# مخض (م-خ-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Doğum sancısı

- Harfler: م - خ - ض
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمَخَاضُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%B6%D9%8F.md) | الْفَعَالُ | Doğum sancısı | 1 | 1 | [19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/ayet/19:23.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Cezea kütük demektir
2. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hurma ağacıdır
3. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Çadırın kurulduğu yer demektir
4. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
5. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
6. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Önce
7. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مخض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md), ولك, [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvı veya akışkan bir şeyin kap içinde şiddetle çalkalanması, sarsılması ve ayrışma sürecine girmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Rahmin şiddetli kasılma ve çalkantısıyla yeni bir varoluşun ortaya çıkış sancısı ve zorunlu evresi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaotik ve sarsıcı bir iç hareket sonucunda özün kabuktan ayrılarak kemale ve tezahüre ermesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca pasif bir bedensel acıya indirgenip içsel çalkantı ve olgunlaşma doğuran dinamik sürecin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مخ | Bir şeyin içindeki öz, derinlik ve akışkan cevherin harekete geçmesi; [مخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B1.md) kökünde suyun yarılıp akması durumunda olduğu gibi içsel bir yoğunluğun yarılması veya deşilmesi | ض | Sıkışma, çarpma ve baskı etkisi eklenerek akışkan özün kapalı bir hacimde şiddetle çalkalanması, çırpılması ve ayrışmaya zorlanması anlamı oluşur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, sıvı ortam, içsel döngü ve potansiyel barındıran derinlik payını taşır. |
| خ | Çit veya duvar imgesinden türetme | Korunaklı ve örtülü bir hacim, sınırlı bir iç alan ve bu sınırın sürtünmeyle zorlanması payını taşır. |
| ض | Olta veya bitki imgesinden türetme | Şiddetli baskı, sıkıştırma, dışarı doğru fışkırma ve gerilim payını taşır. |
| مخض | Suyun korunaklı bir kap içinde sıkıştırılarak çalkalanması | Sıvı veya akışkan bir cevherin kapalı bir hacimde şiddetle sarsılarak içindeki özü dışarı çıkarmaya zorlanması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün yayıkta şiddetle çalkalanıp yağından ayrıştırılması; devenin kükrerken boğazındaki keseyi şiddetle titretip çalkalaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin köpüren kükremesi ve şiddetli iç sarsıntı anlamında رؤبة tarafından şu şekilde kullanılmıştır: يجمعن زأراً وهديراً مَخْضا |
| Erken Arapça kullanım | Bulutun yağmurla çalkalanması, devenin doğum sancısıyla kıvranması ve kuyudan art arda kova çekilerek suyun çalkalanması durumlarında kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça مخض kökü, Sami dillerinde sıvıların çalkalanması, vurularak çırpılması ve içsel çalkantı hareketini ifade eden morfolojik bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan ve vurmak, ezmek, şiddetle çarpmak anlamına gelen מחץ (māḥaṣ) kökü ile fonetik ve semantik bir akrabalık sezilmekle birlikte, Arapçada kök özellikle kapalı bir kap veya hacim içinde akışkanın sarsılması ve bu sarsıntıdan bir ayrışma (sütün kaymağından ayrılması veya ceninin rahimden ayrılması) hasıl olması yönünde özelleşmiştir. Süryanice ve diğer Doğu Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kökle süt yayma eylemini karşılayan formlar dar ve sınırlı kalmış, Arapça ise çöl hayatının temel unsurlarından olan deriden mamul yayık (mikhada) kültürü üzerinden kökün kavramsal alanını derinleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sütün çalkalanmasından gebelik sancısına geçiş | Fiziksel yayık çalkalama eylemi, rahim içindeki suyun ve ceninin doğum anındaki çalkantısına istiare edilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice מחץ (vurmak, ezmek, çarpmak) köküyle yakınlık | Darbe ve sarsma kök anlamı Sami zemininde müşterektir; Arapçada kap içi akışkan çalkantıya daralmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مخض | Anlamlı | Çalkalamak, doğum sancısı çekmek | Akışkan bir şeyin kap içinde şiddetle sarsılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [مضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%AE.md) | Anlamlı | Çiğnemek, bulaştırmak | Bir şeyi ağızda veya kapta ezerek çalkalamak | Kur'an'da geçmez |
| خمض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| [خضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D9%85.md) | Anlamlı | Isırarak yemek, tüketmek | Bir şeyi ağzın tamamıyla ve sulu biçimde çiğnemek | Kur'an'da geçmez; çiğneme eylemiyle bağlantılıdır |
| [ضمخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE.md) | Anlamlı | Kokuyu bolca sürmek, bulaştırmak | Kokunun veya yağın bedene yoğun biçimde yedirilmesi | Kur'an'da geçmez; yağ/sıvı teması ortaktır |
| [ضخم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AE%D9%85.md) | Anlamlı | İri ve kalın olmak | Hacimce genişlemek, dolgunlaşmak | Kur'an'da geçmez; doluluk hali ortaktır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مخض | Merkez | Doğum sancısı, içsel çalkantı | Sancının kapalı hacimdeki çalkantı ve ayrışma eylemine dayanması | İç sarsıntıyla yeni bir halin doğumu |
| [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Sıkmak, baskı uygulamak | Suyunu çıkarmak için dıştan uygulanan mekanik basınçtır; kap içi çalkantı barındırmaz. | Sıvıyı cebren dışarı alma eylemidir. |
| ولك | Komşu | Vurmak, sancılanmak | Doğum sancısının vurma ve ezme yönünü öne çıkarır; ayrışma hareketini içermez. | Bedensel sancının darbe etkisidir. |
| [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Çözülmek, serbest kalmak | Doğum sancısıyla birlikte bağların çözülmesi ve doğum yolunun açılmasıdır. | Kapanmanın zıddı olarak salıverilmeyi anlatır. |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Durulmak, hareketsizleşmek | Hareketin, çalkantının ve iç dalgalanmanın tamamen durması halidir. | Hiçbir ayrışma ve çalkantı olmaması durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مخض | Sütü çalkalamak, doğum sancısı | Kap içindeki sıvının çalkalanması ve doğum gerilimi | Kesin |
| Latince | parturitio, agitatio | Doğum sancısı çekme, sarsılma | Bedensel sancıyı karşılar ancak sütün yayıkta çalkalanması mecazını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | labor, churning | Doğum sancısı, çalkalama | Çalkalama ve zorlu sancı süreçlerini ayrı kelimelerle karşılar; Arapçadaki tek kökte birleşimi vermez. | Güçlü |
| Almanca | Geburtswehen, Schütteln | Doğum dalgaları, sarsma | Dalga dalga gelen sancıyı ve sarsıntıyı ifade eder; süt-ayrışma semantiğini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | travail d'enfantement, barattage | Doğum sancısı, yayık çalkalama | Doğumun sancılı emeğini ve yayık hareketini farklı terimlerle aktarır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَخَاضُ | Doğum sancısı ve rahmin şiddetli çalkantısı | Hz. Meryem'in Hz. İsa'yı dünyaya getirirken yaşadığı kaçınılmaz bedensel ve ruhsal sarsıntı bağlamında Meryem [19:23](https://lisan.digital/tr/ayet/19:23.md) ayetinde geçer. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin beşeri halleri | Hz. Meryem'in ilahi bir mucizeye mazhar olurken insani ve biyolojik sancıyı yaşaması | Mucizenin ontolojik doğallık ve beşeri acıyla iç içe olması |
| Fıkıh | Zekât hukuku (ibn mehâz) | Zekât olarak verilecek devenin yaş tespiti (annesi yeni bir gebelik sancısına girmiş yavru) | Bir yaşını doldurmuş dişi deve yavrusunun hukuki adı |
| Tefsir | Meryem kıssası | Âdetteki doğum sancısının Meryem'i toplumdan uzaklaştırması ve kuru hurma kütüğüne sığındırması | Yalnızlık, çaresizlik ve ilahi tecellinin hazırlık evresi |
| Hadis | Zekât takdirleri ve fitneler | Zekât nisaplarında ibn mehâz kavramı; fitnelerin yayık gibi çalkalanması rivayetleri | Toplumsal kargaşanın süt gibi çalkalanarak ayrışması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Arınma ve olgunlaşma | İbtila ve ıstırap | Saflaştırma | İnsanın ağır imtihanlarla sarsılarak özündeki cevherin ortaya çıkması süreci | Güçlü |
| İlmi | Madde dönüşümü | Ayrıştırma ve faz değişimi | Homojenliği bozma | Karışım halindeki bir maddenin mekanik enerjiyle bileşenlerine ayrılması | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal krizler | İnkılap ve kargaşa | Yeni nizam doğurma | Eski düzenin altüst oluş sancılarıyla yeni bir siyasal yapının zuhur etmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kriz ve piyasa sarsıntıları | Daralma ve tasfiye | Verimsizleri eleme | Ekonomik dalgalanmaların verimsiz yapıları ayıklayıp sermaye özünü konsolide etmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Santrifüj ve faz ayrışması | Kapalı bir hacimdeki sıvının kinetik enerjiyle sarsılarak yoğunluk farkına göre özün ayrışması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kriz kaynaklı dönüşüm | Toplumsal ve psikolojik krizlerin bireyi veya kurumu sarsarak yeni bir kimlik doğurması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca hastane ortamında dindirilecek tıbbi bir doğum acısı olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varoluşun ortaya çıkması için kapalı bir sistemin içten içe sarsılmasını, dalgalanmasını ve zorunlu ayrışma eşiğini ifade etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Meryem'in yaşadığı sürecin sadece fizyolojik bir ızdırap sanılarak, ilahi doğumun gerektirdiği ontolojik çalkantı ve yalnızlık boyutunun atlanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Mucizenin tamamen biyolojik gerçeklikten kopuk olmadığını, en yüce manevi oluşumların dahi şiddetli bir beşeri ve fiziki çalkantı (sancı) eşliğinde gerçekleştiğini gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İsa'nın doğumunun ve Hz. Meryem'in masumiyet ve çaresizlik anının anlatıldığı kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kutsal kişilerin ve ilahi lütufların zahmetsiz, sarsıntısız ve salt edilgen bir rahatlık içinde zuhur ettiği yanılgısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvının veya sütün bir kap içerisinde şiddetle çalkalanarak yağının ayrıştırılması ve devenin doğum sancısıyla sarsılmasıdır.
- Soyut anlam: Bir potansiyelin fiiliyata geçebilmesi için kapalı bir sistemde yaşanan şiddetli kriz, gerilim ve ayrışma sürecidir.
- Sistematik karşılık: Kaotik iç hareket neticesinde olgunlaşan özün (cevherin), kabuktan ve atıktan ayrılarak bağımsız bir varlık olarak ortaya çıkması yasasıdır.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \frac{d}{dt} \left[ \nabla \cdot (\rho \, \mathbf{v}) \right] \implies \Delta \Phi \to \Omega_{new}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, kapalı sistem içindeki zamana bağlı çalkantı ve gerilim şiddetini temsil eder. Parantez içindeki ifade, akışkan yoğunluğu ($\rho$) ve hız alanının ($\mathbf{v}$) diverjansının zamanla değişimini, yani kabın içindeki şiddetli çalkalanmayı gösterir. Bu içsel dalgalanma eşiği aşıldığında potansiyel fark ($\Delta \Phi$) sıçrama yapar ve yeni bir varoluşsal durum ($\Omega_{new}$) ayrışarak açığa çıkar. Bu durum yayığın yağı vermesi veya rahmin çocuğu doğurması hareketinin sembolik ifadesidir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/ayet/19:23.md) — الْمَخَاضُ

فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا

Meal (IK): Doğum sancısı onu bir hurma dalına sürükledi. Keşki, dedi; bundan evvel öleydim de unutulup gideydim.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد والميم معهما
خ ض م، ض خ م، م خ ض، ض م خ، م ض خ مستعملات
خضم:
الخَضْمُ الأكل والمضغ بأقصى الأضراس. والخَضْمُ: شدة الأكل في رغد. والخَضْم: نحو أكلِ القثاء ونحوه، وهو الأكل بجميع الفمِ.
وقولهم : قد يبلغ الخَضْمُ بالقضم، أي: قد يبلغ المبلغ الكبير بالشيء الصغير. وخَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً، والخُضْمةُ: ما خُضِمَ. والمُخَضِّمُ: الشديدُ الخَضْمِِ.
وخُضُمَّةُ الذراعِ: مستغلظها .
والمَخْضَم: مصدر من خَضِمْتُ.
والخِضَمُّ: نعت للشريف المعطاء، أي: السيد الضَّخْم، وجمعهُ: الخِضَمُّونَ: قال رؤبة:
كم لك يا سفاح من خالٍ وعم
من هاشمٍ في السؤدد الضَّخُمِ الخِضَمّ
والخِضَمُّ: المسن، والخِضَمُّ: الفرس الجواد الضَخم. قال:
"خِضَماّت الأباهر والعروق"
ضخم: الضَّخْم: العظيم من كل شيء ، وضَخُمَ الشيء ضَخامةً فهو ضَخْمٌ، وجمعه: ضِخامٌ، والإناث: الضَّخْماتُ، لأنه من الصفات، وإذا كان اسماً فهو: فعلاتٌ، مثقل، مثل شربة وشربات وقرية وقريات.. وبنات الواو من الأسماء، نحو: جوزة وجوزات، خفيفة، لأنها إن ثقلت صارت الواو ألفا، فتركت على حالها مخافة الالتباس.
مخض: المَخِيضُ: ما قد أخذ زبده، والمَخْضُ: تحريك المِخْضَ، وهو الذي فيه اللبن. ويستعمل المخَضْ في أشياء كثيرة نحو البعير يَمْخَضُ شقشقته. قال رؤبة:
يجمعن زأراً وهديراً مَخْضا
والسحاب يَتَمَخَّضُ بمائه. والدهر يتمخَض بفتنهِ. والتَّمُّخضُ: التحرك.
والإمخاضُ: ما اجتمع من الألبان حتى صار وقر بعير، ويجمع على الأماخِيض، وبهذا المعنى يقال إحلاب من لبنٍ، وأحاليب.
وكل حامل ضربها الطلق فهي: ماخِض. والمخَاضُ: أسم يجمع النوق الحوامل، وهن شولٌ ما دام الفحل فيها، فإذا نتج بعضها وانتظر بعضها فهن عشار، فإذا نتجت فهن لقاح حتى قعدن شولا.
وابن المخاض: الذي حملت أمه.
والمُسْتَمْخِضُ من اللبن: البطيء الروب، وغذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضا فهو المُسْتَمُخِضُ، وذلك أطيب الألبان.
ويقال: إذا أرتكض الولد في بطن الناقة قيل لها: ملمع، ثم قال لها: خلفة، والاثنتان: خلفتانِ، والثلاثُ: خلفات، فإذا جمعت الخلفات قلت لهن: مَخاض، فكن مخاضاً إلى مطلع سهيل.. فهن متليات.
ضمخ: الضَّمْخُ: لطخ الجسد بالطيب حتى كأنه يقطر. قال:
تَضمَّخْنَ بالجادي حتى كأنما ال		أنوف إذا استعرضتهن رواعفُ
ضَمَخْتُها، وضَمَّخْتُها، فاضْطَمَخَتْ وتَضَمَّخَتْ.
مضخ: المَضْخُ: لغة شنعاء في الضَّمْخ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الضاد** ve **الميم** onlarla birlikte
**خ ض م**، **ض خ م**، **م خ ض**، **ض م خ**، **م ض خ** kullanımdadırlar.

**خضم**:
**الخَضْمُ** yemenin ve çiğnemenin en arka azı dişleriyle olmasıdır. Ve **الخَضْمُ**: bolluk içinde yemenin şiddetidir. Ve **الخَضْم**: **القثاء** ve benzerini yeme gibi; o, bütün ağızla yemektir.
Ve onların sözü: “**قد يبلغ الخَضْمُ بالقضم**”, yani: küçük şeyle büyük mertebeye ulaşabilir. Ve “**خَضِمْتُ** **أَخْضَمُ** **خَضْماً**”; ve **الخُضْمةُ**: çiğnenmiş olan şeydir. Ve **المُخَضِّمُ**: **الخَضْم**ı şiddetli olandır.
Ve **خُضُمَّةُ الذراعِ**: onun kalınlaşmış olanıdır.
Ve **المَخْضَم**: “**خَضِمْتُ**”tan bir mastardır.
Ve **الخِضَمُّ**: soylu, çok veren için bir sıfattır; yani: iri efendi. Ve onun çoğulu: **الخِضَمُّونَ**. Rü’be dedi ki:
كم لك يا سفاح من خالٍ وعم
من هاشمٍ في السؤدد الضَّخُمِ الخِضَمّ
Ve **الخِضَمُّ**: bileyi taşıdır; ve **الخِضَمُّ**: iri, soylu attır. Dedi ki:
"خِضَماّت الأباهر والعروق"

**ضخم**: **الضَّخْم**: her şeyden büyük olandır. Ve şey **ضَخُمَ** **ضَخامةً**; o hâlde o **ضَخْمٌ**dur. Ve onun çoğulu: **ضِخامٌ**. Ve dişiler: **الضَّخْماتُ**; çünkü o sıfatlardandır. Ve eğer isim olursa o: **فعلاتٌ**dur; ağırlaştırılmış; **شربة** ve **شربات** ve **قرية** ve **قريات** gibi. Ve isimlerden **الواو**’nun kızları, **جوزة** ve **جوزات** gibi, hafiftir; çünkü eğer ağırlaştırılırsa **الواو** **ألف** olur; karışma korkusuyla kendi hâli üzere bırakıldı.

**مخض**: **المَخِيضُ**: kaymağı alınmış olandır. Ve **المَخْضُ**: **المِخْضَ**ı hareket ettirmektir; o, içinde süt bulunan şeydir. Ve **المخَضْ** birçok şeyde kullanılır; deve **يَمْخَضُ** onun **شقشقته**sini gibi. Rü’be dedi ki:
يجمعن زأراً وهديراً مَخْضا
Ve bulut suyu ile **يَتَمَخَّضُ** olur. Ve zaman onun fitneleriyle **يتمخَض** olur. Ve **التَّمُّخضُ**: hareket etmektir.
Ve **الإمخاضُ**: sütlerden toplanıp bir devenin yükü hâline gelmiş olandır; **الأماخِيض** üzerine çoğul yapılır. Ve bu mânâ ile “bir sütten sağmalar” denir; ve **أحاليب**.
Ve her hamile, doğum sancısı onu vurduğunda o: **ماخِض**tir. Ve **المخَاضُ**: hamile dişi develeri toplayan bir isimdir; ve onlar, erkek deve içlerinde bulunduğu müddetçe **شولٌ**dür; sonra bazısı doğurup bazısı beklenirse onlar **عشار**dır; sonra doğurduklarında onlar, **شولا** olarak çökmelerine kadar **لقاح**tır.
Ve **ابن المخاض**: annesi hamile olan (yavru)dur.
Ve sütten **المُسْتَمْخِضُ**: yoğurdu geç tutandır; ve o, yoğurtla beslendi, sonra onu **مَخَضْتَهُ**; böylece tekrar **مَخْضا** oldu; o hâlde o **المُسْتَمُخِضُ**dur; ve bu, sütlerin en lezzetlisidir.
Ve denir ki: yavru dişi devenin karnında tekmelediğinde ona **ملمع** denir; sonra ona **خلفة** denir; ikisi: **خلفتانِ**; üçü: **خلفات**. Sonra **الخلفات**ı topladığında onlara **مَخاض** dersin; böylece onlar **مخاضاً** olur, **سهيل**’in doğuşuna kadar.. böylece onlar **متليات**tir.

**ضمخ**: **الضَّمْخُ**: bedeni güzel koku ile sıvamak; ta ki sanki damlıyor gibi olsun. Dedi ki:
تَضمَّخْنَ بالجادي حتى كأنما ال		أنوف إذا استعرضتهن رواعفُ
“**ضَمَخْتُها**” ve “**ضَمَّخْتُها**”; böylece **فاضْطَمَخَتْ** ve **تَضَمَّخَتْ**.

**مضخ**: **المَضْخُ**: **الضَّمْخ** hakkında çirkin bir lehçedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَخَضْتُ اللبنَ أمْخَضُهُ وأمْخُضُهُ وأمْخِضُهُ، ثلاث لغاتٍ. والمِمْخَضَةُ: الإبْريجُ. والمَخيضُ والمَمْخوضُ: اللبن الذي قد مُخِضَ وأخِذَ زُبْدُهُ. وأمْخَضَ اللبنُ، أي حان له أن يُمْخَضَ. وتَمَخَّضَ اللبنُ وامْتَخَضَ، أي تَحرَّك. وكذلك الولد إذا تحرك في بطن الحامل. والمَخاضُ: وجعُ الولادةِ. وقد مَخِضَتِ الناقةُ بالكسر تَمْخَضُ مَخاضاً. وكلُّ حاملٍ ضربَها الطَلْق فهي ماخِضٌ، والجمع مُخَّضٌ. والمَخاضُ أيضاً: الحواملُ من النوق، واحدتها خَلِفَةٌ، ولا واحد لها من لفظها. وابن مخاضٍ نكرةٌ، فإذا أردت تعريفه أدخلت عليه الألف واللام إلا أنه تعريف جنس. قال الشاعر:
وَجَدْنا نَهْشَلاً فَضَلَـتْ فُـقَـيْمـاً		كفَضْلِ ابنِ المَخاضِ على الفصيلِ
ولا يقال في الجمع إلا بناتُ مَخاضٍ وبناتُ لَبونٍ وبناتُ آوى. قال الفراء: مَخَضْتُ بالدلو، إذا نهَزْتُ بها في البئر.

