üstlenen ve ona götüren kimse; **مَيْ خُور**’un Arapçalaştırılmışıdır; yahut Arapçadır; insanların ona gidip gelmesinden, geminin **مَخَرَتِ السَّفينَةُ**’sinden; cem‘i: **مَواخِرُ** ve **مَواخيرُ**. Ve **بَناتُ مَخْرٍ**: yazdan önce gelen beyaz bulutlardır. Ve **المَخْرَةُ**: içten çıkan kötü kokudan olan şey; ve üçlü (harekeli) olarak: seçtiğin şey. Ve **المَخِيرُ**: suyla karıştırılan süt. Ve hadîste: Sizden biri bevletmek istediği zaman, rüzgârı **فَلْيَتَمَخَّرِ الريحَ**. Ve bir lafızda: Rüzgârı **اسْتَمْخِروا الريحَ**, yani: sırtlarınızı rüzgâra çevirin; sanki onu arkasına alınca, sırtıyla onu yarar; o da sağından ve solundan alır; ve onu karşılamak da **تَمَخُّراً** olabilir; ancak hadîste arka dönmedir. Ve **سَكْرَى** gibi: Hicaz’da kaleleri ve köyleri olan bir vadi.

**تاج العروس:**
**مخر**
Gemi **مَخَرَتِ السَّفينَةُ** **مَنَعَ** ve **نَصَرَ** gibi; **تَمْخَرُ** ve **تَمْخُرُ**; **مَخْراً** ve **مُخوراً** **مَنْعٍ** ve **قُعودٍ** gibi: aktı; suyu bir sesle yarar; yahut akışında rüzgârı karşıladı; bazı nüshalarda: onun akışı; böylece o **ماخِرَةٌ**’dir. Ve yüzücü **مَخَرَ السابحُ**: yüzdüğü zaman suyu elleriyle yardı. Ve **المِحْوَرُ** kabı **مَخَرَ**: onu yedi de onda genişledi; **الصَّاغانِيّ** nakletti. Ve tenzilde: **وتَرى الفُلْكَ فيهِ مَواخِرَ**; yani akıp gidenler; ve denildi ki: **المواخِرُ** rüzgârlarla akışının sesi işitilenlerdir; **الفَرّاءُ** söyledi. **ماخِرَة**’nin cem‘idir; **المَخْر**’den, ve o sestir; yahut önleriyle, yani ön kısmıyla ve göğsünün üstüyle suyu yaranlar. Ve **المَخْرُ** aslında: yarmadır; denir ki: Gemi suyu **مَخَرَت السَّفينةُ الماءَ**; göğsüyle onu yardığı ve aktığı zaman; **أَبو الهيثم** söyledi. Ve **أَحمد بن يحيى** dedi ki: **الماخِرَة**: suyu **تَمْخَرُ** eden gemidir; yani göğsüyle onu iter; yahut **المَواخِرُ** tek bir rüzgârla gelen ve gidenlerdir; onları öyle görürsün.

Ve **امْتَخَرَهُ** yani şeyi: onu seçti. Ve denilir: **امتَخَرَ القومَ**; onların hayırlılarını ve seçkinlerini ayıkladığı zaman. Râciz dedi ki:
" İnsanların seçkinlerinden ki (o) seçmişti
Ve bundan: **امْتَخَرَ العظمَ**; iliğini çıkardığı zaman. A‘câc dedi ki:
" İnsanların iliğinden ki (o) seçmişti
Ve **امْتَخَرَ الفرَسُ الرِّيحَ**: onu burnuyla karşıladı; nefsi için daha rahat olsun diye; **كاستمْخَرَها** ve **تَمَخَّرَها** gibi. Râciz, kurdu vasfederek dedi ki:
يسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إذا لمْ يَسْمَعِ ... بمثلِ مِقراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ

