# مدد (م-د-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AF%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kiriş demektir

- Harfler: م - د - د
- Kur'an'da: 32 geçiş · 29 ayet · 26 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (26)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَمَدَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَكُمْ | Size yardım etti | 2 | 2 | [26:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/26:132.md) |
| [تَمُدَّنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | تَفْعُلَنَّ | Kesinlikle uzatma | 2 | 2 | [15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/15:88.md) |
| [فَلْيَمْدُدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%8F%D8%AF%D9%92.md) | فَلْيَفْعُلْ | Öyleyse uzatsın | 2 | 2 | [19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/19:75.md) |
| [مَدًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعْلًا | Uzatmak | 2 | 2 | [19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/19:75.md) |
| [مَدَدْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَاهَا | Onu uzattık | 2 | 2 | [15:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/15:19.md) |
| [مَدَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلَ | Uzattı | 2 | 2 | [13:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/13:3.md) |
| [أَتُمِدُّونَنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%90.md) | أَتُفْعِلُونَنِ | Bana yardım eder misiniz? | 1 | 1 | [27:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/27:36.md) |
| [مَدَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Yardımcı | 1 | 1 | [18:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/18:109.md) |
| [مَمْدُودًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Uzatılan | 1 | 1 | [74:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/74:12.md) |
| [مَمْدُودٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8D.md) | مَفْعُولٍ | Uzatılan | 1 | 1 | [56:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/56:30.md) |
| [مُدَّتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فُعْلَتِهِمْ | Onların süresi | 1 | 1 | [9:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/9:4.md) |
| [مُدَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | فُعِلَتْ | Uzatıldı | 1 | 1 | [84:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/84:3.md) |
| [مُمَدَّدَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | مُفَعَّلَةٍ | Uzatılan | 1 | 1 | [104:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/104:9.md) |
| [مُمِدُّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | مُفْعِلُكُمْ | Size yardım eden | 1 | 1 | [8:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/8:9.md) |
| [مِدَادًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Mürekkep | 1 | 1 | [18:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/18:109.md) |
| [نُمِدُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8F%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%91.md) | نُفْعِلُ | Yardım ederiz | 1 | 1 | [17:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/17:20.md) |
| [نُمِدُّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8F%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | نُفْعِلُهُمْ | Onlara yardım ederiz | 1 | 1 | [23:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/23:55.md) |
| [وَأَمْدَدْنَاكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَأَفْعَلْنَاكُمْ | Ve size yardım ettik | 1 | 1 | [17:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/17:6.md) |
| [وَأَمْدَدْنَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%8E%D8%AF%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَأَفْعَلْنَاهُمْ | Onlara yardım ettik | 1 | 1 | [52:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/52:22.md) |
| [وَنَمُدُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%91.md) | وَنَفْعُلُ | Ve uzatırız | 1 | 1 | [19:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/19:79.md) |
| [وَيَمُدُّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَيَفْعُلُهُمْ | Ve onları uzatır | 1 | 1 | [2:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/2:15.md) |
| [وَيُمْدِدْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَيُفْعِلْكُمْ | Ve size yardım eder | 1 | 1 | [71:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/71:12.md) |
| [يَمُدُّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعُلُهُ | Onu uzatır | 1 | 1 | [31:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/31:27.md) |
| [يَمُدُّونَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%AF%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعُلُونَهُمْ | Onları uzatırlar | 1 | 1 | [7:202](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/7:202.md) |
| [يُمِدَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلَكُمْ | Size yardım eder | 1 | 1 | [3:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/3:124.md) |
| [يُمْدِدْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%85%D9%92%D8%AF%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلْكُمْ | Size yardım eder | 1 | 1 | [3:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/3:125.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (147 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · Sıra dağlar
2. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Onların malları
3. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
4. [نفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Tükenir
5. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
6. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Oğullar
7. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bitki
8. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Gölge demektir
9. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bahr deniz demektir
10. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
11. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayn göz, “evya” göze demektir
12. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
13. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kelime
14. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
15. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
16. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
17. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
18. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
19. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
20. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
21. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
22. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
23. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Şey
24. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
25. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مدد |
| Yapı | Üçlü (Mükerrer) |
| Özel Durum | Mükerrer kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md), [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İpi, deriyi veya bir nesneyi çekerek boyuna uzatmak; bitişik ve kesintisiz ilave ile devamlılık sağlamak |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman, mekân, rızık veya destek unsurlarının kesintisiz bir akış ve takviye ile yayılması, uzatılması veya mühlet verilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın veya sürecin dışarıdan gelen ardışık takviye ve bitişik ekleme ile varlığını sürdürmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir boyutsal uzama veya tek seferlik yardım sanarak, arkası kesilmeyen ilave akış ve besleme (meded ve madde) ilkesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مد | Bir hat boyunca çekilme, boyuna uzama, gerilme ve sınırın ötesine doğru yayılma anlamını taşır; [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) kökünde görülen menzil, süre ve belirlenmiş sınır boyutu bu çekirdekle irtibatlıdır. | د | İkinci dal harfinin eklenmesiyle çekilme hareketi süreklilik kazanmış; uzama eylemi sadece tekil bir esneme olmaktan çıkıp ardışık takviyelerle beslenen kesintisiz bir ekleme, takviye etme ve yayma niteliğine kavuşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Süreklilik arz eden akışkanlığı, birbiri ardınca gelen ve kesilmeyen kaynak hareketini temsil eder. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir noktadan dışarıya doğru açılmayı, eşiği aşarak ileriye doğru geçiş hareketini ifade eder. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Açılan geçişin yinelenmesini, sınırın peş peşe aşılarak hareketin devam ettirilmesini gösterir. |
| مدد | Kapıdan kapıya, eşikten eşiğe kesintisiz bir su akışı gibi birbirine eklenerek boylu boyunca uzanan, gerilen ve ardışık olarak desteklenen yayılma hareketi. | Harflerin birleşimi, kaynaktan çıkan akışın kesintiye uğramadan ardışık merhaleler boyunca ileriye doğru uzatılmasını ve takviye edilmesini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismi, ipi veya işlenmiş deriyi çekerek boyuna germek; çadır iplerini çekip kazıklara bağlayarak çadırı yaymak; lambaya yanmayı sürdürmesi için sürekli yağ ilave etmek ve hokkaya kalemin yazması için mürekkep koymak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Mukbil bir beytinde güneş ışınlarının ufuktan süzülüşünü gerilmiş çadır iplerine benzeterek kökü şu şekilde kullanmıştır: وللشمس أسباب كأن شعاعها / ممد حبال في خباء مطنب |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta ana birliğin arkasından gelen takviye kuvvetlere «meded» (مَدَد), yazının akışını kesintisiz kılan mürekkebe «midâd» (مِدَاد), toprağın verimini artıran gübreye ve kandilin yanmasını sağlayan yağa da aynı kökten türeyen takviye edici unsurlar anlamında yer verilmiştir. |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Asâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde مدد kökü, ilksel düzeyde boyuna çekme, germe, yayma ve ölçme matrisiyle temsil edilir. İbranicede mâdad (מָדַד) fiili ölçmek, boyunu veya mesafesini tespit etmek, gererek yaymak anlamlarına gelir; makkef veya middâh gibi türevlerde uzatılmış ölçü veya miktar boyutu belirgindir. Süryanice ve Aramicede m'dad (ܡܕܰܕ) kökü benzer biçimde ölçme, germe ve uzatma anlamlarını korur. Akadcada madādu eylemi bir şeyi boylu boyunca ölçmek, tahıl veya pay tevzi etmek işlevini yüklenmiştir. Arapçada kök, hem geometrik ve fiziksel boyutta boyuna uzama (imtidad) hem de bir şeyin arkasından gelen bitişik ve kesintisiz ilave (meded, madde) anlamını muhafaza ederek Sami dillerindeki ortak kökenden daha zengin ve dinamik bir türetim sahası geliştirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Syriac Dictionary; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Germek, boyuna çekmek, ilave etmek | Kök fiziksel olarak ipi veya tulumu germekten, lambaya yağ ekleyerek yanmayı sürdürmeye ve orduya taze güç katmaya doğru genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mâdad, Süryanice m'dad, Akadca madādu | Kuzeybatı ve Doğu Sami dillerinde ölçmek, germek ve yaymak anlamında kök birliği gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu fonetik dizilişle doğrudan doğrulanabilir kökdeşlik verisi tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, CAD, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مدد | Anlamlı | Çekmek, uzatmak, takviye etmek | Boyuna esnetmek, yaymak, bir kaynağa ardışık ilave yapmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| دمد | Anlamlı | Helak etmek, örtmek, öfkelenmek | Bir şeyin üzerini kaplayıp ezmek, yere geçirmek veya şiddetle kızmak anlamlarında kullanılır. | Kur'an'da geçmez; [دمدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AF%D9%85.md) biçimiyle akrabadır. |
| [ددم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AF%D9%85.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiş, bu dizilişte bir kullanım kaydedilmemiştir. | Kitâbü’l-ʿAyn kaydında mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مدد | Merkez | Uzama, takviye, yayılma | Bir çekme veya dış takviye ile boyuna uzama ve kesintisiz eklenme. | Varlığın veya sürenin dışarıdan gelen akışla sürdürülmesidir. |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Yayma, açma | Enine ve serbestçe düzleme yayma; daralmanın karşıtı olarak genişletme. | مدد boyuna ve eklenerek uzamayı imlerken [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) alansal yayılmayı bildirir. |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Kapasite genişliği | Hacimce geniş olma, kuşatma ve içine alma imkânının büyüklüğü. | مدد dinamik bir uzama ve ilave akışıyken [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) hacimsel kapsayıcılıktır. |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Dağıtma, saçma | Dürülü olanı çözüp etrafa dağıtarak görünür kılma. | [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) etrafa yayılmayı, مدد ise bir hat boyunca uzamayı belirtir. |
| [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Süre ve boy uzunluğu | Statik olarak uzun olma; zamanın veya mesafenin kendiliğinden uzunluğu. | [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) durumu anlatır, مدد ise eylemsel uzatmayı ve eklemeyi içerir. |
| [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) | Zıt | Toplama, daraltma, tutma | Bir şeyi avuçlayıp çekmek, kısmak, akışı ve yayılmayı durdurup geri çekmek. | مدد akıtıp uzatırken [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) tutup daraltır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مدد | Uzatmak, takviye etmek | Bir hattı germek, süreyi yaymak veya ardışık destek sağlamak. | Kesin |
| Latince | extendere, suppeditare | Uzatmak, tedarik etmek | Extendere fiziksel uzatmayı ve germeyi karşılarken, suppeditare alttan desteklemeyi ve takviye vermeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | extend, supply, prolong | Uzatmak, tedarik etmek, süresini artırmak | Extend boyutsal uzamayı, supply ihtiyaç duyulan takviyeyi kesintisiz sunmayı, prolong zamanı uzatmayı ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | ausdehnen, versorgen, verlängern | Genişletmek/uzatmak, ikmal etmek, uzatmak | Ausdehnen mekânsal yayılmayı, versorgen gerekli akışı ve desteği sağlamayı, verlängern zamanı esnetmeyi karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | étendre, approvisionner, prolonger | Yaymak/uzatmak, ikmal etmek, sürdürmek | Étendre yüzey ve çizgi boyunca yaymayı, approvisionner kesintisiz girdi sağlamayı içerir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَدَّ / مَدَدْنَاهَا / مُدَّتْ | Mekânın ve gölgenin yayılıp uzatılması | Yeryüzünün canlı yaşamına elverişli kılınması ve gölgenin uzatılması bağlamı (Furkan [25:45](https://lisan.digital/tr/ayet/25:45.md), Ra'd [13:3](https://lisan.digital/tr/ayet/13:3.md), Hicr [15:19](https://lisan.digital/tr/ayet/15:19.md), Kâf [50:7](https://lisan.digital/tr/ayet/50:7.md), İnşikâk [84:3](https://lisan.digital/tr/ayet/84:3.md)). |
| مَدًّا / يَمُدُّهُمْ | Mühlet verme, serbest bırakarak ipini uzatma | Azgınlık ve sapkınlık içinde olanlara cezalarının ertelenerek hareket alanlarının uzatılması (Bakara [2:15](https://lisan.digital/tr/ayet/2:15.md), Meryem [19:75](https://lisan.digital/tr/ayet/19:75.md), Meryem [19:79](https://lisan.digital/tr/ayet/19:79.md)). |
| أَمَدَّكُمْ / يُمْدِدْكُمْ / مَدَد | Manevi ve maddi takviye, ilave güç | Müminlere savaşta meleklerle veya toplumlara mal ve evlatla yardım ulaştırılması (Âl-i İmrân [3:124](https://lisan.digital/tr/ayet/3:124.md), İsrâ [17:6](https://lisan.digital/tr/ayet/17:6.md), Şuarâ [26:132](https://lisan.digital/tr/ayet/26:132.md), Neml [27:36](https://lisan.digital/tr/ayet/27:36.md)). |
| مِدَادًا | Yazıyı sürekli kılan tüketilemez akışkan (mürekkep) | Allah'ın kelimelerinin sonsuzluğunu ve yaratılış hikmetlerinin tükenmezliğini tasvir eden bağlam (Kehf [18:109](https://lisan.digital/tr/ayet/18:109.md), Lokmân [31:27](https://lisan.digital/tr/ayet/31:27.md)). |
| مُمَدَّدَةٍ | Fiziksel olarak boyuna uzatılmış nesne | Cehennem kapılarının üzerine çekilen veya kapatılan uzunlamasına sütunlar (Hümeze [104:9](https://lisan.digital/tr/ayet/104:9.md)). |
| تَمُدَّنَّ | Gözü dikmek, tamahla bakışı uzatmak | Başkalarına verilen geçici dünya nimetlerine imrenerek sürekli nazar etmeme uyarısı (Hicr [15:88](https://lisan.digital/tr/ayet/15:88.md), Tâhâ [20:131](https://lisan.digital/tr/ayet/20:131.md)). |
| مُدَّتِهِمْ | Belirlenmiş zaman dilimi, ahit süresi | Antlaşmalarda tarafların riayet etmesi gereken sürenin sonuna kadar tamamlanması (Tevbe [9:4](https://lisan.digital/tr/ayet/9:4.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrâc ve imdâd-ı ilâhî meselesi | Allah'ın zalimlere mühlet vermesi (istidrâc) ile müminlere ilahi inayet ve meleklerle nusret ulaştırmasının (imdâd) adalet ve irade ilkeleriyle ilişkisi. | İlahî iradenin fiillere kesintisiz güç ve imkân akıtması yönünde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Müddet ve ahit süreleri | Anlaşmalarda, kiralarda, iddet ve ceza sürelerinde belirlenen zaman sınırlarının uzatılması veya tamamlanması; yardım nafakasının kesintisizliği. | Hukuki sürelerin (müddet) başlangıç ve bitiş sınırlarının belirlenmesi. |
| Tefsir | Gölgenin uzatılması ve kelimelerin tükenmezliği | Furkan [25:45](https://lisan.digital/tr/ayet/25:45.md) ve Kehf [18:109](https://lisan.digital/tr/ayet/18:109.md) ayetlerinde kâinattaki kozmik düzen ile ilahî ilmin sınırsızlığının somut mecazlarla tevil edilmesi. | Kesintisiz ilahi tecelli ve yaratıcı takviyenin sürekliliği. |
| Hadis | Namazda medd (uzatma) ve orduya imdat | Kıraatte harflerin hakkını vererek uzatılması (medd) ile gazvelerde orduya taze süvari veya mühimmat takviyesi gönderilmesi uygulamaları. | Sesin akışkan uzatılması ve fiilî askerî lojistik destek. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-Yaratıcı ilişkisi | İmdâd-ı Rahmânî (sürekli yaratılış ve destek) | Varlığın devamlılığını sağlama | Varlıklar kendi başlarına kaim değildir; Allah'ın kesintisiz varlık ve rızık akıtmasıyla hayatta kalırlar. | Kesin |
| İlmi | Süreç ve bilgi iletimi | Madde ve süreklilik zinciri | Verinin ve bilginin birikimsel uzaması | Bilimsel bilginin tükenmeyen bir kaynak gibi birbirine eklenerek kümülatif büyümesi. | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | Lojistik ikmal ve müttefik takviyesi | Güç dengesini koruma veya lehine çevirme | Bir siyasi odağın veya ordunun ana cephe gerisinden gelen düzenli yedek güçle ayakta kalması. | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve kaynak akışı | Likidite akışı ve ham madde arzı | Üretim döngüsünün kesintisiz işlemesi | Üretim mekanizmasına sürekli ham madde (madde) ve finansal takviye sağlanarak çarkların durmasının önlenmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel uzama ve sürekli besleme fonksiyonu | Bir doğrunun bir doğrultuda uzatılması (ekstrapolasyon) veya bir dinamik sisteme dışarıdan sürekli enerji/madde girdisi sağlayan akış denklemi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tedarik zinciri ve hukuki mühlet (mehil) | Toplumsal kriz anlarında kurumların çöküşünü önleyen dış kaynak transferi ve bireylere taahhütlerini yerine getirmeleri için tanınan süre esnekliği. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir «yardım» (muavenet) veya salt metrik bir «uzunluk» olarak algılamak; kavramın taşıdığı arkası kesilmeyen takviye, dinamik akış ve ontolojik besleme boyutunu göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; yerin serilip canlılar için bir beşik haline getirilmesinden, zalimlerin azgınlıkları içinde iplerinin gevşetilerek kendilerine süre verilmesine; savaş meydanında meleklerin inip orduya eklemlenmesinden, ilahî kelimelerin denizler mürekkep olsa tükenmeyeceğine kadar varoluşsal bir süreklilik ilkesini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın zalimleri «uzatmasını» (medd) onların haklılığına veya serbest bırakıldığına yormak; meleklerin «imdadını» mucizevi bir bitiş gibi görüp arkasından gelen sürekli ilahi destek yasasını ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın durağan olmadığını, her an bir takviye (meded), bir yayılma (vechi arz) ve ilahî bir mühlet (müddet) içinde varlığını sürdürdüğünü; yaratılışın bir defada bitmeyip sürekli bir akışla beslendiğini anlamayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik ayetlerde (yeryüzünün yayılması, gölgenin uzaması), kriz ve savaş bağlamlarında (meleklerin yardıma gönderilmesi), küfürde direnenlere mühlet verilmesi sahnelerinde ve ilahî kelimelerin sınırsızlığının anlatıldığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi cezanın gecikmesini Allah'ın ihmali zanneden bakışı düzeltir; oradaki mühletin bir «medd» (ipin uzatılması ve sorumluluğun artırılması) olduğunu gösterir. Ayrıca yardımın sadece anlık bir temas değil, bir sistem ve akış olduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi, ipi veya deriyi boyuna çekerek germek; bir hazneye (lamba veya hokka) yanmanın ya da yazmanın sürmesi için arkası kesilmeyen bir takviye ilave etmek.
- Soyut anlam: Bir sürecin, zamanın, mekânın veya varoluşsal durumun dışarıdan gelen ardışık girdilerle kesintiye uğramaksızın sürdürülmesi, genişletilmesi ve vadesinin uzatılması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kendi iç tükenişine karşı dış kaynaktan (ilahi inayet, lojistik güç, hammadde akışı) gelen kesintisiz ikmalle dengesini koruması ve süreklilik kazanması.
- LaTeX modeli: $$S(t+\Delta t) = S(t) + \int_{t}^{t+\Delta t} M(\tau) \, d\tau$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ sistemin veya varlığın mevcut durumunu (uzunluk, ömür, askerî güç veya varoluşsal kapasite) ifade eder. $M(\tau)$ sisteme dışarıdan dahil olan kesintisiz takviye, ilave akış ve destek fonksiyonunu (meded/madde) temsil eder. $\Delta t$ süresi boyunca bu ilavenin entegrasyonu, sistemin tükenmeyip durumunun $S(t+\Delta t)$ seviyesine uzatılmasını ve devamlı kılınmasını sağlar.

## Geçtiği ayetler (29 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AF%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/2:15.md) — وَيَمُدُّهُمْ

اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Allah da onlarla istihza eder ve azgınlıklarında şaşkın bir halde dolaştırır.

### [Ali İmran 3:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/3:124.md) — يُمِدَّكُمْ

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُنْزَلِينَ

Meal (IK): Hani sen; mü’minlere: İndirilmiş üçbin melekle Rabbınızın size yardım etmesi yetmez mi? diyordun.

### [Ali İmran 3:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/3:125.md) — يُمْدِدْكُمْ

بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هَذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ

Meal (IK): Evet. Sabreder, sakınırsanız ve onlar da üzerinize gelirlerse; Rabbınız, size nişanlı beşbin melekle yardım edecektir.

### [Araf 7:202](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/7:202.md) — يَمُدُّونَهُمْ

وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ

Meal (IK): Kardeşleri ise onları azgınlığa sürüklerler. Sonra da bırakmazlar.

### [Enfal 8:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/8:9.md) — مُمِدُّكُمْ

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ

Meal (IK): Hani siz, Rabbınızdan imdad istiyordunuz da: Birbiri ardında bin melekle size imdad ederim, diyerek duanıza icabet etmişti.

### [Tevbe 9:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/9:4.md) — مُدَّتِهِمْ

إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Yalnız muahede yaptığınız müşriklerden, muahede hükümlerinde size karşı bir eksiklik yapmayan ve aleyhinizde kimseye yardım etmeyenler, müstesnadır. O halde anlaşmayı, sonuna kadar tamamlayın. Muhakkak ki Allah, müttakileri sever.

### [Rad 13:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/13:3.md) — مَدَّ

وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): O’dur yeri düzleyen ve orada dağlar, nehirler var eden, her türlü mahsulden çift çift yetiştiren ve gündüzü geceyle bürüyen. Muhakkak ki bunlarda; düşünen bir kavim için ayetler vardır.

### [Hicr 15:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/15:19.md) — مَدَدْنَاهَا

وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ

Meal (IK): Yeri de döşeyip yaydık. Oraya sabit dağlar yerleştirdik. Ve orada her şeyden ölçülü olarak yetiştirdik.

### [Hicr 15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/15:88.md) — تَمُدَّنَّ

لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Sakın onlardan bazı sınıflara verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme ve onlara üzülme. İnananlara kanat ger.

### [İsra 17:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/17:6.md) — وَأَمْدَدْنَاكُمْ

ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا

Meal (IK): Bundan sonra sizi, onlara tekrar galip getirdik. Mallar ve oğullarla size yardım ederek sayınızı artırdık.

### [İsra 17:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/17:20.md) — نُمِدُّ

كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا

Meal (IK): Her birine, bunlara da, onlara da Rabbının nimetinden ulaştırırız. Rabbının nimeti engellenmiş değildir.

### [Kehf 18:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/18:109.md) — مِدَادًا · مَدَدًا

قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا

Meal (IK): De ki: Rabbımın sözlerini yazmak için denizler mürekkep olsa ve bir o kadarını da katsak; daha Rabbımın sözleri tükenmeden denizler tükenirdi.

### [Meryem 19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/19:75.md) — فَلْيَمْدُدْ · مَدًّا

قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا

Meal (IK): De ki: Rahman; sapıklıkta olanın günlerinin uzunluğunu uzattıkça uzatır. Nihayet tehdit edildikleri azabı veya kıyamet gününü gördükleri zaman; kimin yerinin daha kötü ve taraftarlarının daha güçsüz olduğunu bileceklerdir.

### [Meryem 19:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/19:79.md) — وَنَمُدُّ · مَدًّا

كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا

Meal (IK): Hayır, onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız.

### [Taha 20:131](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/20:131.md) — تَمُدَّنَّ

وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى

Meal (IK): Onlardan bazılarına; denemek için verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme. Rabbının rızkı daha hayırlı ve daha devamlıdır.

### [Hac 22:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/22:15.md) — فَلْيَمْدُدْ

مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ

Meal (IK): Kim, dünyada ve ahirette Allah’ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa; bir sebeple göğe tırmansın sonra kessin de bir düşünsün bakalım; bu hilesi kendisini öfkelendiren şeye engel olabilir mi?

### [Müminun 23:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/23:55.md) — نُمِدُّهُمْ

أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ

Meal (IK): Zannederler mi ki; kendilerine mal ve oğullar vermekle,

### [Furkan 25:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/25:45.md) — مَدَّ

أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا

Meal (IK): Görmedin mi; Rabbın, gölgeyi nasıl uzatmıştır. İsteseydi onu durdururdu. Sonra Biz, güneşi ona delil kıldık.

### [Şuara 26:132](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/26:132.md) — أَمَدَّكُمْ

وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِمَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Bildiğiniz şeylerle sizi destekleyenden sakının.

### [Şuara 26:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/26:133.md) — أَمَدَّكُمْ

أَمَدَّكُمْ بِأَنْعَامٍ وَبَنِينَ

Meal (IK): O, desteklemiştir sizi, hayvanlar ve oğullarla;

### [Neml 27:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/27:36.md) — أَتُمِدُّونَنِ

فَلَمَّا جَاءَ سُلَيْمَانَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ

Meal (IK): Süleyman’a geldiklerinde dedi ki: Bana mal ile mi yardım etmek istiyorsunuz? Halbuki Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Belki siz, hediyyenizle sevinirsiniz.

### [Lokman 31:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/31:27.md) — يَمُدُّهُ

وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Eğer yeryüzündeki ağaçların hepsi kalem olsa, deniz de, arkasından yedi deniz daha kendisine yardım ederek mürekkep olsa, yine de Allah’ın kelimeleri tükenmez. Muhakkak ki Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Kaf 50:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/50:7.md) — مَدَدْنَاهَا

وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Yeryüzünü de döşedik ve ona sabit dağlar koyduk. Orada her türden güzel çiftler yetiştirdik.

### [Tur 52:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/52:22.md) — وَأَمْدَدْنَاهُمْ

وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ

Meal (IK): Onlara, diledikleri meyve ve etten bol bol vermişizdir.

### [Vakıa 56:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/56:30.md) — مَمْدُودٍ

وَظِلٍّ مَمْدُودٍ

Meal (IK): Yayılmış gölge,

### [Nuh 71:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/71:12.md) — وَيُمْدِدْكُمْ

وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا

Meal (IK): Ve sizi mallar ve oğullarla desteklesin, sizin için bahçeler var etsin ve ırmaklar akıtsın.

