# مخط — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AE%D8%B7/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مخط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B7.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: مخط

(باب الميم والخاء وما يثلثهما)
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:‏
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *‏
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ، إذا انتقيْتَ خِيارَهم، كأنَّه شقَّ النّاس إليه حتَّى انتخَبَه. قال:‏
* من نُخْبةِ النّاسِ التي كان* امتخَرْ(2) *‏
ومما شذَّ عن هذا الباب اليَمخُور: الرّجل الطَّويل. فأمّا بناتُ مخْرٍ فهي سحابٌ تنشأ في الصَّيف، وليس من الباب، لأنَّه من الإبدال والأصل الباء "بَخْرٌ"، وقد مرَّ.‏
(مخض) الميم والخاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابِ شيء في وعائِه مائعٍ، ثم يستعار. ومَخَضت اللَّبَن أمخضه مَخْضاً. والمَخْض: هدر البَعير، وهو على التَّشبيه، كأنَّه يمخض في شِقْشِقته شيئاً. والماخِض: الحامل إذا ضرَبَها الطَّلْق. وهذا أيضاً على معنى التَّشبيه، كأنَّ الذي في جوفها شيءٌ مائع يتمخَّض. والمَخَاض: النُّوق الحواملُ، واحدتها خَلِفة. ويقال لولد النَّاقة إذا أُرسِل الفحلُ في الإبل التي فيها أمُّه: ابنُ مَخَاضٍ، لَقِحت أُمُّه أمْ لا.‏
(مخط) الميم والخاء والطاء أصيلٌ، يدلُّ على بُروزِ شيءٍ من كِنِّه، صحيحٌ. وامتَخَط السَّيفَ: انتضاه. وأمْخَطَ السَّهمَ(3): أنفَذَه إمخاطاً. وربَّما قالوا: امتخَطَ ما في يده: اختَلَسه.‏
(مخن) الميم والخاء والنون يقولون: المَخْن: الرَّجُل الطَّويل(4).‏
(مخي) الميم والخاء والحرف المعتلّ. يقولون: تمخَّى من الشَّيء وامَّخى منه: تبرَّأ منه وتحرَّج. قال:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏
(مخج) الميم والخاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: مَخَج البئرَ، إذا خَضْخَضَها. قال:‏
* يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما(6) *‏
ويَكنون به عن البِضاع، فيقال: مَخَجَها. والله أعلم بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) أنشده في اللسان (مخر).‏
(2) للعجاج في ديوانه 19 واللسان (مخر) برواية: "من مخة الناس".‏
(3) في الأصل: "السيف"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) يقال للطويل وللقصير أيضاً، فهو من الأضداد.‏
(5) بعده في اللسان (مخا):‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) في الأصل: "الداء اجموما"، صوابه مما سبق في (جم). والرجز في اللسان (جمم، مخج، قلذم).‏

ـ

### Türkçe

(باب **الميم** ve**الخاء** ve ikisinin üçüncüsü olanlar)

(**مخر**) **الميم** ve**الخاء** ve**الراء**; yarma ve açmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: Gemi suyu **مَخَرت** eder, **مخراً**: onu yardı. Kadınlar çekişip elleriyle, yüzücünün yaptığı gibi yardım isterken, râciz dedi ki:‏
* **مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ**(1) *‏
Ve denir: **مَخَرْتُ** yeri; onda suyu saldığın zaman. Ve denir: **استمخَرْتُ** rüzgârı; onu burnunla karşıladığın zaman. Ve kıyası sahihtir; sanki burnunla rüzgârı yarıyorsun. Ve onların sözü: **امتخَرْتُ** kavmi; onların seçkinlerini seçtiğin zaman; sanki insanları ona doğru yarıp da onu seçmiş gibidir. Dedi ki:‏
* **من نُخْبةِ النّاسِ التي كان** **امتخَرْ**(2) *‏
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **اليَمخُور**: uzun adam. Amma **بناتُ مخْرٍ** ise yazın meydana gelen buluttur; babdan değildir; çünkü o, ibdâlden olup aslı **الباء** “**بَخْرٌ**”dur; ve geçmiştir.‏

(**مخض**) **الميم** ve**الخاء** ve**الضاد**; bir kabı içinde akışkan olan bir şeyin çalkalanmasına delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ödünç alınır. Ve sütü **مَخَضت** ederim; onu **أمخضه**; **مَخْضاً**. Ve **المَخْض**: devenin böğürmesidir; o, benzetme üzerinedir; sanki o, **شِقْشِقته**sinde bir şeyi çalkalar. Ve **الماخِض**: doğum sancısı vurduğu zaman hamile (kadın). Bu da benzetme mânâsı üzerinedir; sanki karnında olan şey, çalkalanan akışkan bir şeydir. Ve **المَخَاض**: hamile dişi develerdir; onun bir tanesi **خَلِفة**dir. Ve dişi devenin yavrusuna, annesinin içinde bulunduğu develere erkek deve salındığı zaman: **ابنُ مَخَاضٍ** denir; annesi gebe kaldı mı kalmadı mı (fark etmez).‏

(**مخط**) **الميم** ve**الخاء** ve**الطاء** asıldır; bir şeyin örtüsünden dışarı çıkmasına delâlet eder; sahihtir. Ve kılıcı **امتَخَط** etti: onu çekti. Ve oku **أمْخَطَ**(3): onu **إمخاطاً** olarak geçirdi (nüfuz ettirdi). Ve bazen derler: elindeki şeyi **امتخَطَ** etti: onu kaptı.‏

(**مخن**) **الميم** ve**الخاء** ve**النون**; derler: **المَخْن**: uzun adamdır(4).‏

(**مخي**) **الميم** ve**الخاء** ve illetli harf. Derler: şeyden **تمخَّى** etti ve ondan **امَّخى** etti: ondan beri oldu ve sakındı. Dedi ki:‏
ولم تُراقِبْ مأثَماً فتَمَّخِهْ *** من ظُلْمِ شيخٍ آضَ من تَشَيُّخِهْ(5)‏

(**مخج**) **الميم** ve**الخاء** ve**الجيم**; tek bir kelimedir. Derler: kuyuyu **مَخَج** etti; onu çalkaladığı zaman. Dedi ki:‏
* يَزيدُها مَخْجُ الدِّلا جُموما(6) *‏
Ve onunla cinsel birleşmeden kinaye ederler; denir: onu **مَخَجَ** etti. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏
--------------ـــ
(1) Onu Lisân’da (**مخر**) rivayet etti.‏
(2) A‘câc’ındır; divanında 19 ve Lisân’da (**مخر**) şu rivayetle: “من مخة الناس”.‏
(3) Asılda: “السيف”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.‏
(4) Uzuna ve kısaya da denir; o, zıtlardandır.‏
(5) Ondan sonra Lisân’da (**مخا**) şudur:‏  * أشهب مثل النسر بين أفرخه *‏
(6) Asılda: “الداء اجموما”; doğrusu, daha önce (**جم**)de geçenlerdendir. Ve recez Lisân’da (**جمم**، **مخج**، **قلذم**)dedir.‏

ـ
