# مخر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مخر

مَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ. ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح. وفي التنزيل: وترى الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ، وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، وقيل: هي التي تشق الماء، وقال الفراء في قوله تعالى مواخر: هو صوت جري الفلك بالرياح؛ يقال: مَخَرَتْ تَمْخُرُ وتَمْخَرُ؛ وقيل: مواخِرَ جوارِيَ. والماخِرُ: الذي يشق الماء إِذا سبَح؛ قال أَحمد بن يحيى: الماخرة السفينة التي تَمْخَرُ الماء تدفعه بصدرها؛ وأَنشد ابن السكيت:
مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ
يصف نساء يتصاحبن ويستعن بأَيديهن كأَنهن يسبحن. أَبو الهيثم: مَخْرُ السفينةِ شَقُّها الماء بصدرها. وفي الحديث: لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشامَ أَربعين صباحاً؛ أَراد أَنها تدخل الشام وتخوضه وتَجُوسُ خِلالَه وتتمكن فيه فشبهه بمَخْرِ السفينةِ البحرَ. وامتخر الفرسُ الريحَ واستمخرها: قابلها بأَنفه ليكون أَرْوَحَ لنَفْسِه؛ قال الراجز يصِفُ الذِّئْبَ: يَسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إِذا لمْ يسْمَعِ،
بمِثْلِ مِقْراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ
وفي الحديث: إِذا أَراد أَحدُكم البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ أَي فلينظُرْ من أَين مَجْراها فلا يستقبلَها كي لا تَرُدَّ عليه البول ويَتَرَشَّشَ عليه بَوْلُه ولكن يستدبرُها. والمَخْرُ في الأَصل: الشَّقُّ. مَخَرَتِ السفينةُ الماءَ: شقَّتْه بِصَدْرها وجَرَتْ. ومَخَرَ الأَرضَ إِذا شقها للزراعة. وقال ابن شميل في حديث سراقة: إِذا أَتيتم الغائط فاسْتَمْخِرُوا الريح؛ يقول: اجعلوا ظُهورَكُم إِلى الريحِ عند البول لأَنه إِذا ولاها ظهره أَخذَتْ عن يمينه ويساره فكأَنه قد شقها به. وفي حديث الحرث بن عبد الله بن السائب قال لنافع ابن جبير: من أَين؟ قال: خرجتُ أتَمَخَّرُ الريحَ، كأَنه أَراد أَسْتَنْشِقُها. وفي النوادر: تَمَخَّرَتِ الإِبلُ الريحَ إِذا استَقْبَلَتْها واستنْشَتْها، وكذلك تَمَخَّرت الكلأَ إِذا استقبلَتْه. ومَخَرْتُ الأَرضَ أَي أَرْسَلْتُ فيها الماء. ومَخَرَ الأَرضَ مَخْراً: أَرْسَلَ في الصيْفِ فيها الماءَ لِتَجُودَ، فهي مَمْخُورَةٌ. ومَخَرَتِ الأَرضُ: جادَت وطابَتْ من ذلكَ الماءِ. وامْتَخَرَ الشيءَ: اخْتارَه. وامْتَخَرْتُ القومَ أَي انتَقَيْتُ خِيارَهُم ونُخْبَتَهم؛ قال الراجز:
مِنْ نُخْبَةِ الناسِ التي كانَ امْتَخَرْ
وهذا مِخْرَةُ المال أَي خِيارُه. والمِخْرَةُ والمُخْرَةُ، بكسر الميم وضمها: ما اخْتَرْتَه، والكَسْرُ أَعلى. ومَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه مَخْراً: أَخَذَ خِيارَ متاعِه فذهب به. ومَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها مَخْراً إِذا كانت غَزِيرَةً فأُكْثِرَ حَلْبُها وجَهَدَها ذلكَ وأَهْزَلَها. وامْتَخَرَ العَظْمَ: استخرَجَ مُخَّه؛ قال العجاج: مِنْ مُخَّةِ الناس التي كان امْتَخر
واليُمْخُور واليَمْخُور: الطويل من الرجال، الضمُّ على الإِتباع، وهو من الجمال الطَّوِيلُ العُنُقِ. وعُنُقٌ يَمْخُورٌ: طويلٌ. وجَمَلٌ يَمْخُورُ العُنُقِ أَي طويله؛ قال العجاج يصف جملاً:
في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيودِ فارِض الحُنْجور
وبعض العرب يقول: مَخَرَ الذئبُ الشاةَ إِذا شَقَّ بَطْنَها. والماخُورُ: بَيْتُ الريبة، وهو أَيضاً الرجل الذي يَلي ذلك البيتَ ويقود إِليه. وفي حديث زياد حين قَدِمَ البصرةَ أَميراً عليها: ما هذه المَواخِيرُف الشرابُ عليه حَرامٌ حتى تُسَوَّى بالأَرضِ هَدْماً وإِحْراقاً؛ هي جمع ماخُورٍ، وهو مَجْلِسُ الرِّيبَةِ ومَجْمَعُ أَهلِ الفِسْقِ والفَسادِ وبُيوتُ الخَمَّارِينَ، وهو تعريب مَيْ خُور، وقيل: هو عربي لتردّد الناس إِليه من مَخْرِ السفينةِ الماءِ.
وبَناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يَأْتِينَ قُبُلَ الصَّيْفِ مُنْتَصِباتٌ رِقاقٌ بِيضٌ حسانٌ وهُنَّ بنات المَخْرِ؛ قال طرفة:
كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، كما
أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ
وكل قطعة منها على حيالها: بنات مخر؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: كأَن بناتِ المَخْرِ، في كُرْزِ قَنْبَرٍ،
مَوَاسِقُ تَحْدُوهُنَّ بالغَوْرِ شَمْأَلُ
إِنما عنى ببناتِ المَخْر النَّجْمَ؛ شبَّهَه في كُرْزِ هذا العَبْدِ بهذا الضَّرْبِ من السَّحابِ؛ قال أَبو علي: كان أَبو بكر محمد بن السَّرِيِّ يَشْتَقُّ هذا من البُخارِ، فهذا يَدُلُّك على أَنّ الميم في مَخْرٍ بدل من الباء في بَخْر؛ قال: ولو ذَهَب ذاهِبٌ إِلى أَن الميم في مخر أَصْلٌ أَيضاً غَيْرُ مُبْدَلَةٍ على أَن تجعله من قوله عزَّ اسمه: وترى الفُلك فيه مواخِرَ، وذلك أَن السحابَ كأنها تَمْخَرُ البحر لأَنها فيما تَذْهَبُ إِليْهِ عنه تَنْشَأُ ومنه تَبْدَأُ، لكان مصيباً غيرَ مُبْعِدٍ؛ أَلا ترى إِلى قول أَبي ذؤيب:
شَرِبْنَ بِماء البَحْرِ، ثم تَرَفَّعَتْ
مَتى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ

### Türkçe

**مَخَرَتِ السفينةُ** **تَمْخَرُ** ve **تَمْخُر** **مَخْراً** ve **مُخُوراً**: aktı;
suyu bir ses ile yararak gider; ve denildi: gidişinde rüzgârı karşıladı; artık o **ماخِرَةٌ**’dir.
Ve **مَخَرَتِ السفينةُ** **مَخْراً**: onunla rüzgârı karşıladığın zaman. Ve tenzilde: “ve onda
**الفُلْكَ**’ü **مَوَاخِرَ** görürsün”; yani: akıp gidenler; ve denildi: **المواخر** bir tek rüzgârla sana
gelir ve gider gördüğün (gemiler)dir; ve denildi: o, gidişinin sesini işittiğin (gemiler)dir; ve denildi: o,
suyu yaran (gemiler)dir. Ve el-Ferrâ, Yüce’nin sözü **مواخر** hakkında dedi: o, rüzgârlarla gemilerin gidişinin sesidir;
denir: **مَخَرَتْ** **تَمْخُرُ** ve **تَمْخَرُ**; ve denildi: **مواخِرَ** akıp gidenlerdir. Ve **الماخِرُ**:
yüzdüğü zaman suyu yaran (şey)dir; Ahmed b. Yahyâ dedi: **الماخرة** suyu **تَمْخَرُ** eden gemidir; onu göğsüyle iter;
ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
**مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ**
Birbirleriyle arkadaşlık eden ve elleriyle yardım eden kadınları vasfeder; sanki onlar yüzüyorlar. Ebû’l-Heysem: **مَخْرُ
السفينةِ** onun suyu göğsüyle yarmasıdır. Ve hadiste: “**لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ الشامَ
أَربعين صباحاً**”; murad etti ki: Şam’a girer, onu yarıp geçer, aralarında dolaşır ve onda yerleşip güç kazanır; onu geminin denizi **مَخْرِ**’ine benzetti. Ve **امتخر الفرسُ الريحَ** ve **استمخرها**: onu burnuyla karşıladı ki nefsi için daha ferah olsun; râciz kurdu vasfederek dedi:
**يَسْتَمْخِرُ الرِّيحَ إِذا لمْ يسْمَعِ،
بمِثْلِ مِقْراعِ الصَّفا المُوَقَّعِ**
Ve hadiste: “Sizden biri bevletmek istediğinde **فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ**”; yani: onun akışının nereden olduğunu gözetsin; onu karşılamasın ki bevli ona geri çevirmesin ve bevli üzerine sıçramasın; fakat ona arkasını dönsün. Ve **المَخْرُ** aslında: yarma(ktır).
