# مخط (م-خ-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - خ - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والطاء والميم معهما
ط خ م، خ ط م، م ط خ، خ م ط، م خ ط مستعملات طخم: الطُّخْمةُ: سواد في مقدم الأنف ومقدم الخَطْم، قال:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ		تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
أي: لَطْخٌمن قذر.
والظَّرِبانُ: شيء على خلقة الكلب صغير، والقصة: ناحية من الأرض، وهي أيضا وطن للجرذان.
وكبشٌ أطخمُ: رأسه أسود وسائره أكدر.
والأَطخَمُ: مقدم الخُرْطُوم في الإنسان والدابة.
خطم: الخَطْمُ: منقار كل طائر، ومن كل دابةٍ مقدم أنفه وفمه نحو الكلب والبعير.
والخِطامُ: حبل يجعل في شفار من حديد، ليس في خشاش ولا برة ولا عران، وربما كان الشفار من حبل، وليس بمثقوب في الأنف.
والأَخْطَمُ: الأسود.
والخِطْميُّ: نبات يتخذ منه غسل.
والمِخْطَم: الأنف.
وخَطْمَةُ: حي من الأنصار.
مطخ: المَطْخُ: الباطل، ويقال للرجل الكذاب مَطْخَ مَطْخُ أي باطلٌ باطلٌ.
خمط: الخَمْطُ: ضرب من الأراك يؤكل، وفي القرآن يريد بالخَمْط هذا المعنى.
والخَمْط: سلخك الحمل الخَميط، تشويه، ويقال للحمَل خاصة إذا نُزِعَ جلده: خَمْطٌ، فإذا نزع شعره فهو سميط، ويقال: الخَمْط والسِّمْطُ واحد.
والخَمْطة: ريحُ نَوْر الكَرْم وما أَشْبَهَهُ مِمّا له ريحٌ طيِّبةٌ وليست بالشديدة الذكاء طيبا.
ولبن خَمْطٌ يجعل في سقاء ثم يوضع على حشيش حتى يأخذ من ريحه فيكون خَمْطا طيب الريح والطعم.
ورجل مُتَخمِّطٌ وخَمِطٌ: شديد الغضب له فورة وجلبة من شدة غضبه، قال:
إذا تَخَمَّطَ جبـار ثـنـوه إلـى		ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا
ويقال للبحر إذا التطمت أمواجه: إنه لَخَمِطُ الأمواج، قال: خَمِطُ التيار يرمي بالقلع كأن وجهه القلاع فقصره، يعني الصخرة العظيمة.
مخط: امتَخَط الصبي ومَخَطْتُه، وهو المُخاطُ.
ورجل مَخِطُ: سيد كريم، قال رؤبة:
وإن أدواء الرجال المُخَّطِ
مكانها من شامت وغبط
أي: حد.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الطاء** ve **الميم** onlarla birlikte

ط خ م، خ ط م، م ط خ، خ م ط، م خ ط kullanılandır. **طخم**: **الطُّخْمةُ**: burnun ön kısmında ve **الخَطْم**’un ön kısmında siyahlık; dedi ki:
وما أنتم إلا ظرابـيُّ قـصةٍ		تَفاسَى وتَستَنْشي بآنُفِها الطُّخْمِ
Yani: pislikten bir bulaşma.
Ve **الظَّرِبانُ**: köpek yaratılışı üzere küçük bir şeydir; ve **القصة**: yerin bir tarafıdır; o ayrıca sıçanlar için de bir yurttur.
Ve **كبشٌ أطخمُ**: başı siyah, geri kalanı daha karadır.
Ve **الأَطخَمُ**: insanda ve binek hayvanda **الخُرْطُوم**’un ön kısmıdır.

**خطم**: **الخَطْمُ**: her kuşun gagasıdır; ve her hayvandan burnunun ve ağzının ön kısmı, köpek ve deve gibi.
Ve **الخِطامُ**: demirden bir **شفار** içine yapılan bir ip; ne **خشاش**’ta ne **برة**’de ne de **عران**’dadır; bazen **الشفار** ipten olur; ve burunda delinmiş değildir.
Ve **الأَخْطَمُ**: siyah olan.
Ve **الخِطْميُّ**: ondan yıkama yapılan bir bitki.
Ve **المِخْطَم**: burun.
Ve **خَطْمَةُ**: Ensar’dan bir kabiledir.

**مطخ**: **المَطْخُ**: bâtıl; ve yalancı adama **مَطْخَ مَطْخُ** denir, yani bâtıl, bâtıl.

**خمط**: **الخَمْطُ**: yenilen **الأراك**’tan bir tür; Kur’an’da **الخَمْط** ile bu anlamı ister.
Ve **الخَمْط**: senin **الخَميط** kuzuyu yüzmendir; çirkinleştirmedir; ve özellikle kuzuya, derisi çıkarıldığı zaman: **خَمْطٌ** denir; eğer kılı çıkarılırsa o **سميط**’tir; ve denir ki: **الخَمْط** ve **السِّمْطُ** birdir.
Ve **الخَمْطة**: asma çiçeğinin kokusu ve ona benzer, güzel kokusu olan fakat keskin bir güzel koku ile çok güzel kokulu olmayan şeyler.
Ve **لبن خَمْطٌ**: bir tuluma konur, sonra bir ota konur; ta ki onun kokusundan alsın; böylece güzel koku ve tatlı **خَمْطا** olur.
Ve **رجل مُتَخمِّطٌ** ve **خَمِطٌ**: şiddetli öfkeli; öfkesinin şiddetinden bir taşkınlığı ve gürültüsü vardır; dedi ki:
إذا تَخَمَّطَ جبـار ثـنـوه إلـى		ما يشتهون ولا يثنون إن خَمِطوا
Ve denize, dalgaları çarpıştığı zaman: onun **لَخَمِطُ الأمواج** olduğu söylenir; dedi ki: **خَمِطُ التيار** yelkenliyi fırlatır, sanki yüzü yelkenlerdir de onu kısaltmıştır; yani büyük kaya.

**مخط**: çocuk **امتَخَط** etti ve ben onu **مَخَطْتُ**; o da **المُخاطُ**tur.
Ve **رجل مَخِطُ**: efendi, cömert; Rü’be dedi ki:
وإن أدواء الرجال المُخَّطِ
مكانها من شامت وغبط
Yani: keskinlik.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَخَطَهُ يَمْخَطُهُ مَخْطاً، أي نزعه ومدَّه. ويقال أمْخَطَ في القَوس. ومَخَطَ السهمُ، أي مَرَقَ. وأمْخَطْتُ السهمَ، أي أنفذته. والمُخاطُ: ما يسيل من الأنف، وقد مَخَطَهُ من أنفه، أي رمى به. وامْتَخَطَ وتَمَخَّطَ، أي اسْتَنْثَرَ. وامْتَخَطَ سيفَه، أي اختَرَطَه. وربَّما قالوا امْتَخَطَ ما في يده، أي نَزَعَه واختلَسه.

