# مخر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مخر

مخرت السفينة، كمنع، ونصر، تمخر وتمخر مخرا ومخورا، كمنع وقعود: جرت تشق الماء مع صوت، أو استقبلت الريح في جريها، وفي بعض النسخ: جريتها، فهي ماخرة، ومخر السابح: شق الماء بيديه إذا سبح. ومخر المحور القب، إذا أكله فاتسع فيه، نقله الصاغاني. وفي التنزيل  وترى الفلك فيه مواخر  يعني جواري، وقيل: المواخر هي التي يسمع صوت جريها بالرياح، قاله الفراء. جمع ماخرة، من المخر، وهو الصوت، أو التي تشق الماء بجآجئها، أي بمقدمها وأعلى صدرها. والمخر في الأصل: الشق، يقال: مخرت السفينة الماء، إذا شقته بصدرها وجرت، قاله أبو الهيثم: وقال أحمد بن يحيى: الماخرة: السفينة التي تمخر الماء أي تدفعه بصدرها، أو المواخر هي المقبلة والمدبرة بريح واحدة تراها كذلك. وامتخره، أي الشيء: اختاره، ويقال: امتخر القوم، إذا انتقى خيارهم ونخبتهم، قال الراجز:
  من نخبة الناس التي كان امتخر و من ذلك، امتخر العظم، إذا استخرج مخه، قال العجاج:
  من مخة الناس التي كان امتخر و امتخر الفرس الريح: قابلها بأنفه ليكون أروح لنفسه، كاستمخرها، وتمخرها، قال الراجز يصف الذئب:
  يستمخر الريح إذا لم يسمع                      بمثل مقراع الصفا الموقع

  وأكثر ما يستعمل التمخر في الإبل. ففي النوادر: تمخرت الإبل الريح، إذا استقبلتها واستنشتها. قلت: وقد استعير ذلك للناس، ففي حديث الحارث بن عبد الله بن السائب قال لنافع بن جبير: من أين? قال: خرجت أتمخر الريح، كأنه أراد: أستنشقها. ومخر الأرض، كمنع، مخرا: أرسل في الصيف فيها الماء لتجود. وفي الأساس: لتطيب، فمخرت هي أي الأرض، كمنع أيضا كما يدل عليه صريح ضبط المصنف، وضبطه ابن القطاع بالمبني للمجهول، وزاد: فهي ممخورة: جادت وطابت من ذلك الماء. ومخر البيت يمخره مخرا: أخذ خيار متاعه فذهب به. ومخر الغزر، بالضم وسكون الزاي، الناقة يمخرها مخرا، إذا كانت غزيرة فأكثر حلبها فجهدها ذلك وأهزلها. واليمخور، بالفتح ويضم على الإتباع: الطويل من الرجال، ومن الجمال: الطويل الأعناق. وعنق يمخور: طويل، وجمل يمخور العنق: طويله. قال العجاج يصف جملا:
  في شعشعان عنق يمـخـور                      حابي الحيود فارض الحنجور و الماخور: بيت الريبة ومجمع أهل الفسق والفساد، ومجلس الخمارين ومن يلي ذلك البيت ويقود إليه أيضا يسمى ماخورا، معرب مي خور، أي شارب الخمر، فيكون تسمية المحل به مجازا، أو عربية، من مخرت السفينة، إذا أقبلت وأدبرت، سمي لتردد الناس إليه، فهو مجاز أيضا، ج مواخر ومواخير، ومن الثاني حديث زياد لما قدم البصرة واليا عليها: ما هذه المواخير، الشراب عليه حرام حتى تسوى بالأرض هدما وإحراقا ومن سجعات الأساس: لأن تطرحك أهل الخير في المآخير، خير من أن يصدرك أهل المواخير. وبنات مخر، بالفتح: سحائب بيض حسان رقاق منتصبات يأتين قبل الصيف، وهن بنات المخر. قال طرفة:
  كبنات المخر يمـأدن كـمـا                      أنبت الصيف عساليج الخضر وكل قطعة منها على حيالها بنات مخر، قال أبو علي الفارسي: كان أبو بكر محمد بن السري يشتق هذا من البخار، فهذا يدلك على أن الميم في مخر بدل من الباء في بخر، قال: ولو ذهب ذاهب إلى أن الميم في مخر أصل أيضا غير مبدلة على أن تجعله من قوله عز اسمه  وترى الفلك فيه مواخر  وذلك أن السحاب كأنها تمخر البحر لأنها، فيما يذهب إليه، عنه تنشأ ومنه تبدأ، لكان مصيبا غير مبعد، ألا ترى إلى قول أبي ذؤيب:
  شربن بماء البحر ثم ترفعت                      متى لحج خضر لهن نئيج

