# مخش (م-خ-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - خ - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ش م
خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة .
خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ،
والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ .
ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ
ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ
وأنشد :
أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ
قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في
الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _
لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف ثَلاَثَةُ أَعْظُم ، فإذا انكسر
منها عَظْمٌ تَخَشَّمَ الْخَيْشُومُ ، فصار
مَخْشُوماً ، وَالأَخْشَمُ : الذي لا يجد ريح
طِيبٍ ولا نَتْنٍ ، والتَّخَشُّمُ : من السُّكْرِ
وذلك أنَّ ريح الشراب تَسُورُ في خَيْشُومِ
الشارب ، ثم تُخالط الدماغ فَيَذْهَبُ
العقلُ ، فيقالُ : تَخَشَّمَ وخَشَّمَ الشراب ،
وأنشد :
فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا
مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا
أي : المكَسَّرَ ، وَخَياشِيمُ الجِبَالِ : أُنُوفُها .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْخُشَامُ :
العظيمُ من الجبال ، وأنشد غيرُه :
ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ
وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ
وقال أبو عمرو : الْخُشَامُ : الطويل _ من
الجبال _ الذي له أَنْفٌ ، ويقال : إنَّ أَنْفَ
فلان لَخُشَامٌ _ إذا كان عظيماً .
خمش : شَمِر : قال ابن شُمَيْل : ما دون الدِّية :
فهي خُمَاشَاتٌ ، مثلُ قَطْع يد ، أو رجل ،
أو أُذُن أو عَين ، أو لَطْمَة ، أو ضَرْبة ،
بالعصا .
كُلُّ هذا خُمَاشَةٌ .
وقد أخذتُ خُمَاشَتي من فلان وقد
خَمَشَني فلان _ أي : ضرَبَني أو لَطَمَني أو
قَطَع عُضْواً مِنِّي ، وأخذ خُمَاشَتَهُ _ إذا
أقْتَصَّ .
وفي حديث قيس بن عاصم : ( أَنَّهُ جَمَعَ
بنيه عند موته _ وقال : كان بيني وبين بني
فلان خُمَاشَاتٌ في الجاهلية .
قال أبو عبيد : أراد بها جِنَاياتٍ
وجِرَاحَاتٍ .
وأنشد قول ذِي الرُّمَّة :
رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ
خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا
يصف عَيْراً وأُتُنَهُ وَرَمْحَهُنَّ إيَّاهُ _ إذا أراد
سِفَادَهُنَّ .
وأراد بقوله : ) ( رَبَاعٌ
) _ عَيْراً قد طلعت
رَبَاعِيَتَاهُ ، والامتثالُ : الاقتصاص .
وقال الليث : الْخامِشةُ وجَمْعُهَا الْخَوامِشُ _
وهي صغار المسَايِل والدوافع ، قلت :
سُمِّيَتْ خَامِشَةً لأنها تَخْمِشُ الأرض _ أي :
تَخُدُّ فيها بما تحمل من ماء السَيْل ،
والْحَوافِشُ : مدافع السيل _ الواحدة :
حَافِشةٌ .
ابن الأعرابي : الْخَمُوشُ : البعوض _ بلغة
هُذَيْلٍ ، واحدتها خَمُوشة ، وأنشد :
كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ
مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ
وفي الحديث : ) ( مَنْ سَأَلَ وَهُوَ غَنيٌّ _ جَاءَتْ
مَسْأَلَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُمُوشاً أو كُدُوحاً ) ( .
قال أبو عبيد : الْخُمُوشُ مثل الْخدُوشِ
يقال : خَمَشَتِ امرأةٌ وجْهَهَا تَخمِشُهُ خَمْشاً
وخُمُوشاً .
قال لَبِيدٌ _ يذْكُر نساءً قُمن يَنُحْنَ على عمه
أبي بَرَاءٍ :
يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ
فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ
شمخ : قال الليث : شَمَخَ فلانٌ بأَنْفِهِ ، وشمخَ
أنفُه لِيَ _ إذا رفع رأسَه عِزّاً وكِبْراً ، وجَبل
شَامِخٌ : طويلٌ في السماء ، وقد شَمَخَ
شُمُوخاً ، والجميع شَوَامِخُ .
قلت : ومن هذا قيل للمتكَبِّر : شَامِخٌ
وَشَمَّاخُ ، وشَمْخُ بْنُ فَزَارَة : بَطْنٌ منهم .
وقال أبو تراب : قال عَرَّامٌ : _ نِيّةٌ زَمَخٌ ،
وَشَمَخٌ وزَمُوخُ وشَمُوخٌ . وقد زَمَخ بأنفه ،
وَشَمَخَ .
شخم : أبو عبيد _ عن الفراء _ قال : أَشْخَمَ
اللحمُ إشْخَاماً _ إذا تغيَّرَتْ رِيحُه لا مِنْ
نَتِنٍ ولكن كراهةً .
وقال أبو زيد : يقال : أَشْخَمَ فُوهُ إِشْخَاماً
_ إذا تغيَّرت رِيحُه ، ولحمٌ فيه تَشْخِيمٌ _ إذا
تغيَّرتْ ريحه .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ الشُّخُمُ هُمُ
المسْتَدُّو الأُنُوفِ من الرَّوائح الطِّيِّبةِ أو
الخَبيثة .
قال : والشُّخُمُ : الْبِيضُ من الرجال ،
والشُّجُمُ _ بالجيم _ : الطِّوال الأعْفَارُ .
وقال : شَعَرٌ أَشْخَمُ _ إذا ابيضَّ ، وروضٌ
أَشْخَمُ : لا نبت فيه .
وفي ) ( النوادر ) ( حمار أَطْخَمُ ، وأَشْخَمُ
وأَدْغَمُ _ بمعنى واحد .