##### Türkçe

**مَخَطَهُ** **يَمْخَطُهُ** **مَخْطاً**: yani onu çekip çıkardı ve uzattı. Ve “yayda **أمْخَطَ**” denir. Ve **مَخَطَ** ok: yani geçti (delip geçti). Ve “oku **أمْخَطْتُ**”: yani onu geçirdim (nüfuz ettirdim). Ve **المُخاطُ**: burundan akan şeydir; ve onu burnundan **مَخَطَهُ**: yani onu (dışarı) attı. Ve **امْتَخَطَ** ve **تَمَخَّطَ**: yani **اسْتَنْثَرَ** (burnunu temizleyip sümkürdü). Ve “kılıcını **امْتَخَطَ**”: yani onu kınından çekti. Ve bazen “elindekini **امْتَخَطَ**” derler: yani onu çekip aldı ve kapıp kaçırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ط م
خطم ، خمط ، طخم ، مخط ، مطخ : مستعملة .
طخم : قال الليث : الطُّخْمَةُ : اسمُ سواد في
مقدَّم الأنفِ ، أو مُقدَّمُ الأنفِ ، أو مقدَّمُ
الخَطْم .
يقال : كبشٌ أَطْخَمُ : رَأْسُهُ أسودُ وسائرهُ
كَدِرٌ .
والأَطخَمُ : مقدَّمُ الخُرْطُوم في الدَّابة
والإنسانِ ، وأنشد :
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
قال : يَعْنِي لَطْخاً مِنْ قَذَرٍ .
ابن السكِّيت _ يقالُ : أَخضَرُ أطخَمُ أَدغَمُ
_ وهو الدَّيْزَجُ .
خطم : رَوَى عبدُ الرحمن بنُ القاسم _ عن
أبيه _ قال : أَوْصى أبو بَكْرٍ أنْ يكَفَّن في
ثوبين كانا عليه ، وأن يُجعَلَ معهما ثوبٌ
آخرُ فأرادت عائشةُ أن تَبْتاع له أثواباً جُدُداً
فقال عمر : لا يُكَفّنُ إلا فيما أَوْصَى به
فقالت عائشةُ : يا عمَرُ ، والله ما وَضَعْتَ
الْخُطُمَ على آنُفِنَا .
فبكى عمرُ وقال : كفِّنِي أباكِ فيما شِئتِ .
قال شمر : معنى قولها : ) ( ما وَضَعْتَ
الخُطُمَ على آنِفُنَا ) ( أي : ما ملكتَنَا بَعدُ
فتنهانا أن نَصْنَعَ ما نريدُ في أملاكنا .
ويقال للبعير _ إذا غَلَبَ أَن يُخْطَمَ : مَنَعَ
خِطَامَهُ .
وقال الأعْشَى :
أَرَادُوا نَحْتَ أَثْلتِنَا
وَكُنَّا نَمْنَعُ الْخُطُمَا
وخَطَمَهُ بالكلامِ _ إذا قَهَرَهُ ومَنَعهُ حتى
لا يَنْبِسَ ولا يُحيرَ .
وقال الليث : الخَطْمُ من البازِي ومن كلِّ
شيءٍ : مِنْقَارُهُ . . ومن كلِّ دَابَّةٍ _ خَطْمُه :
مُقَدَّمُ أَنْفِهِ وفَمِهِ ، نَحْو الكلْبِ والبعير .
قال : والأخْطَمُ : الأسْوَدُ .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : هو
من السِّبَاع : الخَطْمُ والْخُرْطُومُ . . ومن
الْخِنْزِيرِ : الفِنْطِيسَةُ . . ومن ذِي الجناح غيرِ
الصائِدِ : المِنْقارُ _ ومن الصائد : المِنْسَرُ .
أبو عبيد _ عن أبي عمرو الشَّيباني _ :
الأُنُوفُ : يقال لها : الْمَخَاطِمُ _ واحدُها
مَخْطِمُ .
وقال غيرُه : الْخِطَامُ حَبْلٌ يُجعَلُ في طَرَفَهِ
حَلَقَةٌ ، ثم يُقلَّدُ البعيرَ ، ثم يُثْنَى على
مَخْطِمِهِ _ وقد خَطَمْتُ البَعِيرَ . . أخطِمُهُ
خَطْماً ، وجَمْعهُ الخُطُمُ _ يُفْتَلُ من اللِّيفِ
والشعْر والكتَّانِ وغيره .
وقال الليث : الْخِطْمِيُّ نَباتٌ يُتَّخذُ منه
غِسْلٌ .
وفي الحديث ) ( إنَّ دَابَّةَ الأَرْضِ مَعَها عَصَا
مُوسَى فَتَجْلُو وَجْهَ الْمُؤْمِن ، وتَخْطِمُ أَنْفَ
الْكَافِرِ ) ( .
معناه : أنها تؤثِّرُ في أنفه سِمَةً يُعْرَفُ بها .
ونَحْو ذلك قيل _ في قوله جلَّ وعزَّ :
) سنسمه على الخرطوم ( [ القَلَم : 16 ] .
وقال النضْرُ : الخِطَامُ سِمَةٌ في عُرْضِ
الوجه إلى الخدِّ كهيئةِ الخَطِّ ، ورُبَّمَا وُسِمَ
بِخِطَامٍ ، وربَّما وُسِمَ بِخطامَيْنِ .
يقال : جَمَلٌ مَخطومُ خِطامٍ ، ومَخْطومُ
خِطامَيْنِ _ على الإضافةِ .
وبهِ خِطَامٌ وخِطَامَانِ .
وقَوْلُ ذِي الرُّمَّة :
وَإِنْ حَبا مِنْ أَنْفِ رَمْلٍ مَنْخِرٌ
خَطَمْنَهُ خَطْماً وَهُنَّ عُسَّرُ
وقال الأصْمَعِيُّ : يريد بقوله : ) ( خَطَمْنَهُ ) ( :
مَرَرْنَ على أَنْفِ ذلك الرَّمْلِ فقَطَعْنَه .
وخَطْمُ اللَّيلِ : أَوَّلُ إقْبَاله ، كما يقال : أنْفُ
الليل .
وقال الرَّاعي :
أَتَتْنَا خُزَامى ذَاتُ نَشْرٍ وحَنْوَةٌ
وَرَاحٌ وَخَطَّامٌ مِنَ الْمِسْكِ يَنْفَحُ
قال الأصمعي : مِسكٌ خَطامٌ _ يَفْعَم
الخياشيمَ .
وروى ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ عن
النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حديثاً رواه مرسلاً : ) ( أَنَّهُ وعَدَ
رَجُلاً أَنْ يَخرُجَ إليه فأَبْطَأَ عَليهِ ؛ فلما خرج
قال : شَغَلَني عنكَ خَطْمٌ ) ( _ أي : خَطْبٌ
جليل .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ : إذا صار في
البُسْرِ خُطوط وطرائقُ ، فهو المُخَطَّمُ ، وبَنو
خُطَامةَ : حَيٌّ من الأزْدِ .
ورَوَى شُعْبَةُ _ عن فُرَاتٍ القَزَّازِ ، عن أبي
الطُّفَيْل ، عن حُذَيْفَةَ _ : قال : تَخْرُجُ الدَّابةُ
فيقولون : قَدْ رَأَيْنَاها ثمَّ تَتَوَارَى حَتَّى
يُعاقَبَ ناسٌ في ذلك ، ثم تَخْرُجُ الثانيةَ في
أعظم مسجد من مساجدكم فتأْتِي المؤمِنَ
فتسلِّمُ عليه ، وتأتِي الكافرَ فَتَخْطِمُهُ وتُعَرِّفُه
ذنوبَه .
قال شمِرٌ : الخَطْمُ : الأثَرُ على الأنف _ كما
يُخْطَمُ الْبَعيرُ بالكَيِّ .
يقال : خَطَمْتُ البعير _ إذا وَسَمْتهُ بخطٍّ من
الأنفِ إلى أَحَد خدَّيْهِ _ وبعيرٌ مَخْطُوم .
قال : وخطَمهُ بالخِطَام _ إذا عُلِّقَ في حَلْقِهِ
ثمَّ ثُنِيَ على أَنفِه ، ولاَ يُثْقَبُ له الأنفُ .
مطخ : ابن السِّكِّيت ، عن ابن الأعرابي : مَطَخَ
عِرْضَه يمطخه _ إذا دَنَّسَه .
وقال أبو زيد : المَطْخُ اللَّعْقُ .
قال : ومن أَمثال العرب : ) ( أَحْمَقُ مِمَّنْ
يَمْطَخُ الْمَاءَ ) ( .
يقول : لا يَشربُه ، ولكن يَلْعَقُه مِن حُمْقه .
والمَطْخُ : مَتْحُ الماءِ بالدَّلْو من البئر _ وقد
مَطَخْتُ الماءَ مَطْخاً . . وأنشد :
أَمَا وَرَبِّ الرَّاقصَاتِ الزُّمّخِ
يَزُرْنَ بَيْتَ الله عندَ المَصْرَخِ
لَنَمْطَخَنَّ بالرِّشَاءِ المِمْطَخِ
والمطَّاخُ : الفاحِش البَذِيءُ .
وقال الليث : يقال للرَّجل الكذاب : مِطْخْ
مِطْخ _ أي : باطلٌ قولُك .
وقال أبو سعيد : المَطْخُ واللَّطْخُ : ما يَبْقَى
في الحوض من الماء والدَّعَامِيصِ _ لا يُقْدَرُ
عَلَى شُرْبه .
وأَنْشَدَ شَمِرٌ :
وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الماء قَالَ لِي
دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نُقَاخٍ مُبَرَّدِ
ويُرْوَى : ) ( يَبْطَخُ ) ( .
ويُرْوَى : ) ( مِمَّنْ يَلْعَقُ الماء ) ( .
وكلُّه واحد .
خمط : قال الله جل وعزّ في قصة أهل سَبَأ _ :
) وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل ( [ سبأ : 16 ] .
قال الليث : ) ( الخَمْطُ ) ( : ضَرْبٌ من
الأَرَاكِ . . له حَمْلٌ يُؤْكَلُ .
وقال الزَّجّاح : يقال لكلِّ نَبْتٍ قد أَخذ
طعماً من مَرَارَةٍ ، حتى لا يمكنَ أكلُه :
خَمْطٌ .
وقال الفرّاء : الْخَمْطُ _ في التفسير _ ثَمَرُ
الأَرَاكِ ، وهو الْبَرِيرُ .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ : إذا ذهب عن
اللَّبَنِ حلاوَةُ الْحَلْب ، ولم يتغير طَعْمُهُ :
فهو سَامِطٌ ، فإِنْ أخذ شيئاً من الرِّيح فهو
خامِطٌ والخَمِيطُ المشويُّ _ والسَّمِيط
المنْزوع منه شعرُهُ .
قال : وقال أبو زيد : خَمَطْتُ اللحمَ
أَخْمِطُه خَمْطاً _ إذا شويتَهُ .
وقال الليث : الخَمْطُ : أَن تَشْوِيَ حَمَلاً أو
غيرَه مسْلُوخاً ، فإِذا نُزِع شعْرُه فهو
السّمِيطُ .
قال : والْخَمطةُ ريحُ نَوْرِ الكَرْم ،
وما أَشْبَهَهُ . . مما له ريحٌ طيِّبَةٌ ، وليس
بالشديد الذكاءِ طِيباً .
ولبنٌ خَمْطٌ . . وهو الذي يُحقَنُ في سِقَاءٍ
ثم يوضعُ على حشيشٍ حتى _ يأخذَ من
ريحه فيكونَ خَمْطاً طيِّبَ الريح ، طيِّب
الطعم .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ : الْخَمْط ثَمَرُ
شجرٍ يقال له : فَسْوَةُ الضبُع ، على صورةِ
الْخَشخَاشِ . . يَتَفَرَّكُ ولا يُنتفَع به .
وقال الأصمعي : التمخُّط : القهرُ ، والأخذ
بغلَبة . . وأنشد :
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرَا حَدُّ نَابِهِ
تَخَمَّطَ فِينا نَابُ آخَرَ مُقْرِم
وقال الليث : رجل مَتَخَمِّطٌ : شديدُ
الغضب ، له ثورةٌ وجلَبةٌ . . وأنشد :
إذا تَخَمّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْهُ إلَى
مَا يَشْتَهُونَ وَلاَ يُثْنَوْن إِنْ خَمَطُوا
قال : ويقال للبحر _ إذا الْتَطمَتْ أَمْواجُه _ :
إنه لَخَمِط الأمواج وأنشد :
خَمَطَ التَّيَّارِ يَرْمِي بالْقَلَعْ
مخط : أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ :
المَخْطُ : شَبَهُ الولد بأَبيه .
تقول العرب : كَأَنَّما مَخَطَهُ مَخْطَاً .
قال : والمخطُ : استِلاَلُ السَّيْفِ .
وقال الليث : الْمُخَاطُ من الأَنْفِ :
كاللُّعاب من الفم ، وقد مَخَطَ الصبِيُّ
مَخْطاً ، وامْتَخَطَ امْتَخَاطاً .
قال : ورجل مَخِطٌ : سيِّدٌ كَريمٌ .
وقال رُؤْبَةُ :
وَإِنَّ أَدْوَاءَ الرِّجَالِ الْمُخَّطِ
مَكَانُهَا مِنْ شَامِتٍ وَغُبَّطِ
قلتُ : ورأيتُه في شعر رؤبة :
وَإِنَّ أَدْوَاء الرِّجَالِ النُّخَّطِ
بالنُّون _ وفسَّره ابن الأعرابيِّ فقال :
) ( النُّخَّطُ ) ( : اللاعبون بالرماح شجاعةً كَأَنه
أراد : الطَّعَّانينَ في الرجال ، ولا أعرف
) ( الْمُخَّطَ ) ( _ عَلَى تفسيره .
ويقال : هذه النَّاقَةُ إنما مَخَطَهَا بنو فلان
_ أي : نُتِجَتْ عندهم .
وأصلُ ذلك : أنَّ الْحُوار إذا فارق أُمَّه
مَسَحَ النَّاتجُ عَنْهُ غِرْسَهُ وما عَلَى أَنفِهِ من
السَّابِيَاءِ .
فذلك المخط ، ثم قيل للناتج : مَاخِطٌ .
وقال ذُو الرُّمة :
وانْمِ الْقُتُودَ عَلَى عَيْرَانَةٍ حَرجٍ
مَهْرِيَّةٍ مَخَطَتْها غِرْسَهَا الْعِيدُ
ويقال للسَّهَامِ الذي يَتَراءَى في عيْنِ
الشَّمس للناظر في الهواء عندالهاجِرَةِ _ :
مُخَاطُ الشيطان .
ويقال له : لُعابُ الشَّمس . . ورِيقُ
الشَّمس .
كلُّ ذلك سُمِع من العرب
ويقال : رَمَاه بسَهْمٍ فَأَمْخَطَهُ من الرَّمِيِّةِ _ إذا
أَنْفَذَهُ .
وامْتَخَطَ فلان السيفَ من جَفْنِه _ إذا
استَلَّهُ .
ويقال : مَخَطَ في الأرض مَخْطاً _ إذا
مَضَى فيها سريعاً .
ويقال : بَرْدٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ ، وسيرٌ مَخْطٌ
وَوَخْطٌ : شديدٌ سَرِيع .