  هذه عبارة أبي علي بنصها. وقد أجحف شيخنا في نقلها، وقال بعد ذلك: قلت: البيت من شواهد التوضيح، وقد أنعمته شرحا في إسفار اللثام، والشاهد فيه استعمال متى بمعنى من. والأصالة في الباء ظاهرة في قوله الآتي: والمخرة: ما خرج من الجوف من رائحة خبيثة. ولم يتعرضوا له، فتأمله. قلت: والمخرة هذه نقلها الصاغاني في التكملة، والزمخشري في الأساس، وزاد الأخير: وفي كل طائر ذفر المخرة. ولم يتعرض لها صاحب اللسان. والمخرة مثلثة: الشيء الذي تختاره، والكسر أعلى، وهذا مخرة المال، أي خياره. والمخير، على فعيل: لبن يشاب بماء، نقله الصاغاني. وفي الحديث:  إذا أراد أحدكم البول فليتمخر الريح  ، أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كي لا ترد عليه البول ويترشش عليه بوله، ولكن يستدبرها. وفي لفظ آخر: استمخروا، رواه النضر بن شميل من حديث سراقة، ونصه: إذا أتيتم الغائط فاستمخروا الريح  ، أي اجعلوا ظهوركم إلى الريح عند البول كأنه، هكذا في سائر النسخ، وفي النهاية لابن الأثير: لأنه إذا ولاها فكأنه قد شقها بظهره فأخذت عن يمينه ويساره. وقد يكون استقبالها تمخرا، كامتخار الفرس الريح، كما تقدم، غير أنه في الحديث استدبار. قلت: الاستدبار ليس معنى حقيقيا للتمخر كما ظنه المصنف، وإنما المراد به النظر إلى مجرى الريح من أين هو، ثم يستدبر، وهو ظاهر عند التأمل الصادق. ومخرى، كسكرى: واد بالحجاز ذو حصون وقرى. ومما يستدرك عليه: مخر الأرض مخرا: شقها للزراعة. ومخر المرأة مخرا: باضعها. وهذه عن ابن القطاع، وفي الحديث:  لتمخرن الروم الشام وتخوضه. وتجوس خلاله وتتمكن فيه. فشبهه بمخر السفينة البحر. وتمخرت الإبل الكلأ، إذا استقبلتها كذا في النوادر. وبعض العرب تقول: مخر الذئب الشاة، إذا شق بطنها. كذا في اللسان.

### Türkçe

**مخرت السفينة**; **كمنع** ve **نصر** (bâbında): **تمخر** ve **تمخر**; **مخرا** ve **مخورا** olarak; **كمنع** ve **قعود** (vezninde): suyu bir ses ile yararak aktı; yahut akışında rüzgârı karşıladı. Bazı nüshalarda: **جريتها** (vardır). O hâlde o, **ماخرة**’dir. Ve **مخر السابح**: yüzdüğü zaman iki eliyle suyu yarmasıdır. Ve **مخر المحور القب**: onu yediği zaman onda genişledi; bunu الصاغاني nakletti. Ve tenzîlde: **وترى الفلك فيه مواخر**; yani: akıp gidenler. Ve denildi ki: **المواخر** rüzgârlarla akışının sesi işitilenlerdir; bunu الفراء söyledi. **ماخرة**’nin cem‘i; **المخر**’dan, o da sestir; yahut **بجآجئها** ile, yani ön kısmı ve göğsünün üstü ile suyu yaran (gemiler). Ve **المخر** aslında: yarma(ktır). Denilir: **مخرت السفينة الماء**; göğsüyle onu yardığı ve aktığı zaman. Bunu أبو الهيثم söyledi. Ve أحمد بن يحيى dedi ki: **الماخرة**: suyu **تمخر** eden gemidir; yani göğsüyle onu iter. Yahut **المواخر**: tek bir rüzgârla öne gelen ve arkaya gidenlerdir; onu öyle görürsün. Ve **امتخره**; yani şeyi: onu seçti. Ve denilir: **امتخر القوم**; onların seçkinlerini ve seçilmişlerini seçip ayırdığı zaman. Râciz dedi ki:

  İnsanların seçkininden ki onu **امتخر** etmişti

Ve bundan: **امتخر العظم**; iliğini çıkardığı zaman. A‘câc dedi ki:

  İnsanların iliğinden ki onu **امتخر** etmişti

Ve **امتخر الفرس الريح**: nefsi için daha rahat olsun diye burnuyla onu karşıladı; **كاستمخرها** ve **تمخرها** gibi. Râciz, kurdu vasfederek dedi ki:

  İşitmediği zaman rüzgârı **يستمخر** eder
  düşen kaya parçası gibi bir **مقراع** ile

Ve çoğunlukla **التمخر** develerde kullanılır. **النوادر**’de: **تمخرت الإبل الريح**; onu karşıladığı ve onu kokladığı zaman. Dedim ki: bu, insanlara da ödünçlenmiştir. Hâris b. Abdullah b. es-Sâib hadîsinde, Nâfi‘ b. Cübeyr’e dedi ki: Nereden? Dedi: **خرجت أتمخر الريح**; sanki muradı: onu koklamak idi. Ve **مخر الأرض**; **كمنع** (bâbında), **مخرا**: yazın onda suyu saldı ki iyi ürün versin. **الأساس**’ta: hoş olsun diye. Böylece o, yani yer, **مخرت**; **كمنع** (bâbında) da; musannifin açık ضبط’ı buna delâlet ettiği gibi. İbnü’l-Kattâ‘ onu meçhul bina ile ضبط etti ve ekledi: o hâlde o **ممخورة**’dur: o sudan dolayı iyi ürün verdi ve hoş oldu. Ve **مخر البيت يمخره مخرا**: eşyasının hayırlısını aldı da onunla gitti. Ve **مخر الغزر**; **بالضم وسكون الزاي**: deve(yi) **يمخرها مخرا**; o çok sütlü iken sağımını çoğalttığı ve bu onu yorduğu ve zayıflattığı zaman. Ve **اليمخور**; fetha ile, ve tâbi‘en zamme ile de: erkeklerden uzun olan; develerden: boyunları uzun olan. Ve **عنق يمخور**: uzun. Ve **جمل يمخور العنق**: boynu uzun olan. A‘câc bir deveyi vasfederek dedi ki:

  Parlaklık içinde bir **عنق يمخور**
  çıkıntılara sürtünen, gırtlağı yere seren

Ve **الماخور**: şüphe evi ve fısk ve fesad ehlinin toplanma yeri; ve şarapçıların meclisi. Ve o evin yanında olan ve ona götüren de **ماخورا** diye adlandırılır. **مي خور**’un mu‘arrebidir; yani “şarap içen”; böylece mekânın onunla adlandırılması mecaz olur. Yahut Arapçadır: **مخرت السفينة**’den; öne geldiği ve arkaya gittiği zaman; insanların ona gidip gelmesinden dolayı adlandırılmıştır; o da mecazdır. Cem‘i: **مواخر** ve **مواخير**. Ve ikinciden: Ziyâd’ın, Basra’ya ona vali olarak geldiği vakit hadîsi: “Bu **المواخير** nedir? İçki onun üzerinde haramdır; yerle bir edilinceye kadar yıkım ve yakma ile.” Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Hayır ehlinin seni **المآخير**’e atması, **المواخير** ehlinin seni geri göndermesinden daha hayırlıdır.” Ve **بنات مخر**; fetha ile: yazdan önce gelen, güzel, ince, dik duran beyaz bulutlar; onlar **بنات المخر**’dur. Tarafe dedi ki:

  **كبنات المخر** gibi sallanırlar, tıpkı
  yazın yeşilin sürgünlerini bitirmesi gibi

Ve onlardan her bir parça kendi başına **بنات مخر**’dur. أبو علي الفارسي dedi ki: Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî bunu **البخار**’dan türetirdi; bu da sana, **مخر**’daki **الميم**’in **بخر**’daki **الباء**’dan بدل olduğunu gösterir. Dedi ki: Eğer bir giden, **مخر**’daki **الميم**’in aslî de olduğunu, بدل edilmemiş olduğunu, yüce isminin sözü olan: **وترى الفلك فيه مواخر**’dan yapman şartıyla söylerse; ve bu, bulutun sanki denizi **تمخر** etmesi sebebiyledir; çünkü o, onun görüşüne göre, ondan meydana gelir ve ondan başlar; isabet etmiş olur, uzak düşmüş olmaz. Ebû Züeyb’in sözüne bakmaz mısın:

  Deniz suyuyla içtiler, sonra yükseldiler
  yeşil yosunlara; onlar için bir **نئيج** vardır

Bu, Ebû Ali’nin lafzıyla ifadesidir. Şeyhimiz onu nakletmede aşırı kısaltma yaptı. Sonra dedi ki: Dedim: beyit, **التوضيح**’ın şahitlerindendir; onu **إسفار اللثام**’da şerh olarak genişlettim. Şahit yönü: **متى**’nın **من** mânasında kullanılmasıdır. Ve **الباء**’daki aslîlik, gelecek sözünde açıktır: Ve **المخرة**: içten çıkan kötü kokudan çıkan şey. Ona temas etmediler; onu düşün. Dedim: Bu **المخرة**’yi الصاغاني **التكملة**’de, ve الزمخشري **الأساس**’ta nakletti; sonuncusu ekledi: “Her kuşta **ذفر المخرة** vardır.” **اللسان** sahibi ona temas etmedi. Ve **المخرة** üçlüdür: seçtiğin şey; kesre daha üstündür. Ve bu, malın **مخرة**’sidir; yani onun hayırlısı. Ve **المخير**; **على فعيل**: su ile karıştırılan süt; bunu الصاغاني nakletti. Ve hadîste: **إذا أراد أحدكم البول فليتمخر الريح**; yani rüzgârın akışının nereden olduğunu baksın da onu karşılamasın; ta ki idrarı ona geri çevirmesin ve idrarı üzerine sıçramasın; fakat onu arkasına alsın. Ve başka bir lafızda: **استمخروا**; onu نضر بن شميل, Sürâka hadîsinden rivayet etti; metni: **إذا أتيتم الغائط فاستمخروا الريح**; yani idrar esnasında rüzgâra sırtlarınızı verin; sanki, diğer bütün nüshalarda böyle. Ve İbnü’l-Esîr’in **النهاية**’sinde: çünkü ona sırtını döndüğü zaman sanki onu sırtıyla yarmış olur; o da sağından ve solundan gider. Ve onu karşılamak da **تمخرا** olabilir; atın rüzgârı **امتخار** etmesi gibi, geçtiği üzere; ancak hadîste sırt dönmedir. Dedim: sırt dönme, musannifin zannettiği gibi **التمخر**’un hakikî mânası değildir; ancak murad, rüzgârın akışına bakmaktır: nereden olduğudur; sonra sırtını döner; doğru teemmül ile bu açıktır. Ve **مخرى**; **كسكرى**: Hicaz’da kaleleri ve köyleri olan bir vadidir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **مخر الأرض مخرا**: onu ziraat için yardı. Ve **مخر المرأة مخرا**: onu yardı. Bu, İbnü’l-Kattâ‘dandır. Ve hadîste: **لتمخرن الروم الشام وتخوضه. وتجوس خلاله وتتمكن فيه.** Onu, geminin denizi **مخر** etmesine benzetti. Ve **تمخرت الإبل الكلأ**: onu karşıladığı zaman; **النوادر**’de böyle. Ve bazı Araplar der ki: **مخر الذئب الشاة**: karnını yardığı zaman. **اللسان**’da böyle.