##### Türkçe

**مَخَضْتُ** **اللبنَ**: onu **أمْخَضُهُ** ve **أمْخُضُهُ** ve **أمْخِضُهُ** (diye yaparım); üç lugattır. Ve **المِمْخَضَةُ**: **الإبْريجُ**’dir. Ve **المَخيضُ** ve **المَمْخوضُ**: **مُخِضَ** olup kaymağı alınmış olan süttür. Ve **أمْخَضَ** **اللبنُ**: yani onun **يُمْخَضَ** edilmesinin vakti geldi. Ve **تَمَخَّضَ** **اللبنُ** ve **امْتَخَضَ**: yani hareket etti. Aynı şekilde çocuk da, gebe olanın karnında hareket edince. Ve **المَخاضُ**: doğum sancısıdır. Ve deve, kesre ile **مَخِضَتِ**; **تَمْخَضُ** **مَخاضاً**. Ve her gebe ki onu doğum sancısı tutmuşsa o **ماخِضٌ**’dir; cem‘i **مُخَّضٌ**’dur. Ve **المَخاضُ** ayrıca: develerden gebe olanlardır; onun bir teki **خَلِفَةٌ**’dir; lafzından bir teki yoktur. Ve **ابن مخاضٍ** nekredir; onu marife kılmak istersen ona **الألف** ve **اللام**’ı dâhil edersin; ancak o, cins marifeliğidir. Şair dedi ki:
وَجَدْنا نَهْشَلاً فَضَلَـتْ فُـقَـيْمـاً		كفَضْلِ **ابنِ المَخاضِ** على الفصيلِ
Ve cem‘de ancak **بناتُ مَخاضٍ** ve **بناتُ لَبونٍ** ve **بناتُ آوى** denir. **الفراء** dedi ki: **مَخَضْتُ** **بالدلو**: onu kuyuda salladığım zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ض م
خضم ، ضمخ ، مخض ، ضخم : مستعملة .
خضم : في حديث أبي هريرة : أنه مَرَّ بِمَرْوَانَ
_ وهو يَبْنِي بُنْياناً له _ فقال : ) ( ابْنُوا شَديداً
وَأَمِّلُوا بَعيداً واخضِمُوا فسَنَقْضَمُ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : الخَضْمُ :
بأَقْصَى الأضراس ، والْقَضْمُ : بأدناها .
وقال أَيْمَنُ بْنُ خُرَيمٍ _ يذكرُ أَهْلَ العراق :
رَجَوْا بِالشِّقَاقِ الأكْلَ خَضْماً فَقَدْ رَضُوا
أَخِيراً مِنَ اكْلِ الْخَضْم أَنْ يَأْكُلُوا الْقَضْمَا
قاله حين ظهر عبدُ الملك على مُصْعَبٍ
واستَوْلَى على العراق .
يقال : خَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً ، وقَضِمْتُ
أَقْضَمُ قَضْماً .
أبو عبيد ، عن الأصمعي ، قال : الْخُضُمَّةُ
عَظَمَةُ الذِّراع ، وهي مُسْتَغْلَظُها .
قال : والْخِضَمُّ : الْكَثِيرُ العَطِيَّة .
قال : وقال الأمَوِيُّ : الْخِضَمُّ : الْمِسَنُّ ،
وأنشد قولَ أبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ :
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ
والسَّيْفُ يَخْتَضِمُ العَظْمَ _ إذا قَطَعَه ، ومنه
قوله :
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ
واخْتَضَمَ الطريقَ _ إذا قَطَعَه ، وأنشد في
صفة إبل ضُمَّرٍ :
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ
ابن السكِّيت : قال أَبُو مَهْدِيٍّ : الْخَضِيمَةُ :
أن تُؤخَذَ الْحِنْطَةُ فَتُنَقَّى وتُطَيَّبُ ثم تجْعَلُ
في القِدْر ، ويُصبُّ عليها الماءُ فتُطْبَخُ حتى
تُنْضَجَ .
أبو زيد : يقال للماءِ الَّذي لا يَبْلُغُ أن
يكون أُجَاجاً ، ويشربُه المالُ دون الناس :
المُخضِمُ والخَمْجَرِيرُ .
وقال الفرَّاء : خَضَّمٌ : ماء لبني تميم
وأنشد :
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا
وقال أبو تراب : قال زَائِدَةُ القَيْسِيُّ :
خَضَفَ بها وخَضَمَ بها _ إذا ضَرَطَ .
قال : وقاله عَرَّامُ _ وأنشد للأَغْلَبِ :
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ
وقال أبو عبيدٍ : حَصَمَ : مَثْلُه . بالحاء
والصّاد .
ضمخ : قال الليث : الضَّمْخُ : لَطْخُ الجسد
بالطِّيب حتى كأنما يَقْطُرُ .
وأنشد في صفة النساء :
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ
ويقال : ضَمَخْتُهَا ضَمْخاً واضْطَمَخَتْ ،
وتَضمَّخَتْ .
قال : والمَضْخُ : لغةٌ شَنِيعَةٌ في الضَّمْخِ .
مخض : قال الليث : المَخْضُ تَحريكُكَ
المِمْخَضَ الّذي فيه اللبنُ الْمَخِيضُ _ الذي
قد أُخِذتْ زُبْدَتُه .
قال : يستعملُ المَخْضُ في أشياء كثيرةٍ
البعيرُ يَمْخَضُ بِشِقْشِقَتِه .
وأنشد لرُؤْبَةَ :
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً
والسَّحَابُ يَتَمَخَّضُ بمائه ، ويقال للدنيا :
إنها لَتَتَمَخَّضُ بِفِتنَةٍ مُنْكَرَةٍ .
وأنشد الأصمعي :
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ
يعني : المنيَّةُ تَهَيَّأَتْ لأَنْ تَلِدَ لَهُ الموتَ ،
يَعْني النُّعْمَان بْنَ الْمُنْذِرِ أو كِسْرَى .
وقال الليث : يقالُ لِمَا اجتمع من الأَلبان
حتى صار وِقْرَ بَعِير في الْغَرِيبِ :
الإِمْخَاضُ ويُجْمَع على الأَمَاخِيض .
ويقال : هذا إِحْلاَبٌ من لبن ، وإِمخَاضٌ
من لبن ، وهي الأحَالِيبُ والأَمَاخِيضُ .
ويقال : ما دام اللبنُ الْمخيضُ في
المِمْخَضِ فهو إِمْخاضٌ _ أي : مَخْضةٌ
واحَدةٌ .
قال : والْمُسْتَمْخِضُ من اللبن : البطىءُ
الرُّؤُوب ، فإذا اسْتَمْخَضَ لم يكد يَرُوب ،
وإذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضاً فهو
المُسْتَمخِضُ ، وذلك أطيَب ألبان الْغَنَم .
وقولُه عزّ وجلّ : ( فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة ( [ مريم : 23 ] .
المَخَاضُ : وَجَعُ الوِلادَة ، وهو الطَّلْق
أيضاً .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابي وابن
شُميل : يقال : ناقةٌ مَاخِضٌ ومَخُوضٌ وهي
التي ضَرَبَها المَخَاضُ ، وقد مَخَضَتْ
تَمْخَضُ مَخَاضاً ، وإنها لَتَمَخَّضُ بِوَلدِها
وهو تَضَرَّبُ الوِلدِ في بطنها ، وذلك حين
تُنْتَجُ فَتَمْتَخِضُ .
ويقال : مَخِضَتْ وَمُخِضَتْ وتَمَخَّضَتْ
وامْتَخَضَتْ .
ويقال : مَاخِضٌ ومُخَّضٌ ، ومَوَاخَضُ _ في
الجمع ، وأنشد :
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ
وقال :
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ
وقال ابن الأعرابي : ناقةٌ مَاخِضٌ وشاةٌ
مَاخِضٌ ، وامرأةٌ مَاخِضٌ _ إذا دنا وِلاَدُها ،
وإبلٌ مَوَاخِضُ ، وقد أخذها الطَّلْق
والمَخَاضُ ، والمِخَاضُ .
وقال نُصَيْرٌ : إذا أرادت الناقةُ أن تضع
قيل : مَخِضَتْ .
وعامَّةُ قَيْسٍ وتمِيم وأسدٍ يقولون : مِخِضَتْ
_ بكسر الميم _ ويفعلون ذلك في كل
حَرْفٍ كان قبل أحدِ حُروف الْحَلقِ في
) ( فَعِلَتْ ) ( وفي ) ( فَعِيل ) ( يقولون : بِعِيْرٌ وزِئيرٌ
وشِهِيقٌ ، ونِهِلَتِ الإبلُ ، وسِخِرْتُ منه .
وقال ابن الأعرابي : يقال مَخِضَتْ المرأةُ
ولا يقال : مُخِضَتْ ، ويقال : مَخَضَتْ
لَبَنَها .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : إذا أَرَدْتَ
الحوامل من الإبل قُلْتَ : نُوقٌ مَخَاضٌ _
واحدتها ( خَلِفَةٌ ) على غير قياس ، كما
قالوا لواحدة النساء : ) ( امرأةٌ ) ولواحدة
الإبل : ) ( نَاقَةٌ ) ( و ) ( بَعِيرٌ ) ( .
وقال الأصمعي : إذا حُمِلَ الْفَحْلُ على
ناقة فلَقِحَتْ فهي خَلِفَةٌ وجَمْعها _ مَخَاضٌ
ووَلَدُها _ إذا استَكْمَلَ سَنَةً من يومٍ وُلِدَ
ودخل في السنة الأخْرى _ : ابنُ مَخَاضٍ
لأنَّ أُمَّهُ لحقت بالمَخَاضِ من الإبل ، وهي
الْحَوَامِلُ .
وقال غيره : إنما قيل للنُّوقِ _ إذا حَمَلتْ _ :
مَخَاضٌ ، تفاؤُلاً بأنها ستَمْخَضُ بوَلَدِها ،
إذا نُتِجَتْ .
ويقال : مَخَضْتُ ماءَ البئر بالدَّلْو _ إذا
أَكْثَرتَ النَّزْعَ منها بدِلاَئِكَ ، وحرَّكْتَها
لِتَمْتلِىء ، وأنشد الأصمعي :
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ
والمُسْتَمْخِضُ : البَطِىءُ الرُّؤُوب من اللبن ،
وقد اسْتَمْخَض لَبنُكَ _ أي : لا يكادُ
يروب ، وإذا اسْتَمْخَضَ اللَّبَنُ لم يكَدْ
يَخْرُجُ زُبْدُهُ ، وهو من أطيب اللبن ، لأن
زُبْدَهُ اسْتُهْلِكَ فيه ، واستَمْخَضَ اللبن أيضا _
إذا أَبْطَأَ أخذُهُ الطَّعْمَ بعد حَقْنِهِ في السِّقاء .
وقال ابن بُزُرْجَ : تقول العرب _ في أُدْعِيَّةٍ
يَتَدَاعَوْنَ بها _ : صَبَّ الله عليكَ أُمَّ حُبَيْنٍ
مَاخِضاً _ يَعْنِي الليلَ .
ضخم : قال الليث : الضَّخْمُ : العظيم من كل
شيء ، والمصدر : الضَّخَامَةُ ، وقد ضَخُمَ ،
وامرأة ) ( ضَخْمَةٌ ) ( ، ونسوةٌ ضَخْماتٌ _ بسكون
الخاء _ لأنه نَعْتٌ ، والأسماءُ تُجْمَع على
) ( فَعَلاَتٍ ) نحو شَرْبة وشَرَبَات ، وقَرْيَة
وقَرَيَات ، وتَمْرَة وتَمَرَات ؛ وبناتُ الواو في
الأسماء تُجْمَعُ على ) ( فَعْلاَتٍ ) ( نحو : جَوْزَةٍ
وجَوْزَاتٍ _ لأنه إن ثُقِّلَ صارت الواوُ
أَلِفاً ، فتُرِكَت الواوُ على حالها ، كراهة
الألتباس .

##### Türkçe

خ ض م
**خضم** , **ضمخ** , **مخض** , **ضخم** : kullanımdadır.

**خضم** : Ebû Hureyre’nin hadisinde: Mervân’a uğradığı rivayet edilir
_ o da kendisi için bir bina yapıyordu _; dedi ki: “Sağlam yapın
ve uzağı umun ve **اخضِمُوا**; çünkü biz **سَنَقْضَمُ**.”

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi ki: **الخَضْمُ** :
azı dişlerinin en gerisiyle; **الْقَضْمُ** : en yakınıyla.

Eymen b. Hureym _ Irak ehlini anarak _ dedi:
Ayrılığı umarak yemeği **خَضْماً** (azı dişlerinin gerisiyle) umdular; artık razı oldular,
sonunda **الْخَضْم** yemekten, **الْقَضْمَا** yemelerine.

Bunu, Abdülmelik Mus‘ab’a galip gelip
Irak’a hâkim olunca söyledi.

Denir: **خَضِمْتُ** **أَخْضَمُ** **خَضْماً**; ve **قَضِمْتُ**
**أَقْضَمُ** **قَضْماً**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: dedi ki: **الْخُضُمَّةُ**
kolun kemiğidir; onun kalın olanıdır.

Dedi ki: **الْخِضَمُّ** : bağışı çok olan.

Dedi ki: Ümevî dedi ki: **الْخِضَمُّ** : bileği taşı,
ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözünü okudu:
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ

Ve kılıç, onu kestiği zaman kemiği **يَخْتَضِمُ**; bundan
şu sözü:
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ

Ve yolu **واخْتَضَمَ** _ onu kestiği zaman; ve şu şiiri okudu,
zayıf develerin vasfında:
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ

İbn es-Sikkît: Ebû Mehdî dedi ki: **الْخَضِيمَةُ** :
buğdayın alınması, sonra ayıklanıp güzel kokulu kılınması; sonra
tencereye konması; üzerine su dökülmesi; sonra pişirilmesi, ta ki
olgunlaşıncaya kadar.

Ebû Zeyd: acı su olacak dereceye ulaşmayan suya,
ve onu insanlar değil de mal (hayvanlar) içtiğine:
**المُخضِمُ** ve **الخَمْجَرِيرُ** denir.

Ferrâ dedi: **خَضَّمٌ** : Benî Temîm’e ait bir sudur;
ve şu beyti okudu:
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا

Ebû Turâb dedi: Zâide el-Kaysî dedi ki:
**خَضَفَ** onunla ve **خَضَمَ** onunla _ osurduğu zaman.

Dedi ki: Arrâm da bunu söyledi; ve A‘leb için okudu:
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ

Ebû Ubeyd dedi: **حَصَمَ** : onun gibidir; **الحاء**
ve **الصّاد** ile.

**ضمخ** : Leys dedi ki: **الضَّمْخُ** : bedenin
güzel koku ile sıvanmasıdır; ta ki sanki damlıyor gibi.

Ve kadınların vasfında okudu:
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ

Ve denir: **ضَمَخْتُهَا** **ضَمْخاً**; ve **اضْطَمَخَتْ** ,
ve **تَضمَّخَتْ**.

Dedi ki: **المَضْخُ** : **الضَّمْخِ** hakkında çirkin bir lehçedir.

**مخض** : Leys dedi ki: **المَخْضُ** senin, içinde süt bulunan
**المِمْخَضَ**’ı hareket ettirmendir; **الْمَخِيضُ** _
kaymağı alınmış olan.

Dedi ki: **المَخْضُ** birçok şeyde kullanılır:
deve, boğaz kesesiyle **يَمْخَضُ**.

Rü’be için okudu:
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً

Ve bulut suyu ile **يَتَمَخَّضُ**; ve dünyaya denir ki:
o, inkâr edilen bir fitne ile **لَتَتَمَخَّضُ**.

Asma‘î okudu:
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ

Yani: ölüm, ona ölümü doğurmak için hazırlandı;
Nu‘mân b. Münzir’i yahut Kisrâ’yı kastediyor.

Leys dedi: sütlerden toplanıp, garîbde bir devenin yükü kadar olana:
**الإِمْخَاضُ** denir; **الأَمَاخِيض** üzerine cem‘ edilir.

Ve denir: bu, sütten bir **إِحْلاَبٌ**’dır; ve sütten bir **إِمخَاضٌ**’dır;
bunlar **الأحَالِيبُ** ve **الأَمَاخِيضُ**’dir.

Ve denir: **الْمخيضُ** süt **المِمْخَضِ** içinde durduğu müddetçe o, **إِمْخاضٌ**’dır
_ yani: bir tek **مَخْضةٌ**.

Dedi ki: sütten **الْمُسْتَمْخِضُ** : yavaş pıhtılaşan, ağır mayalanandır;
**اسْتَمْخَضَ** edince neredeyse pıhtılaşmaz;
pıhtılaşıp sonra onu **مَخَضْتَهُ** da tekrar **مَخْضاً** olursa, o
**المُسْتَمخِضُ**’dur; bu, koyun sütlerinin en hoşudur.

Azîz ve celîl olanın sözü: ( **فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة** ) [Meryem: 23].

**المَخَاضُ** : doğum ağrısıdır; o, **الطَّلْق** da denir.

Şemmir dedi: İbnü’l-A‘râbî ve İbn Şümeyl dedi ki: denir: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **مَخُوضٌ**; o,
**المَخَاضُ**’ın vurduğu (tuttuğu) olandır; ve **مَخَضَتْ**
**تَمْخَضُ** **مَخَاضاً**; ve o, yavrusuyla **لَتَتَمَخَّضُ**;
bu, yavrunun karnında çırpınmasıdır; bu,
doğuracağı zaman; böylece **فَتَمْتَخِضُ**.

Ve denir: **مَخِضَتْ** ve **مُخِضَتْ** ve **تَمَخَّضَتْ**
ve **امْتَخَضَتْ**.

Ve denir: **مَاخِضٌ** ve **مُخَّضٌ**; ve cem‘de **مَوَاخَضُ**; ve okudu:
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ

Ve dedi:
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **شاةٌ مَاخِضٌ** ve **امرأةٌ مَاخِضٌ**
_ doğumu yaklaştığı zaman; ve **إبلٌ مَوَاخِضُ**; ve onu **الطَّلْق**
ve **المَخَاضُ** ve **المِخَاضُ** tutmuştur.

Nusayr dedi: deve doğurmak istediği zaman
“**مَخِضَتْ**” denir.

Kays’ın, Temîm’in ve Esed’in çoğu “**مِخِضَتْ**” der
_ **الميم**’i kesreli _; bunu,
**حُروف الْحَلقِ**’tan birinin önünde bulunan her
harfte, **فَعِلَتْ**’te ve **فَعِيل**’de yaparlar; derler ki: **بِعِيْرٌ** ve **زِئيرٌ**
ve **شِهِيقٌ**; ve develer **نِهِلَتِ**; ve ondan **سِخِرْتُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “**مَخِضَتْ** المرأةُ” denir, “**مُخِضَتْ**” denmez;
ve “**مَخَضَتْ** **لَبَنَها**” denir.

Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : develerden gebe olanları kastettiğinde
“**نُوقٌ مَخَاضٌ**” dersin;
tekili, kıyasa aykırı olarak **خَلِفَةٌ**’dir; nitekim
kadınların tekiline **امرأةٌ** dediler; ve develerin tekiline **نَاقَةٌ**
ve **بَعِيرٌ** (dediler).

Asma‘î dedi: aygır deve bir deveye çekilip de o gebe kalırsa o, **خَلِفَةٌ**’dir;
cem‘i _ **مَخَاضٌ**’dır; ve yavrusu _ doğduğu günden itibaren bir yılı tamamlayıp
öteki yıla girince _ : **ابنُ مَخَاضٍ**’dır; çünkü onun annesi, develerden
**المَخَاضِ**’a yetişmiştir; o da **الْحَوَامِلُ**’dir.

Başkası dedi: develere _ gebe kaldıkları zaman _ **مَخَاضٌ** denmesi,
doğurdukları zaman yavrularıyla **سَتَمْخَضُ** edeceklerine dair bir uğur saymadandır.

Ve denir: kuyunun suyunu kova ile **مَخَضْتُ** _
kovalarınla ondan çekmeyi çoğalttığın ve onu
dolması için hareket ettirdiğin zaman; Asma‘î okudu:
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ

Ve **المُسْتَمْخِضُ** : sütten yavaş pıhtılaşan, ağır mayalanandır;
ve sütün **اسْتَمْخَضَ** etti _ yani: neredeyse
pıhtılaşmaz; ve süt **اسْتَمْخَضَ** edince neredeyse
kaymağı çıkmaz; o, sütün en hoşlarındandır; çünkü
onun kaymağı onun içinde tüketilmiştir; ve süt ayrıca **استَمْخَضَ** eder
_ kırbaya basıldıktan sonra tadının alınması geciktiği zaman.

İbn Büzürc dedi: Araplar _ birbirlerine dua olarak söyledikleri dualarda _ şöyle der:
“Allah sana **أُمَّ حُبَيْنٍ** **مَاخِضاً** döksün” _ geceyi kastediyor.

**ضخم** : Leys dedi: **الضَّخْمُ** : her şeyden büyük olan; masdar: **الضَّخَامَةُ**;
ve **ضَخُمَ**; ve **ضَخْمَةٌ** bir kadın; ve **ضَخْماتٌ** kadınlar _
**الخاء**’ın sükûnu ile _; çünkü o bir sıfattır; isimler
**فَعَلاَتٍ** üzere cem‘ edilir; **شَرْبة** ve **شَرَبَات** gibi; ve **قَرْيَة**
ve **قَرَيَات**; ve **تَمْرَة** ve **تَمَرَات**; ve isimlerde **الواو**’nun kızları
**فَعْلاَتٍ** üzere cem‘ edilir; **جَوْزَةٍ**
ve **جَوْزَاتٍ** gibi; çünkü ağırlaştırılırsa **الواو**
**أَلِفاً** olur; böylece karışma korkusuyla
**الواو** kendi hâli üzere bırakıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والخاء وما يثلثهما)
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:‏
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *‏
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ، إذا انتقيْتَ خِيارَهم، كأنَّه شقَّ النّاس إليه حتَّى انتخَبَه. قال:‏
* من نُخْبةِ النّاسِ التي كان* امتخَرْ(2) *‏
ومما شذَّ عن هذا الباب اليَمخُور: الرّجل الطَّويل. فأمّا بناتُ مخْرٍ فهي سحابٌ تنشأ في الصَّيف، وليس من الباب، لأنَّه من الإبدال والأصل الباء "بَخْرٌ"، وقد مرَّ.‏
(مخض) الميم والخاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء في وعائِه مائعٍ، ثم يستعار. ومَخَضت اللَّبَن أمخضه مَخْضاً. والمَخْض: هدر البَعير، وهو على التَّشبيه، كأنَّه يمخض في شِقْشِقته شيئاً. والماخِض: الحامل إذا ضرَبَها الطَّلْق. وهذا أيضاً على معنى التَّشبيه، كأنَّ الذي في جوفها شيءٌ مائع يتمخَّض. والمَخَاض: النُّوق الحواملُ، واحدتها خَلِفة. ويقال لولد النَّاقة إذا أُرسِل الفحلُ في الإبل التي فيها أمُّه: ابنُ مَخَاضٍ، لَقِحت أُمُّه أمْ لا.‏
(مخط) الميم والخاء والطاء أصيلٌ، يدلُّ على بُروزِ شيءٍ من كِنِّه، صحيحٌ. وامتَخَط السَّيفَ: انتضاه. وأمْخَطَ السَّهمَ(3): أنفَذَه إمخاطاً. وربَّما قالوا: امتخَطَ ما في يده: اختَلَسه.‏
(مخن) الميم والخاء والنون يقولون: المَخْن: الرَّجُل الطَّويل(4).‏
(مخي) الميم والخاء والحرف المعتلّ. يقولون: تمخَّى من الشَّيء وامَّخى منه: تبرَّأ منه وتحرَّج. قال:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏
(مخج) الميم والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: مَخَج البئرَ، إذا خَضْخَضَها. قال:‏
* يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما(6) *‏
ويَكنون به عن البِضاع، فيقال: مَخَجَها. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) أنشده في اللسان (مخر).‏
(2) للعجاج في ديوانه 19 واللسان (مخر) برواية: "من مخة الناس".‏
(3) في الأصل: "السيف"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) يقال للطويل وللقصير أيضاً، فهو من الأضداد.‏
(5) بعده في اللسان (مخا):‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) في الأصل: "الداء اجموما"، صوابه مما سبق في (جم). والرجز في اللسان (جمم، مخج، قلذم).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** و**الخاء** وما يثلثهما)
(**مخر**) **الميم** ve**الخاء** ve**الراء** bir asıldır; yarma ve açmaya delâlet eder. Denir: gemi suyu **مخراً** **مَخَرت**: onu yardı. Kadınlar hakkında—çekişirler ve elleriyle yardım isterler, yüzücünün yaptığı gibi—recez söyleyen dedi ki:
* **مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ**(1) *
Ve denir: **مَخَرْتُ** yeri; onda suyu saldığın zaman. Ve denir: **استمخَرْتُ** rüzgârı; onu burnunla karşıladığın zaman. Ve kıyası sahihtir; sanki rüzgârı burnunla yarıyorsun. Ve onların sözü: **امتخَرْتُ** kavmi; onların seçkinlerini seçtiğin zaman; sanki insanları ona doğru yarıp da onu seçmiş gibidir. Dedi ki:
* **من نُخْبةِ النّاسِ التي كان** **امتخَرْ**(2) *
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **اليَمخُور**: uzun adam. Amma **بناتُ مخْرٍ** ise yazın meydana gelen bir buluttur; babdan değildir; çünkü o, ibdâlden olup aslı **الباء** “**بَخْرٌ**”dur; ve geçmiştir.

(**مخض**) **الميم** ve**الخاء** ve**الضاد** sahih bir asıldır; bir şeyin, içinde bulunduğu kabında, akışkan iken çalkalanmasına delâlet eder; sonra istiâre edilir. Ve **مَخَضت** sütü, onu **مَخْضاً** **أمخضه**. Ve **المَخْض**: devenin böğürmesidir; o, teşbih üzerinedir; sanki o, **شِقْشِقته**sinde bir şeyi çalkalıyor gibidir. Ve **الماخِض**: doğum sancısı vurduğu zaman hamile olan. Bu da teşbih mânâsı üzerinedir; sanki onun karnındaki şey, çalkalanan akışkan bir şeydir. Ve **المَخَاض**: hamile dişi develer; bir tanesi **خَلِفة**dir. Ve dişi devenin yavrusuna—annesi içinde bulunduğu develere aygır salındığı zaman—**ابنُ مَخَاضٍ** denir; annesi gebe kaldı mı kalmadı mı.

(**مخط**) **الميم** ve**الخاء** ve**الطاء** asîldir; bir şeyin, örtüsünden dışarı çıkmasına delâlet eder; sahihtir. Ve **امتَخَط** kılıcı: onu kınından çekti. Ve **أمْخَطَ** oku(3): onu **إمخاطاً** geçirip deldi. Ve belki derler: **امتخَطَ** elindekini: onu kapıp aldı.

(**مخن**) **الميم** ve**الخاء** ve**النون**; derler: **المَخْن**: uzun adamdır(4).

(**مخي**) **الميم** ve**الخاء** ve illetli harf. Derler: bir şeyden **تمخَّى** ve ondan **امَّخى**: ondan beri oldu ve sakındı. Dedi ki:
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)

(**مخج**) **الميم** ve**الخاء** ve**الجيم** bir tek kelimedir. Derler: **مَخَج** kuyuyu; onu çalkaladığı zaman. Dedi ki:
* **يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما**(6) *
Ve onunla cinsel birleşmeden kinaye ederler; denir: **مَخَجَها**. Ve Allah, doğruya daha iyi bilendir.