##### Türkçe

خ ط م
**خطم** , **خمط** , **طخم** , **مخط** , **مطخ** : kullanımdadır.

**طخم** : **الليث** dedi: **الطُّخْمَةُ** : burnun ön kısmında bir siyahlığın adı; yahut burnun ön kısmı; yahut **الخَطْم**’un ön kısmı.
Denir: **كبشٌ أَطْخَمُ** : başı siyah, geri kalanı bulanıktır.
Ve **الأَطخَمُ** : binek hayvanında ve insanda hortumun ön kısmıdır; ve şu beyit okunmuştur:
وَمَا أَنْتُمو إلاَّ ظَرَابيُّ قِصَّةٍ
تَفَاسَى وتَسْتَنْشِي بآنِفِهَا الطُّخْمِ
Dedi: yani pislikten bir bulaşma.
**ابن السكِّيت** _ denir: **أَخضَرُ أطخَمُ أَدغَمُ**
_ ve o **الدَّيْزَجُ**’dur.

**خطم** : **عبدُ الرحمن بنُ القاسم** _ babasından _ rivayet etti; dedi: **أبو بَكْرٍ** vasiyet etti ki üzerinde bulunan iki elbiseyle kefenlensin ve onlarla birlikte başka bir elbise konulsun; bunun üzerine **عائشةُ** ona yeni elbiseler satın almak istedi; **عمر** dedi ki: ancak vasiyet ettiği şeyle kefenlenir. **عائشةُ** dedi: ey **عمَرُ** , Allah’a yemin olsun, **الْخُطُمَ**’u burnumuzun üzerine koymadın.
Bunun üzerine **عمرُ** ağladı ve dedi: babanı dilediğin şeyle kefenle.
**شمر** dedi: onun sözünün manası: ) ( **ما وَضَعْتَ الخُطُمَ على آنِفُنَا** ) ( yani: henüz bize sahip olmadın ki bizi, mülklerimizde istediğimizi yapmaktan men edesin.
Ve deve için _ **أَن يُخْطَمَ**’a galip gelirse: **مَنَعَ خِطَامَهُ** denir.
Ve **الأعْشَى** dedi:
أَرَادُوا نَحْتَ أَثْلتِنَا
وَكُنَّا نَمْنَعُ الْخُطُمَا
Ve **خَطَمَهُ بالكلامِ** _ onu kahrettiği ve onu men ettiği zaman; ta ki ne bir söz çıkarabilsin ne de cevap verebilsin.
Ve **الليث** dedi: **الخَطْمُ** doğandan ve her şeyden: gagasıdır... ve her binek hayvandan _ onun **خَطْمُه**’u: burnunun ve ağzının ön kısmıdır; köpek ve deve gibi.
Dedi: ve **الأخْطَمُ** : siyah olandır.
**أبو العباس** _ **ابن الأعرابي**’den _ dedi: yırtıcılardan: **الخَطْمُ** ve **الْخُرْطُومُ**... ve domuzdan: **الفِنْطِيسَةُ**... ve avcı olmayan kanatlıdan: **المِنْقارُ** _ ve avcıdan: **المِنْسَرُ**.
**أبو عبيد** _ **أبي عمرو الشَّيباني**’den _ : **الأُنُوفُ** : onlara **الْمَخَاطِمُ** denir; tekili **مَخْطِمُ**’dur.
Ve başkası dedi: **الْخِطَامُ** bir iptir; ucuna bir halka yapılır, sonra deveye takılır, sonra onun **مَخْطِمِهِ** üzerine iki kat edilir; ve ben deveyi **خَطَمْتُ**... onu **أخطِمُهُ** **خَطْماً**; çoğulu **الخُطُمُ**’dur; liften, kıldan, ketenden ve başkasından bükülür.
Ve **الليث** dedi: **الْخِطْمِيُّ** bir bitkidir; ondan yıkama (maddesi) yapılır.
Ve hadiste: ) ( Yerin dabbe’si yanında **عَصَا مُوسَى** ile gelir; müminin yüzünü parlatır, kâfirin burnunu **تَخْطِمُ** eder ) ( .
Manası: burnunda, onunla tanınacağı bir damga izi bırakır.
Ve buna benzer denildi _ yüce ve aziz olanın sözü hakkında:
) سنسمه على الخرطوم ( [ **القَلَم** : 16 ] .
Ve **النضْرُ** dedi: **الخِطَامُ** yüzün enine, yanağa doğru çizgi şeklinde bir damgadır; bazen bir **خِطَامٍ** ile damgalanır, bazen iki **خطامَيْنِ** ile damgalanır.
Denir: **جَمَلٌ مَخطومُ خِطامٍ** , ve **مَخْطومُ خِطامَيْنِ** _ izafeye göre.
Ve onda **خِطَامٌ** ve **خِطَامَانِ** vardır.
Ve **ذِي الرُّمَّة**’nin sözü:
وَإِنْ حَبا مِنْ أَنْفِ رَمْلٍ مَنْخِرٌ
خَطَمْنَهُ خَطْماً وَهُنَّ عُسَّرُ
Ve **الأصْمَعِيُّ** dedi: onun ) ( **خَطَمْنَهُ** ) ( sözüyle kastı: o kumun burnu üzerinden geçtiler de onu kestiler.
Ve **خَطْمُ اللَّيلِ** : gelişinin ilkidir; tıpkı “gecenin burnu” denildiği gibi.
Ve **الرَّاعي** dedi:
أَتَتْنَا خُزَامى ذَاتُ نَشْرٍ وحَنْوَةٌ
وَرَاحٌ وَخَطَّامٌ مِنَ الْمِسْكِ يَنْفَحُ
**الأصمعي** dedi: **مِسكٌ خَطامٌ** _ burun deliklerini doldurur.
Ve **ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابي**’den _ peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) mürsel olarak rivayet ettiği bir hadis rivayet etti: ) ( Bir adama, yanına çıkacağına söz verdi; ona gecikti; çıkınca dedi: beni senden alıkoyan bir **خَطْمٌ** oldu ) ( _ yani: büyük bir iş.
**أبو عبيد** _ **الأصمعيِّ**’den: **البُسْرِ**’de çizgiler ve yollar olunca o **المُخَطَّمُ**’dur; ve **بَنو خُطَامةَ** : **الأزْدِ**’den bir kabiledir.
Ve **شُعْبَةُ** _ **فُرَاتٍ القَزَّازِ**’dan, **أبي الطُّفَيْل**’den, **حُذَيْفَةَ**’den _ rivayet etti: dedi: dabbe çıkar; derler ki: onu gördük; sonra kaybolur; ta ki bu hususta bazı kimseler cezalandırılsın; sonra ikinci defa çıkar, mescitlerinizin en büyüğünde; mümine gelir, ona selam verir; kâfire gelir, onu **فَتَخْطِمُهُ** eder ve günahlarını ona bildirir.
**شمِرٌ** dedi: **الخَطْمُ** : burun üzerindeki izdir; tıpkı devenin dağlama ile **يُخْطَمُ** edilmesi gibi.
Denir: deveyi **خَطَمْتُ** _ burnundan iki yanağından birine doğru bir çizgiyle damgaladığım zaman; ve **بعيرٌ مَخْطُوم**.
Dedi: ve onu **بالخِطَام** ile **خطَمهُ** _ boğazına asıldığı, sonra burnu üzerine iki kat edildiği zaman; burnu delinmez.

**مطخ** : **ابن السِّكِّيت** , **ابن الأعرابي**’den: **مَطَخَ عِرْضَه** **يمطخه** _ onu kirlettiği zaman.
Ve **أبو زيد** dedi: **المَطْخُ** yalamadır.
Dedi: Arapların darbımesellerindendir: ) ( **أَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الْمَاءَ** ) ( .
Der ki: onu içmez; fakat ahmaklığından onu yalar.
Ve **المَطْخُ** : kuyudan kovayla su çekmektir; ve ben suyu **مَطَخْتُ** **مَطْخاً**... ve şu beyit okunmuştur:
أَمَا وَرَبِّ الرَّاقصَاتِ الزُّمّخِ
يَزُرْنَ بَيْتَ الله عندَ المَصْرَخِ
لَنَمْطَخَنَّ بالرِّشَاءِ المِمْطَخِ
Ve **المطَّاخُ** : çirkin, ağzı bozuk kimsedir.
Ve **الليث** dedi: yalancı adama denir: **مِطْخْ مِطْخ** _ yani: sözün batıldır.
Ve **أبو سعيد** dedi: **المَطْخُ** ve **اللَّطْخُ** : havuzda sudan ve su böceklerinden kalan şeydir; içilmesine güç yetirilmez.
Ve **شَمِرٌ** şu beyiti okudu:
وَأَحْمَقُ مِمَّنْ يَمْطَخُ الماء قَالَ لِي
دَعِ الْخَمْرَ وَاشْرَبْ مِنْ نُقَاخٍ مُبَرَّدِ
Ve şöyle rivayet edilir: ) ( **يَبْطَخُ** ) ( .
Ve şöyle rivayet edilir: ) ( **مِمَّنْ يَلْعَقُ الماء** ) ( .
Hepsi birdir.