### [Müddessir 74:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/74:12.md) — مَمْدُودًا

وَجَعَلْتُ لَهُ مَالًا مَمْدُودًا

Meal (IK): Kendisine bol bol mal verdiğimi,

### [İnşikak 84:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/84:3.md) — مُدَّتْ

وَإِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ

Meal (IK): Yer düzeltildiği zaman;

### [Hümeze 104:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/ayet/104:9.md) — مُمَدَّدَةٍ

فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ

Meal (IK): Uzatılmış sütunlar arasında.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kiriş demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والميم
د م، م د يستعملان
دم:
الدَّمُّ: الفِعل من الدِّمام، وهو كُلُّ دَواءٍ يُلطخ به على ظاهِر العَيْن، قال:
تَجْلُو بقادَمِتَيْ حَمامةِ أَيْكَةٍ		بَرَداً تُعَلُّ لِثاتُهُ بـدِمـامِ
يعني النُّؤور قد طُلِيَت به حتى رَسَخَ.
ويقال للشيءِ السَّيمنُ كأنَّما دُمَّ بالشَّحْمِ دَمّاً وقال علقمة:
كأنّه من دَمِ الأجْواف مَدمُوم
ويُدَمُّ الصَّدُعُ بالدَّمِ والشَّعرِ المُحْرَقِ يُجْمَع بينهما، ثم يُطلَى الصَّدْعُ فيُعَضُّ عليه ويُشَدُّ، وقد دَمَمنْا يَدَيهِ بالشَّعْرِ والصُوفِ والدِّمامِ دَمّاً.
والدَّمامةُ مصدر الشيء الدَّميمِ.
وأساء فلانٌ وأدَمَّ أي أَقْبَحَ، والفعل الازم: دَمَّ بَدِمُّ ولغةٌ ثانية على قياس فَعَل يفعُل، وليس في باب التضعيف على فَعَل يَفْعِلُ غير هذا.
وتقول: دَمَمْتَ يا هذا، وإذا أرَدْتَ اللازمَ قُلتَ: دَمِمْتَ.
والدَّأْماءُ: بَيْتُ اليَرْبوع غيرُ القاصِعاء والنافِقاء، والجَميعُ الدَّأْماوات.
والدَّمدَمة: الهَلاكُ المُتَأَصِّلُ.
مد:
المَدُّ: الجَذْبُ، والمَدُّ: كَثرةُ الماء أيّامَ المُدودِ.
ومَدَّ النَّهرُ، وامتَدَّ الحَبْلُ، هكذا قالته العَرَب.
والمَدَدُ: ما أمدَدْتَ به قوماً في الحربِ وغيره من الطعام والأعوان.
والمادّةُ: كُلُّ شيءٍ يكون مَدَداً لغيره، ويقال: دَعُوا في الضَّرْعِ مادَّةَ اللَّبَنِ، والمتروكُ في الضَّرْعِ هو الدّاعية، وما اجتَمَعَ إليه هو المادّةُ
والمادَّةُ: أَعرابُ الإِسلام، وأصل العرب وهم الذين نَزَلوا البَوادي.
والمِدادُ: ما يُكتَبُ به، يقال: مُدَّني يا غلامُ، أي أَعطِني مُدَّةً من الدَّواةِ، وأمدِدْني جائز، فإِن قُلتَ: أَمِدَّني خُرِّجَ على مجرى المَدَد بها والزِّيادة ويكون في معنى المَدَد.
والمَديدُ: شَعيرٌ يُجَشُّ ثم يُبَلُّ فتَضفَره الاِبِل.
والمُدَّة: الغاية، وتقول: هذه مُدَّة عن غَيْبَته، وله مُدَّة أي غاية في بقاء عَيشِه.
ومَدَّ اللهُ عُمْرَكَ أي جَعَلَ لعُمْرِكَ مُدَّةً طويلة.
والمُدُّ نصف صاعٍ، والصّاعُ خمسةُ أرطالٍ وثُلْث، ويقال: إنّه مِثلُ القَفيزِ السناني كذا.
ولعبة للصِّبيان يقال لها: مِداد قيس.
والتَمَدُّد كتَمَدُّدِ السِّقاء، وكذلك كلُّ شيءٍ يبقى فيه شِبْهُ المَدِّ.
والامتِدادُ في الطول، وامتَدَّ بهم السَّيْرُ أي طالَ.
وأمَدَّ الجُرْحُ أي: اجتمعت فيه المِدَّة.
وسُبحانَ اللهِ مدادَ كلماتِه من المَدِّ لا من المداد الذي يُكتَبُ به، ولكنَّ معناه على قَدْر كَثرتها وعَدَدها.
والأَمِدّةُ: المِساك في جانِبَي الثوب إذا ابتُدِىءَ في عَمَلِه، والتثنيةُ أَمِدّانِ بوزن أفعِلانِ.
والمدَيد: بَحرٌ من العَروض نحوُ قوله:
يا لَبَكرٍ انشروا لي كُلَيباً		يا لَبَكْرٍ أينَ أين الفِرارُ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الميم**
**د م**، **م د** kullanılırlar

**دم**:
**الدَّمُّ**: **الدِّمام**’dan olan fiildir; o da gözün dış yüzeyine onunla bulaştırılıp sürülen her ilaçtır. Dedi ki:
تَجْلُو بقادَمِتَيْ حَمامةِ أَيْكَةٍ		بَرَداً تُعَلُّ لِثاتُهُ بـدِمـامِ
Yani **النُّؤور** onunla sıvanmıştır; ta ki yerleşip sağlamlaşıncaya kadar.
Ve şişman şeye, sanki yağ ile **دَمّاً** **دُمَّ** edilmiş gibi denir. Alkame dedi ki:
كأنّه من دَمِ الأجْواف مَدمُوم
Ve çatlak, kan ve yakılmış saç ile **يُدَمُّ** edilir; ikisi bir araya getirilir, sonra çatlak sıvanır; üzerine ısırılır ve bağlanır. Ve biz onun iki elini saç, yün ve **الدِّمام** ile **دَمّاً** **دَمَمنْا**.
Ve **الدَّمامةُ** çirkin şeyin masdarıdır.
Ve falan kötü yaptı ve **أدَمَّ**; yani çirkinleştirdi. Lâzım fiil: **دَمَّ** **بَدِمُّ**; ve ikinci bir dil (lehçe) **فَعَل يفعُل** kıyasına göredir. Ve bu, şeddeli باب’ta **فَعَل يَفْعِلُ** üzere bundan başka yoktur.
Ve dersin ki: **دَمَمْتَ** ey şu; ve lâzımı istediğinde dersin ki: **دَمِمْتَ**.
Ve **الدَّأْماءُ**: **اليَرْبوع**’un evi; **القاصِعاء** ve **النافِقاء** olmayan. Ve cem‘i **الدَّأْماوات**.
Ve **الدَّمدَمة**: kökleşmiş helâk.

**مد**:
**المَدُّ**: çekme; ve **المَدُّ**: **المُدود** günlerinde suyun çokluğu.
Ve nehir **مَدَّ** etti; ip **امتَدَّ** etti; Arap bunu böyle söylemiştir.
Ve **المَدَدُ**: savaşta ve başkasında, yiyecek ve yardımcılar olarak bir kavme onunla imdat ettiğin şey.
Ve **المادّةُ**: başkası için meded olan her şey. Ve denir: memede sütün **مادَّةَ**sini bırakın. Memede bırakılan **الدّاعية**dir; onun kendisine toplandığı şey ise **المادّةُ**dir.
Ve **المادَّةُ**: İslâm’ın bedevî Arapları; Arapların aslı; ve onlar bozkırlara inenlerdir.
Ve **المِدادُ**: onunla yazılan şey. Denir: **مُدَّني** ey oğlan; yani bana hokkadan bir **مُدَّةً** ver. Ve **أمدِدْني** câizdir. Şayet **أَمِدَّني** dersen, onunla **المَدَد** ve ziyade cereyanı üzere çıkarılır ve **المَدَد** mânasında olur.
Ve **المَديدُ**: arpa; öğütülür, sonra ıslatılır; develer onu örer.
Ve **المُدَّة**: gaye. Ve dersin: bu, onun yokluğundan bir **مُدَّة**dir. Ve onun bir **مُدَّة**si vardır; yani yaşayışının kalışında bir gaye.
Ve Allah senin ömrünü **مَدَّ** etti; yani ömrün için uzun bir **مُدَّة** kıldı.
Ve **المُدُّ** yarım **صاع**dır; **الصّاعُ** beş **رطل** ve üçte birdir. Ve denir: o, **القَفيزِ السناني** gibidir; şöyle.
Ve çocuklar için bir oyun; ona **مِداد قيس** denir.
Ve **التَمَدُّد** kırbanın **تَمَدُّد**ü gibidir; ve içinde **المَدِّ** benzeri kalan her şey de böyledir.
Ve **الامتِدادُ** uzunlukta olur. Ve yürüyüş onlarla **امتَدَّ** etti; yani uzadı.
Ve yara **أمَدَّ** etti; yani onda **المِدَّة** toplandı.
Ve “Allah’ı tesbih ederim, O’nun kelimelerinin **مدادَ**ı” ifadesi, **المَدِّ**dendir; onunla yazılan **المداد**dan değildir; fakat mânası, onların çokluğu ve sayısı kadardır.
Ve **الأَمِدّةُ**: elbisenin iki yanında, yapımına başlandığında olan tutma (tutturup tutma). Tesniyesi **أَمِدّانِ**; **أفعِلانِ** vezninde.
Ve **المدَيد**: arûzdan bir bahirdir; şu sözü gibi:
يا لَبَكرٍ انشروا لي كُلَيباً		يا لَبَكْرٍ أينَ أين الفِرارُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مَدَدْتُ الشيء فامتد. والمادَّةُ: الزيادة المتّصلة. ومَدَّ الله في عمره. ومَدَّهُ في غيِّه، أي أمهله وطَوَّلَ له. والمَدُّ: السيل. يقال: مَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر. قال العجاج:
سيلٌ أتيٌّ مَدَّهُ أتيُّ
 ومَدُّ النهار: ارتفاعه. ويقال: هناك قطعةُ أرضٍ قَدْرُ مَدِّ البصر، أي مدى البصر. ورجلٌ مَديدُ القامة، أي طويل القامة. وطِرافٌ مُمَدَّدٌ، أي ممدودٌ بالأطناب، شدد للمبالغة. وتَمَدَّدَ الرجلُ، أي تمطَّى. والمُدُّ بالضم: مِكيال، وهو رِطلٌ وثُلث عند أهل الحجاز، ورطلان عند أهل العراق. والصاع: أربعة أمْدادٍ. ومُدَّةٌ من الزمان: بُرهة منه. والمُدّة أيضاً: اسم ما اسْتَمْدَدْتَ به من المِدادِ على القلم. والمَدَّةُ، بالفتح: المرّة الواحدة من قولك مَدَدْتُ الشيء. والمِدَّةُ بالكسر: ما يجتمع في الجرح من القيح. والمِدادُ: النِقْسُ. تقول منه: مَدَدْتُ الدَواة وأمْدَدْتها أيضاً. وأمْدَدْتُ الرجل، إذا أعطيتَه مَدَّةً بقلم. وأمْدَدْتُ الجيشَ بِمَدَدٍ. والاستِمدادُ: طلب المَدَدِ. قال أبو زيد: مَدَدْنا القومَ، أي صرنا مَدَداً لهم. وأمدَدْناهم بغيرنا. وأمْدَدْناهُمْ بفاكهة. وأمَدَّ الجرحُ: صارت فيه مِدَّةٌ. وأمَدَّ العَرْفَجُ، إذا جرى الماء في عوده. ومَدَدْتُ الإبل وأمْدَدْتها بمعنًى، وهو أن تَنْثُرَ لها على الماء شيئاً من الدقيق ونحوه فتسقيها. والاسم المَديد. وماءٌ إمِدَّانٌ: شديد الملوحة.

##### Türkçe

**مَدَدْتُ** şeyi, böylece uzadı. Ve **المادَّةُ**: bitişik artış. Ve Allah onun ömründe uzattı. Ve onu azgınlığında uzattı; yani ona mühlet verdi ve onun için uzattı. Ve **المَدُّ**: sel. Denir: nehir uzadı; ve onu başka bir nehir uzattı. **العجاج** dedi:
“Gelen bir sel; onu gelen (başka bir sel) uzattı.”

Ve gündüzün uzaması: yükselmesi. Ve denir: orada, bakışın uzaması miktarınca bir toprak parçası vardır; yani bakışın menzili. Ve boyu uzun bir adam; yani boyu uzun. Ve uzatılmış bir çadır ipi; yani kazık ipleriyle uzatılmış; mübalağa için şeddelendi. Ve adam **تَمَدَّدَ**; yani gerindi. Ve **المُدُّ** (ötre ile): bir ölçek; Hicaz ehli yanında bir rıtl ve üçte bir; Irak ehli yanında iki rıtl. Ve **الصاع**: dört **أمْدادٍ**. Ve zamandan bir **مُدَّةٌ**: ondan bir süre. Ve **المُدّة** ayrıca: kalem üzerinde **المِدادِ**dan onunla yardım istediğin şeyin adı. Ve **المَدَّةُ** (fetha ile): “**مَدَدْتُ** şeyi” sözünden tek bir defa. Ve **المِدَّةُ** (kesra ile): yarada irin’den toplanan şey. Ve **المِدادُ**: **النِقْسُ**. Ondan dersin: **مَدَدْتُ** hokkayı; ve onu **أمْدَدْتُ** da. Ve **أمْدَدْتُ** adamı; ona kalemle bir **مَدَّةً** verdiğin zaman. Ve orduyu bir **مَدَدٍ** ile destekledim. Ve **الاستِمدادُ**: **المَدَدِ** talebi. **أبو زيد** dedi: **مَدَدْنا** kavmi; yani onlara bir destek olduk. Ve onları başkalarıyla destekledik. Ve onları meyve ile destekledik. Ve yara **أمَدَّ**; onda bir **مِدَّةٌ** oldu. Ve **العَرْفَجُ** **أمَدَّ**; dalında su yürüdüğü zaman. Ve develeri **مَدَدْتُ** ve onları **أمْدَدْتُ** bir mânâ ile; o da, onlara su üzerine un ve benzeri bir şey serpmen, böylece onları sulamandır. Ve isim **المَديد**. Ve **إمِدَّانٌ** su: şiddetli tuzluluk.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م د د
مدّ الحبل وغيره فامتدّ وهذا ممدّ الحبل‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ وللشمس أسباب كأن شعاعها ممد حبال في خباء مطنّب وتمدّ الأديم‏.‏
وطراف ممدّد‏.‏
ومادّه الثوب وتماداه‏.‏
وأمد الجيش وضمّ إليه ألف رجل مدداً واستمدّوا الأمير فأمدهم‏.‏
وأمددت الدّواة بالمداد ومددتها‏.‏
وأمددت ومددت الأرض بالدمال والسراج بالسليط‏.‏
والسرقين مداد الأرض والدهن مداد السراج‏.‏
قال الأخطل‏:‏ روا بارقات بالأكف كأنها مصابيح سرج أوقدت بمداد ومد أرضك يا فلان ومد سراجك وأمدّني يا غلام ومدّني‏:‏ أعطني مدّة من الدواة واستمدّ الكاتب من الدواة‏.‏
ومدّ النهر ومدّه نهر آخر‏.‏
قال‏:‏ فيض خليج مدّه خليجان وقل ماء ركيتنا فمدّتها ركية أخرى‏.‏
وهذا الوادي يمدّ في وادي كذا‏:‏ يزيد فيه‏.‏
وهذا وقت المدّ والمدود‏.‏
وأقام عندنا مدّة ومدداً‏.‏
وأمدّ الجرح‏:‏ صارت فيه مدّة وهي غثيثته الغليظة والرقيقة‏:‏ صديد‏.‏
ومدّ بعيره وأمدّه‏:‏ سقاه المديد وهو الماء بالدقيق أو السويق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ امتدّ النهار والظلّ وظل ممدود وممتدّ ومدّ الله الظل‏.‏
وامتد بهم السّير‏.‏
وامتدّت العلّة‏.‏
وامتدّ عمره‏.‏
ومدّ الله في عمرك‏.‏
وأقمت عنده مدّة مديدة‏.‏
وقدّ مديد‏.‏
وقامة مديدة‏.‏
وهي من أجمل الناس وأمدّه قامةً‏.‏
ومدّ فلان في وجوه المجد غرراً‏.‏
ومدّهم في طغيانهم‏.‏
وسبحان الله مداد كلماته ومدد كلماته‏.‏
وبيني وبينه مدّ النّيل وبسط النّيل ومدّ البصر‏.‏
وأتيته مدّ الضحى وهو ارتفاعه وهذا مدّ النهار الأكبر‏:‏ ويقال للرجل‏:‏ أفعلت ذلك فيقول‏:‏ نعم وأشدّه وأمدّه‏.‏
وفلان يمادّ فلاناً‏:‏ يطاوله ويماطله‏.‏
وله مالٌ ممدود‏:‏ كثير‏.‏
والأعراب أصل العرب ومادة الإسلام‏.‏
وقيل لأعرابي‏:‏ لا بدّ لك منه فقال‏:‏ لي منه بدّ وصاع ومد‏.‏