Ve **التمَخُّرُ** en çok develerde kullanılır. **النَّوادر**’de: **تمَخَّرَت الإبلُ الرِّيحَ**; onu karşıladığı ve onu kokladığı zaman. Dedim: Bu, insanlara da ödünçlenmiştir. **حديث**’te, **الحارث بن عبد الله بن السّائبِ**’den: **نافع بن جُبَيْرِ**’e dedi: Nereden? Dedi: **أَتَمَخَّرُ الرِّيحَ** olarak çıktım; sanki muradı: onu koklarım. Ve **مَخَرَ الأَرْضَ** **كمَنَعَ** **مَخْراً**: yazın onda suyu saldı ki iyi ürün versin. Ve **الأساس**’ta: ki hoş olsun; böylece o, yani yer, **كمَنَعَ** da (oldu); musannifin açık harekelemesi ve İbnü’l-Kattâ‘ın onu meçhul bina ile harekelemesi buna delâlet ettiği gibi; ve ekledi: böylece o **مَمْخورَة**’dir: o sudan dolayı iyi ürün verdi ve hoş oldu. Ve **مَخَرَ البيتَ** onu **يمخَره** **مَخْراً**: eşyasının hayırlısını aldı da onunla gitti. Ve **مَخَرَ الغُزْرُ** (ğayn’ın dammesi ve **الزاي**’ın sükûnu ile) deveyi **يَمْخَرُها** **مَخْراً**: bol sütlü olduğu zaman; sonra onun sağımını çoğalttı da bu onu yordu ve zayıflattı. Ve **اليَمْخورُ** fetih ile, ve ittibâ‘ üzere damme de edilir: erkeklerden ve develerden uzun olan; boyunları uzun olan. Ve **عُنُقٌ يَمْخورٌ**: uzun. Ve **جَمَلٌ يَمْخورُ العُنُقِ**: onun boynu uzun olan. A‘câc, bir deveyi vasfederek dedi ki:
في شَعْشَعان عُنُقٍ يَمْخُورِ ... حابِي الحُيودِ فارِضِ الحُنْجورِ

Ve **الماخُورُ**: şüphe evi, fısk ve fesat ehlinin toplandığı yer, ve meyhanecilerin meclisi. Ve o evi idare eden ve ona götüren de **ماخُوراً** diye adlandırılır. **مَيْ خُور** yani şarap içen (sözü) mu‘arrebdir; böylece mekânın onunla adlandırılması mecaz olur. Yahut, **مَخَرَت السَّفينةُ**; geldiği ve gittiği zaman (ifadesinden) Arapçadır; insanların ona gidip gelmesinden dolayı adlandırılmıştır; o da mecazdır. Çoğulu: **مَواخِرُ** ve **مَواخيرُ**. İkinciden, Ziyâd’ın, Basra’ya ona vali olarak geldiği vakit hadisi: “Bu **المَواخيرُ** nedir? İçki onun üzerinde haramdır; ta ki yıkım ve yakma ile yerle bir edilinceye kadar.” Ve **سجعات الأساس**’tan: “Seni hayır ehlinin **المآخير**’e atması, seni **أَهل المواخير**’in öne çıkarmasından daha hayırlıdır.” Ve **بناتُ مَخْر** (fetih ile): beyaz, güzel, ince, dik duran bulutlar; yazdan önce gelirler; ve onlar **بناتُ المَخْرِ**’dir. Tarafe dedi ki:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ كمَا ... أَنْبَتَ الصَّيفُ عَساليجَ الخَضِرْ

Ve ondan her bir parça, kendi başına **بَناتُ مَخْرٍ**’dır. Ebû Ali el-Fârisî dedi ki: Ebû Bekir Muhammed b. es-Serî bunu **البخار**’dan türetirdi; bu, sana **مَخْرٍ**’daki **الميم**’in **بَخْر**’daki **الباء**’dan bedel olduğuna delâlet eder. Dedi: Eğer bir giden, **مَخر**’daki **الميم**’in aslî de olduğunu, yani mübdel olmadığını, O’nun aziz ismi olan sözünden: “**وتَرى الفُلْكَ فيهِ مَواخِرَ**” yapman şartıyla; bu da, bulutların sanki denizi **تَمْخَرُ** etmesi sebebiyledir; çünkü onun hakkında gittiği şeye göre ondan doğar ve ondan başlar; derse, isabet etmiş olur, uzak düşmüş olmaz. Ebû Züeyb’in sözüne bakmaz mısın:
شَرِبْنَ بماءِ البحرِ ثمَّ تَرَفَّعَتْ ... مَتَى لُحَجٍ خُضْرٍ لهُنَّ نَئيجُ