##### Türkçe

خ ش م
**خشم** , **خمش** , **شخم** , **شمخ** , **مخش** : kullanımdadır.

**خشم** : **الليث** dedi: **الْخَشْمُ** : **الْخَيْشُوم**’un kırılmasıdır,
ve **الْخُشَامُ** : onda tutan bir hastalıktır, ve bir tıkanıklıktır.
Ve denilir: **خَشِمَ** falan kimse, artık o **أَخْشمُ**’dur; ve falan kimse
**ظاهرُ الْخَيْشُومِ** — yani: burnu geniş olan.
Ve inşad etti:
**أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ**
Dedi: ve **الْخَيْشُومُ** : siyah sülalelerdir, ve kemikte kurtçuktur; ve **السَّلِيلَةُ** ince bir şeydir — et gibi —
yumuşaktır; ve burunda üç kemik vardır; onlardan bir kemik kırılınca
**الْخَيْشُومُ** **تَخَشَّمَ** olur, böylece
**مَخْشُوماً** olur; ve **الأَخْشَمُ** : güzel koku da pis koku da bulmayan kimsedir; ve **التَّخَشُّمُ** : sarhoşluktandır;
bu da şudur: içkinin kokusu içenin **خَيْشُوم**’unda dolaşır, sonra beyinle karışır da
akıl gider; bunun üzerine denilir: **تَخَشَّمَ** ve içki **خَشَّمَ** etti.
Ve inşad etti:
**فَأَرْغَمَ الله الأُنَوفَ الرُّغَّمَا**
**مَجْدُوعَهَا وَالْعَنِتَ الْمُخَشَّمَا**
yani: kırılmış olanı. Ve **خَياشِيمُ الجِبَالِ** : onların burunlarıdır.
**أبو عبيد** — **الأصمعي**’den — : **الْخُشَامُ** :
dağların büyüğüdür; ve başkası inşad etti:
**ويُضْحِي بِهِ الرَّعْنُ الْخُشَامُ كَأَنَّهُ**
**وَرَاءَ الثَّنَايَا شَخْصُ أَكْلَفَ مُرْقِلِ**
Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخُشَامُ** : uzun olan —
dağlardan — ki onun bir burnu vardır; ve denilir: muhakkak falanın burnu elbette **لَخُشَامٌ**’dur — büyük olunca.

**خمش** : **شَمِر** : **ابن شُمَيْل** dedi: diyetin altı:
o halde onlar **خُمَاشَاتٌ**’tır; el kesmek gibi, yahut ayak,
yahut kulak yahut göz, yahut tokat, yahut bir darbe,
sopayla.
Bütün bunların hepsi **خُمَاشَةٌ**’dır.
Ve gerçekten ben falandan **خُمَاشَتي**’mi aldım; ve falan beni **خَمَشَني** etti — yani: beni dövdü yahut tokatladı yahut
benden bir uzuv kesti; ve onun **خُمَاشَتَهُ**’sini aldı — kısas yapınca.
Ve **قيس بن عاصم** hadîsinde: ( onun ölümü sırasında
oğullarını topladığı — ve dedi: benimle falan oğulları arasında cahiliyede **خُمَاشَاتٌ** vardı. )
**أبو عبيد** dedi: bununla cinayetler
ve yaralamalar kastetti.
Ve **ذِي الرُّمَّة**’nin sözünü inşad etti:
**رَبَاعٌ لَهَا مُذْ أَوْرَقَ الْعُودُ عِنْدَهُ**
**خُمَاشَاتُ ذَخْلٍ ما يُرَادُ امْتِثَالُهَا**
Bir yaban eşeğini, dişi eşeklerini ve onların ona mızraklamasını tasvir eder — onların çiftleşmesini istediği zaman.
Ve şu sözüyle kastetti: ( **رَبَاعٌ** ) — iki **رَبَاعِيَتَاهُ**’ı çıkmış bir yaban eşeği; ve **الامتثالُ** : kısastır.
Ve **الليث** dedi: **الْخامِشةُ** ve onun çoğulu **الْخَوامِشُ** —
ve o küçük akıntılar ve itmelerdir; dedim:
ona **خَامِشَةً** adı verildi; çünkü o yeri **تَخْمِشُ** eder — yani:
sel suyundan taşıdığı şeyle onda yarar.
Ve **الْحَوافِشُ** : selin itmeleridir — tekili:
**حَافِشةٌ**.
**ابن الأعرابي** : **الْخَمُوشُ** : sivrisinektir —
**هُذَيْلٍ** diliyle; tekili **خَمُوشة**’dir; ve inşad etti:
**كَأَنَّ وَغَى الْخَمُوشِ بِجَانبَيْهِ**
**مَآتِم يَلْتَدِمْنَ عَلَى قتِيلِ**
Ve hadîste: ( kim zengin olduğu hâlde isterse — kıyamet gününde
onun istemesi **خُمُوشاً** yahut **كُدُوحاً** olarak gelir. )
**أبو عبيد** dedi: **الْخُمُوشُ** **الْخدُوشِ** gibidir;
denilir: bir kadın yüzünü **خَمَشَتِ**; onu **تَخمِشُهُ** **خَمْشاً**
ve **خُمُوشاً**.
**لَبِيدٌ** dedi — amcası **أبي بَرَاءٍ** üzerine ağıt yakan kadınları anarak:
**يَخْمِشْنَ حُرَّ أَوْجُهٍ صِحَاحِ**
**فِي السُّلُبِ السُّودِ وَفِي الأَمْسَاحِ**