##### Türkçe

م د د
**مدّ** ipi ve başkasını; böylece uzadı; ve bu, ipin **ممدّ**’udur.
İbn Mukbil dedi ki:
Güneşin sebepleri vardır; sanki onun ışını
gerilmiş bir çadırda **ممدّ** iplerdir;
ve deriyi **تمدّ** etti.
Ve **طراف** **ممدّد**’dir.
Ve elbisenin **مادّه**’si ve onun **تماداه**’si.
Ve orduyu **أمد** etti ve ona bin adamı **مدداً** olarak kattı; ve emîrden **استمدّوا** ettiler de onları **أمدهم** etti.
Ve hokkayı mürekkeple **أمددت** ettim ve onu **مددتها** ettim.
Ve yeri gübreyle ve kandili zeytinyağıyla **أمددت** ve **مددت**.
Ve gübre yerin **مداد**’ıdır ve yağ kandilin **مداد**’ıdır.
Ahtal dedi ki:
Avuçlarla parıltılar suladılar; sanki onlar
**مداد** ile yakılmış kandillerin lambalarıdır.
Ve: Ey falan, yerini **مدّ** et ve kandilini **مدّ** et; ve ey oğlan, beni **أمدّني** et ve beni **مدّني** et: hokkadan bir **مدّة** ver; ve kâtip hokkadan **استمدّ** eder.
Ve ırmağı **مدّ** etti; ve onu başka bir ırmak **مدّه** etti.
Dedi ki: Bir kanalın taşkını; onu iki kanal **مدّه** eder; ve kuyumuzun suyu azaldı da onu başka bir kuyu **مدّتها** etti.
Ve bu vadi, falan vadide **يمدّ** eder: onda artırır.
Ve bu, **المدّ** ve **المدود** vaktidir.
Ve yanımızda bir **مدّة** ve bir **مدداً** kaldı.
Ve yarayı **أمدّ** etti: onda **مدّة** oldu; o da onun kalın ve ince irinidir: cerahat.
Ve devesini **مدّ** etti ve onu **أمدّه** etti: ona **المديد** içirdi; o da unla veya kavrulmuş unla karıştırılmış sudur.
Ve mecazdan: gündüz ve gölge **امتدّ** etti; ve uzatılmış ve uzamış gölge; ve Allah gölgeyi **مدّ** etti.
Ve onlarla yürüyüş **امتد** etti.
Ve hastalık **امتدّت** etti.
Ve ömrü **امتدّ** etti.
Ve Allah ömründe **مدّ** etti.
Ve onun yanında uzun bir **مدّة** kaldım.
Ve uzun bir kılıç.
Ve uzun bir boy.
Ve o, insanların en güzellerindendir; ve onu boyca **أمدّه** etti.
Ve falan, şeref yüzlerinde alınları **مدّ** etti.
Ve onları azgınlıklarında **مدّ** etti.
Ve Allah’ı tenzih ederim: O’nun kelimelerinin **مداد**’ı ve O’nun kelimelerinin **مدد**’i.
Ve benimle onun arasında Nil’in **مدّ**’i ve Nil’in yayılması ve bakışın **مدّ**’i vardır.
Ve ona kuşluğun **مدّ**’inde geldim; o da onun yükselmesidir; ve bu, gündüzün en büyük **مدّ**’idir. Ve adama denir ki: Bunu yaptın mı? O da der ki: Evet; ve onun en şiddetlisi ve onun en uzunu.
Ve falan, falanla **يمادّ** eder: ona boyca uzanır ve onu oyalayıp geciktirir.
Ve onun uzatılmış bir malı vardır: çok.
Ve **الأعراب** Arapların aslı ve İslâm’ın maddesidir.
Ve bir bedevîye denildi: Ondan sana mutlaka gerekir. O da dedi ki: Ondan bana bir **بدّ** ve bir **صاع** ve bir **مدّ** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـمَدُّ: الجَذْب والـمَطْلُ. مَدَّه يَمُدُّه مَدّاً ومدَّ به فامتَدّ ومَدَّدَه فَتَمَدَّد، وتَمَدَّدناه بيننا: مَدَدْناه. وفلان يُمادُّ فلاناً أَي يُماطِلُه ويُجاذِبه.
والتَّمَدُّد: كَتَمَدُّدِ السِّقاء، وكذلك كل شيء تبقى فيه سَعَةُ الـمَدِّ.
والـمادَّةُ: الزيادة المتصلة.
ومَدَّه في غَيِّه أَي أَمهلَه وطَوَّلَ له. ومادَدْتُ الرجل مُمادَّةً ومِداداً: مَدَدْتُه ومَدَّني؛ هذه عن اللحياني. وقوله تعالى: ويَمُدُّهم في طُغْيانِهم يَعْمَهُون؛ معناه يُمْهِلُهم. وطُغْيانُهم: غُلُوُّهم في كفرهم. وشيء مَدِيد: ممدود. ورجل مَدِيد الجسم: طويل، وأَصله في القيام؛ سيبويه، والجمع مُدُدٌ، جاء على الأَصل لأَنه لم يشبه الفعل، والأُنثى مَدِيدة. وفي حديث عثمان: قال لبعض عماله: بلغني أَنك تزوجت امرأَة مديدة أَي طويلة. ورجل مَدِيدُ القامة: طويل القامة. وطِرافٌ مُمدَّد أَي ممدودٌ بالأَطناب، وشُدِّدَ للمبالغة. وتَمَدَّد الرجل أَي تَمطَّى. والـمَدِيدُ: ضرب من العَرُوض، سمي مديداً لأَنه امتَدَّ سبباه فصار سَبَب في أَوله وسبب بعد الوَتِدِ. وقوله تعالى: في عَمَد مُمَدَّدَة، فسره ثعلب فقال: معناه في عَمَد طِوال. ومَدَّ الحرف يَمُدُّه مَدّاً: طَوَّلَه. وقال اللحياني: مدَّ اللهُ الأَرضَ يَمُدُّها مَدًّا بسطها وسَوَّاها. وفي التنزيل العزيز: وإِذا الأَرض مُدَّت؛ وفيه: والأَرضَ مَدَدْنَاهَا. ويقال: مَدَدْت الأَرض مَدًّا إِذا زِدت فيها تراباً أَو سَماداً من غيرها ليكون أَعمر لها وأَكثر رَيْعاً لزرعها، وكذلك الرمال، والسَّمادُ مِداد لها؛ وقول الفرزدق:
رَأَتْ كمرا مِثْلَ الجَلاميدِ فَتَّحَتْ
أَحالِيلَها، لمَّا اتْمَأَدَّتْ جُذورُها
قيل في تفسيره: اتْمَأَدَّتْ. قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا، اللهم إِلا أَن يريد تَمادَّت فسكت التاء واجتلب للساكن ألف الوصل، كما قالوا: ادَّكَرَ وادّارَأْتُمْ فيها، وهمز الأَلف الزائدة كما همز بعضهم أَلف دابَّة فقال دأَبَّة. ومدَّ بصَرَه إِلى الشيء: طَمَح به إِليه. وفي التنزيل العزيز: ولا تَمُدَّنَّ عينيك إِلى ما. وأَمَدَّ له في الأَجل: أَنسأَه فيه. ومَدَّه في الغَيّ والضلال يَمُدُّه مَدًّا ومَدَّ له: أَمْلَى له وتركه. وفي التنزيل العزيز: ويمُدُّهم في طغيانهم يَعْمَهُون؛ أَي يُمْلِي ويَلِجُّهم؛ قال: وكذلك مدَّ الله له في العذاب مَدًّا. قال: وأَمَدَّه في الغي لغة قليلة. وقوله تعالى: وإِخْوانُهم يَمُدُّونَهم في الغي؛ قراءة أَهل الكوفة والبصرة يَمُدُّونَهم، وقرأَ أَهل المدينة يُمِدُّونَهم.والمَدُّ: كثرة الماء أَيامَ المُدُود وجمعه مُمدُود؛ وقد مَدَّ الماءُ يَمُدُّ مَدًّا، وامْتَدَّ ومَدَّه غيره وأَمَدَّه. قال ثعلب: كل شيء مَدَّه غيره، فهو بأَلف؛ يقال: مَدَّ البحرُ وامتَدَّ الحَبْل؛ قال الليث: هكذا تقول العرب. الأَصمعي: المَدُّ مَدُّ النهر. والمَدُّ: مَدُّ الحبل. والمَدُّ: أَن يَمُدّ الرجل الرجل في غيِّه. ويقال: وادِي كذا يَمُدُّ في نهر كذا أَي يزيد فيه. ويقال منه: قلَّ ماءُ رَكِيَّتِنا فَمَدَّتها ركيةٌ أُخرى فهي تَمُدُّها مَدّاً. والمَدُّ: السيل. يقال: مَدَّ النهرُ ومدَّه نهر آخر؛ قال العجاج:
سَيْلٌ أَتِيٌّ مَدَّه أَتِيُّ
غِبَّ سمَاءٍ، فهو رَقْراقِيُّ
ومَدَّ النَّهرُ النهرَ إِذا جرى فيه. قال اللحياني: يقال لكل شيء دخل فيه مثله فَكَثَّرَه: مدَّه يَمُدُّه مدًّا. وفي التنزيل العزيز: والبحر يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر؛ أَي يزيد فيه ماء من خلْفِه تجرُّه إِليه وتُكثِّرُه. ومادَّةُ الشيء: ما يمدُّه، دخلت فيه الهاء للمبالغة. وفي حديث الحوض: يَنْبَعِثُ فيه مِيزابانِ مِدادُهما أَنهار الجنة أَي يَمُدُّهما أَنهارُها. وفي الحديث: وأَمَدَّها خَواصِر أَي أَوسعها وأَتَمَّمها. والـمادَّة: كل شيء يكون مَدَداً لغيره. ويقال: دعْ في الضَّرْع مادَّة اللبن، فالمتروك في الضرع هو الداعِيَةُ، وما اجتمع إِليه فهو المادَّة، والأَعْرابُ مادَّةُ الاسلام. وقال الفراءُ في قوله عز وجل: والبحر يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر؛ قال: تكون مِداداً كالمِدادِ الذي يُكتب به. والشيء إِذا مدَّ الشيء فكان زيادة فيه، فهو يَمُدُّه؛ تقول: دِجْلَةُ تَمُدُّ تَيَّارنا وأَنهارنا، والله يَمُدُّنا بها. وتقول: قد أَمْدَدْتُك بأَلف فَمُدَّ. ولا يقاس على هذا كل ما ورد. ومَدَدْنا القومَ: صِرْنا لهم أَنصاراً ومدَدَاً وأَمْدَدْناهم بغيرنا. وحكى اللحياني: أَمَدَّ الأَمير جنده بالحبل والرجال وأَعاثهم، وأَمَدَّهم بمال كثير وأَغائهم. قال: وقال بعضهم أَعطاهم، والأَول أَكثر. وفي التنزيل العزيز: وأَمْدَدْناهم بأَموال وبنين.
والـمَدَدُ: ما مدَّهم به أَو أَمَدَّهم؛ سيبويه، والجمع أَمْداد، قال: ولم يجاوزوا به هذا البناء، واستَمدَّه: طلَبَ منه مَدَداً. والـمَدَدُ: العساكرُ التي تُلحَق بالمَغازي في سبيل الله.
والإِمْدادُ: أَنْ يُرْسِلَ الرجل للرجل مَدَداً، تقول: أَمْدَدْنا فلاناً بجيش. قال الله تعالى: أَن يِمُدَّكم ربكم بخمسة آلاف. وقال في المال: أَيحْسَبونَ أَنَّما نَمُدُّهم به من مال وبنبن؛ هكذا قرئ نِمُدُّهم، بضم النون. وقال: وأَمْدَدْناكم بأَموال وبنين، فالـمَدَدُ ما أَمْدَدْتَ به قومك في حرْب أَو غير ذلك من طعام أَو أَعوان. وفي حديث أُويس: كان عمر، رضي الله عنه، إِذا أَتَى أَمْدادُ أَهل اليمن سأَلهم: أَفيكم أُوَيْسُ بن عامر؟ الأَمداد: جمع مَدَد وهم الأَعوان والأَنصار الذين كانوا يَمُدُّون المسلمين في الجهاد. وفي حديث عوف بن مالك: خرجت مع زيد بن حارثه في غزوة مِؤْتُة ورافَقَني مَدَدِيٌّ من اليمن؛ وهو منسوب إلى الـمدَد. وقال يونس: ما كان من الخير فإِنك تقول أَمْدَدْته، وما كان من الشر فهو مدَدْت. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: هم أَصلُ العرب ومادَّة الإِسلام أَي الذين يُعِينونهم ويَكُثِّرُون جيوشهم ويُتَقَوَّى بزكاةِ أَموالهم. وكل ما أَعنت به قوماً في حرب أَو غيره، فهو مادَّة لهم. وفي حديث الرمي: مُنْبِلُه والمُمِدُّ به أَي الذي يقوم عند الرامي فيناوله سهماً بعد سهم، أَو يردّ عليه النَّبْلَ من الهَدَف. يقال: أَمَدَّه يُمِدُّه، فهو مُمِدٌّ. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: قائل كلمةِ الزور والذي يَمُدُّ بحبلها في الإِثم سواءٌ؛ مَثَّل قائلها بالمائِح الذي يملأُ الدلو في أَسفل البئر، وحاكِيَها بالماتِحِ الذي يجذب الحبل على رأْس البئر ويَمُدُّه؛ ولهذا يقال: الروايةُ أَحد الكاذِبَيْنِ.
والمِدادُ: النِّقْس. والمِدادُ: الذي يُكتب به وهو مما تقدم. قال شمر: كل شيء امتَلأَ وارتفع فقد مَدَّ؛ وأَمْدَدْتُه أَنا. ومَدَّ النهارُ إِذا ارتفع. ومَدَّ الدَّواةَ وأَمَدَّها: زاد في مائِها ونِقْسِها؛ ومَدَّها وأَمَدَّها: جعل فيها مِداداً، وكذلك مَدَّ القَلم وأَمَدَّه. واسْتَمَدَّ من الدواةِ: أَخذ منها مِداداً؛ والمَدُّ: الاستمدادُ منها، وقيل: هو أَن يَسْتَمِدَّ منها مَدّة واحدة؛ قال ابن الأَنباري: سمي المِدادُ مِداداً لإٌِمداده الكاتِب، من قولهم أَمْدَدْت الجيش بمَدد؛ قال الأَخطل:رَأَوْا بارِقاتٍ بالأَكُفِّ كأَنّها
مَصابيحُ سُرْجٌ، أُوقِدَتْ بِمِدادِ
أَي بزيت يُمِدُّها. وأَمَدَّ الجُرْحُ يُمِدُّ إِمْداداً: صارت فيه مَدَّة؛ وأَمْدَدْت الرجل مدّةً. ويقال: مُدَّني يا غلامُ مُدَّة من الدواة، وإِن قلت: أَمْدِدْني مُدّة، كان جائزاً، وخرج على مَجْرَى المَدَدِ بها والزيادة. والـمُدَّة أَيضاً: اسم ما اسْتَمْدَدْتَ به من الـمِدادِ على القلم. والمَدّة، بالفتح: الواحدة من قولك مَدَدْتُ الشيءَ. والـمِدّة، بالكسر: ما يجتمع في الجُرْح من القيح. وأَمْدَدْتُ الرجل إِذا أَعطيته مُدّة بقلم؛ وأَمْدَدْتُ الجيش بِمَدَد. والاستمدادُ: طلبُ الـمَدَدِ. قال أَبو زيد: مَدَدْنا القوم أَي صِرنا مَدَداً لهم وأَمْدَدْناهم بغيرنا وأَمْدَدْناعم بفاكهة. وأَمَدّ العَرْفَجُ إِذا جَرَى الماءُ في عوده. ومَدَّه مِداداً وأَمَدَّه: أَعطاه؛ وقول الشاعر:
نُمِدُّ لهمْ بالماءِ مِن غيرِ هُونِه،
ولكِنْ إِذا ما ضاقَ أَمرٌ يُوَسَّعُ
يعني نزيد الماء لتكثر المرقة. ويقال: سبحان الله مِدادَ السموات ومِدادَ كلماتِه ومَدَدَها أَي مثل عدَدِها وكثرتها؛ وقيل: قَدْرَ ما يُوازيها في الكثرة عِيارَ كيل أَو وزن أَو عدَد أَو ما أَشبهه من وجوه الحصر والتقدير؛ قال ابن الأَثير: وهذا تمثيل يراد به التقدير لأَن الكلام لا يدخل في الكيل والوزن وإِنما يدخل في العدد. والمِدادُ: مصدر كالمَدَد. يقال: مددت الشيءَ مَدًّا ومِداداً وهو ما يكثر به ويزاد. وفي الحديث: إِن المؤَذِّنَ يُغْفَرُ له مَدَّ صَوْتِه؛ المد: القدر، يريد به قدر الذنوب أَي يغفر له ذلك إِلى منتهى مَدِّ صوته، وهو تمثيل لسعة المغفرة كقوله الآخر: ولو لَقِيتَني بِقُِراب الأَرض
(* قوله «بقراب الأرض» بهامش نسخة من
النهاية يوثق بها يجوز فيه ضم القاف وكسرها، فمن ضمه جعله بمنزلة قريب يقال قريب وقراب كما يقال كثير وكثار، ومن كسر جعله مصدراً من قولك قاربت الشيء مقاربة وقراباً فيكون معناه مثل ما يقارب الأرض.) خَطايا لِقيتُك بها مَغْفِرَةً؛ ويروى مَدَى صوته وهو مذكور في موضعه. وبنوا بيوتهم على مِدادٍ واحد أَي على طريقة واحدة. ويقال: جاء هذا على مِدادٍ واحد أَي على مثال واحد؛ وقال جندل:
لم أُقْوِ فِيهِنَّ، ولم أُسانِدِ
على مَدادٍ ورويٍّ واحِدِ
والأَمِدّةُ، والواحدةُ مِدادٌ: المِساكُ في جانبي الثوبِ إِذا ابْتدِئَ بعَمعلِه. وأَمَدَّ عُودُ العَرْفَجِ والصِّلِّيانِ والطَّرِيفَةِ: مُطِرَ فَلانَ.
والمُدَّةُ: الغاية من الزمان والمكان. ويقال: لهذه الأُمّةُ مُدَّة أَي غاية في بقائها. ويقال: مَدَّ الله في عُمُرك أَي جعل لعُمُرك مُدة طويلة. ومُدَّ في عمره: نُسِئَ. ومَدُّ النهارِ: ارتفاعُه. يقال: جئتك مَدَّ النهار وفي مَدِّ النهار، وكذلك مَدَّ الضحى، يضعون المصدر في كل ذلك موضع الظرف.
وامتدَّ النهارُ: تَنَفَّس. وامتدَّ بهم السير: طال. ومَدَّ في السير: مَضَى.
والمَدِيدُ: ما يُخْلَطُ به سَوِيقٌ أَو سِمْسمٌ أَو دقيق أَو شعير جَشٌّ؛ قال ابن الأَعرابي: هو الذي ليس بحارٍّ ثم يُسقاه البعير والدابة أَو يُضْفَرُه، وقيل: المَدِيدُ العَلَفُ، وقد مَدَّه به يَمُدُّه مَدًّا. أَبو زيد: مَدَدْتُ الإِبلَ أَمُدُّها مَدًّا، وهو أَن تسقيها الماء بالبزر أَو الدقيق أَو السمسم. وقال في موضع آخر: المِدِيدُ شعير يُجَشُّ ثم يُبَلُّ فَيُضْفَرُ البَعِيرَ. ويقال: هناك قطعة من الأَرض قَدْرُ مَدِّ البصر أَي مَدَى البصر. ومَدَدْتُ الإِبِلَ وأَمْدَدْتُها بمعنى، وهو أَن تَنْثَِرَ لها على الماءَ شيئاً من الدقيق ونحوه فَتَسْقِيَها، والاسم المَدِيدُ.
والمِدّانُ والإِمِدّانُ: الماء المِلْح، وقيل: الماء الملح الشديدُ المُلُوحة؛ وقيل: مِياهُ السِّباخِ؛ قال: وهو إِفْعِلانٌ. بكسر الهمزة؛ قال زيد الخيل، وقيل هو لأَبي الطَّمَحان:
فأَصْبَحْنَ قد أَقهْيَنَ عَنِّي كما أَبَتْ،
حِياضَ الإِمِدَّانِ، الظِّباءُ القوامِحُ
والإِمِدّانُ أَيضاً: النَّزُّ. وقيل: هو الإِمِّدانُ؛ بتشديد الميم وتخفيف الدال.
والمُدُّ: ضَرْبٌ من المكايِيل وهو رُبُع صاع، وهو قَدْرُ مُدِّ النبي، صلى الله عليه وسلم، والصاعُ: خمسة أَرطال؛ قال:
لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ
والجمع أَمدادٌ ومِدَدٌ ومِدادٌ كثيرة ومَدَدةٌ؛ قال:
كأَنَّما يَبْرُدْنَ بالغَبُوقِ
كَيْلَ مِدادٍ، من فَحاً مَدْقوقِ
الجوهري: المُدُّ، بالضم، مكيال وهو رطل وثلث عند أَهل الحجاز والشافعي، ورطلان عند أَهل العراق وأَبي حنيفة، والصاع أَربعة أَمداد. وفي حديث فضل الصحابة: ما أَدْرَك مُدَّ أَحدِهم ولا نَصِيفَه؛ والمد، في الأَصل: ربع صاع وإِنما قَدَّره به لأَنه أَقلُّ ما كانوا يتصدقون به في العادة. قال ابن الأَثير: ويروى بفتح الميم، وهو الغاية؛ وقيل: إن أَصل المد مقدَّر بأَن يَمُدَّ الرجل يديه فيملأَ كفيه طعاماً.
ومُدَّةٌ من الزمان: برهة منه. وفي الحديث: المُدَّة التي مادَّ فيها أَبا سفيان؛ المُدَّةُ: طائفة من الزمان تقع على القليل والكثير، ومادَّ فيها أَي أَطالَها، وهي فاعَلَ من المدّ؛ وفي الحديث: إِن شاؤُوا مادَدْناهم. ولُعْبة للصبيان تسمى: مِدادَ قَيْس؛ التهذيب: ومِدادُ قَيْس لُعْبة لهم. التهذيب في ترجمة دمم: دَمدَمَ إِذا عَذَّبَ عذاباً شديداً، ومَدْمَدَ إِذا هَرَبَ.
ومُدٌّ: رجل من دارِم؛ قال خالد بن علقمة الدارمي يهجو خُنْشُوشَ بن مُدّ:
جَزَى اللهُ خُنْشُوشَ بنَ مُدٍّ مَلامةً،
إِذا زَيَّنَ الفَحْشاءَ للناسِ مُوقُها

##### Türkçe

**الـمَدُّ**: çekme ve geciktirme. Onu çekti, onu çeker, çekme olarak; ve onunla çekti de uzadı; ve onu uzattı da yayıldı; ve onu aramızda yaydık: onu uzattık. Ve falan, falanla çekişir; yani onu oyalayıp geciktirir ve onunla çekişip çeker.

Ve **التَّمَدُّد**: kırbanın yayılması gibi; ve yine her şey ki onda **الـمَدِّ** genişliği kalır.

Ve **الـمادَّةُ**: bitişik artış.

Ve onu azgınlığında uzattı; yani ona mühlet verdi ve onun için uzattı. Ve adamla **مُمادَّةً** ve **مِداداً** olarak uzatıştım: onu uzattım ve o da beni uzattı; bu, Lihyânî’dendir. Ve Yüce sözü: “ve onları azgınlıklarında uzatır, şaşkın şaşkın dolaşırlar”; manası: onlara mühlet verir. Ve onların azgınlığı: küfürlerinde aşırılıklarıdır. Ve **مَدِيد** bir şey: uzatılmış. Ve **مَدِيد الجسم** bir adam: uzun; ve aslı ayakta durmadadır; Sîbeveyh. Ve çoğulu **مُدُدٌ**; asıl üzere geldi, çünkü fiile benzemedi; dişisi **مَدِيدة**. Ve Osman’ın hadisinde: işçilerinden birine dedi: bana ulaştı ki sen **مديدة** bir kadınla evlendin; yani uzun. Ve **مَدِيدُ القامة** bir adam: boyu uzun. Ve **طِرافٌ مُمدَّد**: yani iplerle uzatılmış; ve mübalağa için şeddelendi. Ve adam **تَمَدَّد** etti; yani gerindi.

Ve **الـمَدِيدُ**: arûzdan bir türdür; iki sebebi uzadığı için **مديداً** diye adlandırıldı; böylece başında bir sebep ve **الوَتِدِ**’den sonra bir sebep oldu. Ve Yüce sözü: “**في عَمَد مُمَدَّدَة**”; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi: manası, uzun direklerdedir. Ve harfi uzattı, onu uzatır, uzatma olarak: onu uzattı. Lihyânî dedi: Allah yeri uzattı, onu uzatır, uzatma olarak: onu yaydı ve düzeltti. Ve aziz tenzilde: “ve yer uzatıldığı zaman”; ve onda: “ve yeri uzattık.” Ve denir: yeri uzatma olarak uzattım; onda başka yerden toprak yahut gübre artırdığım zaman; onun için daha mamur ve ekini için daha çok ürün olsun diye; kumlar da böyledir; ve gübre onun için **مِداد**dır. Ferazdak’ın sözü:

رَأَتْ كمرا مِثْلَ الجَلاميدِ فَتَّحَتْ
أَحالِيلَها، لمَّا اتْمَأَدَّتْ جُذورُها

Onun tefsirinde denildi: **اتْمَأَدَّتْ**. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak şu ki **تَمادَّت** demek ister; sonra **التاء**’yı sükûnladı ve sâkin için **ألف الوصل** getirdi; onların “**ادَّكَرَ**” ve “**وادّارَأْتُمْ**” demeleri gibi; ve ziyade **الألف**’i hemzeledi; bazılarının **دابَّة**’nin elifini hemzeleyip **دأَبَّة** demesi gibi. Ve bakışını şeye doğru uzattı: onunla ona doğru yükseldi. Ve aziz tenzilde: “ve gözlerini uzatma…” Ve ona ecelde uzattı: onda ona erteledi. Ve onu azgınlık ve sapıklıkta uzattı; onu uzatır, uzatma olarak; ve ona uzattı: ona mühlet verdi ve onu bıraktı. Ve aziz tenzilde: “ve onları azgınlıklarında uzatır, şaşkın şaşkın dolaşırlar”; yani mühlet verir ve onları inatla sürdürür. Dedi: ve yine Allah ona azapta uzatma olarak uzattı. Dedi: ve **أَمَدَّه** onu azgınlıkta, az kullanılan bir dildir. Ve Yüce sözü: “ve kardeşleri onları azgınlıkta uzatırlar”; Kûfe ve Basra ehlinin kıraati **يَمُدُّونَهم**; Medine ehli **يُمِدُّونَهم** okudu.

Ve **المَدُّ**: **المُدُود** günlerinde suyun çokluğu; ve çoğulu **مُمدُود**; ve su uzadı, uzar, uzama olarak; ve uzadı; ve başkası onu uzattı ve ona **أَمَدَّه**. Sa‘leb dedi: her şey ki başkası onu uzattı, o zaman elif iledir; denir: deniz uzadı ve ip uzadı; Leys dedi: Araplar böyle der. Asma‘î: **المَدُّ** nehrin uzamasıdır. Ve **المَدُّ**: ipin uzaması. Ve **المَدُّ**: adamın adamı azgınlığında uzatmasıdır. Ve denir: falan vadi falan nehre uzar; yani onda artırır. Ve ondan denir: kuyumuzun suyu azaldı da başka bir kuyu onu uzattı; o da onu uzatma olarak uzatır. Ve **المَدُّ**: sel. Denir: nehir uzadı ve başka bir nehir onu uzattı; ‘Accâc’ın sözü:

سَيْلٌ أَتِيٌّ مَدَّه أَتِيُّ
غِبَّ سمَاءٍ، فهو رَقْراقِيُّ

Ve nehir, nehre uzattı; onda aktığı zaman. Lihyânî dedi: benzeri onun içine girip onu çoğaltan her şey için denir: onu uzattı, onu uzatır, uzatma olarak. Ve aziz tenzilde: “ve deniz, ondan sonra yedi deniz onu uzatır”; yani arkasından ona su artırır; onu ona doğru çeker ve onu çoğaltır. Ve bir şeyin **مادَّةُ**si: onu uzatan şeydir; mübalağa için ona **الهاء** girdi. Ve havuz hadisinde: “onda iki oluk fışkırır; onların **مِدادُهما**sı cennet nehirleridir”; yani onun nehirleri ikisini uzatır. Ve hadiste: “ve onu **أَمَدَّها خَواصِر**”; yani onu genişletti ve tamamladı.

Ve **الـمادَّة**: başkası için **مَدَداً** olan her şey. Ve denir: memede sütün **مادَّة**sini bırak; memede bırakılan **الداعِيَةُ**dır; ona toplanan ise **المادَّة**dir. Ve bedevîler İslâm’ın **مادَّة**sidir. Ferrâ, Aziz ve Celîl sözünde: “ve deniz, ondan sonra yedi deniz onu uzatır” hakkında dedi: yazılan **المِداد** gibi **مِداداً** olur. Ve şey, şeyi uzattığı zaman, onda bir artış olursa, o onu uzatır; dersin: Dicle, akıntımızı ve nehirlerimizi uzatır; Allah da bizi onunla uzatır. Ve dersin: seni bin ile **أَمْدَدْتُ** de uzatıldı. Bunun üzerine gelen her şey kıyas edilmez. Ve kavmi uzattık: onlara yardımcılar ve **مَدَد** olduk; ve onları başkalarıyla **أَمْدَدْنا**. Lihyânî nakletti: emir, ordusunu ip ve adamlarla **أَمَدَّ** etti ve onları sevk etti; ve onları çok mal ile **أَمَدَّ** etti ve onları zenginleştirdi. Dedi: bazısı “onlara verdi” dedi; birincisi daha çoktur. Ve aziz tenzilde: “ve onları mallar ve oğullarla **أَمْدَدْنا**.”

Ve **الـمَدَدُ**: onlara uzattığı yahut onları **أَمَدَّ** ettiği şey; Sîbeveyh. Ve çoğulu **أَمْداد**. Dedi: bununla bu kalıbı aşmadılar. Ve onu **استَمدَّه**: ondan **مَدَداً** istedi. Ve **الـمَدَدُ**: Allah yolunda gazvelere katılan askerî birliklerdir.

Ve **الإِمْدادُ**: adamın adama **مَدَداً** göndermesidir; dersin: falanı bir orduyla **أَمْدَدْنا**. Allah تعالى dedi: “Rabbiniz sizi beş bin ile uzatması.” Ve mal hakkında: “onlara mal ve oğullardan uzattığımızı mı sanıyorlar”; böyle okundu: **نِمُدُّهم**, **النون**’un zammıyla. Ve dedi: “ve sizi mallar ve oğullarla **أَمْدَدْنا**”; öyleyse **الـمَدَدُ**, kavmini savaşta yahut başka şeyde yiyecek yahut yardımcılarla **أَمْدَدْتَ**ğin şeydir. Üveys hadisinde: Ömer, Allah ondan razı olsun, Yemen ehlinin **أَمْدادُ**u geldiği zaman onlara sorardı: içinizde Üveys b. Âmir var mı? **الأَمداد**: **مَدَد**’in çoğuludur; onlar, cihadda Müslümanları uzatan yardımcılar ve destekçilerdir. Avf b. Mâlik hadisinde: Zeyd b. Hârise ile Mûte gazvesine çıktım; Yemen’den bir **مَدَدِيٌّ** bana arkadaş oldu; o, **الـمدَد**’e nispetlidir. Yûnus dedi: hayırdan olan şeyde “onu **أَمْدَدْته**” dersin; şerden olan ise “**مدَدْت**”. Ömer hadisinde, Allah ondan razı olsun: onlar Arapların aslı ve İslâm’ın **مادَّة**sidir; yani onlara yardım edenler, ordularını çoğaltanlar ve mallarının zekâtıyla güç kazanılanlardır. Ve her ne ile bir kavme savaşta yahut başka şeyde yardım ettiysen, o onlar için **مادَّة**dir. Atış hadisinde: “**مُنْبِلُه** ve onunla **المُمِدُّ**”; yani atıcının yanında durup ona ok üstüne ok veren yahut hedeften okları ona geri çeviren. Denir: onu **أَمَدَّه** eder, onu **يُمِدُّه**; o da **مُمِدٌّ**dür. Ali hadisinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “yalan söz söyleyen ile onun ipini günah içinde uzatan eşittir”; söyleyeni, kuyunun dibinde kovayı dolduran **المائِح**e benzetti; onu nakledeni de kuyunun başında ipi çeken ve onu uzatan **الماتِح**e; bunun için denir: rivayet, iki yalancının biridir.

Ve **المِدادُ**: mürekkep. Ve **المِدادُ**: onunla yazılan şeydir; bu, geçenlerdendir. Şemr dedi: her şey dolup yükseldiğinde uzadı; ben de onu **أَمْدَدْتُ**. Ve gündüz uzadı; yükseldiği zaman. Ve hokkayı uzattı ve onu **أَمَدَّ** etti: suyunda ve mürekkebinde artırdı; ve onu uzattı ve onu **أَمَدَّ** etti: içine **مِداداً** koydu; kalemi uzatmak ve onu **أَمَدَّ** etmek de böyledir. Ve hokkadan **اسْتَمَدَّ** etti: ondan **مِداداً** aldı; ve **المَدُّ**: ondan istemdattır; ve denildi: ondan bir defa istemdat etmesidir. İbnü’l-Enbârî dedi: **المِدادُ**, yazanı **إٌِمداده** ettiği için **مِداداً** diye adlandırıldı; onların “orduya **مَدد** ile **أَمْدَدْتُ**” demelerinden. Ahtal dedi:

رَأَوْا بارِقاتٍ بالأَكُفِّ كأَنّها
مَصابيحُ سُرْجٌ، أُوقِدَتْ بِمِدادِ

Yani onları uzatan yağ ile. Ve yara **أَمَدَّ** etti, **يُمِدُّ** eder, **إِمْداداً**: onda irin oldu. Ve adamı irinlendirdim. Ve denir: ey oğlan, beni hokkadan bir **مُدَّة** ile uzat; ve eğer “beni bir **مُدّة** ile **أَمْدِدْ**” dersen, caiz olur; ve onunla **المَدَد** ve artış mecrasına çıkar. Ve **الـمُدَّة** ayrıca: kalem üzerinde **الـمِداد**dan istemdat ettiğin şeyin adıdır. Ve **المَدّة** (fetha ile): “şeyi uzattım” sözünden bir defadır. Ve **الـمِدّة** (kesra ile): yarada irinden toplanan şeydir. Ve adamı **أَمْدَدْتُ**: ona kalemle bir **مُدّة** verdiğim zaman. Ve orduyu **أَمْدَدْتُ**: **بِمَدَد** ile. Ve **الاستمدادُ**: **الـمَدَد** talebidir. Ebû Zeyd dedi: kavmi uzattık; yani onlara **مَدَداً** olduk; ve onları başkalarıyla uzattık; ve onları meyveyle uzattık. Ve **العَرْفَجُ** uzattı; su dalında aktığı zaman. Ve onu **مِداداً** uzattı ve onu **أَمَدَّه**: ona verdi. Şairin sözü:

نُمِدُّ لهمْ بالماءِ مِن غيرِ هُونِه،
ولكِنْ إِذا ما ضاقَ أَمرٌ يُوَسَّعُ

Yani suyu artırırız ki çorba çoğalsın. Ve denir: “Subhânallâh, göklerin **مِدادَ**ı ve kelimelerinin **مِدادَ**ı ve **مَدَدَ**ı”; yani onların sayısı ve çokluğu gibi; ve denildi: çoklukta onlara denk gelecek miktar; ölçü yahut tartı yahut sayı yahut benzeri, sınırlama ve takdir yollarından. İbnü’l-Esîr dedi: bu, takdirin kastedildiği bir temsildir; çünkü söz kile ve tartıya girmez; ancak sayıya girer. Ve **المِدادُ**: **المَدَد** gibi bir masdardır. Denir: şeyi uzattım, uzatma olarak ve **مِداداً**; o, onunla çoğalan ve artırılandır. Ve hadiste: “müezzene sesinin uzaması kadar mağfiret olunur”; **المد**: miktardır; günahların miktarını kasteder; yani sesinin uzamasının sonuna kadar ona bağışlanır; bu, mağfiretin genişliğine bir temsildir; diğer sözü gibi: “ve eğer beni yeryüzünün **قُِراب**ı kadar…”
(* “**بقراب الأرض**” ifadesi, güvenilir bir nüshanın kenarında: **القاف**’ın zammı ve kesrası caizdir; zamm eden onu **قريب** menzilesinde kılar; **قريب** ve **قراب** denir; **كثير** ve **كثار** denildiği gibi. Kesra eden onu “şeye yaklaştım” sözünden masdar kılar: **مقاربة** ve **قراباً**; böylece manası, yeryüzüne yaklaşan şey kadar olur.)
… günahlarla bana gelsen, sana mağfiretle gelirdim; “sesinin **مَدَى**sı” diye de rivayet olunur; o, yerinde zikredilmiştir. Ve evlerini tek bir **مِداد** üzere bina ettiler; yani tek bir yol üzere. Ve denir: bu tek bir **مِداد** üzere geldi; yani tek bir misal üzere. Cündel dedi:

لم أُقْوِ فِيهِنَّ، ولم أُسانِدِ
على مَدادٍ ورويٍّ واحِدِ

Ve **الأَمِدّةُ**, tekili **مِدادٌ**: elbisenin iki yanında, yapımına başlanınca olan tutacaklardır. Ve **عُودُ العَرْفَجِ** ve **الصِّلِّيانِ** ve **الطَّرِيفَةِ** uzattı: falan yağmura tutuldu.