**خمط** : Allah yüce ve aziz, **سَبَأ** ehlinin kıssasında dedi:
) وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتي أكل خمط وأثل ( [ **سبأ** : 16 ] .
**الليث** dedi: ) ( **الخَمْطُ** ) ( : **الأَرَاكِ**’tan bir türdür... yenilen bir meyvesi vardır.
Ve **الزَّجّاح** dedi: acılıktan bir tat almış her bitki için, ta ki yenmesi mümkün olmasın: **خَمْطٌ** denir.
Ve **الفرّاء** dedi: **الْخَمْطُ** _ tefsirde _ **الأَرَاكِ**’ın meyvesidir; o **الْبَرِيرُ**’dir.
**أبو عبيد** _ **الأصمعيِّ**’den _ : sütün sağım tatlılığı gidince ve tadı değişmeyince: o **سَامِطٌ**’tur; eğer kokudan bir şey alırsa o **خامِطٌ**’tur; ve **الخَمِيطُ** kızartılmıştır; ve **السَّمِيط** tüyü yolunmuş olandır.
Dedi: ve **أبو زيد** dedi: eti **خَمَطْتُ** **أَخْمِطُه** **خَمْطاً** _ onu kızarttığım zaman.
Ve **الليث** dedi: **الخَمْطُ** : bir kuzuyu veya başkasını derisi yüzülmüş halde kızartmandır; tüyü yolununca o **السّمِيطُ**’tur.
Dedi: ve **الْخَمطةُ** asma çiçeğinin kokusudur ve benzeri... güzel kokusu olan şeylerden; fakat keskin bir güzel koku değildir.
Ve **لبنٌ خَمْطٌ**... o, bir tuluma doldurulan, sonra ot üzerine konulan süttür; ta ki onun kokusundan alsın; böylece güzel kokulu, güzel tatlı **خَمْطاً** olur.
**ثعلبٌ** _ **ابن الأعرابي**’den _ : **الْخَمْط** , **فَسْوَةُ الضبُع** denilen bir ağacın meyvesidir; **الْخَشخَاشِ** suretinde... ufalanır ve ondan faydalanılmaz.
Ve **الأصمعي** dedi: **التمخُّط** : kahretmektir ve galebe ile almaktır... ve şu beyit okunmuştur:
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرَا حَدُّ نَابِهِ
تَخَمَّطَ فِينا نَابُ آخَرَ مُقْرِم
Ve **الليث** dedi: **رجل مَتَخَمِّطٌ** : şiddetli öfkeli; onda bir taşkınlık ve gürültü vardır... ve şu beyit okunmuştur:
إذا تَخَمّطَ جَبَّارٌ ثَنَوْهُ إلَى
مَا يَشْتَهُونَ وَلاَ يُثْنَوْن إِنْ خَمَطُوا
Dedi: ve denize _ dalgaları çarpıştığı zaman _ denir: o, dalgaları **لَخَمِط**’tir; ve şu beyit okunmuştur:
خَمَطَ التَّيَّارِ يَرْمِي بالْقَلَعْ

**مخط** : **أبو العباس** _ **ابن الأعرابي**’den _ : **المَخْطُ** : çocuğun babasına benzemesidir.
Araplar der: sanki onu bir **مَخْطَاً** ile **مَخَطَهُ**.
Dedi: ve **المخطُ** : kılıcı çekip çıkarmaktır.
Ve **الليث** dedi: burundan çıkan **الْمُخَاطُ** : ağızdan çıkan salya gibidir; ve çocuk **مَخَطَ** **مَخْطاً** etti; ve **امْتَخَطَ** **امْتَخَاطاً** etti.
Dedi: ve **رجل مَخِطٌ** : efendi, cömerttir.
Ve **رُؤْبَةُ** dedi:
وَإِنَّ أَدْوَاءَ الرِّجَالِ الْمُخَّطِ
مَكَانُهَا مِنْ شَامِتٍ وَغُبَّطِ
Dedim: ve onu **رؤبة**’nin şiirinde şöyle gördüm:
وَإِنَّ أَدْوَاء الرِّجَالِ النُّخَّطِ
**بالنُّون** ile; ve onu **ابن الأعرابيِّ** tefsir etti de dedi: ) ( **النُّخَّطُ** ) ( : mızraklarla oynayanlar, yiğitlikçe; sanki muradı: insanlara saplayanlar idi; ve ben ) ( **الْمُخَّطَ** ) (’ı onun tefsiri üzere bilmiyorum.
Ve denir: bu dişi deve, ancak falan oğulları onu **مَخَطَهَا** ettiler _ yani: onların yanında doğurtuldu.
Bunun aslı: **الْحُوار** anasından ayrılınca, doğurtan kimse ondan, onun **غِرْسَهُ**’unu ve burnu üzerindeki **السَّابِيَاءِ**’ı siler.
İşte bu **المخط**’tur; sonra doğurtana **مَاخِطٌ** denildi.
Ve **ذُو الرُّمة** dedi:
وانْمِ الْقُتُودَ عَلَى عَيْرَانَةٍ حَرجٍ
مَهْرِيَّةٍ مَخَطَتْها غِرْسَهَا الْعِيدُ
Ve öğle sıcağında havada, bakana güneş gözünde görünen oklar için denir: **مُخَاطُ الشيطان**.
Ve ona denir: **لُعابُ الشَّمس**... ve **رِيقُ الشَّمس**.
Bütün bunlar Araplardan işitilmiştir.
Ve denir: onu bir okla vurdu da onu atışta **فَأَمْخَطَهُ** _ onu delip geçirdiği zaman.
Ve falan kimse kılıcı kınından **امْتَخَطَ** etti _ onu çekip çıkardığı zaman.
Ve denir: yerde **مَخَطَ** **مَخْطاً** etti _ onda hızlı yürüdüğü zaman.
Ve denir: **بَرْدٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ** , ve **سيرٌ مَخْطٌ وَوَخْطٌ** : şiddetli, hızlıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والخاء وما يثلثهما)
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:‏
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *‏
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ، إذا انتقيْتَ خِيارَهم، كأنَّه شقَّ النّاس إليه حتَّى انتخَبَه. قال:‏
* من نُخْبةِ النّاسِ التي كان* امتخَرْ(2) *‏
ومما شذَّ عن هذا الباب اليَمخُور: الرّجل الطَّويل. فأمّا بناتُ مخْرٍ فهي سحابٌ تنشأ في الصَّيف، وليس من الباب، لأنَّه من الإبدال والأصل الباء "بَخْرٌ"، وقد مرَّ.‏
(مخض) الميم والخاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء في وعائِه مائعٍ، ثم يستعار. ومَخَضت اللَّبَن أمخضه مَخْضاً. والمَخْض: هدر البَعير، وهو على التَّشبيه، كأنَّه يمخض في شِقْشِقته شيئاً. والماخِض: الحامل إذا ضرَبَها الطَّلْق. وهذا أيضاً على معنى التَّشبيه، كأنَّ الذي في جوفها شيءٌ مائع يتمخَّض. والمَخَاض: النُّوق الحواملُ، واحدتها خَلِفة. ويقال لولد النَّاقة إذا أُرسِل الفحلُ في الإبل التي فيها أمُّه: ابنُ مَخَاضٍ، لَقِحت أُمُّه أمْ لا.‏
(مخط) الميم والخاء والطاء أصيلٌ، يدلُّ على بُروزِ شيءٍ من كِنِّه، صحيحٌ. وامتَخَط السَّيفَ: انتضاه. وأمْخَطَ السَّهمَ(3): أنفَذَه إمخاطاً. وربَّما قالوا: امتخَطَ ما في يده: اختَلَسه.‏
(مخن) الميم والخاء والنون يقولون: المَخْن: الرَّجُل الطَّويل(4).‏
(مخي) الميم والخاء والحرف المعتلّ. يقولون: تمخَّى من الشَّيء وامَّخى منه: تبرَّأ منه وتحرَّج. قال:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏
(مخج) الميم والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: مَخَج البئرَ، إذا خَضْخَضَها. قال:‏
* يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما(6) *‏
ويَكنون به عن البِضاع، فيقال: مَخَجَها. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) أنشده في اللسان (مخر).‏
(2) للعجاج في ديوانه 19 واللسان (مخر) برواية: "من مخة الناس".‏
(3) في الأصل: "السيف"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) يقال للطويل وللقصير أيضاً، فهو من الأضداد.‏
(5) بعده في اللسان (مخا):‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) في الأصل: "الداء اجموما"، صوابه مما سبق في (جم). والرجز في اللسان (جمم، مخج، قلذم).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve**الخاء** ve ikisinin üçüncüsü olanlar)

(**مخر**) **الميم** ve**الخاء** ve**الراء**; yarma ve açmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: Gemi suyu **مَخَرت** eder, **مخراً**: onu yardı. Kadınlar çekişip elleriyle, yüzücünün yaptığı gibi yardım isterken, râciz dedi ki:‏
* **مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ**(1) *‏
Ve denir: **مَخَرْتُ** yeri; onda suyu saldığın zaman. Ve denir: **استمخَرْتُ** rüzgârı; onu burnunla karşıladığın zaman. Ve kıyası sahihtir; sanki burnunla rüzgârı yarıyorsun. Ve onların sözü: **امتخَرْتُ** kavmi; onların seçkinlerini seçtiğin zaman; sanki insanları ona doğru yarıp da onu seçmiş gibidir. Dedi ki:‏
* **من نُخْبةِ النّاسِ التي كان** **امتخَرْ**(2) *‏
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **اليَمخُور**: uzun adam. Amma **بناتُ مخْرٍ** ise yazın meydana gelen buluttur; babdan değildir; çünkü o, ibdâlden olup aslı **الباء** “**بَخْرٌ**”dur; ve geçmiştir.‏