**شمخ** : **الليث** dedi: falan kimse burnuyla **شَمَخَ** etti; ve
burnu bana karşı **شمخَ** etti — başını izzet ve kibirle kaldırınca; ve **جَبل شَامِخٌ** : gökte uzun olandır; ve gerçekten o **شَمَخَ**
**شُمُوخاً**; ve hepsi **شَوَامِخُ**’tur.
Dedim: bundan dolayı kibirliye **شَامِخٌ**
ve **شَمَّاخُ** denildi; ve **شَمْخُ بْنُ فَزَارَة** : onlardan bir koldur.
Ve **أبو تراب** dedi: **عَرَّامٌ** dedi: — **نِيّةٌ زَمَخٌ** ,
ve **شَمَخٌ** ve **زَمُوخُ** ve **شَمُوخٌ**. Ve burnuyla **زَمَخَ** etti,
ve **شَمَخَ** etti.

**شخم** : **أبو عبيد** — **الفراء**’dan — dedi: et **أَشْخَمَ** eder, **إشْخَاماً** — kokusu değişince;
pis kokudan değil, fakat tiksinti olarak.
Ve **أبو زيد** dedi: denilir: ağzı **أَشْخَمَ** etti, **إِشْخَاماً** — kokusu değişince; ve içinde **تَشْخِيمٌ** olan et — kokusu değişince.
**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — : **الشُّخُمُ** onlar, güzel yahut
kötü kokulardan burunları tıkanan kimselerdir.
Dedi: ve **الشُّخُمُ** : erkeklerden beyaz olanlardır; ve **الشُّجُمُ** — **بالجيم** — : uzun, tozlu olanlardır.
Ve dedi: **شَعَرٌ أَشْخَمُ** — beyazlayınca; ve **روضٌ أَشْخَمُ** : onda bitki yoktur.
Ve ( **النوادر** )’de: **حمار أَطْخَمُ** , ve **أَشْخَمُ**
ve **أَدْغَمُ** — tek bir mânâdadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّمَخّشُ: كثرة الحركة، يمانية. وذكر ابن الأَثير في هذه الترجمة وفي حديث علي: كان، صلى اللَّه عليه وسلم، مِخَشّاً؛ قال: هو الذي يخالط الناس ويأْكل معهم ويتحدث، والميم زائدة.

##### Türkçe

**التَّمَخّشُ**: hareketin çokluğu; Yemânîdir. İbnü’l-Esîr bu tercemede ve Ali hadîsinde zikretti: (o), sallallahu aleyhi ve sellem, **مِخَشّاً** idi; dedi ki: o, insanlarla kaynaşan, onlarla birlikte yiyen ve konuşandır; **الميم** ziyadedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

التمخش، أهمله الجوهري، وقال ابن دريد: هو كثرة الحركة، لغة يمانية، يقال: تمخش القوم، إذا تحركوا، وأكثروا في الحركة. وأما المخش، بكسر الميم، فراجعه في خ ش ش، وذكره ابن الأثير هنا، وفسر به قول علي، كرم الله تعالى وجهه، والميم زائدة.

##### Türkçe

**التمخش**: Cevherî onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: O, hareketin çokluğudur; Yemenî bir lugattır. Denir ki: **تمخش القوم**; hareket ettikleri ve harekette çoğaldıkları zaman.

Ama **المخش**, mîm’in kesresiyle, onu **خ ش ش**’de gözden geçir; İbnü’l-Esîr onu burada zikretti ve onunla Ali’nin sözünü tefsir etti, Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın; ve mîm ziyadedir.