Ve **المُدَّةُ**: zaman ve mekândan nihayettir. Ve denir: bu ümmet için bir **مُدَّة** vardır; yani bekasında bir nihayet. Ve denir: Allah ömründe uzattı; yani ömrün için uzun bir **مُدة** kıldı. Ve ömründe uzatıldı: ertelendi. Ve gündüzün uzaması: yükselmesidir. Denir: sana gündüzün uzaması vakti geldim ve gündüzün uzamasında; kuşluk uzaması da böyledir; bütün bunlarda masdarı zarf yerinde koyarlar.

Ve gündüz uzadı: nefes aldı. Ve yürüyüş onlarla uzadı: uzadı. Ve yürüyüşte uzattı: geçti.

Ve **المَدِيدُ**: içine **سَوِيقٌ** yahut susam yahut un yahut kaba öğütülmüş arpa karıştırılan şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, sıcak olmayan şeydir; sonra deveye ve binek hayvanına içirilir yahut ona yedirilir. Ve denildi: **المَدِيدُ** yemdir; ve onu onunla uzattı, onu uzatır, uzatma olarak. Ebû Zeyd: develeri uzattım, onları uzatırım, uzatma olarak; o, onlara suyu tohumla yahut unla yahut susamla içirmendir. Başka bir yerde dedi: **المِدِيدُ** kaba öğütülmüş arpadır; sonra ıslatılır da deveye yedirilir. Ve denir: orada bakışın uzaması miktarınca bir yer parçası vardır; yani bakışın **مَدَى**sı. Ve develeri uzattım ve onları **أَمْدَدْتُ** aynı manadadır; o, su üzerine onlara undan ve benzerinden bir şey serpmen, sonra onları sulamandır; adı **المَدِيدُ**dür.

Ve **المِدّانُ** ve **الإِمِدّانُ**: tuzlu sudur; ve denildi: şiddetli tuzlulukta tuzlu su; ve denildi: çoraklık suları; dedi: o, **إِفْعِلانٌ**dır; hemzenin kesrası ile. Zeydü’l-Hayl dedi; ve denildi: Ebû’t-Tamhân’ındır:

فأَصْبَحْنَ قد أَقهْيَنَ عَنِّي كما أَبَتْ،
حِياضَ الإِمِدَّانِ، الظِّباءُ القوامِحُ

Ve **الإِمِدّانُ** ayrıca: sızıntıdır. Ve denildi: o **الإِمِّدانُ**dır; **الميم**’in şeddelenmesi ve **الدال**’ın hafifletilmesiyle.

Ve **المُدُّ**: ölçülerden bir türdür; bir sâ‘ın dörtte biridir; ve o, Peygamberin **مُدّ**u miktarıdır, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. Ve **الصاعُ**: beş **أَرطال**dır. Dedi:

لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ

Ve çoğulu **أَمدادٌ** ve **مِدَدٌ** ve çokça **مِدادٌ** ve **مَدَدةٌ**dur. Dedi:

كأَنَّما يَبْرُدْنَ بالغَبُوقِ
كَيْلَ مِدادٍ، من فَحاً مَدْقوقِ

Cevherî: **المُدُّ**, zamm ile, bir ölçektir; Hicaz ehli ve Şâfiî’ye göre bir **رطل** ve üçte bir; Irak ehli ve Ebû Hanîfe’ye göre iki **رطل**; ve **الصاع** dört **أَمداد**dır. Sahâbenin fazileti hadisinde: “onlardan birinin **مُدّ**una da **نَصِيف**ine de erişmedi”; ve **المد** asılda: sâ‘ın dörtte biridir; onu onunla takdir etti; çünkü onların âdette sadaka verdikleri en az şey odur. İbnü’l-Esîr dedi: **الميم**’in fethasıyla da rivayet olunur; o da nihayettir. Ve denildi: **المد**’in aslı, adamın ellerini uzatıp iki avucunu yiyecekle doldurmasıyla takdir edilmiştir.

Ve zamandan bir **مُدَّةٌ**: ondan bir süre. Ve hadiste: Ebû Süfyân ile **مادَّ** ettiği **المُدَّة**; **المُدَّةُ**: zamandan bir taifedir; az ve çoğa söylenir. Ve onda **مادَّ** etti; yani onu uzattı; o, **المدّ**den **فاعَلَ**dır. Ve hadiste: “isterlerse onlarla **مادَدْناهم**.” Çocuklar için bir oyun, adı: **مِدادَ قَيْس**. **التهذيب**: ve **مِدادُ قَيْس** onlar için bir oyundur. **التهذيب**’de **دمم** maddesinde: **دَمدَمَ** şiddetli bir azapla azap ettiğinde; ve **مَدْمَدَ** kaçtığında.

Ve **مُدٌّ**: Dârim’den bir adamdır. Hâlid b. ‘Alkame ed-Dârimî, **خُنْشُوشَ** b. **مُدّ**’u hicvederek dedi:

جَزَى اللهُ خُنْشُوشَ بنَ مُدٍّ مَلامةً،
إِذا زَيَّنَ الفَحْشاءَ للناسِ مُوقُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م د د * * مَدَّهُ * فامتد من باب ردَّ و * المادّةُ * الزيادة المُتصلِة و * مَدَّ * الله في عُمره و * مَدَّهُ * في غَيِّه أي أمهله وطوَّل له و * المَدُّ * السيل يقال * مَدَّ * النهر ومدَّه نهر آخر ويُقال قدْرُ * مَدّ * البصر أي مدى البصر ورجل * مَدِيدُ * القامةأي طويل القامة و * تَمَدَّدَ * الرجل تمطَّى و * المُدُّ * مكيال وهو رطل وثُلث عند أهل الحجاز ورطلان عند أهل العِراق و * مُدّةٌ * من الزمان بُرهة منه و * المُدَّةُ * بالضم اسم ما استمددت به من المِداد على القلم وبالفتح المرة الواحدة من قولك * مَدَدْتُ * الشيء و * المِدَّةُ * بالكسر القيْح و * المِدَادُ * النِّفْسُ تقول منه * مَدَّ * الدواة و * أَمَدَّها * أيضا و * أمْدَدْتُ * الرجل إذا أعطيته مُدَّةً بقلم وأمددت الجيش * بِمَدَدٍ * و * الاسْتِمْدَادُ * طلب المَدَد قال أبو زيد * مَدَدْنا * القوم صِرنا مددا لهم و * أمْدَدْنَاهم * بغيرنا وأمددناهم بفاكهة و * أَمَدَّ * الجُرح صارت فيه مِدّة

##### Türkçe

* م د د * **مَدَّهُ**: “ردّ” bâbından; (o) uzadı.
ve **المادّةُ**: bitişik (muttasıl) artış.
ve **مَدَّ** Allah onun ömründe (ömrünü) uzattı.
ve **مَدَّهُ** onun azgınlığında; yani ona mühlet verdi ve onun için uzattı.
ve **المَدُّ**: sel; denilir: **مَدَّ** nehir ve onu başka bir nehir uzattı.
ve denilir: gözün **مَدّ** miktarı; yani görüşün menzili.
ve adam **مَدِيدُ** boylu; yani boyu uzun.
ve **تَمَدَّدَ** adam: gerindi.
ve **المُدُّ**: ölçek; Hicaz ehli yanında bir rıtl ve üçte bir, Irak ehli yanında iki rıtl.
ve **مُدّةٌ** zamandan: ondan bir süre.
ve **المُدَّةُ** (ضم ile): kalem üzerinde mürekkepten kendisiyle yardım istediğin şeyin adı; (fetha ile) “**مَدَدْتُ** şeyi” sözünden bir defa.
ve **المِدَّةُ** (kesra ile): irin.
ve **المِدَادُ**: nefis; ondan denirsin: **مَدَّ** hokkayı ve **أَمَدَّها** da.
ve **أمْدَدْتُ** adamı: ona kalemle bir **مُدَّةً** verdiğim zaman; ve orduyu **بِمَدَدٍ** ile destekledim.
ve **الاسْتِمْدَادُ**: yardım istemek; Ebû Zeyd dedi: **مَدَدْنا** kavmi, onlara yardım olduk; ve **أمْدَدْنَاهم** başkasıyla; ve onları meyve ile destekledik.
ve **أَمَدَّ** yara: onda **مِدّة** oldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المد: السيل، يقال مد النهر ومده نهر آخر، قال العجاج:
  سيل أتـي مـده أتـي
  غب سماء فهو رقراقي

  من المجاز: المد: ارتفاع النهار والظل، وقد مد وامتد، ويقال: جئتك مد النهار وفي مد النهار، وكذلك مد الضحى، يضعون المصدر في كل ذلك موضع الظرف. المد الاستمداد من الدواة، ومعنى الاستمداد منها أن يستمد منها مدة واحدة. المد: كثرة الماء أيام المدود، وجمعه مدود، وقد مد الماء يمد مدا وامتد. المد: البسط. قال اللحياني: مد الله الأرض مدا: بسطها وسواها. وقوله تعالى  وإذا الأرض مدت  أي بسطت وسويت. المد: طموح البصر إلى الشيء، يقال: مد بصره إلى الشيء إذا طمح به إليه. وفي البصائر والأفعال: مددت عيني إلى كذا: نظرته راغبا فيه، ومنه قوله تعالى  ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به  المد: الإمهال، كالإمداد يقال: مده في الغي والضلال يمده مدا، ومد له: أملى له وتركه، وقوله تعالى  ويمدهم في طغيانهم يعمهوم  أي يملي لهم المهلة، وكذلك، مد الله له في العذاب مدا، وهو مجاز. وأمده في الغي، لغة قليلة، ووقوله تعالى  وإخوانهم يمدونهم في الغي  قراءة أهل الكوفة والبصرة يمدونهم، وقرأ أهل المدينة يمدونهم. المد: الجذب، ومددت الشيء مدا: جذبته، قاله ابن القطاع. المد: المطل وقال المصنف في البصائر: أصل المد جر شيء في طول، واتصال شيء بشيء في استطالة، مده يمده مدا، مد به، فامتد، ومدده فتمدد وتمدده كتمدد السقاء، وكذلك كل شيء يبقى فيه سعة المد. وتمددناه بيننا: مددناه. ومادده وفي بعض النسخ مادة ممادة ومدادا فتمدد، وقال اللحياني: مددته ومدني، وفلان يماد فلانا، أي يماطله ويجاذبه. وتمدد الرجل، أي تمطى. ومد النهار، إذا ارتفع، وهو مجاز، وقال شمر: كل شيء امتلأ وارتفع فقد مد، وقد أمددته أنا. عن أبي زيد: مد زيد القوم أي صار لهم مددا، وأمده بغيره. يقال: هناك قطعة من الأرض قدر مد البصر، أي مداده وقد يأتي له في المعتل أنه لا يقال مد البصر، مضعفا وإنما يقال مداه، معتلا، وأصله للحريري في درة الغواص وانتقدوه بأنه ورد في الحديث مد صوت المؤذن، كمداه، كما حققه شيخنا، قلت: والحديث المشار إليه أن المؤذن يغفر له مد صوته، يريد به قدر الذنوب، أي يغفر له ذلك إلى منتهى مد صوته، وهو تمثيل لسعة المغفرة، ويروى مدى صوته. والمديدث: الممدود، والمديد: الطويل، ورجل مديد الجسم: طويل، وأصله في القيام. وقد مديد، وهو من أجمل الناس وأمدهم قامة، وهو مجاز، كما في الأساس، مدد. قال سيبويه: جاء على الأصل، لأنه لم يشبه الفعل. والأنثى مديدة. وفي حديث عثمان قال لبعض عماله: بلغني أنك تزوجت امرأة مديدة. أي طويلة. ورجل مديد القامة: طويلها. المديد: البحر الثاني من العروض، والأول الطويل، سمي بذلك لامتداد أسبابه وأوتاده، وقال أبو إسحاق: سمي مديدا لأنه امتد سبباه فصار سبب في أوله وسبب بعد الوتد، ووزنه فاعلاتن فاعلن. وقوله تعالى  في عمد ممددة  فسره ثعلب فقال: معناه في عمد طوال. المديد: ما ذر عليه دقيق أو سمسم أو سويق أو شعير جش، قال ابن الأعرابي: هو الذي ليس بحار، أو خبط كما قاله ابن القطاع. ليسقى الإبل، وقد مدها يمدها مدا، إذا سقاها إياه، وقال أبو زيد: مددت الإبل أمدها مدا، وهو أن تسقيها الماء بالبزر أو الدقيق أو السمسم.

  وقال في موضع آخر: المديد: شعير يجش ثم يبل فيضفز البعير: مددت الإبل وأمددتها بمعنى، وهو أن ينثر لها على الماء شيئا من الدقيق ونحوه فيسقيها، والاسم المديد. المديد: ع قرب مكة شرفها الله تعالى، عن الصاغاني. قيل: المديد: العلف، وقد مده به يمده مدا. والمديدان: جبلان في ظهر الخال وهو ظهر غارض اليمامة، عن الصاغاني. والمداد، بالكسر: النقس، بكسر النون وسكون القاف وسين مهملة، هكذا عبروا به في كتب اللغة، وهو من شرح المعلوم المشهور بالغريب الذي فيه خفاء، وهو الذي يكتب به. قال ابن الأنباري: سمي المداد مدادا لإمداده الكاتب، من قولهم أمددت الجيش بمدد. المداد: السرقين الذي يصلح به الزرع، وقد مد الأرض مدا، إذا زاد فيها ترابا أو سمادا من غيرها ليكون أعمر لها وأكثر ريعا لزرعها، وكذلك الرمال، والسماد مداد لها. المداد: ما مددت به السراج من زيت ونحوه، كالسليط، قال الأخطل:ال في موضع آخر: المديد: شعير يجش ثم يبل فيضفز البعير: مددت الإبل وأمددتها بمعنى، وهو أن ينثر لها على الماء شيئا من الدقيق ونحوه فيسقيها، والاسم المديد. المديد: ع قرب مكة شرفها الله تعالى، عن الصاغاني. قيل: المديد: العلف، وقد مده به يمده مدا. والمديدان: جبلان في ظهر الخال وهو ظهر غارض اليمامة، عن الصاغاني. والمداد، بالكسر: النقس، بكسر النون وسكون القاف وسين مهملة، هكذا عبروا به في كتب اللغة، وهو من شرح المعلوم المشهور بالغريب الذي فيه خفاء، وهو الذي يكتب به. قال ابن الأنباري: سمي المداد مدادا لإمداده الكاتب، من قولهم أمددت الجيش بمدد. المداد: السرقين الذي يصلح به الزرع، وقد مد الأرض مدا، إذا زاد فيها ترابا أو سمادا من غيرها ليكون أعمر لها وأكثر ريعا لزرعها، وكذلك الرمال، والسماد مداد لها. المداد: ما مددت به السراج من زيت ونحوه، كالسليط، قال الأخطل:
  رأوا بارقات بالأكف كأنهـا                      مصابيح سرج أوقدت بمداد أي بزيت يمدها. ونقل شيخنا عن قدماء أئمة أن المداد، بالكسر: هو كل ما يمد به الشيء أي يزاد فيه لمده والانتفاع به كحبر الدواة وسليط السراج وما يوقد به من دهن ونحوه، لأن وضع فعال، بالكسر، لم يفعل به كالآلة، ثم خص المداد في عرف اللغة بالحبر. المداد: المثال، يقال: جاء هذا على مداد واحد، أي على مثال واحد، وقال جندل:
  لم أقو فيهن ولم أساند
  ولم أرشهن برم هامد
  على مداد وروي واحد

  المداد: الطريقة، يقال: بنوا بيوتهم على مداد واحد، أي على طريقة واحدة. في التهذيب. مداد قيس: لعبة لهم أي لصبيان العرب. ويقال: وادي كذا يمد في نهر كذا، أي يزيد فيه. ويقال منه: قل ماء ركيتنا فمدتها ركية أخرى فهي تمدها مدا. ومد النهر إذا جرى فيه. وقال اللحياني: يقال لكل شيء دخل فيه مثله فكثره مده يمده مدا. وفي التنزيل العزيز  والبحر يمده من بعده سبعة أبحر  أي يزيد فيه ماء من خلفه تجره إليه وتكثره. وفي حديث الحوض ينبعث فيه ميزابان مدادهما أنهار الجنة، أي تمدهما أنهارها. وقال الفراء في قوله تعالى  والبحر يمده من بعده سبعة أبحر  قال: يكون مدادا كالمداد الذي يكتب به، والشيء إذا مد الشيء فكان زيادة فيه فهو يمده. تقول: دجلة تمد تيارنا وانهارنا، والله يمدنا بها. والمدمد كجعفر: النهر، والمدمد: الحبل، قاله الأصمعي، وفي بعض النسخ الجبل، والأول الصواب. ونص عبارة الأصمعي: والمد: مد النهر، والمد: مد الحبل والمد أن يمد الرجل الرجل في غيه. قلت: فهي تدل صريحا أن المد هنا ثلاثي لا رباعي مضاعف كما توهمه المصنف. والمد، بالضم: مكيال، وهو رطلان عند أهل العراق وأبي حنيفة أو رطل وثلث عند أهل الحجاز والشافعي، وقيل: هو ربع صاع، وهو قدر مد النبي صلى الله عليه وسلم، والصاع خمسة أرطال وأربعة أمداد قال:
  لم يغذها مد ولا نصيف                      ولا تميرات ولا تعجيف وفي حديث فضل الصحابة: ما أدرك مد أحدهم ولا نصيفه وإنما قدره به لأنه أقل ما كانوا يتصدقون به في العادة. أو ملء كفي الإنسان المعتدل إذا ملأهما ومد يده بهما، وبه سمي مدا، هكذا قدروه، وأشار له في اللسان. وقد جربت ذلك فوجدته صحيحا، أمداد، كقفل وأقفال، ومددة ومدد، كعنبة وعنبس، في القليل، ومداد، بالكسر في الكثير، قال:
  كأنما يبردن بالـغـبـوق                      كيل مداد من فحا مدقوق

  قيل: ومنه: سبحان الله مداد كلماته، ومداد السموات ومددها، أي قدر ما يوازيها في الكثرة عيار كيل أو وزن أو عدد أو ما أشبهه من وجوه الحصر والتقدير، قال ابن الأثير: وهذا تمثيل يراد به التقدير، لأن الكلام لا يدخل في الكيل والوزن، وإنما يدخل في العدد، والمداد مصدر كالمدد، يقال: مددت الشيء مدا ومدادا، وهو ما يكثر به ويزاد. والمدة، بالضم: الغاية من الزمان والمكان، ويقال: لهذه الأمة مدة أي غاية في بقائها، المدة: البرهة من الدضهر. وفي الحديث المدة التي ماد فيها أبا سفيان قال ابن الأثير: المدة: طائفة من الزمان تقع على القليل والكثير. وماد فيها أي أطالها. المدة: اسم ما استمددت به من المداد على القلم، والعامة تقول بالفتح والكسر، ويقال مدني يا غلام مدة من الدواة. وإن قلت: أمددني مدة، كان جائزا، وخرج على مجرى المدد بها والزيادة. المدة. بالكسر: القيح المجتمع في الجرح. والأمدود، بالضم: العادة. والأمدة، كالأسنة جمع مداد، كسنان، وضبطه الصاغاني بكسر الهمزة بخطه، فليس تنظيره بالأسنة بصحيح: سدى الغزل، وهي أيضا المساك في جانبي الثوب إذا ابتديء بعمله، كذا في اللسان. والإمدان بكسرتين، وفي بعض النسخ: كعفتان: الماء الملح، كالمدان، بالكسر، وهذه عن الصاغاني، وقيل: هو الشديد الملوحة، وقيل: مياه السباخ، قال: وهو إفعلان، بكسر الهمزة، وقال زيد الخيل، وقيل: هو لأبي الطمحان:
  فأصبحن قد أقهين عني كما أبتحياض الإمدان الظباء القوامح

  الإمدان: النز، وقد تشدد الميم وتخفف الدال، وهو قول آخر أورده صاحب اللسان، وموضعه أم د. من المداز قولهم: سبحان الله مداد السماوات ومداد كلماته ومددها أي عددها وكثرتها ذكره ابن الأثير في النهاية. والإمداد: تأخير الأجل والإمهال، وقد أمد له فيه: أنسأه. الإمداد: أن تنصر الأجناد بجماعة غيرك، والمدد: أن تصير لهم ناصرا بنفسك.الإمداد: الإعطاء والإغاثة، يقال: مده مدادا وأمده: أعطاه، وحكا اللحياني: أمد الأمير جنده بالخيل والرجال وأعانهم وأمدهم بمال كثير وأغاثهم، قال: وقال بعضهم: أعطاهم، والأول أكثر، وفي التنزيل العزيز  وأمددناكم بأموال وبنين  أو ما كان في الشر فإنك تقول مددته، وما كان في الخير تقول أمددته بالألف، قاله يونس، قال شيخنا: هو على العكس في وعد وأوعد، ونقل الزمخشري عن الأحفش: كل ما كان من خير يقال فيه: مددت، وما كان من شر يقال فيه: أمددت، بالألف. قلت: فهو عكس ما قاله يونس. وقال المصنف في البصائر: وأكثر ما جاء الإمداد في المحبوب، والمدد في المكروه، نحو قوله تعالى  وأمددناهم بفاكهة ولحم مما يشتهون  .  ونمد له من العذاب مدا  . الإمداد: أن تعطي الكاتب مدة قلم أو مدة بقلم، كما في بعض الأمهات، يقال: مدني يا غلام وأمددني، كما تقدم. الإمداد في الجرح: أن تحصل فيه مدة، وهي غثيثته الغليظة، والرقيقة: صديد، كما في الأساس، قال الزمخشري: أمد الجرح، رباعيا لا غير، ونقله غير واحد. الإمداد في العرفج: أن يجري الماء في عوده، وكذا الصليان والطريفة. والمادة: الزيادة المتصلة. ومادة الشيء: ما يمده، دخلت فيه الهاء للمبالغة. والمادة: كل شيء يكون مددا لغيره، ويقال: دع في الضرع مادة اللبن. فالمتروك في الضرع هو الداعية، وما اجتمع إليه فهو المادة. والممادة: المماطلة وفلان يماد فلانا، أي يماطله ويجاذبه. وفي الحديث إن شاءوا ماددناهم. والاستمداد: طلب المدد والمدة. في التهذيب في ترحمة دمم: د دمدم إذا عذب عذابا شديدا، ومدمد إذا هرب، عن ابن الأعرابي. مما يستدرك عليه: مد الحرف يمده مدا: طوله. قال ثعلب: كل شيء مده غيره فهو بألف، يقال مد البحر وامتد الحبل، قال الليث: هكذا تقول العرب. وفي الحديث فأمدها خواصر أي أوسعها وأتمها. والأعراب أصل العرب ومادة الإسلام، وهو مجاز، أي لكونهم يعينون ويكثرون الجيوش ويتقوى بزكاة أموالهم. وقد جاء ذلك في حديث سيدنا عمر رضي الله عنه. والمدد: العساكر التي تلحق بالمغازي في سبيل الله، قال سيبويه: والجمع أمداد، قال: ولم يجاوزوا به هذا البناء، ومن ذلك الحديث كان عمر رضي الله عنه إذا أتى أمداد أهل اليمن سألهم: أفيكم أويس بن عامر. وفي حديث عوف بن مالك ورافقني مددي من اليمن هو منسوب إلى المدد.

  وكل ما أعنت به قوما في حرب أو غيره فهو مادة لهم. وفي حديث الرمي منبله والممد به أي الذي يقوم عند الرامي فيناوله سهما بعد سهم أو يرد عليه النبل من الهدف، يقال أمده يمده فهو ممد. وفي حديث علي كرم الله وجهه: قائل كلمة الزور والذي يمد بحبلها في الإثم سواء مثل قائلها بالمائح الذي يملأ الدلو في أسفل البئر، وحاكيها بالماتح الذي يجذب الحبل على رأس البئر ويمده، ولهذا يقال: الراوية أحد الكاذبين. ومد الدواة، وأمدها: زاد في مائها ونقسها، ومدها وأمدها: جعل فيها مدادا، وكذلك مد القلم وأمده، واستمد من الدواة: أخذ منها مدادا. والمدة، بالفتح الواحدة، من قولك مددت الشيء. ومن المجاز: مد الله في عمرك، أي جعل لعمرك مدة طويلة، ومد في عمره بشيء وامتد عمره، ومد الله الظل، وامتدت العلة. وأقمت مدة مديدة. كل ذلك في الأساس. وقال ابن القطاع في الأفعال: مد الله تعالى في العمر: أطاله، وفي الرزق: وسعه. والبحر والنهر: زاد، ومدهما غيرهما. وفي اللسان امتد النهار: تنفس، وامتد بهم السير: طال، ومد في السير: مضى. وفي الأفعال لابن القطاع: وأمد الله تعالى في الخير: أكثره. ومد الرجل في مشيته: تبختر. ومد الإنسان مدا: حبن بطنه. وفي الأساس: وهذا ممد الحبل. وطراز ممدد. قلت: أي ممدود بالأطناب، شدد للمبالغة. وماده الثوب وتماداه، ومن المجاز: مد فلان في وجود المجد غررا،وله مال ممدود: كثير. واستدرك شيخوا هنا نقلا عن بعض أرباب الحواشي: تمادى به الأمر أصله تمادد، بدالين مطعفا، ووقع الإبدال، كتقضى ونحوه، وقيل، من المدى، وعليه الأكثر، فلا إبدال، وموضعه المعتل. قلت: وفي اللسان، قال الفرزدق:
  رأت كمرا مثل الجلاميد فتحتأحاليلها لما اتمأدت جذورها قيل في تفسيره: اتمأدت، قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا اللهم إلا أن يريد تمادت فسكن التاء واجتلب للساكن ألف الوصل كما قالوا  ادكر  و  ادارأتم فيها  وهمز الألف الزائدة كما همز بعضهم ألف دابة فقال دأبة. ومد، بالضم، اسم رجل من دارم، قال خالد بن علقمة الدارمي يهجو خنشوش بن مد:
  جزى الله خنشوش بن مد ملامة                      إذا زين الفحشاء للناس موقها وأرض مضمدودة: أصلحت بالمداد. والمدادين جمع مدان، للمياه الملحة. والمداد، ككتان. الحبار، وهو المدادي أيضا، والوليد بن مسلم المدادي من شعراء الأندل في الدولة العامرية. وقد سموا ممدودا.