(**مخض**) **الميم** ve**الخاء** ve**الضاد**; bir kabı içinde akışkan olan bir şeyin çalkalanmasına delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ödünç alınır. Ve sütü **مَخَضت** ederim; onu **أمخضه**; **مَخْضاً**. Ve **المَخْض**: devenin böğürmesidir; o, benzetme üzerinedir; sanki o, **شِقْشِقته**sinde bir şeyi çalkalar. Ve **الماخِض**: doğum sancısı vurduğu zaman hamile (kadın). Bu da benzetme mânâsı üzerinedir; sanki karnında olan şey, çalkalanan akışkan bir şeydir. Ve **المَخَاض**: hamile dişi develerdir; onun bir tanesi **خَلِفة**dir. Ve dişi devenin yavrusuna, annesinin içinde bulunduğu develere erkek deve salındığı zaman: **ابنُ مَخَاضٍ** denir; annesi gebe kaldı mı kalmadı mı (fark etmez).‏

(**مخط**) **الميم** ve**الخاء** ve**الطاء** asıldır; bir şeyin örtüsünden dışarı çıkmasına delâlet eder; sahihtir. Ve kılıcı **امتَخَط** etti: onu çekti. Ve oku **أمْخَطَ**(3): onu **إمخاطاً** olarak geçirdi (nüfuz ettirdi). Ve bazen derler: elindeki şeyi **امتخَطَ** etti: onu kaptı.‏

(**مخن**) **الميم** ve**الخاء** ve**النون**; derler: **المَخْن**: uzun adamdır(4).‏

(**مخي**) **الميم** ve**الخاء** ve illetli harf. Derler: şeyden **تمخَّى** etti ve ondan **امَّخى** etti: ondan beri oldu ve sakındı. Dedi ki:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏

(**مخج**) **الميم** ve**الخاء** ve**الجيم**; tek bir kelimedir. Derler: kuyuyu **مَخَج** etti; onu çalkaladığı zaman. Dedi ki:‏
* يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما(6) *‏
Ve onunla cinsel birleşmeden kinaye ederler; denir: onu **مَخَجَ** etti. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏
--------------ـــ
(1) Onu Lisân’da (**مخر**) rivayet etti.‏
(2) A‘câc’ındır; divanında 19 ve Lisân’da (**مخر**) şu rivayetle: “من مخة الناس”.‏
(3) Asılda: “السيف”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(4) Uzuna ve kısaya da denir; o, zıtlardandır.‏
(5) Ondan sonra Lisân’da (**مخا**) şudur:‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) Asılda: “الداء اجموما”; doğrusu, daha önce (**جم**)de geçenlerdendir. Ve recez Lisân’da (**جمم**، **مخج**، **قلذم**)dedir.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م خ ط
امتَخَط وتمخّط‏.‏
ومخَطتُ الصبيَّ ومخّطته‏.‏
ومخط الراعي السّخلة ومخطها‏:‏ مسح أنفها‏.‏
قال الكميت‏:‏ بيبابٍ من التنائف مرت لم تمخّط به أنوف السخال ومن المجاز‏:‏ ما أولك إلا بصقة أو مخطة‏.‏
وهذه الناقة مخطت عندنا أي نتجت وأصله أن الناتج يمخط الغرس من أنف المنتوج أي بمسحه عنه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وانم القتود على عيرانة حرجٍ مهرية مخطتها غرسها العيد ويقال‏:‏ نحن مخطناك غرسك أي نحن ربيناك وقمنا عليك‏.‏
هذا أمر أنا مخطت غرسه أي قمت به‏.‏
ومخط السيف وامتخطه‏:‏ سلّه وامتخط ما في يده‏:‏ انتزعه ومرّ برمحه مركوزاً فامتخطه‏.‏
ورماه بسهم فأمخطه منه إذا أمرقه ومخط السهم بنفسه وسهم ماخط‏:‏ مارق‏.‏
وسال مخاط الشيطان ومخاط الشمس‏:‏ للعابها‏.‏

##### Türkçe

م خ ط
**امتَخَط** ve **تمخّط**.
Ve “çocuğun burnunu sildim” anlamında: **مخَطتُ الصبيَّ** ve **مخّطته**.
Ve “çobanın oğlağın burnunu silmesi” anlamında: **مخط الراعي السّخلة** ve **مخطها**: onun burnunu sildi.
Kumeyt dedi ki:
“Tenâif’ten bir ıssızlıkta geçti; onda oğlakların burunları silinmedi.”
Ve mecazdan: “Onlar ancak bir tükürük yahut bir burun silintisidir” anlamında: **ما أولك إلا بصقة أو مخطة**.
Ve “bu dişi deve bizde doğurdu” anlamında: **وهذه الناقة مخطت عندنا**; aslı şudur: doğuran, doğurtulanın burnundan fidanı siler; yani onu ondan silmekle.
Zü’r-Rumme dedi ki:
“Ve eyer yastığını, dar bir kısrak üzerinde (bıraktı); Mehrî bir (kısrak); onun fidanını bayram sildi.”
Ve “biz seni büyüttük, senin fidanını” anlamında denir: **نحن مخطناك غرسك**; yani biz seni terbiye ettik ve seninle ilgilendik.
“Bu, ben onun fidanını üstlendiğim bir iştir” anlamında: **هذا أمر أنا مخطت غرسه**; yani onunla ilgilendim.
Ve **مخط السيف** ve **امتخطه**: onu kınından çekti. Ve “elindekini çekip aldı” anlamında: **امتخط ما في يده**: onu çekip aldı. Ve mızrağı dikili olarak geçti de onu çekip aldı: **فامتخطه**.
Ve ona bir ok attı da onu ondan delip geçirdiği zaman: **فأمخطه منه**; yani onu delip geçirdi. Ve ok kendi kendine delip geçer: **مخط السهم بنفسه**; ve “delip geçen ok” anlamında: **وسهم ماخط**: delip geçen.
Ve **مخاط الشيطان** ve **مخاط الشمس** aktı: ikisinin salyası için.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَخَطه يَمْخَطُه مَخْطاً أَي نَزَعَه ومَدَّه. ويقال: مَخَطَ في القوس. ومَخَط السهْمُ يَمْخَطُ ويَمْخُطُ مُخُوطاً. نَفَذ وأَمْخَطَه هو. ويقال: رماه بسهم فأَمْخَطَه من الرَّمِيّة إِذا أَنْفَذَه. ومَخَطَ السهمُ أَي مَرَق. وأَمْخَطْتُ السهمَ: أَنفذْته، وربما قالوا: امْتَخَط ما في يده نزعَه واخْتَلَسه.
والمَخْطُ: السَّيَلانُ والخُروجُ. وفَحْلٌ مِخْطُ ضِرابٍ: يأْخذ رِجل الناقة ويضرب بها الأَرض فيَغْسِلُها ضِراباً، وهو من ذلك لأَنه بكثرة ضِرابه يستخرج ما في رَحِم الناقة من ماء وغيره.
والمُخاط: ما يسيل من الأَنف. والمُخاطُ من الأَنف كاللُّعابِ من الفم، والجمع أُمْخِطةٌ لا غير. ومَخَطْتُ الصبيَّ مَخْطاً ومخطَه يَمْخُطُه مَخْطاً وقد مَخَطَه من أَنفه أَي رَمَى به. وامْتَخَطَ هو وتَمَخَّطَ امْتِخاطاً أَي اسْتَنْثر. ومَخَطه بيده: ضَربه.
والماخِط: الذي ينْزِعُ الجِلْدةَ الرَّقيقة عن وجه الحُوار. ويقال: هذه ناقة إِنما مَخَطها بنو فلان أَي نُتِجَتْ عندهم، وأَصل ذلك أَن الحُوار إِذا فارق الناقة مَسَح النّاتجُ عنه غِرْسَه وما على أَنفه من السّابِياء، فذلك المَخْط، ثم قيل للنّاتج ماخِطٌ؛ وقال ذو الرِمّةِ: وانْمِ القُتُودَ على عَيْرانةٍ حَرَجٍ
مَهْريّةٍ، مَخَطَتْها غِرْسَها العِيدُ
(* قوله «وانم» هو بالواو في الأَصل والأَساس، وأَنشده شارح القاموس بالفاء جواب إِذا في البيت قبله.)
العِيدُ: قوم من بني عُقَيْل يُنسَب إِليهم النَّجائبُ. ابن الأَعرابي: المَخْطُ شبه الولد بأَبيه، تقول العرب: كأَنما مَخَطه مَخْطاً. ويقال للسهام التي تتَراءَى في عين الشمس للناظر في الهواء عند الهاجِرة: مُخاطُ الشيطانِ، ويقال له لُعابُ الشمس ورِيقُ الشمس، كل ذلك سُمِعَ عن العرب. ومَخَط في الأَرض مَخْطاً إِذا مضى فيها سريعاً. ويقال: بُرْد مَخْطٌ ووَخْطٌ قصِير، وسَيْر مَخْط ووخط: سريع شَديد؛ وقال:
قَدْ رابَنا من سَيْرنا تَمَخُّطه،
أَصْبَحَ قد زايَلَه تَخَمُّطه
(* قوله «من سيرنا» وقوله «تخمطه» كذا بالأَصل، والذي في شرح القاموس عن الصاغاني من شيخنا: وتخبطه بالباء.)
قيل: تَمَخُّطه اضْطِرابُه في مِشْيته يسقط مَرة ويتحامل أُخرى. والمَخْطُ: اسْتِلالُ السَّيفِ. وامْتَخَطَ سيفَه: سَلَّه من غِمْده. وامْتَخَط رُمْحَه من مَرْكزه: انتزعه. وامْتَخَطَ الشيءَ: اخْتَطَفَه. والمَخِطُ: السيِّد الكريم، والجمع مَخِطون؛ وقول رؤْبة:
وإِنَّ أَدْواءَ الرِّجالِ المُخَّطِ
مَكانُها من شُمَّتٍ وغُبَّطِ
كسَّره على توهم فاعل؛ قال أَبو منصور ورأَيت في شعر رؤْبة: وإِنَّ أَدْواءَ الرجال النُّخَّطِ
بالنون. قال: ولا أَعرف المخَّط في تفسيره.
والمُخاطةُ: شجرة تُثْمر ثَمراً حُلْواً لَزِجاً يؤْكل.