**مَخَرَتِ السفينةُ الماءَ**: onu göğsüyle yardı ve aktı. Ve **مَخَرَ الأَرضَ**: onu ziraat için yardığı zaman. Ve İbn Şümeyl, Sürâka hadisi hakkında dedi: “Tuvalete geldiğinizde **فاسْتَمْخِرُوا الريح**”; der ki: bevlederken sırtlarınızı rüzgâra çevirin; çünkü ona sırtını döndüğünde o, sağından ve solundan alır; sanki onu onunla yarmış gibidir. Ve Hâris b. Abdillâh b. es-Sâib hadîsinde: Nâfi‘ b. Cübeyr’e dedi: “Nereden?” Dedi: “Çıktım, **أتَمَخَّرُ الريحَ**”; sanki murad etti: onu kokluyorum. Ve **النوادر**’de: **تَمَخَّرَتِ الإِبلُ
الريحَ**: onu karşıladığı ve onu kokladığı zaman; ve aynı şekilde **تَمَخَّرت الكلأَ**: onu karşıladığı zaman. Ve **مَخَرْتُ الأَرضَ**: yani onda suyu saldım. Ve **مَخَرَ
الأَرضَ مَخْراً**: yazın onda suyu saldı ki iyi ürün versin; artık o **مَمْخُورَةٌ**’dir. Ve **مَخَرَتِ الأَرضُ**: o sudan dolayı iyi ürün verdi ve hoş oldu. Ve **امْتَخَرَ الشيءَ**: onu seçti. Ve **امْتَخَرْتُ القومَ**: yani onların hayırlılarını ve seçkinlerini ayıkladım;
râciz dedi:
**مِنْ نُخْبَةِ الناسِ التي كانَ امْتَخَرْ**
Ve bu, malın **مِخْرَةُ**’sidir; yani onun seçkini. Ve **المِخْرَةُ** ve **المُخْرَةُ**, mîm’in kesri ve zammıyla: seçtiğin şeydir; kesr daha üstündür. Ve **مَخَرَ البيْتَ يَمْخَرُه
مَخْراً**: onun eşyasının seçkinini aldı da onunla gitti. Ve **مَخَرَ الغُرْزُ الناقَةَ يَمْخَرُها
مَخْراً**: (deve) bol sütlü iken sağımı çoğaltıldığı ve bu onu yorduğu ve zayıflattığı zaman. Ve **امْتَخَرَ العَظْمَ**: onun iliğini çıkardı; el-‘Accâc dedi:
**مِنْ مُخَّةِ الناس التي كان امْتَخر**
Ve **اليُمْخُور** ve **اليَمْخُور**: erkeklerden uzun olan; zamme, tâbi kılma üzerinedir; ve o, develerden uzun boyunlu olandır. Ve **عُنُقٌ يَمْخُورٌ**: uzun. Ve **جَمَلٌ
يَمْخُورُ العُنُقِ**: yani boynu uzun olan; el-‘Accâc bir deveyi vasfederek dedi:
**في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيودِ فارِض الحُنْجور**
Ve Arapların bir kısmı der ki: **مَخَرَ الذئبُ الشاةَ**: karnını yardığı zaman.
Ve **الماخُورُ**: şüphe evi (kötülük evi)dir; ve o, ayrıca o evi üstlenen ve ona (insanları) sevk eden adamdır. Ve Ziyâd’ın Basra’ya ona emir olarak geldiği vakit hadîsinde: “Bu **المَواخِيرُ** nedir? İçki onun üzerinde haramdır; ta ki yıkım ve yakma ile yerle bir edilinceye kadar”; o, **ماخُورٍ**’un çoğuludur; ve o, şüphe meclisi ve fısk ve fesat ehlinin toplanma yeri ve meyhanecilerin evleridir; ve o, **مَيْ خُور**’un Arapçalaştırılmasıdır; ve denildi: o Arapçadır; insanların ona gidip gelmesi sebebiyle, geminin suyu **مَخْرِ**’inden (alınmıştır).
Ve **بَناتُ مَخْرٍ**: yazdan önce gelen bulutlardır; dimdik, ince, beyaz, güzel; ve onlar **بنات المَخْرِ**’dir; Tarafa dedi:
**كَبَناتِ المَخْرِ يَمْأَدْنَ، كما
أَنْبَتَ الصَّيْفُ عَسالِيجَ الخَضِرْ**
Ve ondan her bir parça kendi başına: **بنات مخر**’dir; ve onun sözünü İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**كأَن بناتِ المَخْرِ، في كُرْزِ قَنْبَرٍ،
مَوَاسِقُ تَحْدُوهُنَّ بالغَوْرِ شَمْأَلُ**
Ancak **بناتِ المَخْر** ile yıldızı kastetti; onu bu kölenin **كُرْزِ**’ünde bu tür buluta benzetti. Ebû ‘Alî dedi: Ebû Bekr Muhammed b. es-Seriyy bunu buhardan türetirdi; bu da sana, **مَخْرٍ**’deki mîm’in **بَخْر**’deki bâ’nın bedeli olduğuna delâlet eder. Dedi: Eğer bir giden, **مخر**’deki mîm’in aslî de olduğunu, değiştirilmiş olmadığını, Yüce adıyla Aziz’in sözü: “ve onda **الفُلك**’ü **مواخِرَ** görürsün” kavlinden yapman şartıyla söylerse; bu, bulutların sanki denizi **تَمْخَرُ** etmesi sebebiyledir; çünkü onun gittiği şeyden (denizden) doğar ve ondan başlar; isabet etmiş olur, uzak düşmüş olmaz. Görmez misin Ebû Züeyb’in sözüne:
**شَرِبْنَ بِماء البَحْرِ، ثم تَرَفَّعَتْ
مَتى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهُنَّ نَئِيجُ**