##### Türkçe

**المد**: sel; “nehir **مد** etti” denir ve “onu başka bir nehir **مده** etti (uzattı/taşırdı)” (da denir). el-ʿAccâc dedi ki:
  Bir sel geldi; onun **مـده** (uzantısı/taşkını) geldi;
  göğün ardından; o, dalgalı-dalgalıdır.

  Mecazdandır: **المد**: gündüzün ve gölgenin yükselmesi; “**مد** etti ve **امتد** etti” denmiştir. “Sana gündüzün **مد**’inde ve gündüzün **مد**’inde geldim” denir; yine **مد الضحى** (kuşluk vaktinin meddi) (denir). Bütün bunlarda masdarı zarfın yerine koyarlar. **المد**: hokkadan **الاستمداد** (mürekkep çekme); ondan **الاستمداد**’ın manası, ondan bir tek **مدة** (sefer/çekiş) istemesidir. **المد**: **المدود** günlerinde suyun çokluğu; çoğulu **مدود**’dur. Su **مد** eder; **يمد** **مدا** ve **امتد** eder. **المد**: yayma. el-Lihyânî dedi: Allah yeri **مدا** **مد** etti: onu yaydı ve dümdüz etti. Yüce sözü: **وإذا الأرض مدت**; yani yayıldı ve dümdüz edildi. **المد**: bakışın bir şeye doğru atılması; “bakışını şeye **مد** etti” denir; ona doğru onunla atıldı (uzandı) demektir. **البصائر والأفعال**’da: “Gözümü şuna **مددت**”: ona, onda istekli olarak baktım; bundan Yüce sözü: **ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به**. **المد**: mühlet verme; **الإمداد** gibi; “onu azgınlık ve sapıklıkta **مده** eder; onu **مدا** **يمده**” denir. “Ona **مد** etti”: ona mühlet verdi ve onu bıraktı. Yüce sözü: **ويمدهم في طغيانهم يعمهوم**; yani onlara mühlet verir. Yine: Allah ona azapta **مدا** **مد** etti; bu mecazdır. “Onu azgınlıkta **أمده** etti” az kullanılan bir dildir. Yüce sözü: **وإخوانهم يمدونهم في الغي**: Kûfe ve Basra ehlinin kıraati **يمدونهم**; Medine ehli **يمدونهم** okudu. **المد**: çekme; “şeyi **مدا** **مددت**”: onu çektim; bunu İbnü’l-Kattâʿ söyledi. **المد**: oyalama. Musannif **البصائر**’da dedi: **المد**’in aslı, bir şeyi boyuna çekmek ve bir şeyin bir şeye uzayarak bitişmesidir. “Onu **مدا** **يمده**; onunla **مد** etti; böylece **امتد** etti; onu **مدده** etti; böylece **تمدد** etti; ve onun **تمدده**’si, kırbanın **تمدد**’i gibidir.” Yine, içinde **المد** genişliği kalan her şey böyledir. “Onu aramızda **تمددناه**”: onu **مددناه** ettik. “Onunla **مادده** etti”; bazı nüshalarda **مادة**: **ممادة** ve **مدادا**; böylece **تمدد** etti. el-Lihyânî dedi: “Onu **مددته** ve o beni **مدني** etti; falan, falanı **يماد** eder”; yani onu oyalayıp durur ve onunla çekişir. “Adam **تمدد** etti”: yani gerindi. “Gündüz **مد** etti”: yükseldiği zaman; bu mecazdır. Şemmer dedi: Dolup yükselen her şey **مد** etmiştir; ben de onu **أمددته** ettim. Ebû Zeyd’den: “Zeyd kavmi **مد** etti”: yani onlara bir **مددا** (yardım/ek) oldu; “onu başkasıyla **أمده** etti” (denir). “Orada, bakışın **مد**’i kadar bir yer parçası vardır” denir; yani onun **مداده**’si. Muʿtelde (illetli fiiller bahsinde) ona, “**مد البصر** denmez, şeddeli olarak; ancak **مداه** denir, muʿtel olarak” gelebilir; aslı Harîrî’nindir, **درة الغواص**’ta; onu eleştirdiler; çünkü hadiste “müezzinin sesinin **مد**’i” varid olmuştur; **مداه** gibi; şeyhimiz bunu tahkik ettiği üzere. Dedim: İşaret edilen hadis, müezzinin sesinin **مد**’i kadar (günahı) bağışlanır; bununla günahların miktarını kasteder; yani ona, sesinin **مد**’inin sonuna kadar bu bağışlanır; bu, mağfiretin genişliğine bir temsilidir. “**مدى** صوته” diye de rivayet olunur. **المديدث**: uzatılmış olan; **المديد**: uzun; “**مديد الجسم** adam”: uzun; aslı kıyam (ayakta durma) hakkındadır. “**مديد** oldu”; o, insanların en güzellerindendir ve boyca onların en **أمد**’idir; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. **مدد**. Sîbeveyh dedi: Asıl üzere geldi; çünkü fiile benzemedi. Dişisi **مديدة**’dir. Osman hadîsinde: işçilerinden birine dedi: “Bana ulaştı ki sen **مديدة** bir kadınla evlendin”; yani uzun. “**مديد القامة** adam”: onun boyu uzun. **المديد**: arûzun ikinci bahri; birincisi **الطويل**’dir. Sebeplerinin ve vetidlerinin uzaması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ebû İshâk dedi: **مديد** diye adlandırıldı; çünkü iki sebebi uzadı; böylece başında bir sebep ve vetidden sonra bir sebep oldu. Vezni: **فاعلاتن فاعلن**. Yüce sözü: **في عمد ممددة**; Saʿleb onu tefsir etti ve dedi ki: manası, uzun direkler içindedir. **المديد**: üzerine un yahut susam yahut kavut yahut kabaca öğütülmüş arpa serpilen şey. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: o, sıcak olmayan şeydir; yahut İbnü’l-Kattâʿın dediği gibi **خبط**. Develer sulansın diye. “Onu **مدا** **يمدها** etti”: onu ona içirdiği zaman. Ebû Zeyd dedi: “Develeri **مدا** **أمدها** ettim”; bu, onlara suyu tohumla yahut unla yahut susamla içirmen demektir.

  Başka bir yerde dedi ki: **المديد**: kabaca öğütülmüş arpa; sonra ıslatılır; böylece deve sıçrar: “Develeri **مددت** ettim ve **أمددتها** ettim” (aynı) manadadır; bu, suyun üzerine un ve benzeri bir şeyden onlar için bir şey serpip de onları sulamandır; isim **المديد**’dir. **المديد**: Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; Sâğânî’den. Denildi ki: **المديد**: yem; “onu onunla **مدا** **مده** etti” (denir). **المديدان**: **الخال**’ın sırtında iki dağ; o da Yemâme’nin **غارض**’ının sırtıdır; Sâğânî’den. **المداد** (kesre ile): **النقس**; **النون**’un kesresi, **القاف**’ın sükûnu ve ihmâl edilmiş **سين** (ile). Lugat kitaplarında bununla böyle ifade ettiler; o, içinde gizlilik bulunan garip meşhur bilinenin açıklamasındandır; yazılan şeydir. İbnü’l-Enbârî dedi: **المداد**’a, yazarı **إمداد** etmesinden dolayı **مدادا** adı verildi; “Orduyu bir **مدد** ile **أمددت**” sözlerinden. **المداد**: ekini ıslah eden tezek; “yeri **مدا** **مد** etti”: içine başka yerden toprak yahut gübre artırdığı zaman; ekini için daha mamur ve daha çok gelirli olsun diye; kumlar da böyledir; gübre onların **مداد**’ıdır. **المداد**: kandili yağ ve benzeriyle **مددت** ettiğin şey; **السليط** gibi. el-Ahtal dedi:
  Avuçlarda şimşekler gördüler; sanki onlar,
  **مداد** ile yakılmış kandil lambalarıdır; yani onları uzatan (besleyen) yağ ile. Şeyhimiz, eski imamların öncülerinden nakletti ki **المداد** (kesre ile): her şeyin **مد** edildiği şeydir; yani onunla uzatıldığı ve ondan faydalanıldığı için ona artırılan şey; hokka mürekkebi, kandil yağı ve yağ ve benzeri şeylerden yakılan şey gibi; çünkü **فعال** (kesre ile) kalıbı, kendisiyle yapılmayan (şey) içindir; âlet gibi; sonra **المداد**, lugat örfünde mürekkeple tahsis edildi. **المداد**: misal; “bu, tek bir **مداد** üzere geldi” denir; yani tek bir misal üzere. Cündel dedi ki:
  Onlarda güç yetiremedim ve dayanmadım,
  ve onları sönmüş bir külle sulamadım,
  bir **مداد** üzere; ve “tek bir” diye rivayet olunur.

**المداد**: yol, yöntem; denilir ki: “Evlerini tek bir **مداد** üzere bina ettiler”, yani tek bir yol üzere. **التهذيب**’de. **مداد قيس**: onlara ait bir oyun, yani Arap çocuklarına. Ve denilir: “Şu vadi, şu nehre **يمد**”, yani onda artırır. Ve ondan denilir: “Kuyumuzun suyu azaldı da onu başka bir kuyu **مدتها**; o da onu **مدا** ile **تمدها**.” Ve “Nehir **مد** etti” (denilir) ne zaman ki onda aktı. **اللحياني** dedi: İçine kendi benzeri girip de onu çoğaltan her şey için “Onu **مده يمده مدا**” denilir. Aziz tenzilde: **والبحر يمده من بعده سبعة أبحر**; yani arkasından ona çekip getirdiği ve onu çoğalttığı suyu onda artırır. Havuz hadîsinde: “Onda iki oluk fışkırır; onların **مدادهما**’sı cennet nehirleridir”, yani onun nehirleri ikisini de uzatır/besler. **الفراء**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **والبحر يمده من بعده سبعة أبحر** dedi ki: Yazı yazılan **المداد** gibi bir **مدادا** olur; bir şey, bir şeyi **مد** edince onda bir artış olursa, o onu **يمده**. Dersin ki: “Dicle, akıntımızı ve nehirlerimizi **تمد** eder; Allah da bizi onunla **يمدنا**.” Ve **المدمد** (Ca‘fer vezninde): nehir. Ve **المدمد**: ip; bunu **الأصمعي** söyledi. Bazı nüshalarda “dağ”; birincisi doğrudur. **الأصمعي**’nin ibaresinin metni: “Ve **المد**: nehrin **مد**’i; ve **المد**: ipin **مد**’i; ve **المد**: kişinin kişiyi azgınlığında uzatmasıdır.” Dedim ki: Bu, burada **المد**’in açıkça üçlü olduğunu, müellifin vehmettiği gibi dörtlü müzâaf olmadığını gösterir.

Ve **المد** (ötre ile): ölçek; Irak ehli ve Ebû Hanîfe’ye göre iki rıtl; Hicaz ehli ve Şâfiî’ye göre bir rıtl ve üçte bir; “bir sâ‘ın dörtte biri” denildi; o, Nebî صلى الله عليه وسلم’in **مد**’i miktarıdır. Sâ‘ beş rıtl ve dört **أمداد**’dır. Şöyle dedi:

  Onu ne bir **مد** ne de bir **نصيف** besledi,
  ne küçük hurmacıklar ne de **تعجيف**.

Sahâbenin fazileti hadîsinde: “Onlardan birinin **مد**’ine de **نصيف**’ine de erişmedi.” Onu bununla takdir etti; çünkü bu, onların âdette sadaka verdikleri şeyin en azı idi. Yahut mutedil insanın iki avucunu doldurup onlarla elini uzattığında (oluşan) doluluk; bununla **مدا** diye adlandırıldı; onu böyle takdir ettiler; **اللسان**’da buna işaret etti. Ben bunu denedim de doğru buldum. **أمداد** (kufl ve **أقفال** gibi). Ve **مددة** ve **مدد** (ʿunbe ve ʿunbus gibi) azda. Ve **مداد** (kesre ile) çokta. Şöyle dedi:

  Sanki **الغـبـوق** ile serinletiyorlar,
  dövülmüş **فحا**’dan bir **مداد** ölçeği.

Denildi ki: Bundan: “Sübhânallâh, O’nun kelimelerinin **مداد**’ı; göklerin **مداد**’ı ve **مددها**’sı”; yani çoklukta onlara denk gelecek miktar: ölçü, tartı, sayı yahut benzeri, sınırlama ve takdir yollarından. **ابن الأثير** dedi: Bu, takdirin murad edildiği bir temsildir; çünkü söz ölçüye ve tartıya girmez; ancak sayıya girer. Ve **المداد** bir mastardır, **المدد** gibi; denilir: “Şeyi **مددت**: **مدا** ve **مدادا**”; o, onunla çoğaltılan ve artırılandır.

Ve **المدة** (ötre ile): zaman ve mekândan nihayet; denilir: “Bu ümmet için bir **مدة** vardır”, yani bekasının bir nihayeti. **المدة**: **الدضهر**’den bir süre. Hadîste: “Ebû Süfyân’a karşı içinde **ماد** ettiği **المدة**”; **ابن الأثير** dedi: **المدة**: zamandan bir taife; aza da çoğa da vâki olur. “**ماد** فيها” yani onu uzattı. **المدة**: kalem üzerine **المداد**’dan kendisiyle yardım istendiğin şeyin adı; avam fetha ile ve kesre ile söyler. Ve denilir: “Ey oğlan, bana hokkadan bir **مدة** **مدني**.” Eğer “Bana bir **مدة** **أمددني**” dersen câiz olur; **المدد** ile ve artışla gidişat üzere çıkar.

**المدة** (kesre ile): yarada toplanmış irin. Ve **الأمدود** (ötre ile): âdet. Ve **الأمدة** (mızrak uçları gibi) **مداد**’ın çoğulu; **سنان** gibi. **الصاغاني** onu kendi hattıyla hemzenin kesresiyle ضبط etti; bu sebeple onun “mızrak uçları” ile benzetmesi doğru değildir: ipliğin çözgüsü; ayrıca elbisenin iki yanında, yapımına başlanınca (bulunan) tutacaklar; **اللسان**’da böyle.

Ve **الإمدان** iki kesre ile; bazı nüshalarda: “**كعفتان**” gibi: tuzlu su; **المدان** gibi (kesre ile). Bu, **الصاغاني**’dendir. “Çok şiddetli tuzludur” denildi. “Çoraklık suları” denildi. Dedi ki: O, **إفعلان**’dır; hemzenin kesresiyle. Ve **زيد الخيل** söyledi; “Ebû’t-Tamhân’ındır” da denildi:

  Derken benden uzaklaştılar, tıpkı kaçındığı gibi,
  **الإمدان** çukurlarından, dimdik ceylanlar.

**الإمدان**: sızıntı; mîm şeddeli de olabilir, dâl hafifletilir; bu, **اللسان** sahibinin zikrettiği başka bir görüştür; yeri **أم د**’dedir. **المداز**’dan: “Sübhânallâh, göklerin **مداد**’ı ve kelimelerinin **مداد**’ı ve **مددها**’sı”, yani onların sayısı ve çokluğu; bunu **ابن الأثير** **النهاية**’de zikretti.

Ve **الإمداد**: eceli geciktirmek ve mühlet vermek; onda ona **أمد** etti: onu erteledi. **الإمداد**: orduları, senden başkasıyla bir cemaatle desteklemendir; **المدد**: bizzat kendinle onlara yardımcı olmandır. **الإمداد**: verme ve imdada yetişme; denilir: “Onu **مده مدادا** ve **أمده**”: ona verdi. **اللحياني** rivayet etti: “Emîr, ordusunu atlarla ve adamlarla **أمد** etti; onlara yardım etti; onları çok malla **أمدهم** etti; onlara imdada yetişti.” Dedi ki: Bazıları dedi: “Onlara verdi”; birincisi daha çoktur. Aziz tenzilde: **وأمددناكم بأموال وبنين**. Yahut şer olan şeyde “Onu **مددته**” dersin; hayır olan şeyde “Onu elif ile **أمددته**” dersin; bunu **يونس** söyledi. Şeyhimiz dedi: Bu, “**وعد** ve **أوعد**”da olduğu gibi tersinedir. **الزمخشري**, **الأخفش**’ten nakletti: Hayırdan olan her şeyde “**مددت**” denilir; şerden olan her şeyde “Elif ile **أمددت**” denilir. Dedim ki: Bu, **يونس**’un dediğinin tersidir. Müellif **البصائر**’de dedi: Çoğunlukla **الإمداد** sevilende, **المدد** sevilmeyende gelmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **وأمددناهم بفاكهة ولحم مما يشتهون**; ve: **ونمد له من العذاب مدا**.

**الإمداد**: yazara kalem **مدة**’si yahut kalemle **مدة** vermendir; bazı ana kaynaklarda olduğu gibi. Denilir: “Ey oğlan, bana **مدني** ve **أمددني**”; geçtiği üzere.

Yarada **الإمداد**: onda **مدة**’nin meydana gelmesidir; o, onun kalın, bulanık akıntısıdır; incesi: **صديد**; **الأساس**’ta olduğu gibi. **الزمخشري** dedi: “Yara **أمد** etti”; yalnızca dörtlü (fiil)dir; bunu birden çok kimse nakletti.

**العرفج**’de **الإمداد**: suyunun dalında yürümesidir; **الصليان** ve **الطريفة** de böyledir.

Ve **المادة**: bitişik artış. Ve bir şeyin **مادة**’si: onu **يمده** olan şey; mübalağa için ona **هاء** girdi. Ve **المادة**: başkası için **مددا** olan her şey. Ve denilir: “Memede sütün **مادة**’sini bırak.” Memede bırakılan, çağırıcıdır; ona toplanan ise **المادة**’dir.

Ve **الممادة**: oyalama; “Falan, falanı **يماد** eder”, yani onu oyalar ve onunla çekişir. Hadîste: “İsterlerse onları **ماددناهم**.”

Ve **الاستمداد**: **المدد** ve **المدة** talebidir.

**التهذيب**’de, **دمم** maddesinin tercümesinde: “**دمدم**: şiddetli bir azapla azap etti”; ve “**مدمد**: kaçtı”; **ابن الأعرابي**’den.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: Harfi **مد** etmek, onu **مدا** ile **يمده**: onu uzattı. **ثعلب** dedi: Her şey ki başkası onu **مد** ederse, o elif iledir; denilir: “Deniz **مد** etti” ve “İp **امتد** etti.” **الليث** dedi: Araplar böyle der. Hadîste: “Derken onu **أمدها**: **خواصر**”, yani onu daha geniş ve daha tamam yaptı.

Ve **الأعراب** Arapların aslı ve İslâm’ın **مادة**’sidir; bu mecazdır; yani orduları destekledikleri ve çoğalttıkları ve mallarının zekâtıyla güç kazanıldığı için. Bu, efendimiz Ömer رضي الله عنه hadîsinde gelmiştir.

Ve **المدد**: Allah yolunda gazvelere katılan askerlere yetişen askerî birliklerdir. **سيبويه** dedi: Çoğulu **أمداد**’dır. Dedi ki: Bu bina ile onu aşmadılar. Bundan da hadîs: Ömer رضي الله عنه, Yemen ehlinin **أمداد**’ı geldiğinde onlara sorardı: “İçinizde Üveys b. Âmir var mı?”

Ve **عوف بن مالك** hadîsinde: “Yemen’den **مددي** bana refakat etti”; o, **المدد**’e nisbetlidir.

Ve her ne ile bir kavme savaşta veya başka bir şeyde yardım ettiysen, o, onlar için bir **مادة**’dir. Ve ok atma hadîsinde: “**منبله** ve **الممد به**” yani, okçu yanında durup ona ok üstüne ok veren yahut hedefden okları ona geri çeviren kimse; “**أمده يمده فهو ممد**” denir. Ve Ali’nin hadîsinde (Allah yüzünü keremli kılsın): “Yalan söz söyleyen ve onun ipiyle günaha **يمد** eden (çekip uzatan) kimse, günah bakımından eşittir”; onu söyleyeni, kuyunun dibinde kovayı dolduran **المائح**’e; onu nakledeni de, kuyunun başında ipi çeken ve onu **يمده** eden **الماتح**’e benzetmiştir; bundan dolayı denir ki: **الراوية** yalancılardan biridir. Ve **مد الدواة** ve **أمدها**: suyunda artırdı ve onu eksiltti; ve **مدها** ve **أمدها**: içine mürekkep yaptı (koydu); yine **مد القلم** ve **أمده**; ve **استمد من الدواة**: ondan mürekkep aldı. Ve **المدة**, fetha ile, bir tanedir; “**مددت الشيء**” sözünden. Ve mecazdan: “Allah ömründe **مد** etti” yani ömrün için uzun bir **مدة** kıldı; ve ömründe bir şey ile **مد** etti ve ömrü **امتد** etti; ve Allah gölgeyi **مد** etti; ve hastalık **امتدت** etti. Ve uzun bir **مدة** ikamet ettim. Bunların hepsi **الأساس**’tadır. Ve İbnü’l-Kattâ‘ fiillerde dedi: “Allah Teâlâ ömürde **مد** etti”: onu uzattı; ve rızıkta: onu genişletti. Ve deniz ve nehir: arttı; ve onları başkası **مد** etti. Ve **اللسان**’da: gündüz **امتد** etti: nefes aldı; ve onlarla yürüyüş **امتد** etti: uzadı; ve yürüyüşte **مد** etti: geçti (devam etti). Ve İbnü’l-Kattâ‘ın fiillerinde: “Allah Teâlâ hayırda **أمد** etti”: onu çoğalttı. Ve adam yürüyüşünde **مد** etti: salınarak yürüdü. Ve insan **مدا** **مد** etti: karnını şişirdi. Ve **الأساس**’ta: “Bu, ipin **ممد**’idir.” Ve **طراز ممدد**. Dedim: yani kazık ipleriyle **ممدود**; mübalağa için şeddelendi. Ve elbise onu **ماده** etti ve onu **تماداه** etti; ve mecazdan: falan, şanlı yücelikte aldatıcı şeyler ile **مد** etti; ve onun **مال ممدود**’u vardır: çoktur. Ve iki şeyhimiz burada, bazı haşiye erbabından naklen, bir istidrâk yaptılar: “**تمادى به الأمر**” aslında **تمادد**’dir; iki **دال** ile, birbirine katılmış; ve ibdâl vuku bulmuştur; **تقضى** ve benzeri gibi; ve denildi ki: **المدى**’dan; ve çoğunluk bunun üzerinedir; o hâlde ibdâl yoktur; ve yeri, illetli (bab)dır. Dedim: ve **اللسان**’da, el-Ferazdak dedi:
  رأت كمرا مثل الجلاميد فتحتأحاليلها لما اتمأدت جذورها
Onun tefsirinde denildi ki: **اتمأدت**; İbn Sîde dedi: “Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak, **تمادت**’i kastetmesi müstesna; sonra **التاء**’yı sükûnlandırdı ve sâkin için **ألف الوصل**’ü getirdi; ‘**ادكر**’ dedikleri gibi ve ‘**ادارأتم فيها**’ gibi; ve زائد olan elif’i hemzeledi; bazıları **دابة**’nin elif’ini hemzeleyip **دأبة** dediği gibi.” Ve **مد** (damme ile), Dârim’den bir adamın adıdır; Hâlid b. ‘Alkame ed-Dârimî, Hunşûş b. **مد**’i hicvederek dedi:
  جزى الله خنشوش بن مد ملامة                      إذا زين الفحشاء للناس موقها
Ve **أرض مضمدودة**: **المداد** ile ıslah edildi. Ve **المدادين**, tuzlu sular için, **مدان**’ın cem‘idir. Ve **المداد**, **كتان** gibi: mürekkep; ve o, **المدادي** de’dir. Ve el-Velîd b. Müslim **المدادي**, Âmirî devletinde Endülüs şairlerindendir. Ve **ممدودا** diye adlandırdılar.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَدَّ
مَدَّ U ( n. ac. مَدّ 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Stretched, extended; pulled; strained; drew ( bow ); lengthened, prolonged; elongated.

b.  Rose   ( river &  c. ); was advanced, high ( day ).

c.  Deferred, postponed; protracted; granted a delay to.

d.  [ acc. or Bi ], Aided; reinforced.

e.  Replenished.

f.  [ Min ], Took ink from, dipped into.

g.  Increased, made copious.

h.  [ Ila ], Was fixed upon ( look ).

i.  [ acc. &  Ila ], Raised to ( look ).

j.  Was lanky.

k.  Manured ( land ).

l.  Gave a barley-mash to ( camel ).

مَدَّدَ
مَدَّدَ II ,
a.  see I (a) .

مَاْدَدَ
مَاْدَدَ III ,
a.  see I (a) , ( c ).

c.  Pulled against.

d.  [ Fī ], Prolonged, protracted ( time ).

e.  Put off.

f.  [ coll. ], Wrestled with.

أَمْدَدَ
أَمْدَدَ IV ,
a.  see I (c) , ( d ),

e.  ( l ).

e.  Gave ink to.

f.  [ acc. &  Bi ], Allowed to use; granted to.

g.  Suppurated ( wound ); was sappy ( branch ).

h.  [ Fī ], Was affected in ( his walk ).

تَمَدَّدَ
تَمَدَّدَ V ,
a.  Stretched; stretched himself; was stretched &c.

تَمَاْدَدَ
تَمَاْدَدَ VI ,
a.  Pulled at.

b.  [ coll. ], Wrestled.

اِمْتَدَدَ
اِمْتَدَدَ VIII ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

c.  [ Ila ], Stretched out towards.

d.  Spread ( disease ).

اِسْتَمْدَدَ
اِسْتَمْدَدَ X ,
a.  Asked help of.

b.  Drew ( breath ).

c.  see I (f) .

مَدّ
مَدّ 1 , ( pl. مُدُوْد 27 ),
a.  Rise, flood, flow, flux.

b.  Range, reach, extent; stretch.

c.  Prolongation,

مَدَّة
مَدَّة 1t ,
a.  Maddah ( = ).

b.  Pull, tug; stretch.

c.  see 3t (c) .

d.  [ coll. ],  see 15t .

مِدَّة
مِدَّة 2t ,
a.  Pus, matter.

مُدّ
مُدّ 3 , ( pl. مِدَد 7 ,  مِدَدَة 7t ,  مِدَاْد 23 ,  أَمْدَاْد 38 ),
a.  Mudd ( a dry measure ).

b.  [ coll. ], Bushel.

مُدَّة
مُدَّة 3t , ( pl. مُدَد 9 ,  مِدَاْد 23 ),
a.  Term, limit; space; period.

b.  Length, extent.

c.  Dip of ink.

مَدَد
مَدَد 4 , ( pl. أَمْدَاْد 38 ),
a.  Help, succour; subsidy; reinforcement.

مَدَدِيّ
مَدَدِيّ 4yi ,
a.  Auxiliary ( soldier ).

أَمْدَدُ
أَمْدَدُ 14 ,
a.  Taller; longer; tallest, longest; highest.

أَمْدِدَة
أَمْدِدَة 15t ,
a.  The threads of a web ( of cloth ).