##### Türkçe

**مَخَطه** **يَمْخَطُه** **مَخْطاً**: yani onu çekip çıkardı ve uzattı. Ve denilir: **مَخَطَ** yayda. Ve **مَخَط** ok, **يَمْخَطُ** ve **يَمْخُطُ** **مُخُوطاً**: delip geçti; ve onu o **أَمْخَطَه**. Ve denilir: Ona bir ok attı da onu atış yerinden **فَأَمْخَطَه**; yani onu delip geçirdiği zaman. Ve **مَخَطَ** ok: yani sıyrılıp geçti. Ve **أَمْخَطْتُ** oku: onu delip geçirdim; ve bazen derler: **امْتَخَط** elinde olanı; onu çekip çıkardı ve kapıp aldı.

Ve **المَخْطُ**: akma ve çıkmadır. Ve “vuruş **مِخْطُ**” bir aygır: dişi devenin ayağını alır ve onunla yere vurur da onu vuruşla yıkar; ve bu ondandır; çünkü çokça vuruşuyla dişi devenin rahminde olan suyu ve başkasını çıkarır.

Ve **المُخاط**: burundan akan şeydir. Ve burundan olan **المُخاط**, ağızdan olan tükürük gibidir; ve çoğulu yalnızca **أُمْخِطةٌ**’dır. Ve ben çocuğu **مَخَطْتُ** **مَخْطاً**; ve **مخطَه** **يَمْخُطُه** **مَخْطاً**; ve onu burnundan **مَخَطَه**: yani onu onunla attı. Ve o **امْتَخَطَ** ve **تَمَخَّطَ** **امْتِخاطاً**: yani sümkürdü. Ve onu eliyle **مَخَطه**: ona vurdu.

Ve **الماخِط**: deve yavrusunun yüzünden ince deriyi soyan kimsedir. Ve denilir: Bu dişi deve, onu ancak falan oğulları **مَخَطها**; yani onların yanında doğurtuldu. Bunun aslı şudur: deve yavrusu dişi deveden ayrıldığı zaman, doğurtan kimse ondan onun **غِرْسَه**’sini ve burnunun üzerindeki **السّابِياء**’dan olanı siler; işte bu **المَخْط**tur; sonra doğurtana **ماخِطٌ** denildi; ve Zû’r-Rimme dedi ki:

وانْمِ القُتُودَ على عَيْرانةٍ حَرَجٍ
مَهْريّةٍ، مَخَطَتْها غِرْسَها العِيدُ

(* “وانم” sözü asıl ve Esâs’ta vav iledir; ve Kāmus şârihi onu, ondan önceki beyitteki “إِذا”ya cevap olarak fâ ile rivayet etti.)

**العِيدُ**: Benî Ukayl’den bir kavimdir; **النَّجائبُ** onlara nisbet edilir. İbnü’l-A‘râbî: **المَخْطُ** çocuğun babasına benzemesidir; Araplar der: Sanki onu **مَخَطه** **مَخْطاً**. Ve öğle sıcağında havada bakana güneşin gözünde görünen oklara: **مُخاطُ الشيطانِ** denilir; ve ona **لُعابُ الشمس** ve **رِيقُ الشمس** denilir; bunların hepsi Araplardan işitilmiştir. Ve **مَخَط** yerde **مَخْطاً**: onda hızlıca gittiği zaman. Ve denilir: **بُرْد مَخْطٌ** ve **وَخْطٌ**: kısa; ve **سَيْر مَخْط** ve **وخط**: hızlı, şiddetli; ve dedi ki:

قَدْ رابَنا من سَيْرنا تَمَخُّطه،
أَصْبَحَ قد زايَلَه تَخَمُّطه

(* “من سيرنا” sözü ve “تخمطه” sözü asılda böyledir; Kāmus şerhinde Sâgānî’den şeyhimizden olan ise: **وتخبطه** bâ iledir.)

Denildi: Onun **تَمَخُّطه**, yürüyüşünde çalkalanmasıdır; bir kere düşer, başka bir kere dayanıp yüklenir.

Ve **المَخْطُ**: kılıcı çekip çıkarmadır. Ve **امْتَخَطَ** kılıcını: onu kınından çekti. Ve **امْتَخَطَ** mızrağını onun dayandığı yerden: onu çekip çıkardı. Ve **امْتَخَطَ** şeyi: onu kapıp aldı.

Ve **المَخِطُ**: kerîm efendi; çoğulu **مَخِطون**; ve Ru’be’nin sözü:
وإِنَّ أَدْواءَ الرِّجالِ المُخَّطِ
مَكانُها من شُمَّتٍ وغُبَّطِ
Onu, fâil vehmi üzerine kırdı; Ebû Mansûr dedi: Ru’be’nin şiirinde gördüm:
وإِنَّ أَدْواءَ الرجال النُّخَّطِ
nûn ile. Dedi: Onun tefsirinde **المخَّط**’ı bilmem.

Ve **المُخاطةُ**: tatlı, yapışkan bir meyve veren, yenilen bir ağaçtır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م خ ط * * المُخَاطُ * ما يسيل من الأنف وقد * مَخَطَهُ * من أنفه أي رمى به وبابه نصر و * امْتَخَطَ * و * تَمَخَّطَ * أي استنثر

##### Türkçe

* م خ ط * * **المُخَاطُ** * burundan akan şeydir; ve “**مَخَطَهُ**” (onu) burnundan, yani onu attı; ve babı **نصر**’dır; ve **امْتَخَطَ** ve **تَمَخَّطَ**: yani sümkürdü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مخط السهم، كمنع، ونصر، يمخط، ويمخط، مخوطا، بالضم: نفذ، وفي الصحاح: مرق، وهو مجاز. ويقال: سهم ماخط، أي مارق. ومخط السيف: سله من غمده، كامتخطه، وعلى الأخير اقتصر الجوهري، وهو مجاز. ومخط الجمل به: أسرع، نقله الصاغاني.
 ومخطه مخطا: نزع ومد، نقله الجوهري. يقال: امخط في القوس. ومن المجاز: مخط الفحل الناقة يمخطها مخطا، إذا ألح عليها في الضراب، وهو من المخط بمعنى السيلان، لأنه بكثرة ضرابه يستخرج ما في رحم الناقة من ماء وغيره. ومخط المخاط: رماه من أنفه، وهو أي المخاط: السائل من الأنف كاللعاب من الفم. ومن المجاز: هذه الناقة إنما مخطها بنو فلان، أي نتجت عندهم، وأصل ذلك أن الحوار إذا فارق الناقة مسح الناتج عنه غرسه، بالكسر: ما يخرج مع الولد، كأنه مخاط، وما على وجه الفصيل ساعة يولد، فذلك المخط، ثم قيل للناتج: ماخط، قال ذو الرمة:
  إذا الهموم حماك النوم طارقها                      وحان من ضيفها هم وتسهيد
  فانم القتود على عيرانة أجـد                      مهرية مخطتها غرسها العيد ويروى عيرانة حرج. والعيد: قوم من بني عقيل تنسب إليهم النجائب.

  والمخط: الثوب القصير، صوابه: البرد القصير، فإن الذي روي برد مخط، ووخط، أي قصير كما في اللسان والتكملة. والمخط: الرماد. وما ألقي من جعال القدر. والمخط: السير السريع، كالوخط. يقال: سير مخط ووخط. ومن المجاز: المخط: شبه الولد بأبيه. قال ابن الأعرابي: تقول العرب: كأنما مخطه مخطا. والمخاطة، كثمامة عن أبي عبيدة، و بعض أهل اليمن يسميه المخيط، مثل جميز وقبيط، قاله الصاغاني. قلت: وكذا أهل مصر: شجر يثمر ثمرا لزجا يؤكل، فارسيته السبستان، والسبستان: أطباء الكلبة، شبهت بها، وقد أهمل المصنف ذكر السبستان في موضعه، ونبهنا عليه هناك.
 ومن المجاز: سال مخاط الشيطان، وهو الذي يتراءى في عين الشمس للناظر في الهواء بالهاجرة ويقال له أيضا: مخاط الشمس، كل ذلك سمع عن العرب، وقد ذكره الجوهري في خيط مع قوله: خيط باطل. فما أغنى ذلك عن إعادة ذكره في هذا الموضع.
 وامتخط الرجل امتخاطا: استنثر، كتمخط تمخطا، نقله الجوهري.
 وربما قالوا: امتخط ما في يده، أي نزعه واختلسه، كما في الصحاح، وفي اللسان: اختطفه، وهو مجاز، كما في الأساس. والتمخيط: أن يمسح الراعي من أنف السخلة ما عليه، نقله الزمخشري. وقال الليث: المخط ككتف: السيد الكريم، ج: أمخاط، وفي اللسان: مخطون.
 وأمخط السهم إمخاطا: أنفذه، نقله الجوهري، وهو مجاز. يقال: رماه بسهم فأمخطه من الرمية، أي أمرقه، كما في الأساس. وتمخط الرجل: اضطرب في مشيه، فصار يسقط مرة، ويتحامل أخرى. ومنه قول الراجز:
  قد رابنا من شيخنا تمخطه
  أصبح قد زايله تخبطه نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: المخط: السيلان والخروج، هذا هو الأصل، وبه سمي المخاط، وجمع المخاط: أمخطة، لا غير. وفحل مخط ضراب: يأخذ رجل الناقة ويضرب بها الأرض فيغسلها ضرابا، وهو مجاز. ومخط الصبي والسخلة مخطا: مسح أنفهما، كما في اللسان والأساس. ومخط في الأرض مخطا: إذا مضى فيها سريعا. وامتخط رمحه من مركزه: انتزعه، وهو مجاز. وأنشد الليث لرؤبة:
  وإن أدواء الرجال المخط                      مكانها من شامت وغبط أراد بالمخط الكرام، كسره على توهم ماخط، قال الأزهري و الصاغاني: وإنما الرواية: النحط بالنون والحاء المهملة لا غير، وهم الذين يزفرون من الحسد. قال الأزهري: ولا أعرف المخط في تفسيره.