--------------ـــ
(1) Onu **اللسان**’da (**مخر**) rivayet etti.
(2) **العجاج**’ındır; divanında 19 ve **اللسان** (**مخر**)da “**من مخة الناس**” rivayetiyle.
(3) Asılda: “**السيف**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(4) Uzuna ve kısaya da denir; o, zıt anlamlılardandır.
(5) Ondan sonra **اللسان** (**مخا**)da:
* أشهب مثل النسر بين أفرخه *
(6) Asılda: “**الداء اجموما**”; doğrusu, daha önce (**جم**)de geçenlerdendir. Ve recez **اللسان** (**جمم**، **مخج**، **قلذم**)dadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م خ ض
مخض اللبن في الممخضة فتمخض فيها وأمخض اللبن‏:‏ حان له أن يمخض واستمخض لبنك إذا أبطأ رؤوبه وإذا كان كذلك لم يكد يخرج زبده وهو من أطيب اللبن لأن زبده غائب فيه يقال‏:‏ أطيب اللبن المستمخض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تمخّضت الحامل ومخضت مخاضاً‏:‏ ضربها الطلق وهي ماخض وهن مواخض‏:‏ وكثرت في إبله المخاض‏:‏ الحوامل الواحدة خلفة‏.‏
وهو ابن ماخض وهي بنت مخاض وهنّ بنات مخاض‏.‏
ومخض الماء بالدلو إذا أكثر الاستقاء‏.‏
قال يخاطب البئر‏:‏ لنمخضن جوفك بالدّلى حتى تعودي أقطع الأتيّ وتمخّض الزمان بالفتن‏.‏
وتمخّضت السماء‏:‏ تهيأت للمطر‏.‏
وتمخّضت له المنون بيوم إذا مات‏.‏
قال‏:‏ تمخضت المنون له بيوم أنى ولكلّ حامِلةٍ تَمامُ
ومخضَ رأيَه حتى ظهرَ الصّوابُ. ومخض الله السّنين حتى كان ذلك زُبْدتها.

##### Türkçe

م خ ض
**مخض** sütü **الممخضة** içinde çalkaladı; orada **تمخض** etti; ve **أمخض** süt: onu çalkalamanın vakti geldi. Ve sütün, pıhtılaşması geciktiğinde **استمخض** et; ve böyle olduğunda, neredeyse kaymağını çıkarmaz; ve o, sütün en hoşudur; çünkü kaymağı onun içinde gizlidir. Denir: Sütün en hoşa gideni **المستمخض** olandır.

Mecazdan: Gebe **تمخّضت** etti ve **مخضت** **مخاضاً**: ona doğum sancısı vurdu; o **ماخض**tur ve onlar **مواخض**dır. Ve develerinde **المخاض** çoğaldı: gebeler; bir tanesi **خلفة**dir.

O, **ابن ماخض**tur; ve o, **بنت مخاض**tır; ve onlar **بنات مخاض**dır.

Çok su çektiğinde, suyu kovayla **مخض** etti.

Kuyuya hitap ederek dedi: “İçini kovalarla mutlaka çalkalayacağız; ta ki, suyu azalan kuyunun en kesik olanına dönünceye kadar.” Ve zaman fitnelerle **تمخّض** etti.

Ve gök **تمخّضت** etti: yağmura hazırlandı.

Ve **المنون** ona bir gün ile **تمخّضت** etti: öldüğü zaman.

Dedi:
“**تمخضت المنون له بيوم**
**أنى ولكلّ حامِلةٍ تَمامُ**”

Ve görüşünü **مخضَ** etti; ta ki doğru ortaya çıktı. Ve Allah yılları **مخض** etti; ta ki o, onların kaymağı oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَخِضَتِ المرأَةُ مَخاضاً ومِخاضاً، وهي ماخِضٌ، ومُخِضَت، وأَنكرها ابن الأَعرابي فإِنه قال: يقال مَخِضَتِ المرأَةُ ولا يقال مُخِضَتْ، ويقال: مَخَضْتُ لبنها. الجوهري: مَخِضَت الناقة، بالكسر، تَمْخَضُ مَخاضاً مثل سمع يسمع سماعاً، ومَخَّضَت: أَخذها الطلق، وكذلك غيرها من البهائم. والْمَخاضُ: وَجعُ الوِلادةِ. وكلُّ حامل ضرَبها الطلْقُ، فهي ماخِضٌ. وقوله عزّ وجلّ: فأَجاءها الْمَخاضُ إِلى جِذْعِ النخلةِ، الْمَخاضُ وجَعُ الوِلادةِ وهو الطلْق. ابن الأَعرابي وابن شميل: ناقةٌ ماخِضٌ ومَخُوضٌ وهي التي ضربها الْمَخاضُ، وقد مَخِضَت تَمْخَضُ مَخاضاً، وإِنها لتَمَخَّضُ بولدها، وهو أَن يَضْرِبَ الولدُ في بطنها حتى تُنْتَجَ فتَمْتَخِضَ. يقال: مَخِضَتْ ومُخِضَت وتَمَخَّضَتْ وامْتَخَضَت. وقيل: الماخِضُ من النساء والإِبل والشاء المُقْرِبُ، والجمع مَواخِضُ ومُخَّضٌ؛ وأَنشد: ومَسَدٍ فَوْقَ مَحالٍ نُغَّضِ،
تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ
وأَنشد:
مَخَضْتِ بها ليلةً كلَّها،
فجئْتِ بها مُؤْيِداً خَنْفَقِيقا
ابن الأَعرابي: ناقة ماخِضٌ وشاةٌ ماخِضٌ وامرأَةٌ ماخِضٌ إِذا دَنا وِلادُها وقد أَخذها الطلْقُ والمَخاضُ والمِخاضُ. نُصَيْرٌ: إِذا أَرادت الناقة أَن تَضَعَ قيل مَخِضَت، وعامَّةُ قيس وتميم وأَسد يقولون مِخِضَتْ، بكسر الميم، ويفعلون ذلك في كل حرف كان قبل أَحد حروف الحلق في فِعِلْت وفِعِيل، يقولون بِعيرٌ وزِئيرٌ وشِهِيقٌ، ونِهِلَتِ الإِبِلُ وسِخِرْت منه. وأَمْخَضَ الرجلُ: مَخِضَت إِبلُه. قالت ابنة الخُسِّ الإِيادِيّ لأَبيها: مَخِضَت الفُلانِيّةُ لناقةِ أَبيها، قال: وما عِلْمُكِ؟ قالت: الصَّلا راجّ، والطَّرْفُ لاجّ، وتَمْشِي وتَفاجّ، قال: أَمْخَضَتْ يا بنتي فاعْقِلي؛ راجٌّ: يَرْتَجُّ. ولاجٌّ: يَلَجُّ في سُرعةِ الطرْف. وتفاجُّ: تُباعِدُ ما بين رِجْلَيْها. والمَخاضُ: الحَوامِلُ من النوق، وفي المحكم: التي أَولادُها في بُطونها، واحدتها خَلِفةٌ على غير قياس ولا واحد لها من لفظها، ومنه قيل للفَصِيل إِذا استكْمَل السنة ودخل في الثانية: ابن مَخاض، والأُنثى ابنة مخاض. قال ابن سيده: وإِنما سميت الحَواملُ مَخاضاً تفاؤُلاً بأَنها تصير إِلى ذلك وتسْتَمْخِضُ بولدها إِذا نُتِجَت. أَبو زيد: إِذا أَردت الحَوامِلَ من الإِبل قلت نُوق مخاض، واحدتها خَلِفة على غير قياس، كما قالوا لواحدة النساء امرأَة، ولواحدة الإِبل ناقةٌ أَو بعير. الأَصمعي: إِذا حَمَلْت الفحلَ على الناقة فلَقِحَت، فهي خَلِفة، وجمعها مَخاض، وولدُها إِذا استكمل سنة من يومَ ولد ودخول السنةِ الأُخْرى ابن مخاض، لأَنَّ أُمه لَحِقَت بالمَخاض من الإِبل وهي الحَوامِلُ. وقال ثعلب: المَخاضُ العِشار يعني التي أَتى عليها من حملها عشرة أَشهر؛ وقال ابن سيده: لم أَجد ذلك إِلا له أَعني أَن يعبر عن المخاض بالعشار. ويقال للفصيل إِذا لقحت أُمه: ابنُ مَخاض، والأُنثى بنت مخاض، وجمعها بنات مخاض، لا تُثَنَّى مَخاضٌ ولا تُجْمَعُ لأَنهم إِنما يريدون أَنها مضافة إِلى هذه السِّن الواحدة، وتدخله الأَلف والأَلف للتعريف، فيقال ابن المخاض وبنت المخاض؛ قال جرير ونسبه ابن بري للفرزدق في أَماليه: وجَدْنا نَهْشَلاً فَضَلَتْ فُقَيْماً،
كفَضْلِ ابن المَخاضِ على الفَصِيلِ
وإِنما سموا بذلك لأَنهم فضَلُوا عن أُمهم وأُلحقت بالمخاض، سواء لَقِحَت أَو لم تَلْقَح. وفي حديث الزكاة: في خمس وعشرين من الإِبل بنتُ مَخاض؛ ابن الأَثير: المخاض اسم للنُّوق الحوامل، وبنتُ المخاض وابن المخاض: ما دخل في السنة الثانية لأَن أُمه لَحِقت بالمخاض أَي الحواملَ، وإِن لم تكن حاملاً، وقيل: هو الذي حَمَلَت أُمه أَو حملت الإِبل التي فيها أُمُّه وإِن لم تحمل هي، وهذا هو معنى ابن مخاض وبنت مخاض، لأَنَّ الواحد لا يكون ابن نوق وإِنما يكون ابن ناقة واحدة، والمراد أَن تكون وضعتها أُمها في وقتٍ مّا، وقد حملت النوق التي وَضَعْنَ مع أُمها وإِن لم تكن أُمها حاملاً، فنسَبَها إِلى الجماعة بحُكم مُجاوَرَتِها أُمها، وإِنما سمي ابن مخاض في السنة الثانية لأَنّ العرب إِنما كانت تحملُ الفُحول على الإِناث بعد وضعها بسنة ليشتدَّ ولدُها، فهي تحمل في السنة الثانية وتَمْخَضُ فيكون ولدُها ابنَ مخاض. وفي حديث الزكاة أَيضاً: فاعْمِدْ إِلى شاةٍ مُمتلئةٍ مَخاضاً وشحْماً أَي نِتاجاً، وقيل: أَراد به المَخاضَ الذي هو دُنُوُّ الولادة أَي أَنها امتلأَت حَمْلاً وسمناً. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: دَعِ الماخِضَ والرُّبَّى؛ هي التي أَخذها المخاض لتضَعَ. والمَخاضُ: الطلْقُ عند الولادة. يقال: مَخِضَتِ الشاةُ مَخْضاً ومِخاضاً إِذا دنا نتاجها. وفي حديث عثمان، رضي اللّه عنه: أَنّ امرأَة زارَتْ أَهْلَها فمخِضت عندهم أَي تحرَّك الولدُ عندهم في بطنها للوِلادةِ فضرَبَها الْمَخاضُ. قال الجوهري: ابن مَخاضٍ نكرة فإِذا أَرْدتَ تعْريفه أَدخلت عليه الأَلف واللام إِلا أَنه تعريف جنس، قال: ولا يقال في الجمع إِلا بناتُ مخاض وبناتُ لَبُون وبناتُ آوى. ابن سيده: والْمَخاضُ الإِبلُ حين يُرْسَلُ فيها الفحلُ في أَوّل الزمان حتى يَهْدِرَ، لا واحد لها، قال: هكذا وُجِدَ حتى يهدر، وفي بعض الروايات: حتى يَفْدِرَ أَي يَنْقَطِعَ عن الضِّراب، وهو مَثَلٌ بذلك.
ومَخَضَ اللبنَ يَمْخَضُه ويَمْخِضُه ويَمْخُضُه مَخْضاً ثلاث لغات، فهو مَمْخُوضٌ ومَخِيضٌ: أَخذ زُبْده، وقد تَمَخَّضَ. والمَخِيضُ والمَمْخُوض: الذي قد مُخِضَ وأُخذ زُبده. وأَمْخَضَ اللبنُ أَي حانَ له أَن يُمْخَضَ. والمِمْخَضةُ: الإِبْرِيجُ؛ وأَنشد ابن بري:
لقد تَمَخَّضَ في قَلْبي مَوَدَّتُها،
كما تَمَخَّضَ في إِبْرِيجه اللَّبَنُ
والْمِمْخَضُ: السِّقاءُ وهو الإِمْخاضُ، مثل به سيبويه وفسَّره السيرافي، وقد يكون المَخْضُ في أَشياءَ كثيرة فالبعير يَمْخُضُ بشِقْشِقَتِه؛ وأَنشد:
يَجْمَعْنَ زَأْراً وهَدِيراً مَخْضَا
(* قوله «يجمعن» كذا في الأَصل، والذي في شرح القاموس: يتبعن، قاله يصف القروم.)
والسَّحابُ يَمْخُضُ بمائه ويَتَمَخَّضُ، والدهر يَتَمَخَّضُ بالفِتْنةِ؛ قال:
وما زالتِ الدُّنْيا تخُونُ نَعِيمَها،
وتُصْبِحُ بالأَمْرِ العَظيمِ تَمخَّضُ
ويقال للدنيا: إِنها تَتَمَخَّضُ بِفِتْنةٍ مُنكرة. وتَمَخَّضَتِ الليلةُ عن يوم سَوءٍ إِذا كان صَباحُها صَباحَ سوء، وهو مثَل بذلك، وكذلك تمخَّضتِ المَنُونُ وغيرها؛ قال:
تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ
أَنَى، ولكلِّ حاملةٍ تَمامُ
على أَنَّ هذا قد يكون من المَخاض؛ قال: ومعنى هذا البيت أَنَّ المَنِيَّةَ تَهَيَّأَتْ لأَن تَلِدَ له الموتَ يعني النعمانَ بن المنذر أَو كسرى.والإِمْخاضُ: ما اجتمع من اللبن في المَرْعَى حتى صار وِقْرَ بعير، ويجمع على الأَماخِيضِ. يقال: هذا إِحْلابٌ من لبن وإِمْخاضٌ من لبن، وهي الأَحالِيبُ والأَماخِيضُ، وقيل: الإِمخاض اللبنُ ما دام في المِمْخَضِ. والمُسْتَمْخِضُ: البَطِيءُ الرَّوبِ من اللبن، فإِذا اسْتَمْخَضَ لم يَكَدْ يَرُوب، وإِذا رابَ ثمَ مَخَضَه فعاد مَخْضاً فهو المُسْتَمْخِضُ، وذلك أَطيبُ أَلبانِ الغنم. وقال في موضع آخر: وقد اسْتَمْخَضَ لبنُك أَي لا يكادُ يروب، وإِذا استمخَضَ اللبنُ لم يكد يخرج زُبده، وهو من أَطيب اللبن لأَن زُبده اسْتُهْلِكَ فيه. واستمخضَ اللبنُ أَيضاً إِذا أَبْطأَ أخذه الطَّعْم بعد حَقْنِه في السِّقاء. الليث: المَخْضُ تحريكُك المِمْخَض الذي فيه اللبن المَخِيض الذي قد أُخِذَتْ زُبدته. وتَمَخَّضَ اللبنُ وامْتَخَضَ أَي تحرَّك في المِمْخضة، وكذلك الولد إِذا تحرَّك في بطن الحامل؛ قال عمرو بن حسَّان أَحد بني الحَرِث بن هَمَّام بن مُرَّة يخاطب امرأَته:
أَلا يا أُمَّ عَمْروٍ، لا تَلُومِي
وابْقِي، إِنَّما ذا الناسُ هامُ
أَجِدَّكِ هل رأَيتِ أَبا قُبَيْسٍ،
اطالَ حَياتَه النَّعَمُ الرُّكامُ؟
وكِسْرَى، إِذْ تَقَسَّمَه بَنُوه
بأَسْيافٍ، كما اقْتُسِمَ اللِّحامُ
تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ
أَنَى، ولكلِّ حاملة تَمامُ
فجعل قوله تَمَخَّضَت يَنُوبُ مَنابَ قوله لَقِحَتْ بولد لأَنها ما تمخضت بالولد إِلاَّ وقد لَقِحت. وقوله أَنَى أَي حانَ وِلادته لتمام أَيام الحمل. قال ابن بري: المشهور في الرّواية: أَلا يا أُمَّ قيس، وهي زوجته، وكان قد نزل به ضَيْف يقال له إِسافٌ فعقَر له ناقة فلامَتْه، فقال هذا الشعر، وقد رأَيت أَنا في حاشية من نسخ أَمالي ابن برّيّ أَنه عقر له ناقتين بدليل قوله في القصيدة:
أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ
تأَوَّهُ طَلَّتي ما إِنْ تَنامُ؟
ومَخَضْتُ بالدَّلْوِ إِذا نَهَزْتَ بها في البئر؛ وأَنشد: إِنَّ لَنا قَلِيذَماً هَمُوما،
يَزِيدُها مَخْضُ الدِّلا جُمُوما
ويروى: مَخْجُ الدِّلا. ويقال: مَخَضْتُ البئرَ بالدلو إِذا أَكثرتَ النزْعَ منها بدِلائكَ وحرَّكتها؛ وأَنشد الأَصمعي:
لتَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بالدُّليِّ
وفي الحديث: أَنه مُرَّ عليه بجنازةٍ تُمْخَض مَخْضاً أَي تُحَرَّكُ تحريكاً سريعاً.
والمَخِيضُ: موضع بقرب المدينة. ابن بزرج: تقول العرب في أَدْعِيَة يَتداعَوْن بها: صَبَّ اللّه عليك أُمّ حُبَيْنٍ ماخِضاً، تعني الليل.

##### Türkçe

**مَخِضَتِ** kadın **مَخاضاً** ve **مِخاضاً** (doğum sancısı çekti); o **ماخِضٌ**’dur; ve **مُخِضَت** (denildi).
İbnü’l-A‘râbî bunu inkâr etti; çünkü o dedi ki: “**مَخِضَتِ** kadın” denir, “**مُخِضَتْ**” denmez.
Ve denir ki: “Onun sütünü **مَخَضْتُ** (yayıkta çalkaladım).”

Cevherî: **مَخِضَت** deve, kesre ile, **تَمْخَضُ** **مَخاضاً**, “işitti–işitir–işitme” gibi; ve **مَخَّضَت**: onu doğum sancısı tuttu; ve aynı şekilde diğer hayvanlar da.
Ve **الْمَخاضُ**: doğum ağrısıdır.
Ve her hamile ki onu doğum sancısı vurduysa, o **ماخِضٌ**’dur.
Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Derken onu **الْمَخاضُ** hurma ağacının gövdesine getirdi”; **الْمَخاضُ** doğum ağrısıdır ve o **الطلْق**’tır (doğum sancısı).

İbnü’l-A‘râbî ve İbn Şümeyl: **ناقةٌ ماخِضٌ** ve **مَخُوضٌ**: **الْمَخاضُ**’ın vurduğu (deve)dir; ve **مَخِضَت** **تَمْخَضُ** **مَخاضاً**; ve şüphesiz o, yavrusuyla **لتَمَخَّضُ**; bu, yavrunun karnında onu, doğurtuluncaya kadar vurmasıdır; böylece **تَمْتَخِضَ**.
Denir ki: **مَخِضَتْ** ve **مُخِضَت** ve **تَمَخَّضَتْ** ve **امْتَخَضَت**.
Ve denildi ki: kadınlardan, develerden ve koyunlardan **الماخِضُ**, doğuma yaklaşan (**المُقْرِبُ**)dır; çoğulu **مَواخِضُ** ve **مُخَّضٌ**’dur; ve şu beyit okundu:

ومَسَدٍ فَوْقَ مَحالٍ نُغَّضِ،
تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ

Ve şu da okundu:

مَخَضْتِ بها ليلةً كلَّها،
فجئْتِ بها مُؤْيِداً خَنْفَقِيقا

İbnü’l-A‘râbî: **ناقة ماخِضٌ** ve **شاةٌ ماخِضٌ** ve **امرأَةٌ ماخِضٌ**, doğumu yaklaştığında ve onu **الطلْقُ** ile **المَخاضُ** ve **المِخاضُ** tuttuğunda (denir).
Nusayr: Deve doğurmak istediğinde “**مَخِضَت**” denir; Kays, Temîm ve Esed’in çoğu “**مِخِضَتْ**” der, **الميم**’i kesreli yaparak; ve bunu, **فِعِلْت** ve **فِعِيل**’de boğaz harflerinden birinden önce olan her harfte yaparlar; “**بِعيرٌ**” ve “**زِئيرٌ**” ve “**شِهِيقٌ**” derler; ve “Develer **نِهِلَتِ**” ve “Ondan **سِخِرْت**” (derler).
Ve **أَمْخَضَ** adam: onun develeri **مَخِضَت** (doğum sancısı çekti).

el-Huss el-İyâdî’nin kızı babasına dedi: “Falan kadın, babasının devesi için bize **مَخِضَت** (doğum sancısı çekti).”
O dedi: “Senin bilgin nedir?”
Dedi: “**الصَّلا** titrek, **والطَّرْفُ** hızlı, yürür ve **تَفاجّ** eder.”
Dedi: “Kızım, o **أَمْخَضَتْ**; bağla.”
**راجٌّ**: titrer.
**ولاجٌّ**: bakışın süratinde içeri dalar.
**وتفاجُّ**: iki bacağı arasını açar.

Ve **المَخاضُ**: develerden hamile olanlardır; ve **المحكم**’de: yavruları karınlarında olanlar; tekili kıyasa aykırı olarak **خَلِفةٌ**’dir; ve lafzından tekili yoktur.
Bundan dolayı, sütten kesilmiş deve yavrusu bir yılı tamamlayıp ikinci yıla girdiğinde ona: **ابن مَخاض**; dişisine **ابنة مخاض** denildi.
İbn Sîde dedi ki: Hamilelere **مَخاضاً** ancak, bununla uğurlu sayma yoluyla, yani onların buna varacakları ve doğurduklarında yavrusuyla **تسْتَمْخِضُ** edecekleri için ad verildi.

Ebû Zeyd: Develerden hamileleri kastettiğinde “**نُوق مخاض**” dersin; tekili kıyasa aykırı olarak **خَلِفة**’dir; tıpkı kadınların tekiline **امرأَة** demeleri gibi; ve develerin tekiline **ناقةٌ** yahut **بعير** (demeleri gibi).
el-Asma‘î: Erkek deveyi dişi deveye aşırdığında ve o gebe kaldığında, o **خَلِفة**’dir; çoğulu **مَخاض**’dır; ve yavrusu, doğduğu günden itibaren bir yılı tamamlayıp diğer yıla girdiğinde **ابن مخاض** (olur); çünkü annesi, develerden hamileler olan **المَخاض**’a yetişmiştir.
Sa‘leb dedi ki: **المَخاضُ** **العِشار**dır; yani hamileliğinden on ay geçmiş olanlar.
İbn Sîde dedi ki: Bunu, yani **المخاض** ile **العشار**’ı ifade etmeyi, ondan başkasında bulmadım.

Ve sütten kesilmiş deve yavrusuna, annesi gebe kaldığında: **ابنُ مَخاض**; dişisine **بنت مخاض** denir; çoğulu **بنات مخاض**’dır.
**مَخاضٌ** ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz; çünkü onların kastı, onun bu tek yaşa izafe edilmiş olmasıdır; ve ona tanımlık için **الألف** ve **الألف** (yani **الألف واللام**) girer; böylece “**ابن المخاض**” ve “**بنت المخاض**” denir.
Cerîr dedi; İbn Berrî bunu **أَماليه**’de Ferazdak’a nispet etti:

وجَدْنا نَهْشَلاً فَضَلَتْ فُقَيْماً،
كفَضْلِ ابن المَخاضِ على الفَصِيلِ

Onları bununla adlandırdılar; çünkü onlar annelerinden fazla geldiler ve **المخاض**’a ilhak olundu; annesi gebe kalsa da kalmasa da.