مَاْدِدَة
مَاْدِدَة 21t , ( pl. reg. &  مَوَادّ [ 41 ] ),
a.  Increase; growth; accession.

b.  Matter; material; substance.

c.  Humour ( of the body ).

d.  Full, busy ( market ).

مَاْدِدِيّ
مَاْدِدِيّ 21yi ,
a.  Material.

مَاْدِدِيَّة
مَاْدِدِيَّة 21yit ,
a.  Materiality.

مِدَاْد
مِدَاْد 23 ,
a.  Ink.

b.  Manure.

c.  Oil.

d.  Mode, manner; model.

e.  Thread.

مَدِيْد
مَدِيْد 25 , ( pl. مُدُد 10 ),
a.  Drawn &c.; long, lengthy; tall.

b.  The second metre ( in prosody ).

c.  Barleymash ( for camels ).

مَدِيْدَة
مَدِيْدَة 25t ,
a.  A long while.

مِدَّاْن
مِدَّاْن 34 ,
a.  see اِمِدَّان .

مَدڤدَ
N. P. مَدڤدَ I ,
a.  Stretched, extended.

b.  Terminating with ( آء ) ( a word ).

c.  Much, abundant ( wealth ).

مَدَّدَ
N. P. مَدَّدَ II ,
a.  see N. P. مَدڤدَ I ( a ).

أَمْدَدَ
N. Ac. أَمْدَدَ IV ,
a.  see 4 .

اِمْتَدَدَ
N. P. اِمْتَدَدَ VIII ,
a.  Lengthened; prolonged.

b.  A certain metre.

مَادِيَّا
مَادِيَّا
a.  Materially.

اِمِدَّان
اِمِدَّان
a.  Salt, brackish water.

أُمْدُوْد
أُمْدُوْد
a.  Habit, custom.

مُدَيْدَة
مُدَيْدَة
a.  Short space of time, brief interval, little while.

عَلَى مِدَادٍ وَاحِدٍ
عَلَى مِدَادٍ وَاحِدٍ
a.  On the same model or plan; uniformly.

أَمْرُهُم مَدَد
أَمْرُهُم مَدَد
a.  Their affair is conformable to the just mean.

أَقَمْتُ مُدَّةً مَدِيْدَةً
أَقَمْتُ مُدَّةً مَدِيْدَةً مَدڤدَ I
a.  stayed a long time.

##### Türkçe

**مَدَّ**
**مَدَّ** U ( n. ac. **مَدّ** 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Gerdi, uzattı; çekti; gerdi; (yay) çekti; uzattı, uzunca kıldı; uzattı.

b.  Yükseldi (nehir ve benzeri); ilerledi, yüksek oldu (gün).

c.  Erteledi, tehir etti; uzattı; ona bir mühlet verdi.

d.  [ acc. or Bi ], Yardım etti; takviye etti.

e.  Yeniden doldurdu.

f.  [ Min ], Mürekkep aldı, daldırdı.

g.  Artırdı, bol kıldı.

h.  [ Ila ], (bakışı) üzerine sabitlendi.

i.  [ acc. & Ila ], (bakışı) -e kaldırdı.

j.  Sıska oldu.

k.  (Toprağı) gübreledi.

l.  (Deveye) arpa lapası verdi.

**مَدَّدَ**
**مَدَّدَ** II ,
a.  I (a)’ya bak.

**مَاْدَدَ**
**مَاْدَدَ** III ,
a.  I (a), (c)’ye bak.

c.  Karşı çekti.

d.  [ Fī ], (zamanı) uzattı, uzunca kıldı.

e.  Erteledi.

f.  [ coll. ], Onunla güreşti.

**أَمْدَدَ**
**أَمْدَدَ** IV ,
a.  I (c), (d)’ye bak,

e.  (l).

e.  Mürekkep verdi.

f.  [ acc. & Bi ], Kullanmasına izin verdi; ona verdi.

g.  (Yara) irinlendi; (dal) özsulu oldu.

h.  [ Fī ], (yürüyüşünde) etkilendi.

**تَمَدَّدَ**
**تَمَدَّدَ** V ,
a.  Gerildi; kendini gerdi; gerilmiş oldu vb.

**تَمَاْدَدَ**
**تَمَاْدَدَ** VI ,
a.  Çekişti.

b.  [ coll. ], Güreşti.

**اِمْتَدَدَ**
**اِمْتَدَدَ** VIII ,
a.  I (a), (b)’nin meçhulü.

c.  [ Ila ], -e doğru uzandı.

d.  (Hastalık) yayıldı.

**اِسْتَمْدَدَ**
**اِسْتَمْدَدَ** X ,
a.  Ondan yardım istedi.

b.  (Nefes) çekti.

c.  I (f)’ye bak.

**مَدّ**
**مَدّ** 1 , ( pl. **مُدُوْد** 27 ),
a.  Yükselme, taşkın, akış, cereyan.

b.  Menzil, erişme, kapsam; uzanma.

c.  Uzatma,

**مَدَّة**
**مَدَّة** 1t ,
a.  **مَدَّة** ( = ).

b.  Çekme, asılma; germe.

c.  3t (c)’ye bak.

d.  [ coll. ],  15t’ye bak.

**مِدَّة**
**مِدَّة** 2t ,
a.  İrin, cerahat.

**مُدّ**
**مُدّ** 3 , ( pl. **مِدَد** 7 ,  **مِدَدَة** 7t ,  **مِدَاْد** 23 ,  **أَمْدَاْد** 38 ),
a.  **مُدّ** (kuru ölçü).

b.  [ coll. ], Kile.

**مُدَّة**
**مُدَّة** 3t , ( pl. **مُدَد** 9 ,  **مِدَاْد** 23 ),
a.  Süre, sınır; aralık; dönem.

b.  Uzunluk, genişlik.

c.  Mürekkep daldırması.

**مَدَد**
**مَدَد** 4 , ( pl. **أَمْدَاْد** 38 ),
a.  Yardım, imdat; tahsisat; takviye.

**مَدَدِيّ**
**مَدَدِيّ** 4yi ,
a.  Yardımcı (asker).

**أَمْدَدُ**
**أَمْدَدُ** 14 ,
a.  Daha uzun; daha uzun; en uzun; en yüksek.

**أَمْدِدَة**
**أَمْدِدَة** 15t ,
a.  (Kumaş) dokumasının iplikleri.

**مَاْدِدَة**
**مَاْدِدَة** 21t , ( pl. reg. &  **مَوَادّ** [ 41 ] ),
a.  Artış; büyüme; katılma.

b.  Madde; materyal; cevher.

c.  (Bedenin) hıltı.

d.  Dolu, işlek (pazar).

**مَاْدِدِيّ**
**مَاْدِدِيّ** 21yi ,
a.  Maddî.

**مَاْدِدِيَّة**
**مَاْدِدِيَّة** 21yit ,
a.  Maddîlik.

**مِدَاْد**
**مِدَاْد** 23 ,
a.  Mürekkep.

b.  Gübre.

c.  Yağ.

d.  Tarz, biçim; örnek.

e.  İplik.

**مَدِيْد**
**مَدِيْد** 25 , ( pl. **مُدُد** 10 ),
a.  Çekilmiş vb.; uzun, uzunca; uzun boylu.

b.  (Arûzda) ikinci bahir.

c.  (Develer için) arpa lapası.

**مَدِيْدَة**
**مَدِيْدَة** 25t ,
a.  Uzun bir süre.

**مِدَّاْن**
**مِدَّاْن** 34 ,
a.  **اِمِدَّان**’a bak.

**مَدڤدَ**
N. P. **مَدڤدَ** I ,
a.  Gerilmiş, uzatılmış.

b.  (Bir kelimenin) ( **آء** ) ile biten.

c.  Çok, bol (servet).

**مَدَّدَ**
N. P. **مَدَّدَ** II ,
a.  N. P. **مَدڤدَ** I (a)’ya bak.

**أَمْدَدَ**
N. Ac. **أَمْدَدَ** IV ,
a.  4’e bak.

**اِمْتَدَدَ**
N. P. **اِمْتَدَدَ** VIII ,
a.  Uzadı; uzatıldı.

b.  Belli bir bahir.