Bu, Ebû Ali’nin lafzıyla ibaresidir. Şeyhimiz onu nakletmede aşırı kısalttı ve bundan sonra dedi: Dedim: Beyit, **التوضيح**’in şahitlerindendir; ve onu **إسفار اللِّثام**’da şerh ile iyice açıkladım; ve onda şahit, **مَتَى**’nın **مِنْ** mânasında kullanılmasıdır. **الباءِ**’da aslîlik, ilerideki sözünde açıktır: Ve **المَخْرَةُ**: içten çıkan kötü bir kokudan olan şey. Ona temas etmediler; onu düşün. Dedim: Bu **المَخْرَةُ**’yi Sâğânî **التكملة**’de, Zemahşerî **الأساس**’ta nakletti; sonuncu da ekledi: “Ve her kuşta, pis koku **المخْرة**’dir.” **اللسان** sahibi ona temas etmedi. Ve **المَخْرَةُ** üç vecih üzere: seçtiğin şey; kesre daha üstündür. Ve bu, malın **مخْرة**’sidir; yani onun hayırlısı. Ve **المَخيرُ** **فعِيل** vezninde: su ile karıştırılan süt; Sâğânî onu nakletti. Ve hadiste: “Biriniz bevletmek istediği zaman **فلْيَتَمَخَّر الرِّيحَ**”; yani onun akışının nereden olduğuna baksın; onu karşılamasın ki idrarı ona geri çevirmesin ve idrarı üzerine sıçramasın; fakat ona arkasını dönsün. Başka bir lafızda: **استمْخِروا**; Nadr b. Şümeyl, Sürâka hadîsinden rivayet etti; ve lafzı: “Gaita geldiğiniz zaman **فاسْتَمْخِروا الرِّيحَ**”; yani bevletme sırasında sırtlarınızı rüzgâra çevirin; sanki diğer nüshalarda böyledir. Ve İbnü’l-Esîr’in **النِّهاية**’sinde: çünkü ona arkasını döndüğü zaman, sanki onu sırtıyla yarmış olur; böylece o, sağından ve solundan (geçer). Ve onu karşılamak, daha önce geçtiği üzere, atın rüzgârı **امْتِخار** etmesi gibi bir **تَمَخُّر** olabilir; ancak hadiste arka dönme vardır. Dedim: Arka dönme, musannifin zannettiği gibi **التمَخُّر** için hakikî bir mânâ değildir; bilakis murad, rüzgârın akışına nereden olduğuna bakmaktır; sonra ona arka dönülür; bu, doğru teemmül عندında açıktır. Ve **مَخْرَى** **كَسَكْرَى**: Hicaz’da, kaleleri ve köyleri olan bir vadidir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **مَخَرَ الأَرضَ** **مَخْراً**: onu ziraat için yardı. Ve **مَخَرَ المَرأَةَ** **مَخْراً**: onunla cima etti. Bu, İbnü’l-Kattâ‘dandır. Ve hadiste: “Rûm mutlaka Şam’ı **لَتَمْخَرَنَّ** ve onu aşacak; ve onun aralarını dolaşacak ve onda yerleşecek.” Onu, geminin denizi **مَخْر** etmesine benzetti. Ve **تَمَخَّرت الإبلُ الكلأَ**; onu karşıladığı zaman; **النوادر**’de böyledir. Ve Arapların bazısı der ki: **مَخَرَ الذِّئبُ الشّاةَ**; karnını yardığı zaman. **اللسان**’da böyledir.