Zekât hadîsinde: “Develerden yirmi beşte **بنتُ مَخاض** (vardır).”
İbnü’l-Esîr: **المخاض** hamile dişi develerin adıdır; ve **بنتُ المخاض** ile **ابن المخاض**: ikinci yıla girmiş olandır; çünkü annesi **المخاض**’a, yani hamilelere, yetişmiştir; hamile olmasa bile.
Ve denildi ki: O, annesi gebe kalan yahut içinde annesi bulunan develer gebe kalan (yavru)dur; annesi gebe kalmasa bile.
Bu, **ابن مخاض** ve **بنت مخاض**’ın manasıdır; çünkü tek bir (yavru) “develerin oğlu” olmaz; ancak bir tek dişi devenin oğlu olur; murat, annesinin onu bir vakitte doğurmuş olmasıdır; ve annesiyle birlikte doğuran develer gebe kalmış olsa da annesi gebe olmasa bile; böylece onu, annesine komşuluğu hükmüyle topluluğa nispet etti.
Ve ikinci yılda **ابن مخاض** diye adlandırıldı; çünkü Araplar, dişileri doğumundan bir yıl sonra erkeklere aşırırlardı ki yavrusu güçlensin; böylece o ikinci yılda gebe kalır ve **تَمْخَضُ** eder; böylece yavrusu **ابنَ مخاض** olur.

Zekât hadîsinde ayrıca: “Dolu bir koyuna yönel; **مَخاضاً** ve yağ (ile dolu).” Yani doğum (ürünü) bakımından; ve denildi ki: Onunla, doğuma yaklaşma olan **المَخاض**’ı kastetti; yani o, gebelik ve semizlikle dolmuştur.
Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “**الماخِضَ** ve **الرُّبَّى**’yı bırak”; o, doğurmak için **المخاض**’ın tuttuğu (koyun)dur.
Ve **المَخاضُ**: doğum anındaki **الطلْقُ**’tır.
Denir ki: Koyun **مَخِضَت** **مَخْضاً** ve **مِخاضاً**, doğumu yaklaştığında.

Osman’ın, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “Bir kadın ailesini ziyaret etti de onların yanında **مخِضت**”; yani onların yanında karnındaki çocuk doğum için hareket etti; böylece onu **الْمَخاضُ** vurdu.
Cevherî dedi ki: **ابن مَخاضٍ** nekredir; onu marife yapmak istediğinde ona **الألف واللام**’ı sokarsın; ancak o, cinsin tarifidir.
Dedi ki: Çoğulda ancak **بناتُ مخاض** ve **بناتُ لَبُون** ve **بناتُ آوى** denir.

İbn Sîde: **الْمَخاضُ**, erkek devenin ilk zamanda içine salındığı develerdir; ta ki **يَهْدِرَ** edinceye kadar; tekili yoktur.
Dedi ki: “Ta ki **يهدر** edinceye kadar” böyle bulundu; bazı rivayetlerde: “Ta ki **يَفْدِرَ** edinceye kadar”; yani çiftleşmeden kesilinceye kadar; ve bu, bununla bir meseldir.

Ve sütü **مَخَضَ**: onu **يَمْخَضُه** ve **يَمْخِضُه** ve **يَمْخُضُه**; üç lehçe; o hâlde o **مَمْخُوضٌ** ve **مَخِيضٌ**’dur: kaymağını aldı; ve o **تَمَخَّضَ** etmiştir.
Ve **المَخِيضُ** ve **المَمْخُوض**: **مُخِضَ** edilmiş ve kaymağı alınmış olandır.
Ve süt **أَمْخَضَ**: yani onun **يُمْخَضَ** edilme vakti geldi.
Ve **المِمْخَضةُ**: ibriktir; İbn Berrî şu beyiti okudu:

لقد تَمَخَّضَ في قَلْبي مَوَدَّتُها،
كما تَمَخَّضَ في إِبْرِيجه اللَّبَنُ

Ve **الْمِمْخَضُ**: kırbadır; o da **الإِمْخاضُ**’tır; Sîbeveyh bununla örnek verdi; Sîrâfî onu açıkladı.
Ve **المَخْضُ** birçok şeyde olabilir: deve, boğaz kesesiyle (**بشِقْشِقَتِه**) **يَمْخُضُ** eder; ve şu beyit okundu:

يَجْمَعْنَ زَأْراً وهَدِيراً مَخْضَا

(* “**يجمعن**” asılda böyle; **شرح القاموس**’ta olan: “**يتبعن**”; onu, sürü reislerini vasfederken söyledi.)

Ve bulut suyuyla **يَمْخُضُ** eder ve **يَتَمَخَّضُ** eder; ve zaman (**الدهر**) fitne ile **يَتَمَخَّضُ** eder; dedi ki:

وما زالتِ الدُّنْيا تخُونُ نَعِيمَها،
وتُصْبِحُ بالأَمْرِ العَظيمِ تَمخَّضُ

Ve dünyaya denir ki: Şüphesiz o, inkâr edilen bir fitne ile **تَتَمَخَّضُ** ediyor.
Ve gece, kötü bir günle **تَمَخَّضَت** etti denir; sabahı kötü sabah olduğunda; bu, bununla bir meseldir; ve aynı şekilde **تمخَّضتِ المَنُونُ** ve başkası; dedi ki:

تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ
أَنَى، ولكلِّ حاملةٍ تَمامُ

Şu da var ki bu, **المَخاض**’dan olabilir.
Dedi ki: Bu beytin manası: **المَنِيَّةَ** (ölüm), ona ölümü doğurmak için hazırlanmıştır; yani Nu‘mân b. Münzir’i yahut Kisrâ’yı.

Ve **الإِمْخاضُ**: otlakta sütten toplanan şeydir; ta ki bir devenin yükü (**وِقْرَ بعير**) oluncaya kadar; çoğulu **الأَماخِيضِ** üzerine gelir.
Denir ki: Bu, sütten bir **إِحْلابٌ** ve sütten bir **إِمْخاضٌ**’dır; bunlar **الأَحالِيبُ** ve **الأَماخِيضُ**’dur.
Ve denildi ki: **الإِمخاض** süt, **المِمْخَضِ**’da kaldığı müddetçe (olan) süttür.

Ve **المُسْتَمْخِضُ**: sütün yavaş pıhtılaşanı (**البَطِيءُ الرَّوبِ**)dır; **اسْتَمْخَضَ** ettiğinde neredeyse pıhtılaşmaz; pıhtılaşıp sonra onu **مَخَضَه** ederse ve tekrar **مَخْضاً** olursa, o **المُسْتَمْخِضُ**’dur; bu, koyun sütlerinin en lezzetlisidir.
Başka bir yerde dedi ki: “Sütün **اسْتَمْخَضَ** etti”; yani neredeyse pıhtılaşmaz; ve süt **استمخَضَ** ettiğinde neredeyse kaymağı çıkmaz; o, sütün en lezzetlilerindendir; çünkü kaymağı onda tüketilmiştir.
Ve süt **استمخضَ** etti ayrıca: kırbaya doldurulduktan sonra tadı almayı geciktirdiğinde.

Leys: **المَخْضُ**, içinde kaymağı alınmış **اللبن المَخِيض** bulunan **المِمْخَض**’ı senin hareket ettirmendir.
Ve süt **تَمَخَّضَ** etti ve **امْتَخَضَ** etti: yani **المِمْخَضة** içinde hareket etti; ve aynı şekilde çocuk, hamilenin karnında hareket ettiğinde.
Amr b. Hassân, Hâris b. Hemmâm b. Mürre oğullarından biri, karısına hitap ederek dedi:

أَلا يا أُمَّ عَمْروٍ، لا تَلُومِي
وابْقِي، إِنَّما ذا الناسُ هامُ
أَجِدَّكِ هل رأَيتِ أَبا قُبَيْسٍ،
اطالَ حَياتَه النَّعَمُ الرُّكامُ؟
وكِسْرَى، إِذْ تَقَسَّمَه بَنُوه
بأَسْيافٍ، كما اقْتُسِمَ اللِّحامُ
تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ
أَنَى، ولكلِّ حاملة تَمامُ

Böylece onun “**تَمَخَّضَت**” sözünü, “bir çocukla **لَقِحَتْ** (gebe kaldı)” sözünün yerine geçer kıldı; çünkü çocukla **تمخضت** etmesi ancak gebe kalmış olduktan sonra olur.
Ve onun “**أَنَى**” sözü: yani doğumu vakti geldi; hamilelik günlerinin tamamlanması için.
İbn Berrî dedi ki: Rivayette meşhur olan: “**أَلا يا أُمَّ قيس**”tir; o, onun karısıdır.
Ve ona “**إِسافٌ**” denilen bir misafir inmişti; onun için bir deve kesti; o da onu kınadı; bunun üzerine bu şiiri söyledi.
Ve ben, İbn Berrî’nin **أَمالي** nüshalarından birinin haşiyesinde gördüm ki, onun için iki deve kesmiş; kasidedeki şu sözünün deliliyle:

أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ
تأَوَّهُ طَلَّتي ما إِنْ تَنامُ؟

Ve kovayla (**بالدَّلْوِ**) **مَخَضْتُ**: onu kuyuda dürttüğünde; ve şu beyit okundu:

إِنَّ لَنا قَلِيذَماً هَمُوما،
يَزِيدُها مَخْضُ الدِّلا جُمُوما

Ve “**مَخْجُ الدِّلا**” diye de rivayet edilir.
Ve denir ki: Kovayla kuyuyu **مَخَضْتُ**, kovalarınla ondan çekmeyi çoğalttığında ve onu hareket ettirdiğinde; el-Asma‘î şu beyiti okudu:

لتَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بالدُّليِّ

Ve hadîste: Bir cenazeye uğradı; o, **تُمْخَض** **مَخْضاً** (çalkalanır gibi) idi; yani hızlı bir hareketle hareket ettirilirdi.

Ve **المَخِيضُ**: Medine yakınında bir yerdir.
İbn Bezrec: Araplar, birbirlerine dua ederek çağrıştıkları dualarda şöyle derler: “Allah, üzerine **أُمّ حُبَيْنٍ**’i **ماخِضاً** olarak döksün”; bununla geceyi kastederler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م خ ض * * مَخَضَ * اللَّبن من باب قطع ونصر وضرب و * ألمِمخَضَةُ * بالكسر الإبريج و * المَخِيضُ * و * المَمْخُوضُ * اللَّبن الذي قد مُخِضَ وأُخذ زبده و * تَمَخَّضَ * اللَّبن و * امْتَخَضَ * أي تحرك في المِمخضة وكذلك الولد إذا تحرك في بطن الحامل و * المَخَاضُ * بالفتح وجع الولادة وقد * مَخِضَتِ * الحامل بالكسر * مَخَاضاً * أي ضربها الطَّلْق فهي * مَاخِضٌ * و * المَخَاضُ * أيضا الحوامل من النوق واحدتها خَلِقة ولا واحد لها من لفظها ومنه قيل للفصيل إذا استكمل الحول ودخل في الثانية بن مَخَتض والأُنثى ابنة مَخَاض لأنه فُصِل عن أُمه وأُلحقت أُمه بالمَخَاض سواء لَقِحَت أو لم تَلْقَح وابن مَخَاض نكرة فإن عرَّفته قلت بن المَخَاض وهو تعريف جنس ولا يُقال في جمعه إلا بنات مَخَاض وبنات لَيُون وبنات آوى

##### Türkçe

* م خ ض * * **مَخَضَ** * sütü, **قطع** ve **نصر** ve **ضرب** bâbından (çekimledi); ve * **ألمِمخَضَةُ** * kesre ile: ibrik; ve * **المَخِيضُ** * ve * **المَمْخُوضُ** *: çalkalanmış ve kaymağı alınmış olan süt; ve * **تَمَخَّضَ** * süt; ve * **امْتَخَضَ** * yani **المِمخضة** içinde hareket etti; aynı şekilde çocuk da, gebe olanın karnında hareket ettiğinde; ve * **المَخَاضُ** * fetha ile: doğum sancısı; ve gebe, kesre ile * **مَخِضَتِ** *; * **مَخَاضاً** * (yani) ona **الطَّلْق** vurdu; o hâlde o * **مَاخِضٌ** *dur; ve * **المَخَاضُ** * ayrıca: develerden gebe olanlar; bir tanesi **خَلِقة**dır; lafzından bir tekili yoktur. Bundan dolayı, tay için, bir yılı tamamlayıp ikinci yıla girdiğinde “**بن مَخَتض**” denildi; dişisi “**ابنة مَخَاض**” (denir); çünkü o, annesinden ayrılmıştır ve annesi, gebe kalsa da kalmasa da, **المَخَاض**a ilhak edilmiştir. “**ابن مَخَاض**” nekredir; onu marife yaparsan “**بن المَخَاض**” dersin; bu, cinsin tarifidir. Onun cem‘inde ancak “**بنات مَخَاض**” ve “**بنات لَيُون**” ve “**بنات آوى**” denilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مخض اللبن يمخضه، مثلثة الآتي، كما قاله الجوهري، أي من حد ضرب، ونصر، ومنع، فالماضي مفتوح على كل حال: أخذ زبده، فهو مخيض وممخوض، وقد تمخض. وقال الليث: المخض: تحريكك الممخض الذي فيه اللبن المخيض الذي قد أخذت زبدته. وتمخض اللبن. وامتخض، أي نحرك في الممخضة. وقد يكون المخض في أشياء كثيرة. يقال: مخض الشيء مخضا، إذ حركه شديدا. وفي الحديث  مر عليه بجنازة تمخض مخضا  أي تحرك تحريكا سريعا، كما في اللسان. وفي العباب: تمخض مخض الزق فقال: عليكم بالقصد، أي تحرك تحريكا شديدا. ومن المجاز: مخض البعير، إذا هدر بشقشقته. قال رؤبة يصف القروم:
  يتبعن زأرا وهديرا مخضا
  في علكات يعتلين النهضا ومن المجاز: مخض الدلو هكذا في سائر النسخ، والصواب، كما في الصحاح والعباب واللسان: قال الفراء: مخض بالدلو، إذا نهز بها في البئر، وأنشد:
  إن لنا قليذما هـمـومـا
  يزيدها مخض الدلا جموما ويروى مخج الدلا. ويقال: مخضت البئر بالدلو، إذا أكثرت النزع منها بدلائك وحركتها، وأنشد الأصمعي:
  لنمخضن جوفك بالدلي

  والممخض، كمنبر: السقاء الذي فيه المخيض. ومن المجاز: مخضت المرأة وكذلك الناقة وغيرها من البهائم، كسمع، واقتصر عليه الجوهري. ومخضت مثال منع لم يذكره أحد من الجماعة. ولا يبعد أن يمون من هذا الباب مع وجود حرف الحلق، وفيه نظر. ويقال أيضا: مخضت، مثال عني، وهذه قد أنكرها ابن الأعرابي، فإنه قال: يقال: مخضت المرأة، ولا يقال مخضت، ويقال مخضت لبنها. وقال نصير: وعامة قيس وتميم وأسد يقولون: مخضت بكسر الميم، ويفعلون ذلك في كل حرف كان قبل أحد حروف الحلق، فعلت وفعيل. يقولون: بعير وزئير ونهيق وشهيق، ونهلت الإبل، وسخرت منه، ولم يشر إليه المصنف، وهو، كما ترى، لغة صحيحة، مخاضا، بالفتح، وعليه اقتصر الجوهري، ومخاضا، بالكسر، وبه قرأ ابن كثير في الشواذ  فأجاءها المخاض  بكسر الميم. ومخضت تمخيضا، وفي بعض النسخ: تمخضت تمخضا، وكلاهما صحيحان: أخذها المخاض، أي الطلق، وهو وجع الولادة. وكل حامل ضربه الطلق فهي ماخض، كما في الصحاح. وقيل: الماخض من النساء والإبل والشاء: المقرب، وهي التي دنا ولادها، وقد أخذها الطلق، قاله ابن الأعرابي، ج مواخض ومخض، وأنشد غيره في الدجاج:
  ومسد فوق الدجاج محال نغض
  تنقض إنقاض الدجاج المخض

  وأمخض الرجل: مخضت إبله. وقالت ابنة الخس الإيادي لأبيها: مخضت الفلانية، لناقة أبيها، قال: وما علمك? قالت: الصلا راج، والطرف لاج، وتمشي وتفاج. قال: أمخضت يا ابنتي فاعقلي. والمخاض: الحوامل من النوق، كما في الصحاح. وفي المحكم: التي أولادها في بطونها، أو هي العشار، وهي التي أتى عليها من حملها عشرة أشهر، قاله ثعلب. قال ابن سيده: لم أجد ذلك إلا له، أعني أن يعبر عن المخاض بالعشار. قال الجوهري: الواحدة خلفة، وهو نادر على غير قياس، ولا واحد لها من لفظها. وقال أبو زيد: إذا أردت الحوامل من الإبل قلت: نوق مخاض، واحدتها خلفة، على غير قياس. كما قالوا لواحدة النساء: امرأة. ولواحدة الإبل: ناقة أو بعير. وقال ابن سيده: وإنما سميت الحوامل مخاضا، تفاؤلا بأنها تصير إلى ذلك وتستمخض بولدها إذا نتجت. أو المخاض: الإبل حين يرسل فيها الفحل. وفي أول الزمان حتى يهدر، قال ابن سيده: هكذا وجد، حتى يهدر، وفي بعض الروايات: حتى يفدر، أي تنقطع عن الضراب. كذا في النسخ تنقطع، بالمثناة الفوقية، والصواب ينقطع. جمع بلا واحد. وعبارة المحكم: لا واحد لها. والفصيل إذا لقحت أمه: ابن مخاض، والأنثى: بنت مخاض. نقله صاحب اللسان والصاغاني عن السكري، كما سيأتي. أو ما دخل في السنة الثانية. وعبارة الصحاح. والمخاض: الحوامل من النوق. ومنه قيل للفصيل إذا استكمل الحول ودخل في الثانية: ابن مخاض، والأنثى ابنة مخاض، لأنه فصل عن أمه وألحقت أمه بالمخاض، سواء لقحت أو لم تلقح، انتهى. وقال الأصمعي: إذا حملت الفحل على الناقة فلقحت فهي خلفة، وجمعها مخاض، وولدها إذا استكمل سنة من يوم ولد ودخول السنة الأخرى ابن مخاض، لأن أمه لحقت بالمخاض من الإبل أي الحوامل. وقال ابن الأثير: المخاض: اسم للنوق الحوامل. وبنت المخاض وابن المخاض: ما دخل في السنة الثانية لأن أمه لحقت بالمخاض، أي الحوامل، وإن لم تكن حاملا، أو ما حملت أمه، أو حملت الإبل التي فيها أمه وإن لم تحمل هي، قال: وهذا هو معنى ابن مخاض وبنت مخاض، لأن الواحد لا يكون ابن نوق، وإنما يكون ابن ناقة واحدة. والمراد أن تكون وضعتها أمها في وقت ما، وقد حملت النوق التي وضعن مع أمها، وإن لم تكن أمها حاملا، فنسبها إلى الجماعة بحكم مجاورتها لأمها. قال الجوهري: ولا يقال في ج إلا بنات مخاض، وبنات لبون، وبنات آوى. وقال غيره: لا يثنى مخاض ولا يجمع، لأنها إنما يريدون أنها مضافة إلى هذه السن الواحدة. وأنشد الصاغاني لأبي ذؤيب يصف خمرا:
  فلا تشترى إلا بربح سـبـاؤهـا                      بنات المخاض شومها وحضارها

  ورواه أبو عمرو: شيمها، والأولى رواية الأصمعي، وقال ابن حبيب: روى أبو عبد الله: بزلها وعشارها. وقيل: ابن مخاض يقال له ذلك إذا لقحت. قال ذلك السكري في شرح بيت أبي ذؤيب هذا. انتهى ما قاله الصاغاني في العباب. قلت: والذي قي شرح السكري ورواه الأخفش: بنات اللبون: شيمها. يقول: هذه الخمر تشترى ببنات المخاض. شومها: سودها، وحضارها: بيضها. ولم أجد فيه ما نقله الصاغاني وهو قوله: ابن مخاض إلى آخره. فتأمل. وقد تدخلهما ال، قال الجوهري، وابن مخاض نكرة، فإذا أردت تعريفه أدخلت عليه الألف واللام، إلا أنه تعريف جنس. قال الشاعر: قلت: هو جرير ونسبه ابن بري في أماليه للفرزدق، وزاد الصاغاني: يهجو فقيما ونهشلا:
  وجدنا نهشلا فضلـت فـقـيمـا                      كفضل ابن المخاض على الفصيل قال ابن الأثير: وإنما سميت ابن مخاض، ونص النهاية: وإنما سمي ابن مخاض في السنة الثانية لأنهم، أي العرب، إنما كانوا يحملون الفحول على الإناث بعد وضعها بسنة، ليشتد ولدها فهي تحمل في السنة الثانية، وتمخض، فيكون ولدها ابن مخاض. وقال الأصمعي: تمخضت الشاة: لقحت، وهي ماخض، ومخوض. وقال ابن شميل: ناقة ماخض ومخوض، وهي التي ضربها المخاض، وقد مخضت تمخض مخاضا، وإنها لتمخض بولدها، وهو أن يضرب الولد في بطنها حتى تنتج فتمتخض. ومن المجاز: تمخض الدهر بالفتنة، أي أتى بها. قال الشاعر:
  وما زالت الدنيا يخون نعيمهـا                      وتصبح بالأمر العظيم تمخض ويقال للدنيا إنها تتمخض بفتنة منكرة، وكذلك تمخضت المنون وغيرها. وأنشد الجوهري لعمرو بن حسان أحد بني الحارث بن همام يخاطب امرأته. قلت: وهكذا قاله أبو محمد السيرافي، ويروى لسهم بن خالد بن عبد الله الشيباني، ولخالد بن حق الشيباني، وهكذا أنشد أبو عبيد الله محمد بن عمران بن موسى المرزباني في ترجمتيهما:
  تمخضت المنون له بيوم                      أنى ولكل حاملة تمـام وكأنه من المخاض. قال الجوهري: جعل قوله تمخضت ينوب مناب قوله لقحت بولد، لأنها ما تمخضت بالولد إلا وقد لقحت. وقوله: أنى، أي حان ولادته لتمام أيام الحمل. وأول هذه الأبيات:
  ألا يا أم عمرو لا تلومي                      وأبقي إنما ذا الناس هام وهكذا ساقه الصاغاني والجوهري. وقال ابن بري: المشهور في الرواية: ألا يا أم قيس، وهي زوجته، وكان قد نزل به ضيف يقال له إساف، فعقر له ناقة، فلامته، فقال هذا الشعر. قال صاحب اللسان: وقد رأيت أنا في حاشية من نسخ أمالي ابن بري أنه عقر له ناقتين بدليل قوله في القصيدة:
  أفي نابين نالهما إساف                      تأوه طلتي ما إن تنام

  وقد ذكر بقية الأبيات الصاغاني في التكملة وفي العباب، فراجعها فإنها حكمة وموعظة. وقد أردنا الاختصار. ومخيض كأمير: ع قرب المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، مر عليه النبي صلى الله عليه وسلم في غزاة بني لحيان. والمستمخض: اللبن البطيء الروب، فإذا استمخض لم يكد يروب، وإذا راب ثن مخضته فعاد مخضا فهو المستمخض، ولذلك أطيب ألبان الغنم، لأن زبده استهلك فيه، واستمخض اللبن أيضا، إذا أبطأ أخذه الطعم بعد حقنه في السقاء. وأمخض اللبن، وامتخض: تحرك في الممخضة، هكذا نص العباب. والذي في الصحاح: وأمخض اللبن: حان له أن يمخض، وتمخض اللبن وامتخض، أي تحرك في الممخضة. والظاهر أنه سقط ذلك في العباب سهوا من الصاغاني في نقله، فقلده المصنف من غير أن يراجع الصحاح وغيره من الأصول. وقال الجوهري: والممخضة: الإبريج، وأنشد ابن بري:
  لقد تمخض في قلبي مودتهـا                      كما تمخض في إبريجه اللبن والإمخاض، بالكسر: الحليب، ونص الليث: ما دام اللبن المخيض في الممخضة فهو إمخاض، أي مخضة واحدة. قال: وقيل: هو ما اجتمع من اللبن في المرعى حتى صار وقر بعير، ويجمع على الأماخيض. يقال: هذا إحلاب من لبن، وإمخاض من لبن، وهي الأحاليب والأماخيض. ومخاض، كسحاب: نهر قرب المعرة. ومما يستدرك عليه: امتخضت الناقة، مثل تمخضت، ومخضت، عن ابن شميل. وتمخض الولد وامتخض: تحرك في بطن الحامل. والماخض: هي الناقة التي أخذها المخاض لتضع. ومنه الحديث:  دع الماخض والربى  . ومخضت المرأة: تحرك ولدها في بطنها للولادة، عن إبراهيم الحربي. والإمخاض: السقاء، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. ومخض السحاب بمائه، وتمخض. وتمخضت السماء: تهيأت للمطر، وهو مجاز. وتمخضت الليلة عن يوم سوء، إذا كان صباحها صباح سوء، وهو مجاز. ومخض رأيه حتى ظهر له الصواب، وهو مجاز. وكذا قولهم: مخض الله السنين حتى كان ذلك زبدتها. وقال ابن بزرج: تقول العرب في أدعية يتداعون بها: صب الله عليك أم حبين ماخضا: يعني الليل.