**مَادِيَّا**
**مَادِيَّا**
a.  Maddî olarak.

**اِمِدَّان**
**اِمِدَّان**
a.  Tuzlu, acı su.

**أُمْدُوْد**
**أُمْدُوْد**
a.  Âdet, alışkanlık.

**مُدَيْدَة**
**مُدَيْدَة**
a.  Kısa zaman aralığı, kısa fasıl, az bir süre.

**عَلَى مِدَادٍ وَاحِدٍ**
**عَلَى مِدَادٍ وَاحِدٍ**
a.  Aynı örnek veya plan üzere; yeknesak olarak.

**أَمْرُهُم مَدَد**
**أَمْرُهُم مَدَد**
a.  Onların işi adil orta hâle uygundur.

**أَقَمْتُ مُدَّةً مَدِيْدَةً**
**أَقَمْتُ مُدَّةً مَدِيْدَةً** **مَدڤدَ I**
a.  Uzun bir süre kaldım.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مدد
مَدَّ - يَمُدُّ - مَدّ - مَمْدُوْد - مُدَّة - مَدَد - مَدَداً - مِدادا - مِداداً - أَمَدَّ - يُمِدُّ - مُمِدّ - مَدَّدَ - يُمَدِّدُ - مُمَدَّد - مُمَدَّدَة
مَدَّ - يَمُدُّ + كائن + شيئاً: يفرده ويمطه ليزيد في طوله فيجعله طويلاً ممتداً يسير بعيداً: يؤثرعلى الشيء بحيث تتغير أبعاده فيصبح طوله أكبر بكثير من عرضه وسمكه ويجعله يمتط ويسير بعيداً
﴿وهو الذي مد الأرض﴾
﴿ألم ترى إلى ربك كيف مد الظل﴾
مَدَّ - يَمُدُّ + كائن + شيئاً + إلى شيء: يجعله يطول حتى يصل إلى الشيء الاخر
﴿لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم﴾
مَدَّ - يَمُدُّ + كائن + بشيء + إلى شيء: يستعمله ليصير به طويلاً حتى يصل إلى الشيء الاخر
﴿فليمدد بسبب إلى السماء﴾
مَدَّ - يَمُدُّ + كائن + كائناً + في أمر: يزيد له فيه فيجعله يمتد ويبلغ مسافة ومقداراً أكبر
﴿وإخوانهم يمدونهم في الغي ثم لا يقصرون﴾
مَدَّ - يَمُدُّ + كائن + لـ ِكائن + من شيء أو أمر: يزيد له فيه لأجل نفعه أو التأثر به
﴿ونمد له من العذاب مدا﴾
مَدّ: اسم فعل " مَدَّ - يَمُدُّ "
مَمْدُوْد: اسم مفعول صفة مشبهة من " مَدَّ - يَمُدُّ ": الشيء الطويل البعيد الأثر
مُدَّة: على وزن " فُعْلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة الصغيرة: الزيادة والتطويل القليل الذي يزاد على شيء أو أمر: وهو اصطلاحاً لفظ للزمن يدل على مقدار من الزمن يضاف إلى زمن سابق ليطوله ويجعله أكبر ويمتد لأجل أبعد
مَدَد: على وزن " فَعَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " مَدَّ - يَمُدُّ ": الشيء الذي يدخل على شيء فيجعله طويلاً زائد الطول والمقدار
مَدَداً: حال من  " مَدَد": بأثر يجعل الشيء يمتد ويطول: كناية عن الإمداد بالعون والزيادة
مِداد: على وزن " فِعال " اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " مَدَّ - يَمُدُّ ": الشيء الذي يُمَدّ: الشيء الذي يمكن مطه وفرده ليمتد: وهو اصطلاحاً حبر الكتابة لأنه يمكن أن يُمَدَّ بالريشة والقلم أثناء الكتابة على صحيفة
أَمَدَّ - يُمِدَُ + كائن + كائناً + بشيء: على وزن " أفْعَلَ " من " مَدَّ - يَمُدُّ " : جعله " يَمُدُّ " بواسطة الشيء: زوده بمدد:  زوده بشيء من خارجه يؤثر على الشيء بحيث يجعل مقداره أكبر فيمكن أن يُمَدَّ بشكل أفضل: وهذا كناية عن التقوية بزيادة وإضافة تمكنه من أن يصير قادراً على الامتداد مسافة أطول
مُمِدّ: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَمَدَّ - يُمِدَُ "
مَدَّدَ - يُمَدِّدُ: على وزن " فَعَّلَ " من " مَدَّ - يَمُدُّ ": جعله " يَمُدُّ " نفسه أو آخر على وجه التكرار والشدة
مُمَدَّد: اسم مفعول من " مَدَّدَ - يُمَدِّدُ": الشيء الذي " مُُدَّ " بشدة: الزائد الطول والامتداد
مُمَدَّدَة: مؤنث " مُمَدَّد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المد والبسط والفرد ضد الضم والثني"، وهي:
بَسَطَ - يَبْسُطُ، بَصَطَ - يَبْصُطُ، يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى)، ذَرَعَ - يَذْرَعُ، مَدَّ - يَمُدُّ، مَطاَ - يَمْطوُ
مَدَّ - يَمُدُّ
 	﴿وهو الذي مد الأرض وجعل فيها رواسي وأنهارا ومن كل الثمرات جعل فيها زوجين اثنين يغشي الليل النهار إن في ذلك لآيات لقوم يتفكرون(3)﴾ الرعد ﴿وإذا الأرض مدت (3)﴾ الإنشقاق
 	﴿والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل شيء موزون(19)﴾ الحجر ﴿والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل زوج بهيج(7)﴾ ق
 	﴿ألم ترى إلى ربك كيف مد الظل ولو شاء لجعله ساكنا ثم جعلنا الشمس عليه دليلا (45)﴾ الفرقان ﴿وظل ممدود (30)﴾ الواقعة
 	﴿الله يستهزئ بهم ويمدهم في طغيانهم يعمهون (15)﴾ البقرة ﴿وإخوانهم يمدونهم في الغي ثم لا يقصرون (202)﴾ الأعراف
 	﴿قل من كان في الضلالة فليمدد له الرحمان مدا حتى إذا رأوا ما يوعدون إما العذاب وإما الساعة فسيعلمون من هو شر مكانا وأضعف جندا(75)﴾ مريم ﴿كلا سنكتب ما يقول ونمد له من العذاب مدا (79)﴾ مريم
يمد بـ
 ﴿من كان يظن أن لن ينصره الله في الدنيا والآخرة فليمدد بسبب إلى السماء ثم ليقطع فلينظر هل يذهبن كيده ما يغيظ(15)﴾ الحج
يمد إلى
 ﴿لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم ولا تحزن عليهم واخفض جناحك للمؤمنين(88)﴾ الحجر ﴿ولا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم زهرة الحياة الدنيا لنفتنهم فيهورزق ربك خير وأبقى (131)﴾ طه
مداً
 ﴿قل من كان في الضلالة فليمدد له الرحمان مدا حتى إذا رأوا ما يوعدون إما العذاب وإما الساعة فسيعلمون من هو شر مكانا وأضعف جندا(75)﴾ مريم ﴿كلا سنكتب ما يقول ونمد له من العذاب مدا (79)﴾ مريم
مدادا
 ﴿قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفد البحر قبل أن تنفد كلمات ربي ولو جئنا بمثله مددا (109)﴾ الكهف ولو أنما في الأرض من شجرة أقلام والبحر يمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت كلمات الله إن الله عزيز حكيم(27) } لقمان
مددا
 ﴿قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفد البحر قبل أن تنفد كلمات ربي ولو جئنا بمثله مددا (109)﴾ الكهف
مدة
 ﴿إلا الذين عاهدتم من المشركين ثم لم ينقصوكم شيئا ولم يظاهروا عليكم أحدا فأتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم إن الله يحب المتقين(4)﴾ التوبة
ممدودا
 ﴿وجعلت له مالا ممدودا (12)﴾ المدثر ﴿وظل ممدود (30)﴾ الواقعة
أَمَدَّ - يُمِدَُ
 ﴿إذ تقول للمؤمنين ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين (124)﴾ آل عمران ﴿بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين (125)﴾ آل عمران ﴿إذ تستغيثون ربكم فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين (9)﴾ الأنفال
 	﴿ثم رددنا لكم الكرة عليهم وأمددناكم بأموال وبنين وجعلناكم أكثر نفيرا(6)﴾ الإسراء ﴿ويمددكم بأموال وبنين ويجعل لكم جنات ويجعل لكم أنهارا(12)﴾ نوح ﴿أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين (55)﴾ المؤمنون ﴿أمدكم بأنعام وبنين (133)﴾ الشعراء ﴿كلا نمد هؤلاء وهؤلاء من عطاء ربك وما كان عطاء ربك محظورا(20)﴾ الإسراء ﴿واتقوا الذي أمدكم بما تعلمون (132)﴾ الشعراء ﴿وأمددناهم بفاكهة ولحم مما يشتهون (22)﴾ الطور
 	﴿فلما جاء سليمان قال أتمدونني بمال فما آتاني الله خير مما آتاكم بل أنتم بهديتكم تفرحون(36)﴾ النمل
ممدكم
 ﴿إذ تستغيثون ربكم فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين (9)﴾ الأنفال
ممددة
 ﴿في عمد ممددة (9)﴾ الهمزة
مختار الصحاح
● [مدد] م د د: مَدَّهُ فامتد من باب ردَّ و المادّةُ الزيادة المُتصلِة و مَدَّ الله في عُمره و مَدَّهُ في غَيِّه أي أمهله وطوَّل له و المَدُّ السيل يقال مَدَّ النهر ومدَّه نهر آخر ويُقال قدْرُ مَدّ البصر أي مدى البصر ورجل مَدِيدُ القامةأي طويل القامة و تَمَدَّدَ الرجل تمطَّى و المُدُّ مكيال وهو رطل وثُلث عند أهل الحجاز ورطلان عند أهل العِراق و مُدّةٌ من الزمان بُرهة منه و المُدَّةُ بالضم اسم ما استمددت به من المِداد على القلم وبالفتح المرة الواحدة من قولك مَدَدْتُ الشيء و المِدَّةُ بالكسر القيْح و المِدَادُ النِّفْسُ تقول منه مَدَّ الدواة و أَمَدَّها أيضا و أمْدَدْتُ الرجل إذا أعطيته مُدَّةً بقلم وأمددت الجيش بِمَدَدٍ و الاسْتِمْدَادُ طلب المَدَد قال أبو زيد مَدَدْنا القوم صِرنا مددا لهم و أمْدَدْنَاهم بغيرنا وأمددناهم بفاكهة و أَمَدَّ الجُرح صارت فيه مِدّة
الراغب
مد
- أصل المد: الجر، ومنه: المدة للوقت الممتد، ومدة الجرح، ومد النهر، ومده نهر آخر، ومددت عيني إلى كذا. قال تعالى: }ولا تمدن عينيك﴿الآية [طه/131]. ومددته في غيه، ومددت الإبل: سقيتها المديد، وهو بزر ودقيق يخلطان بماء، وأمددت الجيش بمدد، والإنسان بطعام. قال تعالى:﴾ألم تر إلى ربك كيف مد الظل{ [الفرقان/45].
وأكثر ما جاء الإمداد في المحبوب والمد في المكروه نحو: }وأمددناهم بفاكهة ولحم مما يشتهون﴿[الطور/22]،﴾أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين﴿[المؤمنون/55]،﴾ويمددكم بأموال وبنين﴿[نوح/12]،﴾يمددكم بخمسة آلاف﴿الآية [آل عمران/125]،﴾أتمدونن بمال﴿[النمل/36]،﴾ونمد له من العذاب مدا﴿[مريم/79]،﴾ويمدهم في طغيانهم يعمهون﴿[البقرة/15]،﴾وإخوانهم يمدونهم في الغي﴿[الأعراف/202]،﴾والبحر يمده من بعده سبعة أبحر﴿[لقمان/27] فمن قولهم: مده نهر آخر، وليس هو مما ذكرناه من الإمداد والمد المحبوب والمكروه، وإنما هو من قولهم: مددت الدواة أمدها (قال السرقسطي: مددت الدواة مدا، وأمددتها: جعلت فيها المداد. الأفعال 4/138)، وقوله:﴾ولو جئنا بمثله مددا{ [الكهف/109] والمد من المكاييل معروف.
ملخص اللسان:
1.     المَدُّ: الجَذْب والمَطْلُ. مَدَّه يَمُدُّه مَدّاً ومدَّ به فامتَدّ ومَدَّدَه فَتَمَدَّد، وتَمَدَّدناه بيننا: مَدَدْناه. وفلان يُمادُّ  فلاناً أَي يُماطِلُه ويُجاذِبه.  والتَّمَدُّد: كَتَمَدُّدِ السِّقاء، وكذلك كل شيء تبقى فيه سَعَةُ  المَدِّ.
2.     والمادَّةُ: الزيادة المتصلة.
3.     ومَدَّه في غَيِّه أَي أَمهلَه وطَوَّلَ له.
4.     وشيء مَدِيد: ممدود. ورجل مَدِيد الجسم: طويل، وأَصله في القيام ، في عَمَد مُمَدَّدَة، فسره ثعلب فقال:  معناه في عَمَد طِوال
5.     وتَمَدَّد الرجل أَي تَمطَّى
6.     ومدَّ بصَرَه إِلى الشيء: طَمَح به إِليه. وفي التنزيل  العزيز: ولا تَمُدَّنَّ عينيك إِلى ما
7.     وأَمَدَّ له في الأَجل: أَنسأَه  فيه.
8.     ومَدَّه في الغَيّ والضلال يَمُدُّه مَدًّا ومَدَّ له: أَمْلَى له وتركه
9.     ومَدَدْنا القومَ: صِرْنا لهم  أَنصاراً ومدَدَاً وأَمْدَدْناهم بغيرنا. وحكى اللحياني: أَمَدَّ الأَمير جنده  بالحبل والرجال وأَعاثهم،
10.                         والمَدُّ: كثرة الماء أَيامَ المُدُود وجمعه مُمدُود ، والمَدُّ: السيل. يقال: مَدَّ النهرُ  ومدَّه نهر آخر
11.                         يقال لكل شيء دخل  فيه مثله فَكَثَّرَه: مدَّه يَمُدُّه مدًّا. وفي التنزيل العزيز: والبحر  يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر؛ أَي يزيد فيه ماء من خلْفِه تجرُّه إِليه  وتُكثِّرُه. ومادَّةُ الشيء: ما يمدُّه، دخلت فيه الهاء للمبالغة
12.                         والمادَّة: كل شيء يكون مَدَداً لغيره. ويقال: دعْ في الضَّرْع مادَّة  اللبن، فالمتروك في الضرع هو الداعِيَةُ، وما اجتمع إِليه فهو المادَّة،  والأَعْرابُ مادَّةُ الاسلام.
13.                         وأَمَدَّهم بمال كثير وأَغائهم. قال: وقال  بعضهم أَعطاهم
14.                         الأَمداد: جمع مَدَد وهم الأَعوان والأَنصار الذين كانوا  يَمُدُّون المسلمين في الجهاد
15.                         والمِدادُ: النِّقْس.
16.                        والمِدادُ: الذي يُكتب به
17.                        كل شيء امتَلأَ وارتفع فقد مَدَّ؛ وأَمْدَدْتُه أَنا. ومَدَّ النهارُ  إِذا ارتفع.
18.                        ومَدَّ الدَّواةَ وأَمَدَّها: زاد في مائِها ونِقْسِها؛  ومَدَّها وأَمَدَّها: جعل فيها مِداداً، وكذلك مَدَّ القَلم وأَمَدَّه.  واسْتَمَدَّ من الدواةِ: أَخذ منها مِداداً؛ والمَدُّ: الاستمدادُ منها
19.                        والمَدّة، بالفتح: الواحدة من قولك مَدَدْتُ الشيءَ. والمِدّة،  بالكسر: ما يجتمع في الجُرْح من القيح. وأَمْدَدْتُ الرجل إِذا أَعطيته  مُدّة بقلم؛ وأَمْدَدْتُ الجيش بِمَدَد. والاستمدادُ: طلبُ المَدَدِ. قال  أَبو زيد: مَدَدْنا القوم أَي صِرنا مَدَداً لهم وأَمْدَدْناهم بغيرنا
20.                         وفي الحديث: إِن  المؤَذِّنَ يُغْفَرُ له مَدَّ صَوْتِه؛ المد: القدر، يريد به قدر الذنوب أَي  يغفر له ذلك إِلى منتهى مَدِّ صوته،
21.                         والمُدَّةُ: الغاية من الزمان والمكان. ويقال: لهذه الأُمّةُ مُدَّة أَي  غاية في بقائها. ويقال: مَدَّ الله في عُمُرك أَي جعل لعُمُرك مُدة  طويلة. ومُدَّ في عمره: نُسِئَ. ومَدُّ النهارِ: ارتفاعُه. يقال: جئتك مَدَّ  النهار وفي مَدِّ النهار، وكذلك مَدَّ الضحى، يضعون المصدر في كل ذلك  موضع الظرف.  وامتدَّ النهارُ: تَنَفَّس. وامتدَّ بهم السير: طال. ومَدَّ في السير:  مَضَى.
22.                         والمُدُّ: ضَرْبٌ من المكايِيل وهو رُبُع صاع، وهو قَدْرُ مُدِّ النبي،  صلى الله عليه وسلم، والصاعُ: خمسة أَرطال؛ قال:  لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،  ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ  والجمع أَمدادٌ ومِدَدٌ ومِدادٌ كثيرة ومَدَدةٌ؛
لسان العرب
● - مدد: المَدُّ: الجَذْب والمَطْلُ. مَدَّه يَمُدُّه مَدّاً ومدَّ به  فامتَدّ ومَدَّدَه فَتَمَدَّد، وتَمَدَّدناه بيننا: مَدَدْناه. وفلان يُمادُّ  فلاناً أَي يُماطِلُه ويُجاذِبه.  والتَّمَدُّد: كَتَمَدُّدِ السِّقاء، وكذلك كل شيء تبقى فيه سَعَةُ  المَدِّ.  والمادَّةُ: الزيادة المتصلة.  ومَدَّه في غَيِّه أَي أَمهلَه وطَوَّلَ له. ومادَدْتُ الرجل مُمادَّةً  ومِداداً: مَدَدْتُه ومَدَّني؛ هذه عن اللحياني. وقوله تعالى: ويَمُدُّهم  في طُغْيانِهم يَعْمَهُون؛ معناه يُمْهِلُهم. وطُغْيانُهم: غُلُوُّهم في  كفرهم. وشيء مَدِيد: ممدود. ورجل مَدِيد الجسم: طويل، وأَصله في القيام؛  سيبويه، والجمع مُدُدٌ، جاء على الأَصل لأَنه لم يشبه الفعل، والأُنثى  مَدِيدة. وفي حديث عثمان: قال لبعض عماله: بلغني أَنك تزوجت امرأَة مديدة  أَي طويلة. ورجل مَدِيدُ القامة: طويل القامة. وطِرافٌ مُمدَّد أَي  ممدودٌ بالأَطناب، وشُدِّدَ للمبالغة. وتَمَدَّد الرجل أَي تَمطَّى.  والمَدِيدُ: ضرب من العَرُوض، سمي مديداً لأَنه امتَدَّ سبباه فصار سَبَب في أَوله  وسبب بعد الوَتِدِ. وقوله تعالى: في عَمَد مُمَدَّدَة، فسره ثعلب فقال:  معناه في عَمَد طِوال. ومَدَّ الحرف يَمُدُّه مَدّاً: طَوَّلَه.  وقال اللحياني: مدَّ اللهُ الأَرضَ يَمُدُّها مَدًّا بسطها وسَوَّاها.  وفي التنزيل العزيز: وإِذا الأَرض مُدَّت؛ وفيه: والأَرضَ مَدَدْنَاهَا.  ويقال: مَدَدْت الأَرض مَدًّا إِذا زِدت فيها تراباً أَو سَماداً من غيرها  ليكون أَعمر لها وأَكثر رَيْعاً لزرعها، وكذلك الرمال، والسَّمادُ مِداد  لها؛ وقول الفرزدق:  رَأَتْ كمرا مِثْلَ الجَلاميدِ فَتَّحَتْ  أَحالِيلَها، لمَّا اتْمَأَدَّتْ جُذورُها  قيل في تفسيره: اتْمَأَدَّتْ. قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا، اللهم  إِلا أَن يريد تَمادَّت فسكت التاء واجتلب للساكن ألف الوصل، كما قالوا:  ادَّكَرَ وادّارَأْتُمْ فيها، وهمز الأَلف الزائدة كما همز بعضهم أَلف  دابَّة فقال دأَبَّة. ومدَّ بصَرَه إِلى الشيء: طَمَح به إِليه. وفي التنزيل  العزيز: ولا تَمُدَّنَّ عينيك إِلى ما. وأَمَدَّ له في الأَجل: أَنسأَه  فيه. ومَدَّه في الغَيّ والضلال يَمُدُّه مَدًّا ومَدَّ له: أَمْلَى له  وتركه. وفي التنزيل العزيز: ويمُدُّهم في طغيانهم يَعْمَهُون؛ أَي يُمْلِي  ويَلِجُّهم؛ قال: وكذلك مدَّ الله له في العذاب مَدًّا. قال: وأَمَدَّه  في الغي لغة قليلة. وقوله تعالى: وإِخْوانُهم يَمُدُّونَهم في الغي؛  قراءة أَهل الكوفة والبصرة يَمُدُّونَهم، وقرأَ أَهل المدينة  يُمِدُّونَهم.والمَدُّ: كثرة الماء أَيامَ المُدُود وجمعه مُمدُود؛ وقد مَدَّ الماءُ  يَمُدُّ مَدًّا، وامْتَدَّ ومَدَّه غيره وأَمَدَّه. قال ثعلب: كل شيء  مَدَّه غيره، فهو بأَلف؛ يقال: مَدَّ البحرُ وامتَدَّ الحَبْل؛ قال الليث:  هكذا تقول العرب. الأَصمعي: المَدُّ مَدُّ النهر. والمَدُّ: مَدُّ الحبل.  والمَدُّ: أَن يَمُدّ الرجل الرجل في غيِّه. ويقال: وادِي كذا يَمُدُّ في  نهر كذا أَي يزيد فيه. ويقال منه: قلَّ ماءُ رَكِيَّتِنا فَمَدَّتها  ركيةٌ أُخرى فهي تَمُدُّها مَدّاً. والمَدُّ: السيل. يقال: مَدَّ النهرُ  ومدَّه نهر آخر؛ قال العجاج:  سَيْلٌ أَتِيٌّ مَدَّه أَتِيُّ  غِبَّ سمَاءٍ، فهو رَقْراقِيُّ  ومَدَّ النَّهرُ النهرَ إِذا جرى فيه. قال اللحياني: يقال لكل شيء دخل  فيه مثله فَكَثَّرَه: مدَّه يَمُدُّه مدًّا. وفي التنزيل العزيز: والبحر  يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر؛ أَي يزيد فيه ماء من خلْفِه تجرُّه إِليه  وتُكثِّرُه. ومادَّةُ الشيء: ما يمدُّه، دخلت فيه الهاء للمبالغة. وفي حديث  الحوض: يَنْبَعِثُ فيه مِيزابانِ مِدادُهما أَنهار الجنة أَي يَمُدُّهما  أَنهارُها. وفي الحديث: وأَمَدَّها خَواصِر أَي أَوسعها وأَتَمَّمها.  والمادَّة: كل شيء يكون مَدَداً لغيره. ويقال: دعْ في الضَّرْع مادَّة  اللبن، فالمتروك في الضرع هو الداعِيَةُ، وما اجتمع إِليه فهو المادَّة،  والأَعْرابُ مادَّةُ الاسلام. وقال الفراءُ في قوله عز وجل: والبحر يَمُدُّه  من بعده سبعة أَبحر؛ قال: تكون مِداداً كالمِدادِ الذي يُكتب به. والشيء  إِذا مدَّ الشيء فكان زيادة فيه، فهو يَمُدُّه؛ تقول: دِجْلَةُ تَمُدُّ  تَيَّارنا وأَنهارنا، والله يَمُدُّنا بها. وتقول: قد أَمْدَدْتُك بأَلف  فَمُدَّ. ولا يقاس على هذا كل ما ورد. ومَدَدْنا القومَ: صِرْنا لهم  أَنصاراً ومدَدَاً وأَمْدَدْناهم بغيرنا. وحكى اللحياني: أَمَدَّ الأَمير جنده  بالحبل والرجال وأَعاثهم، وأَمَدَّهم بمال كثير وأَغائهم. قال: وقال  بعضهم أَعطاهم، والأَول أَكثر. وفي التنزيل العزيز: وأَمْدَدْناهم بأَموال  وبنين.  والمَدَدُ: ما مدَّهم به أَو أَمَدَّهم؛ سيبويه، والجمع أَمْداد، قال:  ولم يجاوزوا به هذا البناء، واستَمدَّه: طلَبَ منه مَدَداً. والمَدَدُ:  العساكرُ التي تُلحَق بالمَغازي في سبيل الله.  والإِمْدادُ: أَنْ يُرْسِلَ الرجل للرجل مَدَداً، تقول: أَمْدَدْنا  فلاناً بجيش. قال الله تعالى: أَن يِمُدَّكم ربكم بخمسة آلاف. وقال في المال:  أَيحْسَبونَ أَنَّما نَمُدُّهم به من مال وبنبن؛ هكذا قرئ نِمُدُّهم،  بضم النون. وقال: وأَمْدَدْناكم بأَموال وبنين، فالمَدَدُ ما أَمْدَدْتَ  به قومك في حرْب أَو غير ذلك من طعام أَو أَعوان. وفي حديث أُويس: كان  عمر، رضي الله عنه، إِذا أَتَى أَمْدادُ أَهل اليمن سأَلهم: أَفيكم أُوَيْسُ  بن عامر؟ الأَمداد: جمع مَدَد وهم الأَعوان والأَنصار الذين كانوا  يَمُدُّون المسلمين في الجهاد. وفي حديث عوف بن مالك: خرجت مع زيد بن حارثه في  غزوة مِؤْتُة ورافَقَني مَدَدِيٌّ من اليمن؛ وهو منسوب إلى المدَد. وقال  يونس: ما كان من الخير فإِنك تقول أَمْدَدْته، وما كان من الشر فهو  مدَدْت. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: هم أَصلُ العرب ومادَّة الإِسلام أَي  الذين يُعِينونهم ويَكُثِّرُون جيوشهم ويُتَقَوَّى بزكاةِ أَموالهم. وكل ما  أَعنت به قوماً في حرب أَو غيره، فهو مادَّة لهم. وفي حديث الرمي:  مُنْبِلُه والمُمِدُّ به أَي الذي يقوم عند الرامي فيناوله سهماً بعد سهم، أَو  يردّ عليه النَّبْلَ من الهَدَف. يقال: أَمَدَّه يُمِدُّه، فهو مُمِدٌّ.  وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: قائل كلمةِ الزور والذي يَمُدُّ بحبلها  في الإِثم سواءٌ؛ مَثَّل قائلها بالمائِح الذي يملأُ الدلو في أَسفل  البئر، وحاكِيَها بالماتِحِ الذي يجذب الحبل على رأْس البئر ويَمُدُّه؛ ولهذا  يقال: الروايةُ أَحد الكاذِبَيْنِ.  والمِدادُ: النِّقْس. والمِدادُ: الذي يُكتب به وهو مما تقدم. قال شمر:  كل شيء امتَلأَ وارتفع فقد مَدَّ؛ وأَمْدَدْتُه أَنا. ومَدَّ النهارُ  إِذا ارتفع. ومَدَّ الدَّواةَ وأَمَدَّها: زاد في مائِها ونِقْسِها؛  ومَدَّها وأَمَدَّها: جعل فيها مِداداً، وكذلك مَدَّ القَلم وأَمَدَّه.  واسْتَمَدَّ من الدواةِ: أَخذ منها مِداداً؛ والمَدُّ: الاستمدادُ منها، وقيل: هو  أَن يَسْتَمِدَّ منها مَدّة واحدة؛ قال ابن الأَنباري: سمي المِدادُ  مِداداً لإٌِمداده الكاتِب، من قولهم أَمْدَدْت الجيش بمَدد؛ قال  الأَخطل:رَأَوْا بارِقاتٍ بالأَكُفِّ كأَنّها  مَصابيحُ سُرْجٌ، أُوقِدَتْ بِمِدادِ  أَي بزيت يُمِدُّها. وأَمَدَّ الجُرْحُ يُمِدُّ إِمْداداً: صارت فيه  مَدَّة؛ وأَمْدَدْت الرجل مدّةً. ويقال: مُدَّني يا غلامُ مُدَّة من الدواة،  وإِن قلت: أَمْدِدْني مُدّة، كان جائزاً، وخرج على مَجْرَى المَدَدِ بها  والزيادة. والمُدَّة أَيضاً: اسم ما اسْتَمْدَدْتَ به من المِدادِ على  القلم. والمَدّة، بالفتح: الواحدة من قولك مَدَدْتُ الشيءَ. والمِدّة،  بالكسر: ما يجتمع في الجُرْح من القيح. وأَمْدَدْتُ الرجل إِذا أَعطيته  مُدّة بقلم؛ وأَمْدَدْتُ الجيش بِمَدَد. والاستمدادُ: طلبُ المَدَدِ. قال  أَبو زيد: مَدَدْنا القوم أَي صِرنا مَدَداً لهم وأَمْدَدْناهم بغيرنا  وأَمْدَدْناعم بفاكهة. وأَمَدّ العَرْفَجُ إِذا جَرَى الماءُ في عوده. ومَدَّه  مِداداً وأَمَدَّه: أَعطاه؛ وقول الشاعر:  نُمِدُّ لهمْ بالماءِ مِن غيرِ هُونِه،  ولكِنْ إِذا ما ضاقَ أَمرٌ يُوَسَّعُ  يعني نزيد الماء لتكثر المرقة. ويقال: سبحان الله مِدادَ السموات  ومِدادَ كلماتِه ومَدَدَها أَي مثل عدَدِها وكثرتها؛ وقيل: قَدْرَ ما يُوازيها  في الكثرة عِيارَ كيل أَو وزن أَو عدَد أَو ما أَشبهه من وجوه الحصر  والتقدير؛ قال ابن الأَثير: وهذا تمثيل يراد به التقدير لأَن الكلام لا يدخل  في الكيل والوزن وإِنما يدخل في العدد. والمِدادُ: مصدر كالمَدَد. يقال:  مددت الشيءَ مَدًّا ومِداداً وهو ما يكثر به ويزاد. وفي الحديث: إِن  المؤَذِّنَ يُغْفَرُ له مَدَّ صَوْتِه؛ المد: القدر، يريد به قدر الذنوب أَي  يغفر له ذلك إِلى منتهى مَدِّ صوته، وهو تمثيل لسعة المغفرة كقوله  الآخر: ولو لَقِيتَني بِقُِراب الأَرض  (* قوله «بقراب الأرض» بهامش نسخة من  النهاية يوثق بها يجوز فيه ضم القاف وكسرها، فمن ضمه جعله بمنزلة قريب يقال  قريب وقراب كما يقال كثير وكثار، ومن كسر جعله مصدراً من قولك قاربت  الشيء مقاربة وقراباً فيكون معناه مثل ما يقارب الأرض.) خَطايا لِقيتُك بها  مَغْفِرَةً؛ ويروى مَدَى صوته وهو مذكور في موضعه. وبنوا بيوتهم على  مِدادٍ واحد أَي على طريقة واحدة. ويقال: جاء هذا على مِدادٍ واحد أَي على  مثال واحد؛ وقال جندل:  لم أُقْوِ فِيهِنَّ، ولم أُسانِدِ  على مَدادٍ ورويٍّ واحِدِ  والأَمِدّةُ، والواحدةُ مِدادٌ: المِساكُ في جانبي الثوبِ إِذا  ابْتدِئَ بعَمعلِه. وأَمَدَّ عُودُ العَرْفَجِ والصِّلِّيانِ والطَّرِيفَةِ:  مُطِرَ فَلانَ.  والمُدَّةُ: الغاية من الزمان والمكان. ويقال: لهذه الأُمّةُ مُدَّة أَي  غاية في بقائها. ويقال: مَدَّ الله في عُمُرك أَي جعل لعُمُرك مُدة  طويلة. ومُدَّ في عمره: نُسِئَ. ومَدُّ النهارِ: ارتفاعُه. يقال: جئتك مَدَّ  النهار وفي مَدِّ النهار، وكذلك مَدَّ الضحى، يضعون المصدر في كل ذلك  موضع الظرف.  وامتدَّ النهارُ: تَنَفَّس. وامتدَّ بهم السير: طال. ومَدَّ في السير:  مَضَى.  والمَدِيدُ: ما يُخْلَطُ به سَوِيقٌ أَو سِمْسمٌ أَو دقيق أَو شعير  جَشٌّ؛ قال ابن الأَعرابي: هو الذي ليس بحارٍّ ثم يُسقاه البعير والدابة أَو  يُضْفَرُه، وقيل: المَدِيدُ العَلَفُ، وقد مَدَّه به يَمُدُّه مَدًّا.  أَبو زيد: مَدَدْتُ الإِبلَ أَمُدُّها مَدًّا، وهو أَن تسقيها الماء بالبزر  أَو الدقيق أَو السمسم. وقال في موضع آخر: المِدِيدُ شعير يُجَشُّ ثم  يُبَلُّ فَيُضْفَرُ البَعِيرَ. ويقال: هناك قطعة من الأَرض قَدْرُ مَدِّ  البصر أَي مَدَى البصر. ومَدَدْتُ الإِبِلَ وأَمْدَدْتُها بمعنى، وهو أَن  تَنْثَِرَ لها على الماءَ شيئاً من الدقيق ونحوه فَتَسْقِيَها، والاسم  المَدِيدُ.  والمِدّانُ والإِمِدّانُ: الماء المِلْح، وقيل: الماء الملح الشديدُ  المُلُوحة؛ وقيل: مِياهُ السِّباخِ؛ قال: وهو إِفْعِلانٌ. بكسر الهمزة؛ قال  زيد الخيل، وقيل هو لأَبي الطَّمَحان:  فأَصْبَحْنَ قد أَقهْيَنَ عَنِّي كما أَبَتْ،  حِياضَ الإِمِدَّانِ، الظِّباءُ القوامِحُ  والإِمِدّانُ أَيضاً: النَّزُّ. وقيل: هو الإِمِّدانُ؛ بتشديد الميم  وتخفيف الدال.  والمُدُّ: ضَرْبٌ من المكايِيل وهو رُبُع صاع، وهو قَدْرُ مُدِّ النبي،  صلى الله عليه وسلم، والصاعُ: خمسة أَرطال؛ قال:  لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،  ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ  والجمع أَمدادٌ ومِدَدٌ ومِدادٌ كثيرة ومَدَدةٌ؛ قال:  كأَنَّما يَبْرُدْنَ بالغَبُوقِ  كَيْلَ مِدادٍ، من فَحاً مَدْقوقِ  الجوهري: المُدُّ، بالضم، مكيال وهو رطل وثلث عند أَهل الحجاز والشافعي،  ورطلان عند أَهل العراق وأَبي حنيفة، والصاع أَربعة أَمداد. وفي حديث  فضل الصحابة: ما أَدْرَك مُدَّ أَحدِهم ولا نَصِيفَه؛ والمد، في الأَصل:  ربع صاع وإِنما قَدَّره به لأَنه أَقلُّ ما كانوا يتصدقون به في العادة.  قال ابن الأَثير: ويروى بفتح الميم، وهو الغاية؛ وقيل: إن أَصل المد مقدَّر  بأَن يَمُدَّ الرجل يديه فيملأَ كفيه طعاماً.  ومُدَّةٌ من الزمان: برهة منه. وفي الحديث: المُدَّة التي مادَّ فيها  أَبا سفيان؛ المُدَّةُ: طائفة من الزمان تقع على القليل والكثير، ومادَّ  فيها أَي أَطالَها، وهي فاعَلَ من المدّ؛ وفي الحديث: إِن شاؤُوا  مادَدْناهم. ولُعْبة للصبيان تسمى: مِدادَ قَيْس؛ التهذيب: ومِدادُ قَيْس لُعْبة  لهم. التهذيب في ترجمة دمم: دَمدَمَ إِذا عَذَّبَ عذاباً شديداً،  ومَدْمَدَ إِذا هَرَبَ.  ومُدٌّ: رجل من دارِم؛ قال خالد بن علقمة الدارمي يهجو خُنْشُوشَ بن  مُدّ:  جَزَى اللهُ خُنْشُوشَ بنَ مُدٍّ مَلامةً،  إِذا زَيَّنَ الفَحْشاءَ للناسِ مُوقُها