##### Türkçe

**مخط** ok: (fiil kalıbı) **مخط السهم**; **كمنع** ve **نصر** gibi; **يمخط** ve **يمخط**; **مخوطا** (ضم ile): delip geçti; ve **الصحاح**’ta: geçti (merq etti); bu mecazdır. Ve denir: **سهم ماخط**; yani: geçen (marık). Ve **مخط السيف**: onu kınından çekti; **كامتمخطه** gibi; ve sonuncusu üzerine **الجوهري** iktisar etti; bu mecazdır. Ve **مخط الجمل به**: hızlandı; bunu **الصاغاني** nakletti.
Ve **مخطه مخطا**: çekip çıkardı ve uzattı; bunu **الجوهري** nakletti. Denir: **امخط في القوس**. Mecazdan: **مخط الفحل الناقة يمخطها مخطا**; eğer çiftleşmede ona ısrar ederse; ve bu, akma manasındaki **المخط**tandır; çünkü çokça çiftleşmesiyle devenin rahminde bulunan suyu ve başkasını çıkarır. Ve **مخط المخاط**: onu burnundan attı; ve o, yani **المخاط**: burundan akan sıvıdır; ağızdan tükürük gibi. Mecazdan: **هذه الناقة إنما مخطها بنو فلان**; yani: onların yanında doğurdu. Bunun aslı: yavru deve anneden ayrılınca, doğan (yavru) ondan çıkan **غرسه**’ini (kesre ile) siler; o, çocukla beraber çıkan şeydir; sanki **مخاط** gibidir; ve tayın yüzünde doğduğu saat üzerindeki şeydir; işte o **المخط**tur. Sonra doğana: **ماخط** denildi. **ذو الرمة** dedi ki:
  إذا الهموم حماك النوم طارقها                      وحان من ضيفها هم وتسهيد
  فانم القتود على عيرانة أجـد                      مهرية مخطتها غرسها العيد
Ve **عيرانة حرج** diye de rivayet olunur. Ve **العيد**: **بني عقيل**’den bir kavimdir; seçkin develer onlara nispet edilir.

**والمخط**: kısa elbise; doğrusu: kısa **البرد**; çünkü rivayet olunan **برد مخط** ve **وخط**tur; yani kısa; **اللسان** ve **التكملة**’de olduğu gibi. Ve **المخط**: kül. Ve tencerenin tortusundan atılan şey. Ve **المخط**: hızlı yürüyüş; **كالوخط** gibi. Denir: **سير مخط ووخط**. Mecazdan: **المخط**: çocuğun babasına benzerliği. **ابن الأعرابي** dedi: Araplar der ki: **كأنما مخطه مخطا**. Ve **المخاطة**; **كثمامة** (şeklinde), **أبي عبيدة**’den. Ve Yemen ehlinin bazısı ona **المخيط** der; **جميز** ve **قبيط** gibi; bunu **الصاغاني** söyledi. Dedim: Mısır ehli de böyledir: yapışkan bir meyve veren, yenilen bir ağaç; onun Farsçası **السبستان**dır. Ve **السبستان**: köpekçik hekimleridir; ona benzetildi. Ve musannif, **السبستان**’ın kendi yerinde zikrini ihmal etti; biz orada ona dikkat çektik.
Mecazdan: **سال مخاط الشيطان**; o, öğle sıcağında havada bakana güneş gözünde görünen şeydir; ve ona ayrıca **مخاط الشمس** da denir; bütün bunlar Araplardan işitilmiştir; ve **الجوهري** onu **خيط** maddesinde, “**خيط باطل**” sözüyle beraber zikretmiştir. Öyleyse bunun, bu yerde tekrar zikrinden ne faydası var.
Ve **امتخط الرجل امتخاطا**: burnunu temizledi (istinthar etti); **كتمخط تمخطا** gibi; bunu **الجوهري** nakletti.
Ve bazen derler: **امتخط ما في يده**; yani: onu çekip çıkardı ve kaptı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **اللسان**’da: onu kapıp aldı; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **التمخيط**: çobanın oğlağın burnundaki şeyi silmesidir; bunu **الزمخشري** nakletti. **الليث** dedi: **المخط** ( **ككتف** gibi): cömert efendi; çoğulu: **أمخاط**. Ve **اللسان**’da: **مخطون**.
Ve **أمخط السهم إمخاطا**: onu delip geçirdi; bunu **الجوهري** nakletti; bu mecazdır. Denir: **رماه بسهم فأمخطه من الرمية**; yani: onu geçirip çıkardı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **تمخط الرجل**: yürüyüşünde sendeledi; bir kere düşer oldu, bir kere de kendini tutar oldu. Ondan, **الراجز**’in sözü:
  قد رابنا من شيخنا تمخطه
  أصبح قد زايله تخبطه
Bunu **الصاغاني** nakletti. Ve ona (müellife) tamamlayıcı olarak eklenenlerdendir: **المخط**: akma ve çıkmadır; asıl budur; ve onunla **المخاط** isimlendirilmiştir. Ve **المخاط**’ın çoğulu: **أمخطة**; başka değil. Ve **فحل مخط ضراب**: devenin bacağını tutar ve onunla yere vurur; onu çiftleşme ile yıkar; bu mecazdır. Ve **مخط الصبي والسخلة مخطا**: ikisinin burnunu sildi; **اللسان** ve **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **مخط في الأرض مخطا**: eğer onda hızlıca yürüyüp geçtiyse. Ve **امتخط رمحه من مركزه**: mızrağını yerinden çekip çıkardı; bu mecazdır. Ve **الليث**, **رؤبة**’den şu beyti okudu:
  وإن أدواء الرجال المخط                      مكانها من شامت وغبط
**المخط** ile kerimleri kastetti; onu, **ماخط** vehmi üzerine kırdı (çoğul yaptı). **الأزهري** ve **الصاغاني** dedi: Rivayet ancak **النحط**tır; **النون** ve noktasız **الحاء** iledir; başka değil. Onlar, hasetten iç çekenlerdir. **الأزهري** dedi: Onun tefsirinde **المخط**u tanımıyorum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَخْطٌ
1 مَخْطٌ ذ , [an inf. n., of which the verb is app. مَخَطَ,] the act of flowing; and of going, coming, or passing, out, or forth: this is the primary signification; and hence مُخَاطٌ, q. v. (TA) ― -b2- [Hence also,] مَخَطَ السَّهْمُ, (S, K,) aor. مَخَطَ and مَخُطَ , inf. n. مُخُوطٌ, (K,) (tropical:) The arrow transpierced, (S, K,) and went forth on the other side. (S.) ― -b3- [And] مَخَطَ بِهِ الجَمَلُ (assumed tropical:) The camel went quickly with him. (Sgh, K.) ― -b4- [And] مَخَطَ فِى الأَرْضِ, inf. n. مَخْطٌ, (assumed tropical:) He went away quickly in the land. (TA.) -A2- مَخَطَ الصَّبِىَّ, inf. n. مَخْطٌ, He wiped the nose of the child; and in like manner you say of a lamb or kid: (L:) and ↓ مخّطهُ, (Msb,) inf. n. تَمْخِيطٌ, (Z, K,) he removed the mucus from out of his nose: (Msb:) and he (the pastor) wiped off from its (a lamb's or kid's) nose what was upon it [at the time of the birth]. (Z, K.) And مَخَطَ المُخَاطَ He cast the mucus (S, K) مِنْ أَنْفِهِ from his nose. (S.) ― -b2- [And hence,] مَخَطَ السَّيْفَ (tropical:) He drew the sword (K, TA) from its scabbard; (TA;) as also ↓ امتخطهُ: (S, K:) and sometimes they said, (S,) مَا فِى يَدِهِ ↓ امتخط (tropical:) he pulled out what was in his hand; (S, K;) he seized, took away quickly by force, or snatched away, what was in his hand: (S, L, K:) and رُمْحَهُ مِنْ مَرْكَزِهِ ↓ امتخط (tropical:) he pulled out his spear from its place in which it was stuck. (TA.) ― -b3- [And] مَخَطَهُ, (S, K, *) aor. مَخَطَ , inf. n. مَخْطٌ, (S,) (assumed tropical:) He drew it; pulled it. (S, K. *) You say, مَخَطَ فِى القَوْسِ (assumed tropical:) [He drew the bow; or drew, or pulled, its string with the arrow]. (S.)

2 مَخَّطَ see 1.

امخط السَّهْمَ
4 امخط السَّهْمَ ذ , (S, K,) inf. n. اِمْخَاطٌ, (TA,) (tropical:) He made the arrow to transpierce, (S, A, K,) and to go forth on the other side. (A.)

5 تَمَخَّطَ see 8.

امتخط
8 امتخط ذ He blew his nose; ejected the mucus from his nose; (S, Msb, K;) as also ↓ تمخّط: (S, K:) or the latter signifies he had the mucus removed from out of his nose. (Msb.) ― -b2- See also 1, in three places.

مُخَاطٌ
مُخَاطٌ ذ Mucus; snivel; what flows from the nose, (S, K, TA,) like لُعَاب from the mouth: (TA:) pl. أَمْخِطَةٌ only. (TA.) ― -b2- مُخَاطُ الشَّيْطَانِ, (K,) also called مُخَاطُ الشَّمْس, and لُعَابُ الشَّمْس, and رِيقُ الشَّمْسِ, all these appellations having been heard from the Arabs, (TA,) (tropical:) [The fine filmy cobwebs called gossamer, which are occasionally seen in very hot and calm weather, when the sun is high, floating in the air, in stringy or flaky forms;] what appears in the sun's rays to him who looks into the air in the time of vehement midday-heat: (K, TA:) مخاط الشيطان is explained by Z and IB as meaning what comes forth from the mouth of the spider. (TA in art. خيط.)

مُخَاطَةٌ
مُخَاطَةٌ ذ (AO, K) and ↓ مُخَّيْطٌ, (K,) called by the latter name by some of the people of ElYemen, (Sgh, TA,) and by the people of Egypt [in the present day], (TA,) [and ↓ مُخَّيْطَا, (Golius, on the authority of Ibn-El-Beytلr, but if it end with a short ا, i.e. without ء, it should be written مُخَّيْطَى,)] [The cordia myxa, or smooth-leaved cordia; also called sebestena, and sebesten, and Assyrian plum;] a kind of tree, (K, TA,) producing a viscous fruit, [whence its name, like the Greek μύξα, which signifies both mucus and this kind of plum,] which is eaten; (TA;) called in Persian سِبِسْتَان [or سَپِسْتَان]; (K, TA;) i. q. أَطْبَآءُ الكَلْبَة [bitch's dugs], [its fruit] being likened thereto. (TA.) (See De Sacy's “ Abd-allatif, ” pp. 68 - 72.]