##### Türkçe

**مخض** sütü çalkaladı, onu çalkalar; gelecek (çekimi) üç türlüdür, Cevherî’nin dediği gibi; yani **ضرب** ve **نصر** ve **منع** babından; böylece mâzî her hâlükârda fethalıdır: kaymağını aldı; o hâlde o **مخيض** ve **ممخوض**tur; ve **تمخض** etti. Leys dedi: **المخض**: içinde, kaymağı alınmış **اللبن المخيض** bulunan **الممخض**u senin hareket ettirmendir. Ve süt **تمخض** etti. Ve **امتخض** etti; yani **الممخضة** içinde hareket etti. Ve **المخض** birçok şeyde olabilir. Denir: bir şeyi **مخض** ile **مخضا** (çalkaladı), onu şiddetle hareket ettirdiği vakit. Ve hadiste: “Bir cenazeye uğradı; **تمخض مخضا**” yani hızlı bir hareketle hareket etti; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **العباب**’da: “**تمخض مخض الزق** dedi: ‘Üzerinize düşen ölçülülüktür’”; yani şiddetli bir hareketle hareket etti. Mecazdan: deve **مخض** etti; **شقشقته**siyle böğürdüğü vakit. Rü’be, **القروم**u vasfederek dedi:
  **يتبعن زأرا وهديرا مخضا**
  **في علكات يعتلين النهضا**

Mecazdan: **مخض الدلو**; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu ise, **الصحاح** ve **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi: Ferrâ dedi: **مخض بالدلو**; onu kuyu içinde salladığı vakit; ve şu beyti okudu:
  **إن لنا قليذما هـمـومـا**
  **يزيدها مخض الدلا جموما**

Ve **مخج الدلا** diye rivayet olunur. Ve denir: **مخضت البئر بالدلو**; kovalarınla ondan çekmeyi çoğalttığın ve onu hareket ettirdiğin vakit; ve Asma’î şu beyti okudu:
  **لنمخضن جوفك بالدلي**

Ve **الممخض** ( **منبر** gibi): içinde **المخيض** bulunan tulumdur. Mecazdan: kadın **مخضت** etti; aynı şekilde deve ve diğer hayvanlar; **سمع** gibi; Cevherî bununla yetindi. Ve **مخضت** ( **منع** misali)ni cemaatten hiç kimse zikretmedi. Boğaz harfi bulunmasıyla bu babdan olması uzak değildir; bunda bakış vardır. Ve ayrıca denir: **مخضت** ( **عني** misali); bunu İbnü’l-A‘râbî inkâr etmiştir; zira dedi: “Kadın için **مخضت المرأة** denir; **مخضت** denmez; ve **مخضت لبنها** denir.” Nasîr dedi: Kays ve Temîm ve Esed’in çoğu **مخضت** der, **الميم**i kesreli yaparak; ve bunu, önünde boğaz harflerinden biri bulunan her harfte yaparlar: **فعلت** ve **فعيل**. Derler: **بعير** ve **زئير** ve **نهيق** ve **شهيق**; ve “**نهلت الإبل**”, “**سخرت منه**”; musannif buna işaret etmedi; hâlbuki gördüğün gibi bu sahih bir lugattır. **مخاضا** fetha ile; Cevherî bununla yetindi. Ve **مخاضا** kesre ile; İbn Kesîr şâz kıraatlerde bununla okumuştur: **فأجاءها المخاض**; **الميم**i kesreli. Ve **مخضت** **تمخيضا**. Ve bazı nüshalarda: **تمخضت تمخضا**; ikisi de sahihtir: ona **المخاض** geldi; yani **الطلق**; o, doğum sancısıdır. Ve her hamileye sancı vurursa o **ماخض**tur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: kadınlardan ve develerden ve koyunlardan **الماخض**: doğuma yaklaşmış olan; o, doğumu yaklaşan ve sancı tutan kimsedir; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; çoğulu **مواخض** ve **مخض**. Başkası tavuk hakkında şu beyti okudu:
  **ومسد فوق الدجاج محال نغض**
  **تنقض إنقاض الدجاج المخض**

Ve adam **أمخض** etti: develeri **مخضت** etti. Ve İyâdî olan İbnetü’l-Hass babasına dedi: “Falanca, babasının devesi için **مخضت** etti.” Dedi: “Senin bilgin nedir?” Dedi: “**الصلا** kalkık, ve **الطرف** sarkık, yürür ve sıçrar.” Dedi: “Kızım, **أمخضت** ettin; aklını başına al.” Ve **المخاض**: gebe develerdir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **المحكم**’de: yavruları karınlarında olanlar; yahut o **العشار**dır; o, gebeliğinden on ay geçmiş olandır; bunu Sa‘leb söyledi. İbn Sîde dedi: Bunu ancak ondan buldum; yani **المخاض**ı **العشار** ile ifade etmeyi. Cevherî dedi: tekili **خلفة**dır; bu, kıyasa aykırı olarak nadirdir; ve lafzından tekili yoktur. Ebû Zeyd dedi: Develerden gebeleri kastettiğinde “**نوق مخاض**” dersin; tekili **خلفة**dır; kıyasa aykırı olarak; tıpkı kadınların tekiline “**امرأة**” demeleri gibi; ve develerin tekiline “**ناقة**” yahut “**بعير**”. İbn Sîde dedi: Gebelere **مخاضا** denmesi ancak, doğurduklarında yavrularıyla **تستمخض** edeceklerine dair uğur saymadandır; yahut **المخاض**: içine erkek deve salındığı sırada develerdir; ve zamanın başında, böğürene kadar. İbn Sîde dedi: “Böyle bulundu: **حتى يهدر**”; bazı rivayetlerde: **حتى يفدر**; yani çiftleşmeden kesilir. Nüshalarda “**تنقطع**” (üstten ikili ile) böyledir; doğrusu “**ينقطع**”tır. Tekili olmayan bir cem‘dir. **المحكم**’in ibaresi: “Tekili yoktur.” Sütten kesilmiş yavru, anası gebe kalırsa: **ابن مخاض**; dişisi: **بنت مخاض**. Bunu **اللسان** sahibi ve Sâğânî, Sükkerî’den nakletti; ileride geleceği üzere. Yahut ikinci seneye girmiş olan. **الصحاح**’ın ibaresi: **المخاض**: gebe develerdir. Bundan dolayı, yavru bir yılı tamamlayıp ikinciye girdiğinde ona **ابن مخاض** denildi; dişisine **ابنة مخاض**; çünkü anasından ayrıldı ve anası **المخاض**a ilhak edildi; gebe kalsa da kalmasa da. Bitti. Asma’î dedi: Erkek deve dişinin üzerine sürülüp o da gebe kalırsa o **خلفة**dır; çoğulu **مخاض**; yavrusu, doğduğu günden itibaren bir yılı tamamlayıp diğer yıla girdiğinde **ابن مخاض**tır; çünkü anası develerden **المخاض**a, yani gebelere, katılmıştır. İbnü’l-Esîr dedi: **المخاض**: gebe develerin adıdır. Ve **بنت المخاض** ve **ابن المخاض**: ikinci seneye girmiş olandır; çünkü anası **المخاض**a, yani gebelere, katılmıştır; hamile olmasa bile; yahut anası hamile olan; yahut içinde anası bulunan develer hamile olan, o hamile olmasa bile. Dedi: Bu, **ابن مخاض** ve **بنت مخاض**ın manasıdır; çünkü tek bir yavru “develerin oğlu” olmaz; ancak tek bir devenin oğlu olur. Murad, anasının onu bir vakitte doğurmuş olmasıdır; ve anasıyla birlikte doğuran develer hamile kalmış olmasıdır; anası hamile olmasa bile; onu, anasına komşuluğu hükmüyle cemaate nisbet etti. Cevherî dedi: Cem‘de ancak **بنات مخاض** ve **بنات لبون** ve **بنات آوى** denir. Başkası dedi: **مخاض** tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü ancak onu bu tek yaşa izafe edilmiş isterler. Sâğânî, Ebû Züeyb’den, şarabı vasfederken şu beyti okudu:
  **فلا تشترى إلا بربح سـبـاؤهـا                      بنات المخاض شومها وحضارها**

Ebû Amr onu **شيمها** diye rivayet etti; birincisi Asma’î’nin rivayetidir. İbn Habîb dedi: Ebû Abdillah “**بزلها وعشارها**” diye rivayet etti. Ve denildi: **ابن مخاض** ona, anası gebe kaldığı vakit denir. Bunu Sükkerî, Ebû Züeyb’in bu beytinin şerhinde söyledi. Sâğânî’nin **العباب**’da söylediği bitti. Dedim: Sükkerî’nin şerhinde olan ve Ahfeş’in rivayet ettiği: **بنات اللبون: شيمها**. Diyor ki: bu şarap **بنات المخاض** ile satın alınır. **شومها**: siyahları; **حضارها**: beyazları. Sâğânî’nin naklettiği, yani “**ابن مخاض** …” sözünü onda bulmadım. Öyleyse düşün. Ve ikisine de **ال** girebilir, Cevherî dedi. Ve **ابن مخاض** nekredir; onu marife yapmak istediğinde ona **الألف واللام**ı sokarsın; ancak o, cins ta‘rîfidir. Şair dedi: Dedim: o Cerîr’dir; İbn Berrî, **أماليه**’de onu Ferazdak’a nisbet etti; Sâğânî artırdı: Fukaym’ı ve Nehşel’i hicveder:
  **وجدنا نهشلا فضلـت فـقـيمـا                      كفضل ابن المخاض على الفصيل**

İbnü’l-Esîr dedi: Ona **ابن مخاض** denmesi ancak şundandır; **النهاية**’nin nassı: ikinci yılda **ابن مخاض** diye adlandırıldı; çünkü onlar, yani Araplar, dişilere doğumundan bir yıl sonra erkekleri sürerlerdi; yavrusu güçlensin diye; böylece ikinci yılda gebe kalır ve **تمخض** eder; böylece yavrusu **ابن مخاض** olur. Asma’î dedi: koyun **تمخضت** etti: gebe kaldı; o **ماخض**tır ve **مخوض**tur. İbn Şümeyl dedi: **ناقة ماخض ومخوض**; o, **المخاض**ın vurduğu, doğuracak olan devedir; ve **مخضت** etti: **تمخض مخاضا**; ve o, yavrusuyla **تمخض** eder; bu, yavrunun karnında onu vurmasıdır; ta ki doğursun; böylece **تمتخض** eder. Mecazdan: zaman **تمخض** etti fitne ile; yani onu getirdi. Şair dedi:
  **وما زالت الدنيا يخون نعيمهـا                      وتصبح بالأمر العظيم تمخض**

Ve dünyaya denir: o, münker bir fitne ile **تتمخض** eder; aynı şekilde **تمخضت** **المنون** ve başkası. Cevherî, Amr b. Hassân’dan—Benî’l-Hâris b. Hemmâm’dan biri—karısına hitap ederek şu beyti okudu. Dedim: Ebû Muhammed es-Sîrâfî de böyle söyledi; Sehm b. Hâlid b. Abdillah eş-Şeybânî’ye ve Hâlid b. Hakk eş-Şeybânî’ye rivayet olunur; Ebû Ubeydillah Muhammed b. İmrân b. Mûsâ el-Merzübânî, ikisinin tercemesinde böyle inşad etti:
  **تمخضت المنون له بيوم                      أنى ولكل حاملة تمـام**

Sanki **المخاض**dandır. Cevherî dedi: “**تمخضت**” sözünü “**لقحت بولد**” sözünün yerine kaim kıldı; çünkü yavru ile **تمخضت** etmesi ancak gebe kalmış olduktan sonradır. Ve “**أنى**” sözü: yani gebelik günlerinin tamamlanmasıyla doğumu vakti geldi. Bu beyitlerin evveli:
  **ألا يا أم عمرو لا تلومي                      وأبقي إنما ذا الناس هام**

Sâğânî ve Cevherî onu böyle sevk etti. İbn Berrî dedi: Rivayette meşhur olan: “**ألا يا أم قيس**”; o, karısıdır. Ona, İsâf denilen bir misafir inmişti; onun için bir deve kesti; o da onu ayıpladı; bunun üzerine bu şiiri söyledi. **اللسان** sahibi dedi: Ben, İbn Berrî’nin **أمالي**sinin nüshalarından birinin haşiyesinde gördüm ki onun için iki deve kesmiş; kasidedeki şu sözü delilidir:
  **أفي نابين نالهما إساف                      تأوه طلتي ما إن تنام**

Sâğânî, **التكملة**’de ve **العباب**’da beyitlerin geri kalanını zikretti; onlara müracaat et; çünkü onlar hikmet ve öğüttür. Biz ihtisarı istedik. Ve **مخيض** ( **أمير** gibi): Medine yakınında bir yer; sakinlerine en faziletli salât ve selâm olsun; Nebî صلى الله عليه وسلم Benî Lihyân gazvesinde oradan geçti. Ve **المستمخض**: yoğurtlaşması yavaş olan süt; **استمخض** edince neredeyse yoğurtlaşmaz; yoğurtlaşınca sonra onu çalkalarsın, tekrar **مخضا** olur; işte o **المستمخض**tur; bu yüzden koyun sütlerinin en lezzetlisi; çünkü kaymağı onun içinde tüketilmiştir. Ve süt **استمخض** etti ayrıca; tuluma doldurulmasından sonra tadı alması geciktiği vakit. Ve süt **أمخض** etti; ve **امتخض**: **الممخضة** içinde hareket etti; **العباب**’ın nassı böyledir. **الصحاح**’ta olan ise: “Süt **أمخض** etti: onu çalkalamanın vakti geldi; ve süt **تمخض** etti ve **امتخض** etti; yani **الممخضة** içinde hareket etti.” Görünen o ki bu, Sâğânî’nin naklinde **العباب**’da sehven düşmüştür; musannif de **الصحاح** ve diğer asıllara müracaat etmeksizin onu taklit etmiştir. Cevherî dedi: **الممخضة**: **الإبريج**dir. İbn Berrî şu beyti okudu:
  **لقد تمخض في قلبي مودتهـا                      كما تمخض في إبريجه اللبن**

Ve **الإمخاض** (kesre ile): süt; Leys’in nassı: **الممخضة** içinde **اللبن المخيض** durduğu müddetçe o **إمخاض**tır; yani bir tek çalkalama. Dedi: Ve denildi: o, otlakta sütten toplanıp bir deve yükü ağırlığına varan şeydir; **الأماخيض** üzerine cem‘ edilir. Denir: bu, sütten bir **إحلاب**tır; ve sütten bir **إمخاض**tır; bunlar **الأحاليب** ve **الأماخيض**dir. Ve **مخاض** ( **سحاب** gibi): Ma‘arra yakınında bir nehir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: deve **امتخضت** etti; **تمخضت** gibi; ve **مخضت**; İbn Şümeyl’den. Ve yavru **تمخض** etti ve **امتخض** etti: hamile olanın karnında hareket etti. Ve **الماخض**: doğurmak üzere **المخاض**ın tuttuğu devedir. Bundan hadiste: “**دع الماخض والربى**.” Ve kadın **مخضت** etti: doğum için karnındaki yavrusu hareket etti; İbrâhîm el-Harbî’den. Ve **الإمخاض**: tulum; Sîbeveyh bununla misal verdi; Sîrâfî onu açıkladı. Ve bulut suyu ile **مخض** etti; ve **تمخض** etti. Ve gök **تمخضت** etti: yağmura hazırlandı; bu mecazdır. Ve gece kötü bir gün ile **تمخضت** etti; sabahı kötü bir sabah olduğu vakit; bu mecazdır. Ve kişi görüşünü **مخض** etti, ta ki ona doğru ortaya çıktı; bu mecazdır. Aynı şekilde onların sözü: Allah yılları **مخض** etti, ta ki bu onun kaymağı oldu. İbn Büzerc dedi: Araplar, birbirlerine dua ederek çağrıştıkları dualarda şöyle derler: “**صب الله عليك أم حبين ماخضا**”: yani gece.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَخَضَ اللَّبَنَ
1 مَخَضَ اللَّبَنَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. مَخُضَ , (S, A, Msb, K,) and مَخِضَ , and مَخَضَ , (S, Msb, K,) inf. n. مَخْضٌ, (Msb,) He churned, or beat and agitated, the milk, (Mgh,) in the مِمْخَضَة: (A, Mgh:) and (A) he took the butter of the milk: (A, K:) or he extracted, or fetched out, the butter of the milk, by putting water in it, and agitating it: (Msb:) or مَخْضٌ signifies one's agitating the مِمْخَض wherein is the milk of which the butter has been taken. (Lth.) ― -b2- [Hence,] مَخْضٌ relates also to many things. (TA.) Thus, you say, (TA) مَخَضَ الشَّىْءَ, (K, TA,) inf. n. as above, (TA,) (assumed tropical:) He shook, or agitated, the thing vehemently. (K, TA.) It is said in a trad., مُرَّ عَلَيْهِ بِجِنَازَةٍ تُمْخَضُ مَخْضًا; (L;) or تُمْخَضُ مَخْضَ الزّقّ; (O;) (assumed tropical:) [A bier with a corpse was conveyed past him] being shaken, or agitated, quickly; (L, TA;) or being shaken, or agitated, vehemently [like as the milkskin is shaken, &c.] (O, TA.) You say also, مَخَضَ الدَّلْوَ, (K,) or بِالدَّلْوِ, (Fr, S, O, L,) which latter is the correct phrase, (TA,) or مَخَضَ المَآءَ بِالدَّلْوِ (A,) and مَخَضَ البِئْرَ بِالدَّلْوِ, (TA,) (tropical:) He dashed the bucket in the water of the well, to fill it: (Fr., S, O, L, K:) or he drew much water with the bucket: (A:) and the last, he drew much with the bucket from the well, and agitated it. (TA.) ― -b3- And [hence,] مَخَضَ رَأْيَهُ (A, Msb) (tropical:) He turned over, or revolved, his idea, or opinion, [in his mind,] and considered what would be its results, (Msb,) until the right course appeared to him. (A, Msb.) ― -b4- And مَخَضَ اللّٰهُ السِّنِينَ حَتَّى كَانَ ذٰلِكَ زُبْدَتَهَا (tropical:) [God caused the years to revolve until that was their issue, or result]. (A, TA.) ― -b5- And مَخَضَ said of a camel, (tropical:) He brayed (هَدَرَ) in his شِقْشِقَة [i.e. faucial bag, or bursa faucium]. (K, TA.) -A2- مَخِضَتْ, (ISh, IAar S, Msb, K,) aor. مَخَضَ ; (S, K;) or مَخَضَتْ; (so in a copy of the A and in a copy of the Mgh) or both; (JK, K;) aor. of the latter, as of the former, مَخَضَ ; (K;) and مُخِضَتْ; (ISh, L, K;) but this last is disallowed by IAar; (TA;) and the generality of Keys and Temeem and Asad say مِخِضَتْ, with kesr to the م, [for مَخِضَتْ,] and in like manner they do in the case of every [incipient] letter before a guttural letter in words of the measures فَعِلْتُ and فَعِيلٌ; (Nuseyr, TA;) inf. n. مَخَاضٌ (ISh, S, A, Mgh, Msb, K) and مِخَاضٌ (Msb, K) and مَخَضٌ; (A;) said of a she-camel, (ISh, S,) or of a woman, (IAar,) or absolutely, (A, Mgh,) or also absolutely, (Msb, TA, *) of a woman, and of a she-camel, and of other beasts, (TA,) (tropical:) She was taken with the pains of parturition, (ISh, S, A, Mgh, Msb, K,) being near to bringing forth; (Msb;) as also ↓ مَخَّضَتْ, inf. n. تَمْخِيضٌ; (K;) and ↓ تمخّضت; (ISh, and so in some copies of the K;) each of these last two is correct; (TA;) and ↓ امتخضت. (ISh.) And مَخِضَتْ said of a woman, (tropical:) Her child moved about in her belly, previously to the birth: (Ibrلheem El-Harbee:) and in like manner, بِوَلَدِهَا ↓ تمخّضت, (S, * TA,) said of a she-camel, (tropical:) her young one became agitated in her belly at the time of bringing forth: (TA:) and ↓ تمخّضت [alone], said of a ewe, or she-goat, (assumed tropical:) she conceived, or became pregnant. (As, K.) ― -b2- [Hence,] مَخِضَ السَّحَابُ بِمَائِهِ, and ↓ تمخّض, (TA,) and السَّمَآءُ ↓ تمخّضت, (A, TA,) (tropical:) [The cloud, or clouds, and] the sky, or heaven, prepared, or became ready, to rain. (A, TA.) And اللَّيْلَةُ عَنْ صَبَاحِ سَوْءٍ ↓ تمخّضت, (A,) or يَوْمِ سَوْءٍ, (TA,) (tropical:) The night had an evil morning. (TA,) And الدَّهْرُ بِالْفِتْنَةِ ↓ تمخّض (tropical:) Time, or fortune, brought trial, civil war, sedition, or the like: (K, TA:) as though from المَخَاضُ. (K.) 'Amr Ibn-Hassلn, one of the Benu-l-Hلrith-Ibn-Hemmلm-Ibn-Murrah, says, (Seer, S,) but the saying is also ascribed to Sahm Ibn-Khلlid Ibn- 'Abd-Allah Esh-Sheybلnee, and to Khلlid Ibn- Hikk Esh-Sheybلnee, (TA,)
المَنُونُ لَهُ بِيَوْمٍ ↓ تَمَخَّضَتِ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تَمَامُ
meaning [Time, or fortune,] was pregnant with a day for him, of which the time of birth had come: [for for every one that is pregnant there is a term of completion.] (S.)

2 مَخَّضَ see مَخِضَتْ.

امخض اللَّبَنُ
4 امخض اللَّبَنُ ذ The milk attained to the proper time for [its being churned, or] having its butter taken, or extracted. (S, A, Msb.) In the O and K, it is made to signify the same as امتخض: but it seems that Sgh has inadvertently omitted, after it, the words حَانَ لَهُ أَنْ يُمْخَضَ, and that the author of the K has copied him without referring to other lexicons. (TA.) ― -b2- Also امخض, (K,) said of a man, (TA,) (tropical:) He had his she-camels taken with the pains of parturition; (K, TA;) and his she-camel, in like manner. (TA.)

تمخّض
5 تمخّض ذ It (milk) was, or became, agitated in the مِمْخَضَة; (S, A, * TA;) as also ↓ امتخض. (S, O, K.) [See also 4.] ― -b2- It (milk) had its butter taken. (K.) ― -b3- (tropical:) It (a child, or young one,) moved about in the belly of its mother; as also ↓ the latter verb. (S, TA.) ― -b4- See also مَخِضَتْ and what follows it, to the end of the paragraph.

8 اِمْتَخَضَ see 5, in two places: ― -b2- and see مَخِضَتْ.

استمخض اللَّبَنُ
10 استمخض اللَّبَنُ ذ The milk was slow in becoming thick and fit for churning, and its butter would hardly, if at all, come forth: such is the best of milk, because its butter is in it. (A.) ― -b2- Also, The milk was slow in acquiring flavour after it had been collected in the skin. (TA.)

مَخْضٌ
مَخْضٌ ذ : see مَخِيضٌ.

مَخَاضٌ
مَخَاضٌ مخاض (assumed tropical:) The pains of parturition; (S, Msb;) as also ↓ مِخَاضٌ. (Msb.) -A2- Applied to she-camels, (tropical:) Pregnant: (AZ, As, S, ISd, A, Msb, K, &c.:) used in this sense as an epithet of good omen, whence they augur that their young ones will become agitated in their bellies at the time of parturition: (ISd:) having their young in their bellies: (M, TA:) or such as are called عِشَار, that have been ten months pregnant: (Th, K:) but ISd says, I have not found this explanation of مخاض on any authority beside that of Th: (TA:) [see also عُشَرَآءُ:] it has no proper sing: (S:) a single one is termed خَلِفَةٌ, (AZ, As, S, A, &c,) which is extr. (K, TA) with respect to rule: (TA:) or مَخَاضٌ signifies, or it signifies also, (accord. to different copies of the K,) she-camels in the state in which they are from the time when the stallion is sent among them (ISd, K) until he brays (حَتَّى يَهْدِرَ), or, accord. to another relation, until they are left (حتّى تُغْدَرَ), i.e., (ISd,) until he ceases (حتّى يَنْقَطِعَ, in the copies of the K, erroneously, حتى تنقطع, TA) from covering: (ISd, K:) a pl. (K) having no sing. (ISd, K.) ― -b2- Hence, (S,) اِبْنُ مَخَاضٍ (tropical:) A young male camel, which, (As, S, Mgh, Msb, K,) having completed a year (As, S, Mgh) from the day of its birth, (As,) has entered upon the second year: (As, S, Mgh, Msb, K:) because his mother, (S, IAth, Mgh, K,) from whom he has been separated, (S,) has become adjoined to the مَخَاض, (S, IAth, Mgh, K,) or pregnant camels, (IAth, K,) whether she have conceived or not; (S, IAth, * K; *) for they used to make the stallion-camels to cover the females a year after these had brought forth, (IAth, K, *) in order that their young ones might become strong, so that they conceived in the second year: (IAth:) or because its mother has been covered, and has conceived, and become adjoined to the مَخَاض, i.e., to the pregnant camels; and this appellation it bears until it has completed the second year; but when it has entered upon the third, it is called اِبْنُ لَبُونٍ: (Msb:) or a young male camel when his mother has conceived: (K:) or whose mother has become pregnant: or when the she-camels among whom is his mother have become pregnant, though she have not become so: (IAth, K:) the female is called بِنْتُ مَخَاضٍ; (IAth, Msb, K;) or اِبْنَةُ مَخَاضٍ: (S:) the pl., (S, Msb, K,) of both the male and female appellations, (Msb,) is بَنَاتُ مَخَاضٍ, (S, Msb, K,) only; like بَنَاتُ لَبُونٍ and بَنَاتُ آوَى. (S.) Sometimes one adds to it the article ال, (Msb, K,) saying, اِبْنُ المَخَاضِ: (Msb:) [for] ابن مخاض is indeterminate; and when you desire to make it determinate, you affix the article ال, as above; but this only makes it determinate as a generic appellation. (S.)

مِخَاضٌ
مِخَاضٌ ذ : see مَخَاضٌ.

مَخُوضٌ
مَخُوضٌ ذ : see مَاخِضٌ, in two places.

مَخِيضٌ
مَخِيضٌ ذ and ↓ مَمْخُوضٌ (S, Msb, K) and ↓ مَخْضٌ (TA, voce مَحْضٌ, q. v.) [Churned milk:] or milk which has been churned (الَّذِى قَدْ مُخِضَ), and of which the butter has been taken: (S:) or milk of which the butter has been taken: (K:) or milk of which the butter has been extracted, or fetched out, by putting water in it, and agitating it. (Msb.)

مَاخِضٌ
مَاخِضٌ ذ , applied to a she-camel, (ISh, IAar, S, K,) and to a woman, and a ewe or she-goat, (IAar, Msb, K,) and any pregnant animal, (S, A, * Msb,) (tropical:) Taken with the pains of parturition, (ISh, IAar, S, A, Msb,) being near to bringing forth; (IAar, Msb, K;) as also ↓ مَخُوضٌ: (ISh:) and, applied to a ewe or she-goat, having conceived; as also ↓ the latter epithet; (As, K;) pl. of the former, مُخَّضٌ (S, Msb, K) and مَوَاخِضُ. (A, K.) ― -b2- The Arabs say, in one of their imprecations, صَبَّ اللّٰهُ عَلَيْكَ أُمَّ حُبَيْنٍ مَاخِضًا, meaning (assumed tropical:) [May God pour upon thee] the night. (Ibn-Buzurj.)

اِمْخَاضٌ
اِمْخَاضٌ ذ Fresh milk (حَلِيب), (K,) or churned milk (لَبَنٌ مَخِيضٌ), (Lth,) as long as it remains in the مِمْخَضَة: (Lth, K:) or, as some say, milk collected in the place of pasturage until it amounts to the quantity of a camel-load: pl. أَمَا خِيضُ. (Lth.) You say اِمْخَاضٌ مِنْ لَبَنٍ and اِحْلَابٌ مِنْ لَبَنٍ: (Lth:) or the former is of ewes or she- goats, or of cows; and the latter, of camels. (TA, in art. حلب, q. v.) ― -b2- See also مِمْخَضٌ.

مِمْخَضٌ
مِمْخَضٌ ذ A skin; syn.; سِقَآءٌ; (K;) as also ↓ اِمْخَاضٌ, which is mentioned by Sb, and thus explained by Seer: (TA:) or a skin (سقاء) in which is مَخِيض [or churned milk, &c.]: (TA:) or the receptacle in which the milk whereof the butter has been taken is agitated: (Lth:) and ↓ مِمْخَضَةٌ [and app. the former also] the vessel, (Mgh,) or receptacle, (Msb,) [generally a skin,] in which milk is churned or beaten and agitated; (Mgh, K; *) or in which the butter of the milk is extracted, or fetched out by putting water in it, and agitating it; (Msb;) [i.e. a churn;] i. q. اِبْرِيجٌ. (S.)

مِمْخَضَةٌ
مِمْخَضَةٌ ذ : see what next precedes.

مِمْخَاضٌ
مِمْخَاضٌ ذ (assumed tropical:) A she-camel having a quick flow of milk. (JK.)

مَمْخُوضٌ
مَمْخُوضٌ ذ : see مَخِيضٌ.

مُسْتَمْخِضٌ
مُسْتَمْخِضٌ ذ Milk slow in becoming thick and fit for churning: (K:) or that hardly, if at all, becomes so; and when it has become so, is churned; and this is the best of the milk of ewes or goats, because its butter is destroyed (استهلك) in it. (TA.) [But see 10.]

##### Türkçe

**مَخَضَ اللَّبَنَ**
1 **مَخَضَ اللَّبَنَ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘i **مَخُضَ**, (S, A, Msb, K,) ve **مَخِضَ**, ve **مَخَضَ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **مَخْضٌ**, (Msb,) O, sütü, (Mgh,) **مِمْخَضَة** içinde çalkaladı, yahut dövdü ve çalkaladı: (A, Mgh:) ve (A) sütün yağını aldı: (A, K:) yahut su koyup çalkalamak suretiyle sütün yağını çıkardı yahut dışarı çıkardı: (Msb:) yahut **مَخْضٌ**, içinde yağı alınmış sütün bulunduğu **مِمْخَض**’ı kişinin çalkalaması demektir. (Lth.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَخْضٌ** birçok şeye de ilişir. (TA.) Böylece dersin ki, (TA) **مَخَضَ الشَّىْءَ**, (K, TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz kabul edilen:) O, şeyi şiddetle salladı yahut çalkaladı. (K, TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **مُرَّ عَلَيْهِ بِجِنَازَةٍ تُمْخَضُ مَخْضًا**; (L;) yahut **تُمْخَضُ مَخْضَ الزّقّ**; (O;) (mecaz kabul edilen:) [Bir cenaze onun yanından geçirildi,] hızlıca sallanır yahut çalkalanır halde; (L, TA;) yahut şiddetle sallanır yahut çalkalanır halde [tıpkı süt tulumunun sallanması gibi, vb.] (O, TA.) Yine dersin ki, **مَخَضَ الدَّلْوَ**, (K,) yahut **بِالدَّلْوِ**, (Fr, S, O, L,) ki bu ikincisi doğru ibaredir, (TA,) yahut **مَخَضَ المَآءَ بِالدَّلْوِ** (A,) ve **مَخَضَ البِئْرَ بِالدَّلْوِ**, (TA,) (mecaz:) O, doldurmak için kovayı kuyunun suyuna çarptı: (Fr., S, O, L, K:) yahut kovayla çok su çekti: (A:) ve sonuncusu: kovayla kuyudan çok çekti ve onu çalkaladı. (TA.) ― -b3- Ve [bundan dolayı,] **مَخَضَ رَأْيَهُ** (A, Msb) (mecaz:) O, fikrini yahut görüşünü [zihninde] evirip çevirdi yahut döndürdü ve sonuçlarının ne olacağını düşündü, (Msb,) ta ki doğru yol ona görünene kadar. (A, Msb.) ― -b4- Ve **مَخَضَ اللّٰهُ السِّنِينَ حَتَّى كَانَ ذٰلِكَ زُبْدَتَهَا** (mecaz:) [Allah yılları döndürdü; nihayet bu, onların özü/sonucu oldu]. (A, TA.) ― -b5- Ve **مَخَضَ**, deve hakkında söylenir, (mecaz:) O, **شِقْشِقَة**’sinde (yani boğaz kesesi) böğürdü (**هَدَرَ**). (K, TA.)

-A2- **مَخِضَتْ**, (ISh, IAar S, Msb, K,) muzâri‘i **مَخَضَ**; (S, K;) yahut **مَخَضَتْ**; (A’nın bir nüshasında ve Mgh’nin bir nüshasında böyle) yahut ikisi de; (JK, K;) ikincinin muzâri‘i de birincinin muzâri‘i gibi **مَخَضَ**; (K;) ve **مُخِضَتْ**; (ISh, L, K;) fakat bu sonuncusu IAar tarafından reddedilir; (TA;) ve Keys, Temeem ve Asad’ın çoğunluğu **مِخِضَتْ** der; **م**’ye kesra ile, [**مَخِضَتْ** yerine]; ve aynı şekilde, ölçüleri **فَعِلْتُ** ve **فَعِيلٌ** olan kelimelerde boğaz harfinden önce gelen her [başlangıç] harf hakkında da böyle yaparlar; (Nuseyr, TA;) mastar ismi **مَخَاضٌ** (ISh, S, A, Mgh, Msb, K) ve **مِخَاضٌ** (Msb, K) ve **مَخَضٌ**; (A;) dişi deve hakkında söylenir, (ISh, S,) yahut kadın hakkında, (IAar,) yahut mutlak olarak, (A, Mgh,) yahut ayrıca mutlak olarak, (Msb, TA, *) kadında, dişi devede ve diğer hayvanlarda, (TA,) (mecaz:) O, doğum sancısına tutuldu, (ISh, S, A, Mgh, Msb, K,) doğurmaya yakın iken; (Msb;) bunun gibi ↓ **مَخَّضَتْ**, mastar ismi **تَمْخِيضٌ**; (K;) ve ↓ **تمخّضت**; (ISh, ve K’nın bazı nüshalarında böyle;) bu son iki fiilin her biri doğrudur; (TA;) ve ↓ **امتخضت**. (ISh.) Ve **مَخِضَتْ**, kadın hakkında söylenir, (mecaz:) Doğumdan önce çocuğu karnında hareket etti: (Ibrلheem El-Harbee:) ve aynı şekilde, **بِوَلَدِهَا** ↓ **تمخّضت**, (S, * TA,) dişi deve hakkında söylenir, (mecaz:) doğurma vaktinde yavrusu karnında çalkalandı: (TA:) ve ↓ **تمخّضت** [yalnız], koyun yahut keçi hakkında söylenir, (mecaz kabul edilen:) O, gebe kaldı yahut hamile oldu. (As, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَخِضَ السَّحَابُ بِمَائِهِ**, ve ↓ **تمخّض**, (TA,) ve ↓ **تمخّضت** **السَّمَآءُ**, (A, TA,) (mecaz:) [Bulut(lar) ve] gök, yağmur yağdırmaya hazırlandı yahut hazır hale geldi. (A, TA.) Ve ↓ **تمخّضت** **اللَّيْلَةُ عَنْ صَبَاحِ سَوْءٍ**, (A,) yahut **يَوْمِ سَوْءٍ**, (TA,) (mecaz:) Gece, kötü bir sabaha sahip oldu. (TA,) Ve ↓ **تمخّض** **الدَّهْرُ بِالْفِتْنَةِ** (mecaz:) Zaman, fitne (imtihan, iç savaş, kargaşa vb.) getirdi: (K, TA:) sanki **المَخَاضُ**’dan. (K.) Benu’l-Hâris İbn-Hemmâm İbn-Murrah’dan ‘Amr İbn-Hassân der ki, (Seer, S,) fakat bu söz Sahm İbn-Khâlid İbn-‘Abd-Allah Eş-Şeybânî’ye ve Khâlid İbn-Hikk Eş-Şeybânî’ye de nispet edilir, (TA,)
**المَنُونُ لَهُ بِيَوْمٍ ↓ تَمَخَّضَتِ**
**أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تَمَامُ**
mânâsı: [Zaman,] onun için bir gün ile hamile idi; onun doğum vakti gelmişti: [çünkü her hamile için bir tamamlanma süresi vardır.] (S.)

2 **مَخَّضَ**: bk. **مَخِضَتْ**.

**امخض اللَّبَنُ**
4 **امخض اللَّبَنُ** ذ Süt, [çalkalanması yahut] yağının alınması/çıkarılması için uygun vakte ulaştı. (S, A, Msb.) O ve K’da, **امتخض** ile aynı mânâya getirilmiştir: fakat görünüşe göre Sgh, onun ardından **حَانَ لَهُ أَنْ يُمْخَضَ** sözlerini sehven düşürmüştür; K’nın müellifi de diğer sözlüklere müracaat etmeksizin onu kopyalamıştır. (TA.) ― -b2- Ayrıca **امخض**, (K,) bir adam hakkında söylenir, (TA,) (mecaz:) Dişi develeri doğum sancısına tutuldu; (K, TA;) ve dişi devesi de aynı şekilde. (TA.)

**تمخّض**
5 **تمخّض** ذ O (süt), **مِمْخَضَة** içinde çalkalandı yahut çalkalanır oldu; (S, A, * TA;) bunun gibi ↓ **امتخض**. (S, O, K.) [Bk. ayrıca 4.] ― -b2- O (süt), yağını verdi/yağı alındı. (K.) ― -b3- (mecaz:) O (çocuk yahut yavru), anasının karnında hareket etti; bunun gibi ↓ ikinci fiil. (S, TA.) ― -b4- Bk. ayrıca **مَخِضَتْ** ve onu izleyenler, paragrafın sonuna kadar.

8 **اِمْتَخَضَ**: bk. 5, iki yerde: ― -b2- ve bk. **مَخِضَتْ**.

**استمخض اللَّبَنُ**
10 **استمخض اللَّبَنُ** ذ Süt, koyulaşıp çalkalamaya elverişli hale gelmede ağır davrandı; yağı da güçlükle, hatta belki hiç, çıkardı: bu, sütün en iyisidir; çünkü yağı onun içindedir. (A.) ― -b2- Ayrıca: Süt, tulumda toplandıktan sonra lezzet kazanmakta ağır davrandı. (TA.)

**مَخْضٌ**
**مَخْضٌ** ذ : bk. **مَخِيضٌ**.

**مَخَاضٌ**
**مَخَاضٌ** مخاض (mecaz kabul edilen:) Doğum sancısı; (S, Msb;) bunun gibi ↓ **مِخَاضٌ**. (Msb.) -A2- Dişi develere uygulanır, (mecaz:) Gebe: (AZ, As, S, ISd, A, Msb, K, vb.:) bu mânâda uğurlu bir sıfat olarak kullanılır; buradan, doğum vaktinde yavrularının karınlarında çalkalanacağına yorarlar: (ISd:) karınlarında yavrusu bulunan: (M, TA:) yahut **عِشَار** denilenler; on ay gebe kalmış olanlar: (Th, K:) fakat ISd der ki: Th’nin rivayeti dışında **مخاض**’ın bu açıklamasını hiçbir otoritede bulmadım: (TA:) [bk. ayrıca **عُشَرَآءُ**:] bunun sahih bir müfredi yoktur: (S:) tekine **خَلِفَةٌ** denir, (AZ, As, S, A, vb,) ki bu, kaide bakımından (K, TA) kural dışıdır: (TA:) yahut **مَخَاضٌ**, yahut ayrıca o mânâya gelir, (K’nın farklı nüshalarına göre,) aygırın onların arasına salındığı zamandan (ISd, K) böğürünceye kadar (**حَتَّى يَهْدِرَ**), yahut başka bir rivayete göre, bırakılıncaya kadar (**حتّى تُغْدَرَ**), yani (ISd,) aşım yapmaktan kesilinceye kadar (K nüshalarında hatalı olarak **حتى تنقطع**, TA) onlarda bulunan dişi develer demektir: (ISd, K:) bir çoğuldur, (K) müfredi yoktur. (ISd, K.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) **اِبْنُ مَخَاضٍ** (mecaz:) bir yaşını doldurmuş (As, S, Mgh) doğduğu günden itibaren, (As,) ikinci yıla girmiş olan erkek deve yavrusu: (As, S, Mgh, Msb, K:) çünkü anası, (S, IAth, Mgh, K,) ondan ayrılmış olarak, (S,) **مَخَاض**’a, (S, IAth, Mgh, K,) yahut gebe develere, (IAth, K,) katılmış olur; gebe kalsın yahut kalmasın; (S, IAth, * K; *) zira onlar, dişileri doğurduktan bir yıl sonra aygır develere aştırırlardı, (IAth, K, *) ta ki yavruları kuvvetlensin; böylece ikinci yılda gebe kalırlardı: (IAth:) yahut çünkü anası aşılmış, gebe kalmış ve **مَخَاض**’a, yani gebe develere katılmıştır; bu ad, ikinci yılı tamamlayıncaya kadar onun üzerinde kalır; üçüncü yıla girince **اِبْنُ لَبُونٍ** denir: (Msb:) yahut anası gebe kalınca olan erkek deve yavrusu: (K:) yahut anası hamile olunca; yahut anasının içinde bulunduğu dişi develer gebe kalınca, o gebe kalmamış olsa bile: (IAth, K:) dişisine **بِنْتُ مَخَاضٍ** denir; (IAth, Msb, K;) yahut **اِبْنَةُ مَخَاضٍ**: (S:) her iki adlandırmanın (S, Msb, K,) erkek ve dişi için, (Msb,) çoğulu yalnız **بَنَاتُ مَخَاضٍ**’dır; (S, Msb, K,) tıpkı **بَنَاتُ لَبُونٍ** ve **بَنَاتُ آوَى** gibi. (S.) Bazen buna **ال** takısını eklersin, (Msb, K,) şöyle diyerek: **اِبْنُ المَخَاضِ**: (Msb:) [çünkü] **ابن مخاض** nekredir; onu marife yapmak istediğinde yukarıdaki gibi **ال** takısını getirirsin; fakat bu, onu ancak cins adı olarak marife yapar. (S.)

**مِخَاضٌ**
**مِخَاضٌ** ذ : bk. **مَخَاضٌ**.

**مَخُوضٌ**
**مَخُوضٌ** ذ : bk. **مَاخِضٌ**, iki yerde.

**مَخِيضٌ**
**مَخِيضٌ** ذ ve ↓ **مَمْخُوضٌ** (S, Msb, K) ve ↓ **مَخْضٌ** (TA, **مَحْضٌ** maddesinde, bk.) [Çalkalanmış süt:] yahut çalkalanmış ( **الَّذِى قَدْ مُخِضَ** ) ve yağı alınmış süt: (S:) yahut yağı alınmış süt: (K:) yahut içine su koyup çalkalamak suretiyle yağı çıkarılmış yahut dışarı çıkarılmış süt. (Msb.)

**مَاخِضٌ**
**مَاخِضٌ** ذ , dişi deveye uygulanır, (ISh, IAar, S, K,) ve kadına, ve koyun yahut keçiye, (IAar, Msb, K,) ve her hamile hayvana, (S, A, * Msb,) (mecaz:) doğum sancısına tutulmuş, (ISh, IAar, S, A, Msb,) doğurmaya yakın iken; (IAar, Msb, K;) bunun gibi ↓ **مَخُوضٌ**: (ISh:) ve koyun yahut keçiye uygulanınca: gebe kalmış; bunun gibi ↓ ikinci sıfat; (As, K;) birincinin çoğulu **مُخَّضٌ** (S, Msb, K) ve **مَوَاخِضُ**. (A, K.) ― -b2- Araplar beddualarından birinde şöyle der: **صَبَّ اللّٰهُ عَلَيْكَ أُمَّ حُبَيْنٍ مَاخِضًا**, mânâsı (mecaz kabul edilen:) [Allah üzerine döksün] geceyi. (Ibn-Buzurj.)

**اِمْخَاضٌ**
**اِمْخَاضٌ** ذ Taze süt (**حَلِيب**), (K,) yahut çalkalanmış süt (**لَبَنٌ مَخِيضٌ**), (Lth,) **مِمْخَضَة** içinde kaldığı müddetçe: (Lth, K:) yahut bazılarına göre: otlak yerinde deve yükü miktarına ulaşıncaya kadar biriktirilmiş süt; çoğulu **أَمَا خِيضُ**. (Lth.) **اِمْخَاضٌ مِنْ لَبَنٍ** ve **اِحْلَابٌ مِنْ لَبَنٍ** dersin: (Lth:) yahut birincisi koyun yahut keçilerin, yahut sığırların; ikincisi develerin sütündendir. (TA, **حلب** maddesinde, bk.) ― -b2- Bk. ayrıca **مِمْخَضٌ**.

**مِمْخَضٌ**
**مِمْخَضٌ** ذ Bir tulum; eşanlamlısı **سِقَآءٌ**; (K;) bunun gibi ↓ **اِمْخَاضٌ**; bunu Sb zikretmiş ve Seer böyle açıklamıştır: (TA:) yahut içinde **مَخِيض** [yani çalkalanmış süt vb.] bulunan bir tulum (**سقاء**): (TA:) yahut yağı alınmış sütün çalkalandığı kap: (Lth:) ve ↓ **مِمْخَضَةٌ** [ve görünüşe göre birincisi de] süt çalkalanan yahut dövülüp çalkalanan kab, (Mgh,) yahut kap; (Msb,) [genellikle tulum,] (Mgh, K; *) yahut içine su koyup çalkalamak suretiyle sütün yağının çıkarıldığı yahut dışarı çıkarıldığı kap; (Msb;) [yani yayık;] **اِبْرِيجٌ** ile eşdeğer. (S.)

**مِمْخَضَةٌ**
**مِمْخَضَةٌ** ذ : bk. bir önceki.

**مِمْخَاضٌ**
**مِمْخَاضٌ** ذ (mecaz kabul edilen:) Sütü çabuk akan dişi deve. (JK.)

**مَمْخُوضٌ**
**مَمْخُوضٌ** ذ : bk. **مَخِيضٌ**.

**مُسْتَمْخِضٌ**
**مُسْتَمْخِضٌ** ذ Koyulaşıp çalkalamaya elverişli hale gelmede ağır davranan süt: (K:) yahut güçlükle, hatta belki hiç, öyle hale gelmeyen; öyle hale gelince de çalkalanan; bu, koyun yahut keçi sütünün en iyisidir; çünkü yağı onun içinde yok edilmiştir (**استهلك**). (TA.) [Fakat bk. 10.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَخَضَ
مَخَضَ A ,  I ,  U ( n. ac. مَخْض 1 ),
a.  Shook,   dashed; rattled about; churned ( milk ).

b.  Turned, pondered over ( an idea ).

c.  Caused to revolve ( years ).

d.  Skimmed.

e.  Brayed.

f.  see infra.

مَخِضَ
مَخِضَ A ( n. ac. مَخَاْض 22 ,  مِخَاْض 23 ) [&  pass. ]
a.  Was in labour, in travail ( woman ).

مَخَّضَ
مَخَّضَ II ,
a.  see ( مَخِضَ ).

أَمْخَضَ
أَمْخَضَ IV ,
a.  Was ready for churning ( milk ).

b.  Had camels big with young; were big with young ( camels ).

c.  see ( مَخِضَ ).

تَمَخَّضَ
تَمَخَّضَ V ,
a.  see ( مَخِضَ ).

b.  Was shaken, was churned &c.

c.  Moved ( fætus ).

d.  Was skimmed.

اِمْتَخَضَ
اِمْتَخَضَ VIII ,
a.  see ( مَخِضَ ) & V ( b ),

c.  ( d ).

e.  Shook.

مَخْض
مَخْض 1 ,
a.  see 25 .

مِمْخَض
مِمْخَض 20 ,  مِمْخَضَة 20t ,
a.  Butterskin; churn.

مَاْخِض
مَاْخِض 21 , ( pl. مُخَّض 11 ,  مَوَاْخِضُ 41 ),
a.  In labour.

b.  Conceiving ( sheep ).

مَخَاْض
مَخَاْض 22 ,
a.  Pains of parturition, birth-pangs, throes.

b.  Camels big with young.

مِخَاْض
مِخَاْض 23 ,
a.  see 22 (a) .

مَخِيْض
مَخِيْض 25 ,
a.  Skimmed.

b.  Skim-milk; butter-milk.

مَخُوْض
مَخُوْض 26 ,
a.  see 21 &  25 .