مُخَّيْطٌ
مُخَّيْطٌ ذ and مُخَّيْطَا: see what next precedes.

سَهْمٌ مَاخِطٌ
سَهْمٌ مَاخِطٌ ذ (tropical:) An arrow transpiercing, and going forth on the other side. (TA.)

أَمْخَطُ مِنْ سَهْمٍ
أَمْخَطُ مِنْ سَهْمٍ ذ (tropical:) [More transpiercing than an arrow]: a proverb. (JK.)

##### Türkçe

مَخْطٌ
1 **مَخْطٌ** ذ , [bir mastar ismi, fiili görünüşe göre **مَخَطَ**’dır,] akmanın fiili; ve dışarıya yahut ileriye gitmenin, gelmenin veya geçmenin fiili: bu, aslî anlamdır; buradan da **مُخَاطٌ**, bkz. (TA) ― -b2- [Bundan ayrıca,] **مَخَطَ السَّهْمُ**, (S, K,) muzârîsi **مَخَطَ** ve **مَخُطَ** , mastar ismi **مُخُوطٌ**, (K,) (mecaz:) ok delip geçti, (S, K,) ve öbür taraftan çıktı. (S.) ― -b3- [Ve] **مَخَطَ بِهِ الجَمَلُ** (farz edilen mecaz:) deve onunla hızlı gitti. (Sgh, K.) ― -b4- [Ve] **مَخَطَ فِى الأَرْضِ**, mastar ismi **مَخْطٌ**, (farz edilen mecaz:) o, yerde (memlekette) hızlıca uzaklaştı. (TA.) -A2- **مَخَطَ الصَّبِىَّ**, mastar ismi **مَخْطٌ**, çocuğun burnunu sildi; ve aynı şekilde bir kuzu veya oğlak hakkında da söylersin: (L:) ve ↓ **مخّطهُ**, (Msb,) mastar ismi **تَمْخِيطٌ**, (Z, K,) onun burnunun içinden sümüğü çıkardı: (Msb:) ve o (çoban) onun (kuzunun veya oğlağın) burnundan, [doğum vaktinde] üzerinde olan şeyi sildi. (Z, K.) Ve **مَخَطَ المُخَاطَ** sümüğü attı (S, K) **مِنْ أَنْفِهِ** burnundan. (S.) ― -b2- [Ve buradan,] **مَخَطَ السَّيْفَ** (mecaz:) kılıcı (K, TA) kınından çekti; (TA;) bunun gibi ↓ **امتخطهُ**: (S, K:) ve bazen derlerdi, (S,) **مَا فِى يَدِهِ** ↓ **امتخط** (mecaz:) elinde olan şeyi çekip çıkardı; (S, K;) elinde olan şeyi zorla hızlıca kapıp aldı, yahut çekip aldı: (S, L, K:) ve **رُمْحَهُ مِنْ مَرْكَزِهِ** ↓ **امتخط** (mecaz:) mızrağını, saplanmış olduğu yerinden çekip çıkardı. (TA.) ― -b3- [Ve] **مَخَطَهُ**, (S, K, *) muzârîsi **مَخَطَ** , mastar ismi **مَخْطٌ**, (S,) (farz edilen mecaz:) onu çekti; onu çekip aldı. (S, K. *) Şöyle dersin, **مَخَطَ فِى القَوْسِ** (farz edilen mecaz:) [yayı çekti; yahut okla birlikte onun kirişini çekti]. (S.)

2 **مَخَّطَ** bkz. 1.

امخط السَّهْمَ
4 **امخط السَّهْمَ** ذ , (S, K,) mastar ismi **اِمْخَاطٌ**, (TA,) (mecaz:) oku delip geçer kıldı, (S, A, K,) ve öbür taraftan çıkarır kıldı. (A.)

5 **تَمَخَّطَ** bkz. 8.

امتخط
8 **امتخط** ذ burnunu sildi; burnundan sümüğü çıkardı; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **تمخّط**: (S, K:) yahut ikincisi, burnunun içinden sümüğün çıkarılmış olmasını ifade eder. (Msb.) ― -b2- Ayrıca 1’e, üç yerde, bak.

مُخَاطٌ
**مُخَاطٌ** ذ sümük; burun akıntısı; burundan akan şey, (S, K, TA,) ağızdan **لُعَاب** gibi: (TA:) çoğulu yalnız **أَمْخِطَةٌ**’dir. (TA.) ― -b2- **مُخَاطُ الشَّيْطَانِ**, (K,) ayrıca **مُخَاطُ الشَّمْس**, ve **لُعَابُ الشَّمْس**, ve **رِيقُ الشَّمْسِ** diye de adlandırılır; bu adların hepsi Araplardan işitilmiştir, (TA,) (mecaz:) [çok sıcak ve sakin havada, güneş yüksek iken, havada ipliksi yahut pul pul şekillerde yüzer halde bazen görülen ince zar gibi örümcek ağları;] şiddetli öğle sıcağı vaktinde havaya bakan kimseye güneş ışınlarında görünen şey: (K, TA:) **مخاط الشيطان** Z ve IB tarafından, örümceğin ağzından çıkan şey anlamında diye açıklanmıştır. (TA, madde **خيط**’te.)

مُخَاطَةٌ
**مُخَاطَةٌ** ذ (AO, K) ve ↓ **مُخَّيْطٌ**, (K,) bu ikinci adla Yemen halkından bazıları tarafından, (Sgh, TA,) ve [bugün] Mısır halkı tarafından da, (TA,) [ve ↓ **مُخَّيْطَا**, (Golius, İbn-El-Beytلr’den naklen; fakat kısa bir **ا** ile, yani ء’siz biterse **مُخَّيْطَى** diye yazılmalıdır,)] [cordia myxa, yahut düz yapraklı cordia; ayrıca sebestena ve sebesten ve Asur eriği diye de adlandırılır;] bir tür ağaç, (K, TA,) yapışkan bir meyve verir, [adının buradan oluşu; Yunanca μύξα gibi; o hem sümük hem de bu tür erik anlamına gelir,] ki yenir; (TA;) Farsçada **سِبِسْتَان** [yahut **سَپِسْتَان**] diye adlandırılır; (K, TA;) **أَطْبَآءُ الكَلْبَة** [dişi köpeğin memeleri] ile aynı (i. q.); [meyvesi] buna benzetilmiştir. (TA.) (De Sacy’nin “ Abd-allatif ”, s. 68 - 72’ye bak.)

مُخَّيْطٌ
**مُخَّيْطٌ** ذ ve **مُخَّيْطَا**: bir öncekinin ne olduğuna bak.

سَهْمٌ مَاخِطٌ
**سَهْمٌ مَاخِطٌ** ذ (mecaz:) delip geçen ve öbür taraftan çıkan ok. (TA.)

أَمْخَطُ مِنْ سَهْمٍ
**أَمْخَطُ مِنْ سَهْمٍ** ذ (mecaz:) [oktan daha delip geçici]: bir darb-ı mesel. (JK.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَخَطَ
مَخَطَ A ,  U ( n. ac. مَخْط 1 ,  مُخُوْط 27 ),
a.  Pierced, transpierced ( arrow ).

b.  Blew, wiped the nose.

c.  Went quickly.

d.  [ Bi ], Hastened with.

e.  Resembled.

f.  see VIII (b) .

مَخَّطَ
مَخَّطَ II ,
a.  Wiped the nose of.

أَمْخَطَ
أَمْخَطَ IV ,
a.  Made to pass through ( arrow ).

تَمَخَّطَ
تَمَخَّطَ V ,
a.  see I (b) .

b.  Staggered.

اِمْتَخَطَ
اِمْتَخَطَ VIII ,
a.  see I (b) .

b.  Snatched, pulled away; drew ( sword ).

مَخْط
مَخْط 1 ,
a.  A short garment.

b.  Ashes.

c.  Swiftness, rapidity.

d.  Likeness.

مَخِط
مَخِط 5 , ( pl. أَمْخَاْط 38 ),
a.  Generous prince.

مُخَاْط
مُخَاْط 24 ,
a.  Mucus; snivel, snot; glair.

مُخَاْطِيّ
مُخَاْطِيّ 24yi ,
a.  Mucus; snotty; glairy.

مُخَاط الشَّيْطَان
مُخَاط الشَّيْطَان
a.  Gossamer, flying cobwebs.

مُخْل
مُخْل ( pl. مُخُوْط 27 ,  أَمْخَاْط 38 )
a.  [ coll. ], Lever, crowbar.

##### Türkçe

**مَخَطَ**
**مَخَطَ** A , U ( n. ac. **مَخْط** 1 , **مُخُوْط** 27 ),
a. (ok) deldi, delip geçti.

b. Burnunu üfledi, burnunu sildi.

c. Çabuk gitti.

d. [ Bi ], ile acele etti.

e. Benzedi.

f. VIII (b)’ye bak.

**مَخَّطَ**
**مَخَّطَ** II ,
a. …’ın burnunu sildi.

**أَمْخَطَ**
**أَمْخَطَ** IV ,
a. (oku) içinden geçirtti.

**تَمَخَّطَ**
**تَمَخَّطَ** V ,
a. I (b)’ye bak.

b. Sendeledi.

**اِمْتَخَطَ**
**اِمْتَخَطَ** VIII ,
a. I (b)’ye bak.

b. Kapıp çekti, çekip aldı; (kılıcı) çekti.

**مَخْط**
**مَخْط** 1 ,
a. Kısa bir giysi.

b. Kül.

c. Çeviklik, sürat.

d. Benzerlik.

**مَخِط**
**مَخِط** 5 , ( pl. **أَمْخَاْط** 38 ),
a. Cömert emir.

**مُخَاْط**
**مُخَاْط** 24 ,
a. Mukus; sümük, burun akıntısı; yumurta akı.

**مُخَاْطِيّ**
**مُخَاْطِيّ** 24yi ,
a. Mukuslu; sümüksü; yumurta akı gibi.

**مُخَاط الشَّيْطَان**
**مُخَاط الشَّيْطَان**
a. Örümcek ağı teli, uçuşan örümcek ağları.

**مُخْل**
**مُخْل** ( pl. **مُخُوْط** 27 , **أَمْخَاْط** 38 )
a. [ topluluk adı ], kaldıraç, levye.