مَخڤضَ
N. P. مَخڤضَ I ,
a.  see 25 (a) .

أَمْخَضَ
N. Ac. أَمْخَضَ IV , ( pl. أَمَاْخِيْضُ 69 ),
a.  Milk in the butter-skin.

تَمَخَّضَ
N. Ag. تَمَخَّضَ V ,
a.  see 21 (a) .

تَمَخَّضَ الدَّهْر بِالفِتْنَة
تَمَخَّضَ الدَّهْر بِالفِتْنَة
a.  Time brought troubles.

##### Türkçe

**مَخَضَ**
**مَخَضَ** A , I , U ( mastar-ı aslî: **مَخْض** 1 ),
a. Salladı, çalkaladı; sarsıp durdu; (sütü) yayıkta çalkaladı.

b. (Bir fikri) çevirdi, üzerinde düşündü.

c. (Yılları) döndürdü.

d. Kaymağını aldı.

e. Anırdı.

f. Aşağıya bak.

**مَخِضَ**
**مَخِضَ** A ( mastar-ı aslî: **مَخَاْض** 22 , **مِخَاْض** 23 ) [ve edilgen]
a. Doğum sancısında oldu, doğum hâlinde oldu (kadın).

**مَخَّضَ**
**مَخَّضَ** II ,
a. (**مَخِضَ**)’e bak.

**أَمْخَضَ**
**أَمْخَضَ** IV ,
a. Yayıkta çalkalamaya hazır oldu (süt).

b. Yavrulu develeri oldu; yavrulu oldu (develer).

c. (**مَخِضَ**)’e bak.

**تَمَخَّضَ**
**تَمَخَّضَ** V ,
a. (**مَخِضَ**)’e bak.

b. Sallandı, yayıkta çalkalandı vb.

c. (Cenin) hareket etti.

d. Kaymağı alındı.

**اِمْتَخَضَ**
**اِمْتَخَضَ** VIII ,
a. (**مَخِضَ**)’e ve V (b)’ye bak,

c. (d).

e. Salladı.

**مَخْض**
**مَخْض** 1 ,
a. 25’e bak.

**مِمْخَض**
**مِمْخَض** 20 , **مِمْخَضَة** 20t ,
a. Tereyağı tulumu; yayık.

**مَاْخِض**
**مَاْخِض** 21 , (çoğulu **مُخَّض** 11 , **مَوَاْخِضُ** 41 ),
a. Doğum sancısında olan.

b. Gebe kalan (koyun).

**مَخَاْض**
**مَخَاْض** 22 ,
a. Doğum sancıları, doğum ağrıları, ıstıraplar.

b. Yavrulu develer.

**مِخَاْض**
**مِخَاْض** 23 ,
a. 22 (a)’ya bak.

**مَخِيْض**
**مَخِيْض** 25 ,
a. Kaymağı alınmış.

b. Kaymağı alınmış süt; yayık ayranı.

**مَخُوْض**
**مَخُوْض** 26 ,
a. 21 ve 25’e bak.

**مَخڤضَ**
Özel ad: **مَخڤضَ** I ,
a. 25 (a)’ya bak.

**أَمْخَضَ**
İsim-mastar: **أَمْخَضَ** IV , (çoğulu **أَمَاْخِيْضُ** 69 ),
a. Tereyağı tulumundaki süt.

**تَمَخَّضَ**
İsim-fâil: **تَمَخَّضَ** V ,
a. 21 (a)’ya bak.

**تَمَخَّضَ الدَّهْر بِالفِتْنَة**
**تَمَخَّضَ الدَّهْر بِالفِتْنَة**
a. Zaman belâlar getirdi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مخض
مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ)، مَخِضَتْ - تَمْخَصُ - مَخَاض
مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ)، مَخِضَتْ - تَمْخَصُ + الكائن (المرأة) أو الشيء: ارتج ورجف، والمرأة أخذها الطلق: بدأت فيها حالة التقلصات الرحمية قبل الوضع وأثناء الولادة: التحرك داخل الرحم مغيراً من سكونه وبنيته
مَخاض - المَخاض: على وزن " فـَعال " اسم فعل مبالغة من " مَخِضَتْ - تَمْخَصُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: حالة التقلصات الرحمية قبل الوضع وأثناء الولادة: التحرك داخل الرحم مغيراً من سكونه وبنيته
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الارتجاف والرعدة والحركة الاهتزازية والاضطرابية في المكان، بشكل ذاتي"، وهي:
رَجَفَ - يَرْجُفُ، رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ)، رَجَزَ - يَرْجُزُ، مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ) (مَخِضَتْ - تَمْخَصُ)، وَجَفَ - يَجِفُ، رَفَّ- يَرِفُّ
يفرق لفظاً:
خَاضَ- يَخُوْضُ + كائن + في شيء: يدخل في داخل الشيء ثم يتحرك داخله بشكل عشوائي محركاً إياه ومغيراً من سكونه وبنيته، وذلك من غير هدف واضح  سوى المتعة واللهو
مَخِضَتْ - تَمْخَصُ + المرأة: أخذها الطلق: بدأت فيها حالة التقلصات الرحمية قبل الوضع وأثناء الولادة: التحرك داخل الرحم مغيراً من سكونه وبنيته

مخاض
 	﴿فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت ياليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا(23)﴾ مريم
مختار الصحاح
[مخض] م خ ض: مَخَضَ اللَّبن من باب قطع ونصر وضرب و ألمِمخَضَةُ بالكسر الإبريج و المَخِيضُ و المَمْخُوضُ اللَّبن الذي قد مُخِضَ وأُخذ زبده و تَمَخَّضَ اللَّبن و امْتَخَضَ أي تحرك في المِمخضة وكذلك الولد إذا تحرك في بطن الحامل و المَخَاضُ بالفتح وجع الولادة وقد مَخِضَتِ الحامل بالكسر مَخَاضاً أي ضربها الطَّلْق فهي مَاخِضٌ و المَخَاضُ أيضا الحوامل من النوق واحدتها خَلِقة ولا واحد لها من لفظها ومنه قيل للفصيل إذا استكمل الحول ودخل في الثانية بن مَخَتض والأُنثى ابنة مَخَاض لأنه فُصِل عن أُمه وأُلحقت أُمه بالمَخَاض سواء لَقِحَت أو لم تَلْقَح وابن مَخَاض نكرة فإن عرَّفته قلت بن المَخَاض وهو تعريف جنس ولا يُقال في جمعه إلا بنات مَخَاض وبنات لَيُون وبنات آوى
معجم الفرائد القرآنية:
م خ ض
"الْمَخَاضُ" في قوله تعالى :" فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ " (23) مريم .
مخض : حرّك بشدة، والمخاض : وجع الطلق وآلام الولادة .
ملخص اللسان:
1.    مخض: مَخِضَتِ المرأَةُ مَخاضاً ومِخاضاً، وهي ماخِضٌ، ومُخِضَت
2.     ومَخَّضَت: أَخذها الطلق، وكذلك غيرها من  البهائم. والمَخاضُ: وَجعُ الوِلادةِ. وكلُّ حامل ضرَبها الطلْقُ، فهي ماخِضٌ.  وقوله عزّ وجلّ: فأَجاءها المَخاضُ إِلى جِذْعِ النخلةِ، المَخاضُ وجَعُ  الوِلادةِ وهو الطلْق.
3.     والمَخاضُ: الحَوامِلُ من النوق، وفي  المحكم: التي أَولادُها في بُطونها، واحدتها خَلِفةٌ على غير قياس ولا واحد  لها من لفظها، ومنه قيل للفَصِيل إِذا استكْمَل السنة ودخل في الثانية: ابن  مَخاض، والأُنثى ابنة مخاض. قال ابن سيده: وإِنما سميت الحَواملُ  مَخاضاً تفاؤُلاً بأَنها تصير إِلى ذلك وتسْتَمْخِضُ بولدها إِذا نُتِجَت، وفي حديث عثمان، رضي اللّه عنه: أَنّ امرأَة زارَتْ أَهْلَها فمخِضت عندهم أَي تحرَّك الولدُ عندهم في بطنها للوِلادةِ فضرَبَها المَخاضُ.
4.     ومَخَضَ اللبنَ يَمْخَضُه ويَمْخِضُه ويَمْخُضُه مَخْضاً ثلاث لغات، فهو  مَمْخُوضٌ ومَخِيضٌ: أَخذ زُبْده، وقد تَمَخَّضَ. والمَخِيضُ  والمَمْخُوض: الذي قد مُخِضَ وأُخذ زُبده
5.     والسَّحابُ يَمْخُضُ بمائه ويَتَمَخَّضُ، والدهر يَتَمَخَّضُ  بالفِتْنةِ؛ قال:  وما زالتِ الدُّنْيا تخُونُ نَعِيمَها،  وتُصْبِحُ بالأَمْرِ العَظيمِ تَمخَّضُ  ويقال للدنيا: إِنها تَتَمَخَّضُ بِفِتْنةٍ مُنكرة. وتَمَخَّضَتِ  الليلةُ عن يوم سَوءٍ إِذا كان صَباحُها صَباحَ سوء
6. مَخَضْتُ البئرَ بالدلو إِذا أَكثرتَ  النزْعَ منها بدِلائكَ وحرَّكتها؛ الحديث: أَنه مُرَّ عليه بجنازةٍ تُمْخَض مَخْضاً أَي تُحَرَّكُ  تحريكاً سريعاً.
لسان العرب
● - مخض: مَخِضَتِ المرأَةُ مَخاضاً ومِخاضاً، وهي ماخِضٌ، ومُخِضَت،  وأَنكرها ابن الأَعرابي فإِنه قال: يقال مَخِضَتِ المرأَةُ ولا يقال مُخِضَتْ،  ويقال: مَخَضْتُ لبنها. الجوهري: مَخِضَت الناقة، بالكسر، تَمْخَضُ  مَخاضاً مثل سمع يسمع سماعاً، ومَخَّضَت: أَخذها الطلق، وكذلك غيرها من  البهائم. والمَخاضُ: وَجعُ الوِلادةِ. وكلُّ حامل ضرَبها الطلْقُ، فهي ماخِضٌ.  وقوله عزّ وجلّ: فأَجاءها المَخاضُ إِلى جِذْعِ النخلةِ، المَخاضُ وجَعُ  الوِلادةِ وهو الطلْق. ابن الأَعرابي وابن شميل: ناقةٌ ماخِضٌ ومَخُوضٌ  وهي التي ضربها المَخاضُ، وقد مَخِضَت تَمْخَضُ مَخاضاً، وإِنها  لتَمَخَّضُ بولدها، وهو أَن يَضْرِبَ الولدُ في بطنها حتى تُنْتَجَ فتَمْتَخِضَ.  يقال: مَخِضَتْ ومُخِضَت وتَمَخَّضَتْ وامْتَخَضَت. وقيل: الماخِضُ من  النساء والإِبل والشاء المُقْرِبُ، والجمع مَواخِضُ ومُخَّضٌ؛ وأَنشد:  ومَسَدٍ فَوْقَ مَحالٍ نُغَّضِ،  تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ  وأَنشد:  مَخَضْتِ بها ليلةً كلَّها،  فجئْتِ بها مُؤْيِداً خَنْفَقِيقا  ابن الأَعرابي: ناقة ماخِضٌ وشاةٌ ماخِضٌ وامرأَةٌ ماخِضٌ إِذا دَنا  وِلادُها وقد أَخذها الطلْقُ والمَخاضُ والمِخاضُ. نُصَيْرٌ: إِذا أَرادت  الناقة أَن تَضَعَ قيل مَخِضَت، وعامَّةُ قيس وتميم وأَسد يقولون مِخِضَتْ،  بكسر الميم، ويفعلون ذلك في كل حرف كان قبل أَحد حروف الحلق في فِعِلْت  وفِعِيل، يقولون بِعيرٌ وزِئيرٌ وشِهِيقٌ، ونِهِلَتِ الإِبِلُ وسِخِرْت  منه. وأَمْخَضَ الرجلُ: مَخِضَت إِبلُه. قالت ابنة الخُسِّ الإِيادِيّ  لأَبيها: مَخِضَت الفُلانِيّةُ لناقةِ أَبيها، قال: وما عِلْمُكِ؟ قالت:  الصَّلا راجّ، والطَّرْفُ لاجّ، وتَمْشِي وتَفاجّ، قال: أَمْخَضَتْ يا بنتي  فاعْقِلي؛ راجٌّ: يَرْتَجُّ. ولاجٌّ: يَلَجُّ في سُرعةِ الطرْف. وتفاجُّ:  تُباعِدُ ما بين رِجْلَيْها. والمَخاضُ: الحَوامِلُ من النوق، وفي  المحكم: التي أَولادُها في بُطونها، واحدتها خَلِفةٌ على غير قياس ولا واحد  لها من لفظها، ومنه قيل للفَصِيل إِذا استكْمَل السنة ودخل في الثانية: ابن  مَخاض، والأُنثى ابنة مخاض. قال ابن سيده: وإِنما سميت الحَواملُ  مَخاضاً تفاؤُلاً بأَنها تصير إِلى ذلك وتسْتَمْخِضُ بولدها إِذا نُتِجَت. أَبو  زيد: إِذا أَردت الحَوامِلَ من الإِبل قلت نُوق مخاض، واحدتها خَلِفة  على غير قياس، كما قالوا لواحدة النساء امرأَة، ولواحدة الإِبل ناقةٌ أَو  بعير. الأَصمعي: إِذا حَمَلْت الفحلَ على الناقة فلَقِحَت، فهي خَلِفة،  وجمعها مَخاض، وولدُها إِذا استكمل سنة من يومَ ولد ودخول السنةِ الأُخْرى  ابن مخاض، لأَنَّ أُمه لَحِقَت بالمَخاض من الإِبل وهي الحَوامِلُ. وقال  ثعلب: المَخاضُ العِشار يعني التي أَتى عليها من حملها عشرة أَشهر؛ وقال  ابن سيده: لم أَجد ذلك إِلا له أَعني أَن يعبر عن المخاض بالعشار. ويقال  للفصيل إِذا لقحت أُمه: ابنُ مَخاض، والأُنثى بنت مخاض، وجمعها بنات  مخاض، لا تُثَنَّى مَخاضٌ ولا تُجْمَعُ لأَنهم إِنما يريدون أَنها مضافة إِلى  هذه السِّن الواحدة، وتدخله الأَلف والأَلف للتعريف، فيقال ابن المخاض  وبنت المخاض؛ قال جرير ونسبه ابن بري للفرزدق في أَماليه:  وجَدْنا نَهْشَلاً فَضَلَتْ فُقَيْماً،  كفَضْلِ ابن المَخاضِ على الفَصِيلِ  وإِنما سموا بذلك لأَنهم فضَلُوا عن أُمهم وأُلحقت بالمخاض، سواء  لَقِحَت أَو لم تَلْقَح. وفي حديث الزكاة: في خمس وعشرين من الإِبل بنتُ مَخاض؛  ابن الأَثير: المخاض اسم للنُّوق الحوامل، وبنتُ المخاض وابن المخاض: ما  دخل في السنة الثانية لأَن أُمه لَحِقت بالمخاض أَي الحواملَ، وإِن لم  تكن حاملاً، وقيل: هو الذي حَمَلَت أُمه أَو حملت الإِبل التي فيها أُمُّه  وإِن لم تحمل هي، وهذا هو معنى ابن مخاض وبنت مخاض، لأَنَّ الواحد لا  يكون ابن نوق وإِنما يكون ابن ناقة واحدة، والمراد أَن تكون وضعتها أُمها  في وقتٍ مّا، وقد حملت النوق التي وَضَعْنَ مع أُمها وإِن لم تكن أُمها  حاملاً، فنسَبَها إِلى الجماعة بحُكم مُجاوَرَتِها أُمها، وإِنما سمي ابن  مخاض في السنة الثانية لأَنّ العرب إِنما كانت تحملُ الفُحول على الإِناث  بعد وضعها بسنة ليشتدَّ ولدُها، فهي تحمل في السنة الثانية وتَمْخَضُ  فيكون ولدُها ابنَ مخاض. وفي حديث الزكاة أَيضاً: فاعْمِدْ إِلى شاةٍ  مُمتلئةٍ مَخاضاً وشحْماً أَي نِتاجاً، وقيل: أَراد به المَخاضَ الذي هو  دُنُوُّ الولادة أَي أَنها امتلأَت حَمْلاً وسمناً. وفي حديث عمر، رضي اللّه  عنه: دَعِ الماخِضَ والرُّبَّى؛ هي التي أَخذها المخاض لتضَعَ. والمَخاضُ:  الطلْقُ عند الولادة. يقال: مَخِضَتِ الشاةُ مَخْضاً ومِخاضاً إِذا دنا  نتاجها. وفي حديث عثمان، رضي اللّه عنه: أَنّ امرأَة زارَتْ أَهْلَها  فمخِضت عندهم أَي تحرَّك الولدُ عندهم في بطنها للوِلادةِ فضرَبَها المَخاضُ.  قال الجوهري: ابن مَخاضٍ نكرة فإِذا أَرْدتَ تعْريفه أَدخلت عليه الأَلف  واللام إِلا أَنه تعريف جنس، قال: ولا يقال في الجمع إِلا بناتُ مخاض  وبناتُ لَبُون وبناتُ آوى. ابن سيده: والمَخاضُ الإِبلُ حين يُرْسَلُ فيها  الفحلُ في أَوّل الزمان حتى يَهْدِرَ، لا واحد لها، قال: هكذا وُجِدَ حتى  يهدر، وفي بعض الروايات: حتى يَفْدِرَ أَي يَنْقَطِعَ عن الضِّراب، وهو  مَثَلٌ بذلك.  ومَخَضَ اللبنَ يَمْخَضُه ويَمْخِضُه ويَمْخُضُه مَخْضاً ثلاث لغات، فهو  مَمْخُوضٌ ومَخِيضٌ: أَخذ زُبْده، وقد تَمَخَّضَ. والمَخِيضُ  والمَمْخُوض: الذي قد مُخِضَ وأُخذ زُبده. وأَمْخَضَ اللبنُ أَي حانَ له أَن  يُمْخَضَ. والمِمْخَضةُ: الإِبْرِيجُ؛ وأَنشد ابن بري:  لقد تَمَخَّضَ في قَلْبي مَوَدَّتُها،  كما تَمَخَّضَ في إِبْرِيجه اللَّبَنُ  والمِمْخَضُ: السِّقاءُ وهو الإِمْخاضُ، مثل به سيبويه وفسَّره  السيرافي، وقد يكون المَخْضُ في أَشياءَ كثيرة فالبعير يَمْخُضُ بشِقْشِقَتِه؛  وأَنشد:  يَجْمَعْنَ زَأْراً وهَدِيراً مَخْضَا  (* قوله «يجمعن» كذا في الأَصل، والذي في شرح القاموس: يتبعن، قاله يصف  القروم.)  والسَّحابُ يَمْخُضُ بمائه ويَتَمَخَّضُ، والدهر يَتَمَخَّضُ  بالفِتْنةِ؛ قال:  وما زالتِ الدُّنْيا تخُونُ نَعِيمَها،  وتُصْبِحُ بالأَمْرِ العَظيمِ تَمخَّضُ  ويقال للدنيا: إِنها تَتَمَخَّضُ بِفِتْنةٍ مُنكرة. وتَمَخَّضَتِ  الليلةُ عن يوم سَوءٍ إِذا كان صَباحُها صَباحَ سوء، وهو مثَل بذلك، وكذلك  تمخَّضتِ المَنُونُ وغيرها؛ قال:  تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ  أَنَى، ولكلِّ حاملةٍ تَمامُ  على أَنَّ هذا قد يكون من المَخاض؛ قال: ومعنى هذا البيت أَنَّ  المَنِيَّةَ تَهَيَّأَتْ لأَن تَلِدَ له الموتَ يعني النعمانَ بن المنذر أَو  كسرى.والإِمْخاضُ: ما اجتمع من اللبن في المَرْعَى حتى صار وِقْرَ بعير،  ويجمع على الأَماخِيضِ. يقال: هذا إِحْلابٌ من لبن وإِمْخاضٌ من لبن، وهي  الأَحالِيبُ والأَماخِيضُ، وقيل: الإِمخاض اللبنُ ما دام في المِمْخَضِ.  والمُسْتَمْخِضُ: البَطِيءُ الرَّوبِ من اللبن، فإِذا اسْتَمْخَضَ لم  يَكَدْ يَرُوب، وإِذا رابَ ثمَ مَخَضَه فعاد مَخْضاً فهو المُسْتَمْخِضُ،  وذلك أَطيبُ أَلبانِ الغنم. وقال في موضع آخر: وقد اسْتَمْخَضَ لبنُك أَي  لا يكادُ يروب، وإِذا استمخَضَ اللبنُ لم يكد يخرج زُبده، وهو من أَطيب  اللبن لأَن زُبده اسْتُهْلِكَ فيه. واستمخضَ اللبنُ أَيضاً إِذا أَبْطأَ  أخذه الطَّعْم بعد حَقْنِه في السِّقاء. الليث: المَخْضُ تحريكُك  المِمْخَض الذي فيه اللبن المَخِيض الذي قد أُخِذَتْ زُبدته. وتَمَخَّضَ اللبنُ  وامْتَخَضَ أَي تحرَّك في المِمْخضة، وكذلك الولد إِذا تحرَّك في بطن  الحامل؛ قال عمرو بن حسَّان أَحد بني الحَرِث بن هَمَّام بن مُرَّة يخاطب  امرأَته:  أَلا يا أُمَّ عَمْروٍ، لا تَلُومِي  وابْقِي، إِنَّما ذا الناسُ هامُ  أَجِدَّكِ هل رأَيتِ أَبا قُبَيْسٍ،  اطالَ حَياتَه النَّعَمُ الرُّكامُ؟  وكِسْرَى، إِذْ تَقَسَّمَه بَنُوه  بأَسْيافٍ، كما اقْتُسِمَ اللِّحامُ  تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ  أَنَى، ولكلِّ حاملة تَمامُ  فجعل قوله تَمَخَّضَت يَنُوبُ مَنابَ قوله لَقِحَتْ بولد لأَنها ما  تمخضت بالولد إِلاَّ وقد لَقِحت. وقوله أَنَى أَي حانَ وِلادته لتمام أَيام  الحمل. قال ابن بري: المشهور في الرّواية: أَلا يا أُمَّ قيس، وهي زوجته،  وكان قد نزل به ضَيْف يقال له إِسافٌ فعقَر له ناقة فلامَتْه، فقال هذا  الشعر، وقد رأَيت أَنا في حاشية من نسخ أَمالي ابن برّيّ أَنه عقر له  ناقتين بدليل قوله في القصيدة:  أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ  تأَوَّهُ طَلَّتي ما إِنْ تَنامُ؟  ومَخَضْتُ بالدَّلْوِ إِذا نَهَزْتَ بها في البئر؛ وأَنشد:  إِنَّ لَنا قَلِيذَماً هَمُوما،  يَزِيدُها مَخْضُ الدِّلا جُمُوما  ويروى: مَخْجُ الدِّلا. ويقال: مَخَضْتُ البئرَ بالدلو إِذا أَكثرتَ  النزْعَ منها بدِلائكَ وحرَّكتها؛ وأَنشد الأَصمعي:  لتَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بالدُّليِّ  وفي الحديث: أَنه مُرَّ عليه بجنازةٍ تُمْخَض مَخْضاً أَي تُحَرَّكُ  تحريكاً سريعاً.  والمَخِيضُ: موضع بقرب المدينة. ابن بزرج: تقول العرب في أَدْعِيَة  يَتداعَوْن بها: صَبَّ اللّه عليك أُمّ حُبَيْنٍ ماخِضاً، تعني الليل.
مقاييس اللغة:
(مخض) الميم والخاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء في وعائِه مائعٍ، ثم يستعار. ومَخَضت اللَّبَن أمخضه مَخْضاً. والمَخْض: هدر البَعير، وهو على التَّشبيه، كأنَّه يمخض في شِقْشِقته شيئاً. والماخِض: الحامل إذا ضرَبَها الطَّلْق. وهذا أيضاً على معنى التَّشبيه، كأنَّ الذي في جوفها شيءٌ مائع يتمخَّض. والمَخَاض: النُّوق الحواملُ، واحدتها خَلِفة. ويقال لولد النَّاقة إذا أُرسِل الفحلُ في الإبل التي فيها أمُّه: ابنُ مَخَاضٍ، لَقِحت أُمُّه أمْ لا.‏
القاموس المحيط:
مَخَضَ اللَّبَنَ يَمْخُِضُهُ، مُثَلَّثَةَ الآتي أخَذَ زُبْدَهُ، فهو مَخيضٌ ومَمْخُوضٌ، وقد تَمَحَّضَ، الشيءَ: حَرَّكَهُ شديداً، البعيرُ: هَدَرَ بِشِقْشِقَتِهِ، الدَّلْوَ: نَهَزَ بها في البئرِ. والمِمْخَضُ: السِّقَاء. ومَخِضَتْ، كسَمِعَ ومنعَ وعُنِيَ، مَخاضاً، ومِخاضاً، ومَخَّضَتْ تَمْخِيضاً: أخَذَها الطَّلْقُ. أو الماخِضُ من النساء والإِبِلِ والشاء: المُقْرِبُ ج: مواخِضُ ومُخَّضٌ. وأمْخَضَ: مَخَضَتْ إبِلُه.
والمَخاضُ: الحَوامِلُ من النُّوقِ، أو العِشارُ التي أتى عليها من حَمْلِها عَشَرَةُ أشْهُرٍ، الواحِدَةُ: خَلِفَةٌ، نادرٌ، أو الإِبِلُ حينَ يُرْسَلُ فيها الفَحْلُ حتى تَنْقَطِعَ عن الضِّرَابِ، جمعٌ بلا واحدٍ. والفَصِيلُ إذا لَقِحَتْ أُمُّهُ: ابنُ مَخاضٍ، والأُنْثَى: بِنْتُ مَخاضٍ، أو ما دَخَلَ في السَّنَةِ الثانِيَةِ، لأنَّ أُمَّهُ لَحِقَتْ بالمَخَاضِ، أي: الحوامِلِ، وإن لم تَكُنْ حامِلاً، أو ما حَمَلَتْ أُمُّهُ، أو حَمَلَتِ الإِبِلُ التي فيها أُمُّهُ وإن لم تَحْمِلْ هي، ج: بَناتُ مخَاضٍ، وقد تَدْخُلُهُما ألْ. وإنَّمَا سُمِّيَتْ ابنَ مَخاضٍ في السَّنَةِ الثانِيَةِ، لأنَّهُمْ كانوا يَحْمِلُونَ الفُحُولَ على الإِناثِ. وتَمَخَّضَتِ الشاةُ: لَقِحَتْ، وهي ماخِضٌ ومَخُوضٌ، الدَّهْرُ بالفِتْنَةِ: أتى بها، كأنَّهُ من المَخَاضِ. ومَخِيضٌ: ع قُرْبَ المَدينَةِ. والمُسْتَمْخِضُ: اللبنُ البَطيء الرَّوْبِ. وأمْخَضَ اللبنُ وامْتَخَضَ: تَحَرَّكَ في المِمْخَضَةِ. والإِمْخَاضُ بالكسر: الحَلِيبُ ما دامَ في المِمْخَضَةِ. وكسَحابٍ: نَهْرٌ قُرْبَ المَعَرَّةِ.
تاج العروس:
م خ ض
مَخَضَ اللَّبَنَ يَمْخُضه مِثْلَُّثَةَ الآتي كما قالَهُ الجَوْهَرِيّ أَي من حَدِّ ضَرَبَ ونَصَرَ ومَنَعَ فالماضي مفتوحٌ عَلَى كلِّ حالٍ : أَخَذَ زُبْدَهُ فهو مَخيضٌ ومَمْخوضٌ وَقَدْ تَمَخَّضَ . وقال اللَّيْثُ : المَخْضُ : تحريكُكَ المِمْخَضَ الَّذي فيه اللَّبَنُ المَخيضُ الَّذي قَدْ أُخِذتْ زُبْدَتُه . وتَمَخَّضَ اللَّبَنُ . وامْتَخَضَ أَي نحرَّكَ في المِمْخَضَةِ . وَقَدْ يكون المَخْضُ في أَشياءَ كثيرةٍ . يُقَالُ : مَخَضَ الشَّيْءَ مَخْضاً إذْ حرَّكه شديداً . وفي الحَدِيث " مُرَّ عَلَيْهِ بجَنازَةٍ تُمْخَضُ مَخْضاً " أَي تُحرَّكُ تحريكاً سريعاً كما في اللّسَان . وفي العُبَاب : تُمْخَضُ مَخْضَ الزِّقِّ فقالَ : عليكُمْ بالقَصْدِ أَي تُحَرَّكُ تَحْريكاً شديداً . ومن المَجَازِ : مَخَضَ البَعيرُ إِذا هَدَرَ بشَقْشَقَتِهِ . قالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ القُرُومَ :
" يَتْبَعْنَ زَأْراً وهدِيراً مَخْضَا
" في عَلِكاتٍ يَعْتَلِينَ النَّهْضَا ومن المَجَازِ : مَخَضَ الدَّلوَ هكَذَا في سَائِرِ النُّسَخِ والصَّوَابُ كما في الصّحاح والعُبَاب واللِّسَان : قالَ الفَرَّاءُ : مَخَضَ بالدَّلْوِ إِذا نَهَزَ بها في البئْر وأَنْشَدَ :
" إِنَّ لنَا قَلَيْذَماً هَمُومَا
" يَزِيدُها مَخْضُ الدِّلاَ جُمُومَا ويُروى مَخْجُ الدِّلاَ . ويُقَالُ : مخَضْتُ البئرَ بالدَّلْوِ إِذا أَكثرْتَ النَّزْعَ منها بدِلائكَ وحرَّكْتَها وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيّ :
" لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بالدُّلِيِّ
والمِمْخَضُ كمِنْبَرٍ : السِّقاءُ الَّذي فيه المَخيضُ . ومن المَجَازِ : مَخِضَت المرأةُ وكَذلِكَ النَّاقَةُ وغيرُها من البهائمِ كسَمِعَ واقتَصَرَ عَلَيْهِ الجَوْهَرِيّ . ومَخَضَت مثال مَنَعَ لم يذكُرْهُ أَحدٌ من الجَماعَةِ . ولا يبعدَ أَن يمونَ من هذا البابِ مع وجودِ حرفِ الحَلْقِ وفيه نَظَرٌ . ويُقَالُ أَيْضاً : مُخِضَتْ مثال عُنِيَ وهذه قَدْ أَنْكَرَها ابنُ الأَعْرَابيّ فإِنَّهُ قالَ : يُقَالُ : مَخِضَت المرأَةُ ولا يُقَالُ مُخِضَتْ ويُقَالُ مَخَضْتُ لَبَنَها . وقال نُصَيْرٌ : وعامَّةُ قَيْسٍ وتميمٍ وأَسَدٍ يقولون : مِخِضَت بكَسْرِ الميم ويفعلون ذلك في كلِّ حرفٍ كانَ قبل أَحد حُروف الحَلْقِ فِعِلْتُ وفِعِيل . يقولون : بِعِيرٌ وزِئيرٌ ونِهِيقٌ وشِهيقٌ ونِهِلَت الإِبلُ وسِخِرْتُ مِنْهُ ولم يُشر إِلَيْه المُصَنِّفِ وهو كما تَرَى لغةٌ صَحيحَةٌ مَخَاضاً بالفَتْحِ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ومِخاضاً بالكَسْرِ وبه قَرَأَ ابنُ كَثيرٍ في الشَّواذّ " فأَجاءهَا المِخاضُ " بكَسْرِ الميم . ومَخَّضَتْ تَمْخيضاً وفي بعض النُّسَخ : تَمَخَّضَتْ تَمَخُّضاً وكِلاهُمَا صَحيحان : أَخَذَها المَخاضُ أَي الطَّلْقُ وهو وَجَعُ الوِلادَةِ . وكلُّ حاملٍ ضَرَبَهَ الطَّلقُ فهي ماخِضٌ كما في الصّحاح . وقيل : الماخِضُ من النِّساءِ والإِبلِ والشَّاءِ : المُقْرِبُ وهي الَّتِي دنا وِلادُها وَقَدْ أَخَذَها الطَّلْقُ قالَهُ ابنُ الأَعْرَابيّ ج مَوَاخِضٌ ومُخَّضٌ وأَنْشَدَ غيرُه في الدَّجاجِ :
" ومَسَدٍ فَوْقَ الدَّجاجِ مَحَالٍ نُغَّضِ
" تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ
وأَمْخَضَ الرَّجُلُ : مَخَضَتْ إِبلُهُ . وقالت ابنَةُ الخُسِّ الإِياديِّ لأَبيها : مَخَضَتْ الفُلانيَّةُ لناقَةِ أَبيها قالَ : وما علمُكِ ؟ قَالَتْ : الصَّلاَ رَاجّ والطَّرْف لاَجّ وتَمْشي وتَفَاجّ . قالَ : أَمْخَضَتْ يا ابْنَتي فاعْقِلي . والمَخَاضُ : الحَوَاملُ من النُّوقِ كما في الصّحاح . وفي المُحكم : الَّتِي أَولادُها في بُطُونِها أَو هي العِشارُ وهي الَّتِي أَتى عَلَيْها مِنْ حملِها عشرَةَ أَشهُرٍ قالَهُ ثَعْلَبٌ . قالَ ابنُ سِيدَه : لم أَجِدْ ذلِكَ إلاَّ لهُ أَعني أَنْ يُعَبَّر عن المَخَاضِ بالعِشارِ . قالَ الجَوْهَرِيّ : الواحِدَةُ خَلِفَةٌ وهو نادرٌ عَلَى غير قِياسٍ ولا واحدَ لها مِنْ لفظِها . وقالَ أَبو زَيْدٍ : إِذا أَردْتَ الحَوَاملَ من الإِبِلِ قلتَ : نوقٌ مَخَاضٌ واحدتُها خَلِفَةٌ عَلَى غير قِياسٍ . كما قالوا لواحِدَةِ النِّساءِ : امرأةٌ . ولواحِدَةِ الإِبلِ : ناقةٌ أَو بعيرٌ . وقالَ ابن سِيدَه : وإِنَّما سمِّيَتْ الحَوَاملُ مَخَاضاً تفاؤُلاً بأنَّها تَصيرُ إِلَى ذلِكَ وتَسْتَمْخِضُ بولَدِها إِذا نُتِجَتْ . أَو المَخَاضُ : الإِبلُ حين يُرْسَلُ فيها الفَحْلُ . وفي أَوَّلِ الزَّمانِ حتَّى يَهْدِرْ قالَ ابن سِيدَه : هَكَذا وُجِدَ حتَّى يَهْدِرَ وفي بعض الرِّواياتِ : حتَّى يَفْدِرَ أَي تنقَطِع عن الضِّراب . كذا في النُّسَخ تنقَطِعُ بالمُثنَّاةِ الفوقيَّة والصَّوَابُ يَنْقَطعَ . جمعٌ بلا واحدٍ . وعِبَارَة المُحكم : لا واحِدَ لها . والفَصيلُ إِذا لَقِحَتْ أُمُّهُ : ابنُ مَخَاضٍ والأُنثى : بنتُ مَخَاضٍ . نَقَلَهُ صاحب اللّسَان والصَّاغَانِيُّ عن السُّكَّريّ كما سَيَأْتِي . أَو مَا دَخَلَ في السَّنَةِ الثَّانيَةِ . وعِبَارَةُ الصّحاح . والمَخَاضُ : الحَوَاملُ من النُّوق . ومِنْهُ قيلَ للفَصيلِ إِذا استكمَلَ الحَوْلَ ودَخَلَ في الثَّانِيَةِ : ابنُ مَخَاضٍ والأُنثى ابنَةُ مَخَاضٍ لأنَّه فُصِلَ عن أُمِّه وأُلحِقَتْ أُمُّه بالمَخَاضِ سَوَاءٌ لَقِحَتْ أَو لمْ تَلْقَح انْتَهَى . وقالَ الأَصْمَعِيّ : إِذا حَمَلْتَ الفَحْلَ عَلَى النَّاقةِ فلَقِحَتْ فهي خَلِفَةٌ وجمعُها مَخَاضٌ وولدُها إِذا استَكْمَلَ سَنَةً من يومِ وُلد ودُخول السَّنَةِ الأُخرى ابنُ مَخَاضٍ لأَنَّ أُمَّهُ لَحِقَتْ بالمَخَاضِ من الإِبلِ أَي الحَوَاملِ . وقالَ ابنُ الأثيرِ : المَخَاضُ : اسمٌ للنُّوقِ الحَوَاملِ . وبنتُ المَخَاضِ وابنُ المَخَاضِ : مَا دَخَلَ في السَّنَةِ الثَّانيَةِ لأنَّ أُمَّهُ لَحِقَتْ بالمَخَاضِ أَي الحَوَاملِ وإنْ لم تكُنْ حامِلاً أو مَا حَمَلَتْ أُمُّهُ أَو حَمَلَتْ الإِبِلُ الَّتِي فيها أُمُّهُ وإنْ لم تَحْمِلْ هي قالَ : وهذا هو معنى ابنِ مَخَاضٍ وبنتِ مَخَاضٍ لأَنَّ الواحدَ لا يكونُ ابنَ نُوقٍ وإِنَّما يكون ابنَ ناقَةٍ واحدَةٍ . والمُرادُ أَنْ تكونَ وَضَعَتْها أُمُّها في وقتٍ ما وَقَدْ حَمَلَتِ النُّوقُ الَّتِي وَضَعْنَ مع أُمِّها وإنْ لم تكنْ أُمُّها حامِلاً فنَسَبها إِلَى الجَماعَةِ بحُكْمِ مُجاوَرَتِها لأُمَّها . قالَ الجَوْهَرِيّ : ولا يُقَالُ في ج إلاَّ بناتُ مَخَاضٍ وبَنَاتُ لَبُونٍ وبناتُ آوَى . وقال غيرُه : لا يُثنَّى مَخَاضٌ ولا يُجمعُ لأنَّها إنَّما يُريدون أَنَّها مُضافَةً إِلَى هذه السِّنِّ الواحدَةِ . وأَنْشَدَ الصَّاغَانِيُّ لأَبي ذؤيبٍ يَصِفُ خَمْراً :
فلا تُشتَرَى إلاَّ برِبْحٍ سِباؤُها ... بَنَاتُ المَخَاضِ شُومُهَا وحِضَارُهَا
ورواه أَبو عَمْرو : شيمُهَا والأُولى رِوايَةُ الأصمعي وقال ابن حَبيبٍ : رَوَى أَبو عَبْدِ الله : بُزْلُها وعِشارُها . وقيل : ابنُ مَخَاضٍ يُقَالُ له ذلك إِذا لَقِحَتْ . قالَ ذلك السُّكَّريّ في شرحِ بيتِ أَبي ذُؤَيْبٍ هذا . انْتَهَى مَا قالَهُ الصَّاغَانِيُّ في العُبَاب . قُلْتُ : والذي قي شرح السُّكَّريّ ورَواهُ الأخفشُ : بناتُ اللَّبُون : شِيمُها . يَقُولُ : هذه الخَمْرُ تُشْتَرَى ببَنَاتِ المَخَاضِ . شُومُها : سُودُها وحِضارُها : بِيضُها . ولم أَجدْ فيه مَا نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ وهو قَوْلُه : ابنُ مَخَاضٍ إِلَى آخرِهِ . فتأمَّلْ . وَقَدْ تدخُلُهُمَا الْ قالَ الجَوْهَرِيّ وابنُ مَخَاضٍ نَكِرَةٌ فإذا أَردْتَ تَعْريفَهُ أَدخلتَ عَلَيْهِ الأَلفَ والَّلامَ إلاَّ أَنَّهُ تعريفُ جِنْسٍ . قالَ الشَّاعرُ : قُلْتُ : هو جَريرٌ ونَسَبَه ابنُ بَرِّيّ في أَماليهِ للفَرَزْدَقِ وزادَ الصَّاغَانِيُّ : يَهْجو فُقَيْماً ونَهْشَلاً :
وَجَدْنا نَهْشَلاً فَضَلَتْ فُقَيْماً ... كفَضْلِ ابنِ المَخَاضِ عَلَى الفَصيلِ قالَ ابنُ الأَثيرِ : وإِنَّما سُمِّيتْ ابنَ مَخَاضٍ ونصُّ النِّهايَة : وإِنَّما سُمِّيَ ابنَ مَخَاضٍ في السَّنَةِ الثَّانيَةِ لأَنَّهمْ أَي العَرب إنَّما كانوا يَحْمِلونَ الفُحُولَ عَلَى الإِناثِ بعدَ وَضْعِها بسَنة ليَشْتَدَّ وَلَدُها فهي تَحْمِلُ في السَّنَةِ الثَّانيَةِ وتَمْخَضُ فيكونُ وَلَدُها ابنَ مَخَاضٍ . وقالَ الأَصْمَعِيّ : تَمَخَّضَتِ الشَّاةُ : لَقِحَتْ وهي ماخِضٌ ومَخُوضٌ . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : ناقةٌ مَاخِضٌ ومخُوضٌ وهي الَّتِي ضربَها المَخَاضُ وَقَدْ مَخِضَتْ تَمْخَضُ مَخَاضاً وإِنَّها لَتَمَخَّضُ بوَلَدِها وهو أَنْ يُضْرِبَ الوَلَدُ في بَطْنِها حتَّى تُنْتَجَ فَتَمْتَخِضَ . ومن المَجَازِ : تَمَخَّضَ الدَّهْرُ بالفِتنَةِ أَي أَتى بها . قالَ الشَّاعر :
وما زالَتِ الدُّنْيَا يَخونُ نَعيمُهَا ... وتُصْبِحُ بالأَمْرِ العَظيمِ تَمَخَّضُ ويُقَالُ للدُّنيا إِنَّها تتمَخَّضُ بفِتنةٍ مُنْكَرَةٍ وكَذلِكَ تمَخَّضَت المَنونُ وغيرُها . وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لعَمْرو بنِ حسَّانَ أَحَدِ بني الحارِثِ بنِ همَّامٍ يُخاطبُ امرأتَه . قُلْتُ : وهكذا قالَهُ أَبو محمَّدٍ السِّيرافِيّ ويُروى لسَهْمِ بنِ خالدِ بنِ عَبْدِ اللهِ الشَّيْبانيّ ولخالِدِ بنِ حقٍّ الشَّيْبانيّ وهكذا أَنْشَدَ أَبو عُبَيْدِ الله محمَّدُ بن عِمْرانَ بنِ مُوسى المَرْزُبانيّ في تَرْجَمَتَيْهما :
تَمَخَّضَتِ المَنُونُ لهُ بيَوْمٍ ... أَنَى ولكُلِّ حامِلَةٍ تِمَامُ وكأَنَّه من المَخَاضِ . قالَ الجَوْهَرِيّ : جعلَ قَوْلَه تَمَخَّضَتْ يَنوبُ مَنَابَ قوْله لَقِحَتْ بوَلَدٍ لأَنَّها مَا تَمَخَّضَتْ بالولَدِ إلاَّ وَقَدْ لَقِحَتْ . وقولُه : أَنَى أَي حانَ وِلادَتُهُ لتَمام أَيَّامِ الحَمْلِ . وأَوَّلُ هذه الأَبيات :
أَلا يا أُمَّ عَمْرٍو لا تَلُومي ... وأَبْقِي إنَّما ذا النَّاسُ هامُ وهكذا ساقَه الصَّاغَانِيُّ والجَوْهَرِيّ . وقال ابنُ بَرِّيّ : المشْهُورُ في الرِّوايَةِ : أَلا يا أُمَّ قَيْسٍ وهي زوجَتُهُ وكانَ قَدْ نَزَلَ به ضيفٌ يُقَالُ له إِسافٌ فعَقَرَ له ناقةً فلامَتْهُ فقال هذا الشَّعرَ . قالَ صاحب اللّسَان : وَقَدْ رَأَيْتُ أَنا في حاشيةٍ من نُسَخِ أَمالي ابنِ بَرِّيّ أَنَّهُ عَقَرَ له ناقَتَيْنِ بدليلِ قوله في القصيدَة :
أَفي نابَيْنِ نالَهُما إِسافٌ ... تَأَوَّهُ طَلَّتي مَا إِنْ تَنَامُ
وَقَدْ ذَكَرَ بقيَّةَ الأَبياتِ الصَّاغَانِيُّ في التَّكْمِلَة وفي العُبَاب فراجِعْها فإِنَّها حِكْمَةٌ ومَوْعِظَةٌ . وَقَدْ أَرَدْنا الاخْتِصارَ . ومَخِيضٌ كأَميرٍ : ع قربَ المَدينَةِ عَلَى ساكِنها أَفضَلُ الصَّلاةِ والسَّلام مرَّ عَلَيْهِ النَّبِيّ صَلّى اللهُ عليه وسَلّم في غَزَاةِ بني لِحْيَانَ . والمُسْتَمْخِضُ : اللَّبَنُ البطيءُ الرَّوْبِ فإذا اسْتَمْخَضَ لم يَكَدْ يَروبُ وإذا رابَ ثن مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضاً فهو المُسْتَمْخِضُ ولذلك أَطْيَبُ أَلبانِ الغَنَمِ لأَنَّ زُبْدَهُ استُهلِك فيه واسْتَمْخَضَ اللَّبَنُ أَيْضاً إِذا أَبطَأَ أَخْذُهُ الطَّعْمَ بعدَ حَقْنِهِ في السِّقاءِ . وأَمْخَضَ اللَّبَنُ وامْتَخَضَ : تحرَّكَ في المِمْخَضَةِ هَكَذا نصُّ العُبَاب . والَّذي في الصّحاح : وأَمْخَضَ اللَّبَنُ : حانَ لهُ أَنْ يُمْخَضَ وتَمَخَّضُ اللَّبَنُ وامْتَخَضَ أَي تحرَّكَ في المِمْخَضَةِ . والظَّاهرُ أَنَّهُ سَقَطَ ذلك في العُبَاب سهواً من الصَّاغَانِيُّ في نقلِهِ فقلَّدَهُ المُصَنِّفِ من غيرِ أَنْ يُراجِعَ الصّحاح وغيرَهُ من الأُصولِ . وقال الجَوْهَرِيّ : والمِمْخَضَةُ : الإِبْرِيجُ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ :
لَقَدْ تَمَخَّضَ في قَلْبي مَوَدَّتُها ... كما تَمَخَّضَ في إِبْرِيجِهِ اللَّبَنُ والإِمْخاضُ بالكَسْرِ : الحَليبُ ونصُّ اللَّيْثِ : مَا دامَ اللَّبَنُ المَخِيضُ في المِمْخَضَةِ فهو إِمْخاضٌ أَي مَخْضَةٌ واحِدَةٌ . قالَ : وقيلَ : هو مَا اجْتَمَعَ من اللَّبَنِ في المَرْعَى حتَّى صارَ وِقْرَ بَعيرٍ ويُجمعُ عَلَى الأَمَاخِيضِ . يُقَالُ : هذا إِحْلابٌ مِنْ لَبَنٍ وإِمْخاضٌ من لَبَنٍ وهي الأَحَاليبُ والأَمَاخيضُ . ومَخَاضٌ كسَحَابٍ : نهرٌ قُرْبَ المعرَّةِ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : امْتَخَضَتِ النَّاقَةُ مِثْلُ تمخَّضَت ومَخِضَتْ عن ابنِ شُمَيْلٍ . وتَمَخَّضَ الولَدُ وامْتَخَضَ : تحرَّكَ في بطنِ الحامِلِ . والماخِضُ : هي النَّاقَةُ الَّتِي أَخذَها المَخَاضُ لتَضعَ . ومِنْهُ الحَديثُ : " دَعِ الماخِضَ والرُّبَّى " . ومَخِضَت المرأَةُ : تحرَّكَ ولَدُها في بطنِها للوِلادَةِ عن إبراهيمَ الحَربيّ . والإِمْخاضُ : السِّقاءُ مثَّلَ به سِيبَوَيْه وفسَّرَهُ السِّيرافيّ . ومَخَضَ السَّحَابُ بمائِه وتَمَخَّضَ . وتَمَخَّضَتِ السَّماءُ : تهيَّأَتْ للمَطَرِ وهو مَجازٌ . وتَمَخَّضَتِ اللَّيْلَةُ عن يومِ سَوْءٍ إِذا كانَ صَبَاحُها صَبَاحُ سَوْءٍ وهو مَجازٌ . ومَخَضَ رَأْيَهُ حتَّى ظهَرَ لهُ الصَّوابُ وهو مَجازٌ . وكذا قولُهُم : مَخَضَ اللهُ السِّنينَ حتَّى كانَ ذلك زُبْدَتَها . وقال ابنُ بُزُرجَ : تقولُ العربُ في أُدْعِيَّةٍ يَتَدَاعَوْن بها : صَبَّ اللهُ عليْكَ أُمُّ حُبَيْنٍ ماخِضاً : يعني اللَّيْلَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