مقاييس اللغة:
(مد) الميم والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على جَرِّ شيءٍ في طول، واتّصال شيء بشيء في استطالة. تقول: مدَدْت الشيءَ أمدُّه مَدَّاً. ومَدَّ النهرُ، ومَدَّهُ نهرٌ آخر، أي زاد فيه ووَاصله فأطال مدّته. وأمْدَدْتُ الجيشَ بمدَدٍ. ومنه أمَدَّ الجُرْح: صارت فيه مِدَّةٌ، وهي ما يخرج. ومنه مددت الإبل مدّاً: أسقيتها الماء بالدَّقيق أو بشيءٍ تمدّه به([8]). والاسم المَدِيد. ومدُّ النهارِ: ارتفاعُه إذا امتدَّ. والمِداد: ما يكتب به، لأنَّهُ يُمَدُّ بالماء. ومددت الدّواةَ وأمددتها. والمَدَّة: استمدادك من الدَّواة مدَّةً بقلمك. ومن الباب المُدُّ من المكاييل، لأنَّه يمدّ المكيل بالمكيل مثله.
ومما شذّ عن الباب ماءٌ إمِدَّانٌ: شديد المُلوحة.
القاموس المحيط:
المَدُّ السَّيْلُ، وارْتفاعُ النَّهارِ، والاستِمْدادُ منَ الدَّواةِ، وكثْرَةُ الماءِ، والبَسْط، وطُموحُ البَصَرِ إلى الشيءِ، والإِمْهالُ، كالإِمْدادِ، والجَذْبُ، والمَطْلُ. مَدَّهُ، وبه، فامْتَدَّ، ومَدَّدَهُ، وتَمَدَّدَهُ، ومادَدَهُ مُمادَّةً ومِداداً فَتَمَدَّدَ. ومَدَّ النَّهارُ ارْتَفَعَ، وزَيْدٌ القومَ صارَ لهم مَدَداً. وقَدْرُ مَدِّ البَصَرِ، أي مَداهُ. والمَديدُ المَمْدودُ، والطَّويلُ، ج مُدُدٌ، والبَحْرُ الثَّانِي من العَروضِ، وما ذُرَّ عليه دَقيقٌ أو سِمْسِمٌ أو شَعيرٌ لِيُسْقى الإِبِلَ. ومَدَّها سَقاها إيَّاهُ، وع قُرْبَ مَكَّةَ، والعَلَفُ. والمَديدانِ جَبَلانِ ظَهْرَ عارِضِ اليَمامَةِ. والمِدادُ النِّقْسُ، والسِّرْقينُ، وقد مَدَّ الأرضَ، وما مَدَدْتَ به السِّرَاجَ من زَيْتٍ ونحوِهِ، والمِثالُ، والطَّريقَةُ. ومِدادُ قَيْسٍ لُعْبَةٌ. و " في الحَوْضِ مِيزابانِ مِدادُهُما الجَنَّةُ " ، أي تَمُدُّهُما أنهارُها. والمَدْمَدُ النَّهْرُ، والحَبْلُ. والمُدُّ، بالضم مِكْيالٌ، وهو رِطْلانِ، أو رِطْلٌ وثُلُثٌ، أو مِلْءُ كَفَّيِ الإِنسانِ المُعْتَدِلِ إذا مَلأَهُما وَمَدَّ يَدَهُ بهما، وبه سُمِّيَ مُدًّا، وقد جَرَّبْتُ ذلك فَوَجَدْتُهُ صحيحاً، ج أمدادٌ ومِدَدَةٌ، كعِنَبَةٍ، ومِدادٌ، قِيلَ ومنه سُبْحانَ اللهِ مِدَادَ كَلِماتِهِ. والمُدَّةُ، بالضم الغايَةُ من الزَّمانِ والمَكانِ، والبُرْهَةُ منَ الدَّهْرِ، واسْمُ ما اسْتَمْدَدْتَ به منَ المِدادِ على القَلَمِ، وبالكسر القَيْحُ. والأُمْدُودُ، بالضم العادَةُ. والأَمِدَّةُ، كالأَسِنَّةِ سَدى الغَزْلِ، والمِساكُ في جانِبَيِ الثَّوبِ إذا ابْتُدِئ بِعَمَلِهِ. والإِمِدَّان، بكَسْرَتَيْنِ الماءُ المِلْحُ، كالمِدَّان، بالكسر، والنَّزُّ، وقد تُشَدَّدُ الميمُ وتُخَفَّفُ الدالُ. وسُبْحانَ اللهِ مِدَادَ السَّماواتِ، أي عَدَدها وكَثْرَتَها. والإِمْدادُ تأخيرُ الأَجَلِ، وأَن تَنْصُرَ الأَجْنادَ بِجَماعَةٍ غيرَكَ، والإِعْطاءُ، والإِغاثَةُ، أو في الشَّرِّ مَدَدْتُهُ، وفي الخيرِ أمْدَدْتُهُ، وأن تُعْطِي الكاتبَ مَدَّةَ قَلَمٍ، وفي الجُرْحِ أن تَحْصُل فيه مِدَّةٌ، وفي العَرْفَج أن يَجْرِيَ الماءُ في عُودِهِ. والمادَّةُ الزيادَةُ المُتَّصِلَةُ. والمُمادَّةُ المُماطَلَةُ. والاسْتِمْداد طَلَبُ المَدَدِ.
ومَدْمَدَ: هَرَبَ.
تاج العروس:
م د د
المَدّ : السَّيْلُ يقال مَدّ النَّهْرُ ومَدَّه نَهْرٌ آخَرُ قال العجّاج :
" سَيْلٌ أَتِيٌّ مَدَّهُ أَتيُّ
" غِبَّ سَماءٍ فَهُوَ رَقْرَاقِيُّ
من المَجاز : المَدُّ : ارْتفَاعُ النَّهارِ والظِّلّ وقد مَدَّ وامتَدَّ ويقال : جِئْتُك مَدَّ النَّهَارِ وفي مَدِّ النهارِ وكذلك مَدَّ الضُّحى يَضعون المَصْدَر في كُلِّ ذلك موضعَ الظَّرْف . المَدُّ الاسْتِمْدَادُ مِن الدَّوَاةِ ومعنى الاستمدادِ منها أَن يَسْتَمِدَّ منها مَدَّةً واحِدةً . المَدُّ : كَثْرَةُ الماءِ أَيّامَ المُدُودِ وجمعه مُدُودٌ وقد مَدَّ الماءُ يَمُدُّ مَدًّا وامْتَدَّ . المَدُّ : البَسْطُ . قال اللِّحيانيُّ : مَدَّ اللهُ الأَرْضَ مَدًّا : بَسطَها وسَوَّاها . وقوله تعالى " وَإِذَا الأَرْضُ مُدَّتْ " أَي بُسِطَتْ وسُوِّيت . المَدُّ : طُموحُ البَصَرِ إِلى الشيءِ يقال : مدَّ بصرَه إِلى الشيءِ إِذا طَمَح به إِليه . وفي البصائر والأَفعالِ : مَدَدْت عَيني إِلى كذا : نَظرْتُه راغِباً فيه ومنه قولُه تعالَى " ولا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ " المَدُّ : الإِمْهَالُ كالإِمْدَادِ يقال : مَدَّه في الغَيِّ والضَّلالِ يَمُدُّه مَدًّا ومَدَّ له : أَمْلَى له وتَرَكه وقوله تعالى " ويَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُومَ " أَي يُمْلِي لهم المُهْلَة وكذلك مَدَّ اللهُ له في العَذَابِ مَدًّا وهو مَجاز . وأَمَدَّه في الغَيِّ لغةٌ قليلةٌ ووقوله تعالى " وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهم في الغَيِّ " قراءَة أَهل الكوفة والبَصْرة يَمُدُّونَهم وقرأَ أَهلُ المَدينة يُمِدُّونَهم . المَدُّ : الجَذْبُ ومَدَدْت الشيءَ مَدًّا : جَذَبْتُه قاله ابنُ القَطَّاع . المَدُّ : المَطْلُ وقال المُصنّف في البصائر : أَصْلُ المَدّ جَرُّ شيءٍ في طُولٍ واتِّصالُ شيءٍ بشيءٍ في استطالَة مَدَّهُ يَمُدُّه مَدًّا مَدَّ به فامْتَدَّ ومَدَّدَه فتَمَدَّدَ وتَمَدَّدَه كتَمَدُّدِ السِّقَاءِ وكذلك كلُّ شيءٍ يَبْقَى فيه سَعَةُ المَدِّ . وتَمَدَّدْنَاه بيننا : مَدَدْنَاهُ . ومادَدَه وفي بعض النسخ مَادَّة مُمَادَّةً ومِدَاداً فتَمَدَّدَ وقال اللِّحْيَانيُّ : مَدَدْتُه ومَدَّني وفلانٌ يُمَادُّ فُلاناً أَي يُمَاطِلُه ويُجَاذِبُه . وتَمَدَّد الرَّجُلُ أَي تَمَطَّى . ومَدَّ النَّهَارُ إِذا ارْتَفَع وهو مَجاز وقال شَمِرٌ : كلُّ شيْءٍ امتلأَ وارْتَفعَ فقد مَدَّ وقد أَمْدَدْته أَنا . عن أَبي زيدٍ : مَدَّ زَيْدٌ القَوْمَ أَي صارَ لَهُمْ مَدَداً وأَمَدَّه بغيره . يقال : هناك قطعةٌ من الأَرض قَدْرُ مَدِّ البَصَرِ أَي مَدَادهُ وقد يأْتي له في المعتلّ أَنه لا يقال مَدُّ البَصَرِ مُضَعَّفاً وإِنما يقال مَدَاه معتلاًّ وأَصله للحريريِّ في دُرَّة الغَواصِ وانتقدوه بأَنه وَرد في الحديثِ مَدُّ صَوْتِ المُؤَذِّن كَمَدَاه كما حَقَّقه شيخُنَا قلت : والحديث المُشَار إِليه أَنَّ المُؤّذِن يُغْفَر له مَدَّ صَوْتِه يريد به قَدْرَ الذُّنُوبِ أَي يُغْفَر له ذلك إِلى مُنْتَهَى مَدِّ صَوْتِه وهو تَمثيلٌ لِسَعَةِ المَغْفِرَة ويُروَى مَدَى صَوْتِهِ . والمَدِيدث : المَمْدُودُ والمَدِيد : الطَّوِيلُ ورجُلُ مَدِيدُ الجِسْمِ : طَوِيل وأَصله في القِيَامِ . وَقَدٌّ مَدِيدٌ وهو من أَجْمَلِ الناسِ وأَمَدِّهِم قَامَةً وهو مَجاز كما في الأَساس مُدُدٌ . قال سيبويهِ : جاءَ على الأَصْل لأَنه لم يُشْبِه الفِعْلَ . والأُنثى مَديدَةٌ . وفي حديث عُثْمَانَ قال لبعض عُمَّاله : بَلَغَنِي أَنك تَزَوَّجْتَ امرأَةً مَدِيدَةً . أَي طَوِيلة . ورَجُلٌ مَدِيدُ القامةِ : طَوِيلُهَا . المَديد : البَحْرُ الثاني من العَرُوض والأَوَّلُ الطويلُ سُمِّيَ بذلك لامتداد أَسْبَابِه وأَوْتَاده وقال أَبو إِسحاق : سُمِّيَ مَدِيداً لأَنه امتد سَبَباهُ فصارَ سَبَبٌ في أَوَّله وسَبَبٌ بعد الوَتِد ووزنه فاعلاَتُنْ فاعلُنْ . وقوله تعالى " فِي عَمَدٍ مُمَدَّدَة " فسّره ثعلب فقال : معناه في عَمَدٍ طِوَالٍ . المَدِيد : ما ذُرَّ عليه دَقِيقٌ أَو سِمْسِمٌ أَو سَوِيقٌ أَو شَعِيرٌ جُشَّ قال ابنُ الأَعرابيّ : هو الذي ليس بِحَارٍّ أَو خَبَطٌ كما قاله ابن القطاع . لِيُسْقَى الإِبِلَ وقد مَدَّهَا يَمُدُّهَا مَدًّا إِذا سَقَاهَا إِيَّاه وقال أَبو زيد : مَدَدْتُ الإِبِلَ أَمُدُّهَا مَدًّا وهو أَن تَسْقِيَهَا المَاءَ بالبِزْرِ أَو الدَّقِيقِ أَو السِّمْسِمِ
وقال في موضع آخَرَ : المَدِيدُ : شَعِيرٌ يُجَشُّ ثُمَّ يُبَلّ فَيُضْفَزُ البَعِيرَ : مَدَدْتُ الإِبل وأَمْدَدْتُهَا بِمَعْنًى وهو أَن يُنْثُر لها على الماءِ شيئاً من الدَّقِيقِ ونحوِه فَيَسْقِيَهَا والاسم المَدِيدُ . المَديد : ع قُرْبَ مَكَّةَ شَرّفها اللهُ تعالى عن الصاغانيّ . قيل : المَدِيد : العَلَفُ وقد مَدَّهُ به يَمُدُّه مَدًّا . والمَدِيدَانِ : جَبَلاَنِ في ظَهْرِ الخَالِ وهو ظَهْر غَارِض اليَمَامَةِ عن الصاغانيّ . والمِدَادُ بالكسر : النِّقْسُ بكسر النون وسكون القاف وسين مهملة هكذا عَبَّروا به في كُتب اللغة وهو مِن شَرْحِ المَعْلُومِ المَشْهُور بالغَرِيب الذي فيه خفَاءٌ وهو الذي يُكْتَب به . قال ابنُ الأَنْبارِيّ : سُمِّيَ المِدَادُ مِدَاداً لإِمْدَادِه الكاتِبَ من قولِهم أَمْدَدْتُ الجَيْشَ بِمَدَد . المِدَادُ : السِّرْقِينُ الذي يُصْلَح به الزَّرْعُ وقد مَدَّ الأَرْضَ مَدًّا إِذَا زَاد فيها تُرَاباً أَو سَمَاداً من غيرِهَا ليكون أَعْمَرَ لها وأَكْثَرَ رَيْعاً لِزَرْعِهَا وكذلك الرِّمَال والسَّمَادُ مِدَادٌ لها . المِدَادُ : ما مَدَدْتَ به السِّرَاجَ مِنَ زَيْتٍ ونَحْوِه كالسَّلِيطِ قال الأَخطل : ال في موضع آخَرَ : المَدِيدُ : شَعِيرٌ يُجَشُّ ثُمَّ يُبَلّ فَيُضْفَزُ البَعِيرَ : مَدَدْتُ الإِبل وأَمْدَدْتُهَا بِمَعْنًى وهو أَن يُنْثُر لها على الماءِ شيئاً من الدَّقِيقِ ونحوِه فَيَسْقِيَهَا والاسم المَدِيدُ . المَديد : ع قُرْبَ مَكَّةَ شَرّفها اللهُ تعالى عن الصاغانيّ . قيل : المَدِيد : العَلَفُ وقد مَدَّهُ به يَمُدُّه مَدًّا . والمَدِيدَانِ : جَبَلاَنِ في ظَهْرِ الخَالِ وهو ظَهْر غَارِض اليَمَامَةِ عن الصاغانيّ . والمِدَادُ بالكسر : النِّقْسُ بكسر النون وسكون القاف وسين مهملة هكذا عَبَّروا به في كُتب اللغة وهو مِن شَرْحِ المَعْلُومِ المَشْهُور بالغَرِيب الذي فيه خفَاءٌ وهو الذي يُكْتَب به . قال ابنُ الأَنْبارِيّ : سُمِّيَ المِدَادُ مِدَاداً لإِمْدَادِه الكاتِبَ من قولِهم أَمْدَدْتُ الجَيْشَ بِمَدَد . المِدَادُ : السِّرْقِينُ الذي يُصْلَح به الزَّرْعُ وقد مَدَّ الأَرْضَ مَدًّا إِذَا زَاد فيها تُرَاباً أَو سَمَاداً من غيرِهَا ليكون أَعْمَرَ لها وأَكْثَرَ رَيْعاً لِزَرْعِهَا وكذلك الرِّمَال والسَّمَادُ مِدَادٌ لها . المِدَادُ : ما مَدَدْتَ به السِّرَاجَ مِنَ زَيْتٍ ونَحْوِه كالسَّلِيطِ قال الأَخطل :
رَأَوْا بَارِقَاتٍ بِالأَكُفِّ كَأَنَّهَا ... مَصَابِيحُ سُرْجٌ أُوقِدَتْ بِمِدَادِ أَي بِزَيْتٍ يُمِدُّهَا . ونقل شيخُنَا عن قُدَمَاءِ أَئِمَّةِ أَنَّ المِدَادَ بالكسر : هو كلُّ ما يُمَدُّ به الشيءُ أَي يُزَادُ فيه لِمَدِّه والانتفاعِ بهِ كحِبْرِ الدَّواةِ وسَلِيطِ السِّراجِ وما يُوقَد به من دُهْنٍ ونَحْوِه لأَن وضْعَ فِعَالٍ بالكسر لم يُفْعَل به كالآلةِ ثم خُصَّ المِدَادُ في عُرْفِ اللغةِ بالحِبْرِ . المِداد : المِثَالُ يقال : جاءَ هذا على مِدَادٍ واحدٍ أَي على مِثَالٍ واحدٍ وقال جَنْدَلٌ :
" لَمْ أُقْوِ فِيهِنَّ وَلَمْ أُسَانِدِ
" ولَمْ أَرِشْهُنَّ بِرِمٍّ هَامِدِ
" عَلَى مِدَادٍ وَرَوِيٍّ وَاحِدِ
المِدَاد : الطَّرِيقَةُ يقال : بَنُوا بُيُوتَهم على مِدَادٍ واحدٍ أَي على طَرِيقَةٍ واحِدَة . في التهذيب . مِدَادُ قَيْسٍ : لُعْبَةٌ لهم أَي لِصبيانِ العَرب . ويقال : وادِي كذا يَمُدُّ في نهر كذا أَي يَزِيد فيه . ويقال منه : قَلَّ ماءُ رَكِيَّتِنا فَمَدَّتْهَا رَكِيَّةٌ أُخْرَى فهي تَمُدُّهَا مَدًّا . ومَدَّ النَّهْرُ إِذا جَرَى فيه . وقال اللِّحيانيّ : يقال لكلّ شيْءٍ دَخَل فيه مِثْلُه فكثَّرَهُ مَدَّه يَمُدُّه مَدًّا . وفي التنزيل العزيز " والبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ " أَي يَزِيد فيه ماء مِن خَلْفِه تَجُرُّه إِليه وَتُكَثِّرهُ . وفي حديث الحَوْض يَنْبَعِث فيه مِيزَابَانِ مدَادُهُما أَنهارُ الجَنَّة أَي تَمُدُّهما أَنْهَارُها . وقال الفَرَّاءُ في قوله تعالى " وَالبَحْرُ يَمُدُّه مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ " قال : يكون مِدَاداً كالمِدَادِ الذي يُكْتَبُ به والشيءُ إِذَا مَدَّ الشيءَ فكان زِيَادَةً فيه فهو يَمُدُّه . تقول : دِجْلَة تَمُدُّ تَيَّارَنَا واَنْهَارَنَا والله يُمُدُّنَا بها . والمَدْمَدُ كجَعْفَر : النَّهْرُ والمَدْمَدُ : الحَبْلُ قاله الأَصمعيّ وفي بعض النُّسخ الجَبَلُ والأَوَّل الصوابُ . ونَصُّ عِبَارَة الأَصمعيّ : والمَدُّ : مَدُّ النَّهْرِ والمَدُّ : مَدُّ الحَبْلِ والمَدّ أَن يَمُدَّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ في غَيِّه . قلت : فهي تَدُلُّ صَريحاًً أَنّ المَدَّ هُنا ثُلاثيٌّ لا رُبَاعيٌّ مَضَاعَفٌ كما توهَّمَه المصنِّف . والمُدُّ بالضمّ : مِكْيَالٌ وهو رِطْلانِ عند أَهل العِرَاق وأَبي حَنيفةَ أَو رِطْلٌ وثُلُثٌ عند أَهلِ الحِجَازِ والشافعيِّ وقيل : هو رُبْعُ صَاعٍ وهو قَدْرُ مُدِّ النبيّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ والصَّاعُ خَمْسَةُ أَرْطَالٍ وأَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ قال :
لَمْ يَغْذُهَا مُدٌّ وَلاَ نَصِيفُ ... ولاَ تَمَيْرَاتٌ وَلاَ تَعْجِيفُ وفي حديثِ فَضْلِ الصَّحَابَةِ : مَا أَدْرَكَ مُدُّ أَحَدِهِم ولاَ نَصِيفَهُ وإِنّمَا قَدَّرَه به لأَنّه أَقَلُّ ما كانُوا يَتَصَدَّقُون به في العَادَة . أَو مِلْءُ كَفَّيِ الإِنسانِ المُعْتَدِلِ إِذا مَلأَهُمَا ومَدَّ يَدَه بهما وبه سُمِّيَ مُدًّا هكذا قَدَّرُوه وأشار له في اللّسَان . وقد جَرَّبْتُ ذلِك فَوَجَدْتُه صَحِيحاً أَمْدَادٌ كَقُفْلٍ وأَقْفَالٍ ومِدَدَةٌ ومِدَدٌ كِعنَبةٍ وعِنَبس في القليل ومِدَادٌ بالكسر في الكثير قال :
كَأَنَّمَا يَبْرُدْنَ بِالغَبُوقِ ... كَيْلَ مِدَادٍ مِنْ فَحاً مَدْقُوقِ
قِيل : ومنه : سُبْحَانَ اللهِ مدَادَ كَلِمَاتِه ومِدَادَ السَّمواتِ ومَدَدَها أَي قَدْرَ ما يُوازِيها في الكَثْرَة عِيَارَ كَيْلٍ أَو وَزْنٍ أَو عَدَدٍ أَو ما أَشْبَهه مِن وُجُوه الحَصْرِ والتقديرِ قال ابنُ الأَثير : وهذا تَمْثِيلٌ يُرَادُ به التقديرُ لأَن الكلام لا يَدْخُل في الكَيْلِ والوَزْنِ وإِنما يَدْخُل في العَددِ والمِدَاد مَصْدَرٌ كالمَدَدِ يقال : مَددْت الشيءَ مَدًّا ومِدَاداً وهو ما يُكْثَّر به ويُزَاد . والمُدَّةُ بالضَّم : الغايَةُ من الزَّمَانِ والمَكَانِ ويقال : لهذه الأُمَّةِ مُدَّةٌ أَي غايَةٌ في بَقَائِها المُدَّة : البُرْهَةُ من الدّضهْرِ . وفي الحديثِ المُدَّة التي مَادَّ فيها أَبا سُفْيَانَ قال ابن الأَثير : المُدَة : طائفةٌ مِن الزَّمانِ تَقَعُ على القَلِيلِ والكَثيرِ . ومَادَّ فيها أَي أَطَالَها . المُدَّة : اسْمُ ما استَمْدَدْتَ بِه مِن المِدَاد عَلَى القَلَمِ والعَامَّة تقول بالفتح والكسر ويقال مُدَّني يا غلامُ مُدَّةً منِ الدَّوَاة . وإِن قلتَ : أَمْدِدْني مُدَّةً كان جائزاً وخُرِّج على مَجْرَى المَدَد بها والزِّيادة . المِدَّةُ . بالكسر : القَيْحُ المُجْتَمِع في الجُرْح . والأُمْدُودُ بالضمّ : العَادَة . والأَمِدَّةُ كالأَسِنَّةِ جَمْع مِدَاد كسِنَانٍ وضَبطه الصاغانيُّ بكسر الهمزةِ بِخَطِّه فليس تَنظيرُه بالأَسِنَّة بصحيحٍ : سدَى الغَزْلِ وهي أَيضاً المِسَاكُ في جَانِبَيِ الثَّوْبِ إِذا ابتُديءَ بعَمَلِه كذا في اللسان . والإِمِدَّانُ بِكسرتينِ وفي بعض النسخ : كعِفِتَّانِ : الماءُ المِلْحُ كالمِدَّانِ بالكسر وهذه عن الصاغانيّ وقيل : هو الشديدُ المُلُوحَةِ وقيل : مِيَاهُ السِّبَاخِ قال : وهو إِفْعِلاَنٌ بكسر الهمزة وقال زيدُ الخَيْلِ وقيل : هو لأَبي الطَّمَحَانِ :
" فَأصْبَحْنَ قَدْ أَقْهَيْنَ عَنِّي كَمَا أَبَتْحِيَاضَ الإِمْدَّانِ الظِّبَاءُ القَوامِحُ
الإِمِدّانُ : النَّزُّ وقد تُشَدَّد المِيمُ وتُخْفَّف الدالُ وهو قولٌ آخرُ أَوردَه صاحبُ اللسان وموضعه أَم د . من المَداز قولهم : سُبحانَ الله مِدَادَ السَّمَاواتِ ومِدَادَ كلماتِه ومَدَدَهَا أَي عَدَدَهَا وكَثْرَتَها ذكره ابنُ الأَثير في النّهايةَ . والإِمْدادُ : تأْخِير الأَجَلِ والإِمهالُ وقد أَمَدَّ له فيه : أَنْسَأَه . الإِمداد : أَنْ تَنْصُرَ الأَجْنَادَ بِجَمَاعةٍ غَيْرَكَ والمَدَدُ : أَن تصير لهم ناصِراً بنفْسِك . الإِمدادُ : الإِعطاءُ والإِغاثَةُ يقال : مَدَّه مِدَاداً وأَمَدَّه : أَعطاه وحكا اللِّحْيَانيُّ : أَمَدَّ الأَميرُ جُنْدَه بالخيلِ والرِّجالِ وأَعانهم وأَمَدَّهم بمالٍ كثيرٍ وأَغَاثَهُم قال : وقال بعضهم : أَعْطَاهم والأَوّل أَكْثَرُ وفي التنزيل العزيز " وأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ " أَو ما كان في الشَّرِّ فإِنك تقول مَدَدْتُه وما كان في الخَيْرِ تقول أَمْدَدْتُه بالأَلف قاله يُونُس قال شيخُنا : هو على العَكْس في وَعَدَ وأَوْعَدَ ونقَلَ الزمخشريُّ عن الأَحفش : كُلُّ ما كان من خَيْرٍ يقال فيه : مَدَدْتُ وما كان مِن شَرٍّ يقال فيه : أَمْدَدْت بالأَلف . قلت : فهو عكس ما قاله يُونُس . وقال المُصنّف في البصائر : وأَكثَرُ ما جاءَ الإِمداد في المَحْبُوب والمَدَد في المَكْرُوه نحو قوله تعالى " وأَمْدَدْنَاهُم بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ " . " ونَمُدُّ لَهُ مِنَ العَذَابِ مَدًّا " . الإِمداد : أَن تُعْطِيَ الكاتِبَ مُدَّةَ قَلَمٍ أَو مُدَّةً بقلم كما في بعض الأُمَّهاتِ يقال : مُدَّني يا غلامُ وأَمْدِدْنِي كما تقدّم . الإِمداد في الجُرْحِ : أَن تَحْصُلَ فيه مِدَّةٌ وهي غَثِيثَتُه الغَلِيظَة والرَّقِيقَةُ : صَدِيدٌ كما في الأَساس قال الزمخشريّ : أَمَدَّ الجُرْحُ رُبَاعِيًّا لا غيرُ ونقلَه غير واحدٍ . الإِمدادُ في العَرْفَجِ : أَن يَجْرِيَ الماءُ في عُودِهِ وكذا الصِّلِّيَان والطَّرِيفة . والمَادَّةُ : الزِّيادَةُ المُتَّصِلَةُ . وَمَادَّةُ الشيْءِ : ما يَمُدُّه دَخلتْ فيه الهاءُ للمبالغة . والمَادَّةُ : كُلُّ شَيْءٍ يكونُ مَدَداً لغيرِهِ ويقال : دَعْ في الضَّرْع مَادَّةَ اللَّبنِ . فالمُتْرُوك في الضَّرْع هو الدَّاعِيَةُ وما اجتمع إِليه فهو المَادَّة . والمُمَادَّةُ : المُمَاطَلَةُ وفُلانٌ يُمَادُّ فُلاناً أَي يُماطِله ويُجَاذِبه . وفي الحديث إِن شَاءُوا مَادُدْنَاهُم . والاسْتِمْدادُ : طَلَبُ المَدَدِ والمُدَّةِ . في التهذيب في ترحمة دمم : د دَمْدَمَ إِذا عَذَّبَ عَذَاباً شَدِيداً ومَدْمَدَ إِذا هَرَبَ عن ابنِ الأَعرابيّ . مما يستدرك عليه : مَدَّ الحَرْفَ يَمُدُّه مَدًّا : طَوَّلَه . قال ثعلب : كُلُّ شْيءٍ مَدَّه غَيْرُه فهو بأَلفٍ يقال مَدَّ البَحْرُ وامْتَدَّ الحَبْلُ قال الليث : هكذا تقول العرب . وفي الحديث فَأَمَدُّها خَوَاصِرَ أَي أَوْسَعُها وأَتَمُّها . والأَعرابُ أَصْلُ العَربِ ومَادَّةُ الإِسلامِ وهو مُجَازٌ أَي لِكَوْنِهِم يُعِينُونَ ويُكَثِّرُونَ الجُيُوشَ ويُتَقَوَّى بِزكاةِ أَمْوَالِهم . وقد جاءَ ذلك في حديث سيّدنا عُمَر رضي الله عنه . والمَدَدُ : العساكر التي تَلْحَق بالمَغَازِي في سَبِيلِ الله قال سيبويهِ : والجَمْع أَمْدَادٌ قال : ولم يُجَاوِزُوا به هذا البِنَاءَ ومن ذلك الحَديثُ كان عُمَرُ رضي الله عنه إِذا أَتى أَمْدَادُ أَهْلِ اليَمَنِ سأَلَهم : أَفِيكُمْ أُوَيْسُ بنُ عَامِرٍ . وفي حديث عَوْفِ بن مالكٍ وَرافَقَني مَدَدِيّ من اليَمَنِ هو مَنْسُوبٌ إِلى المَدَدِ
وكُلُّ ما أَعَنْتَ به قَوْماً في حَرْبٍ أَو غيرِه فهو مادَّة لَهم . وفي حَدِيثِ الرَّمْيِ مُنْبِلُه والمُمِدُّ به أَي الذي يَقُوم عند الرَّامِي فيُنَاوِلُه سَهْماً بعد سَهْم أَو يَرُدُّ عَلَيْه النَّبْلَ من الهَدَفِ يقال أَمَدَّه يُمِدُّه فهو مُمِدٌّ . وفي حديث عليٍّ كَرَّمَ اللهُ وَجْهَه : قائلُ كَلِمَةِ الزُّورِ والذي يَمُدُّ بِحَبْلِهَا في الإِثْمِ سَوَاءٌ مَثَّلَ قائِلَها بالمَائحِ الذي يَمْلأُ الدَّلْوَ في أَسْفَلِ البِئرِ وحاكِيَهَا بالماتِح الذي يَجْذِب الحَبْلَ على رَأْسِ البِئرِ ويَمُدُّه ولهذا يقال : الرَّاوِيَةُ أَحَدُ الكَاذِبَيْنِ . ومَدَّ الدَّوَاةَ وأَمَدَّها : زاد في مائِها ونِقْسِهَا ومَدَّهَا وأَمَدَّها : جَعَلَ فيها مِدَاداً وكذلك مَدَّ القَلَمَ وأَمَدَّه واسْتَمَدَّ مِن الدَّواة : أَخَذ منها مِدَاداً . والمَدَّة بالفتحِ الوَاحِدَةُ مِن قَوْلِك مَدَدْتُ الشيْءَ . ومن المَجاز : مَدَّ اللهُ في عُمرِك أَي جعَل لِعُمْرِك مُدَّةً طَوِيلَةً ومَدَّ في عُمْرٍه بشْيءٍ وامْتَدَّ عُمرُه ومَدَّ اللهُ الظِّلَّ وامْتَدَّتِ العِلَّة . وأَقمْتُ مُدَّةً مَدِيدَةً . كل ذلك في الأَساس . وقال ابنُ القطاع في الأَفعال : مَدَّ اللهُ تعالى في العُمْرِ : أَطالَه وفي الرِّزْقِ : وَسَّعَه . والبَحْرُ والنَّهْرُ : زَادَ ومَدَّهُمَا غَيْرُهما . وفي اللسان امْتَدَّ النهارُ : تَنَفَّس وامْتَدَّ بهم السَّيْرُ : طَالَ ومَدَّ في السَّيْرِ : مَضَى . وفي الأَفعال لابن القَطَّاع : وأَمَدَّ اللهُ تعالى في الخَيْرِ : أَكْثَرَه . ومَدَّ الرَّجُلُ في مِشْيتِه : تَبَخْتَر . ومُدَّ الإِنسانُ مَدًّا : حَبِنَ بَطْنُه . وفي الأَساس : وهذا مَمَدُّ الحَبْلِ . وطِرَازٌ مُمَدَّد . قلت : أَي مَمدود بالأَطْنَاب شُدِّد للمبالغَة . ومادَّهُ الثَّوبَ وتَمَادَّاهُ ومن المَجَازِ : مَدَّ فُلانٌ فِي وُجُودِ المَجْدِ غُرَراً وله مالٌ مَمْدودٌ : كثير . واستدرك شيخوا هنا نَقلاً عن بعض أَربابِ الحواشي : تَمَادى به الأَمْر أَصلُه تَمادَدَ بدالَيْنِ مُطَعَّفاً ووقَع الإِبدال كتَقَضَّى ونَحْوِه وقيل من المَدَى وعليه الأَكْثَر فلا إِبدالَ وموضِعه المعتلُّ . قلت : وفي اللسان قال الفرزدق :
" رَأَتْ كَمَراً مِثْلَ الجَلاَمِيدِ فَتَّحَتْأَحالِيلَها لَمَّا اتْمَأَدَّتْ جُذُورُها قيل في تفسيره : اتمأَدَّتْ قال ابنُ سِيده : ولا أَدرِي كيف هذا اللهُمَّ إِلاّ أَن يريد تَمَادَّتْ فسَكَّنَ التَّاءَ واجْتَلَب للساكِن أَلِفَ الوَصْلِ كما قالوا " ادَّكَرَ " و " ادَّارَأْتُمُ فيها " وهَمَز الأَلف الزائدة كما هَمز بعضُهم أَلِف دَابَّة فقال دَأَبَّة . ومُدٌّ بالضمّ اسمُ رجُلٍ من دارِمٍ قال خالدُ بن عَلْقَمَة الدَّارِمِيّ يَهجو خُنْشُوشَ بن مُدٍّ :
جَزَى اللهُ خُنْشُوشَ بن مُدٍّ مَلاَمَةً ... إِذَا زَيَّنَ الفَحْشَاءَ للنَّاسِ مُوقُها وأَرْضٌ مضمْدُودَةٌ : أُصْلِحَتْ بالمِدَادِ . والمَدَادِينُ جَمْع مِدَّانٍ للمِيَاه المِلْحَةِ . والمَدَّادُ ككَتَّانٍ . الحَبَّارُ وهو المَدَّادِيُّ أَيضاً والولِيدُ بن مُسْلِم المَدَّادِيّ من شُعَرَاءِ الأَندلٍ في الدَّولَةِ العامِرِيَة . وقد سَمُّوْا مَمْدُوداً

##### Türkçe

**مدد**
**مَدَّ - يَمُدُّ - مَدّ - مَمْدُوْد - مُدَّة - مَدَد - مَدَداً - مِدادا - مِداداً - أَمَدَّ - يُمِدُّ - مُمِدّ - مَدَّدَ - يُمَدِّدُ - مُمَدَّد - مُمَدَّدَة**
**مَدَّ - يَمُدُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu yayar ve uzatır; uzunluğunu artırmak için onu uzatır; böylece onu uzun, uzanmış, uzaklara giden yapar: şey üzerinde etkide bulunur; böylece boyutları değişir; uzunluğu, genişliğinden ve kalınlığından çok daha büyük olur; onu uzanır ve uzaklara gider kılar.
﴿Ve O’dur ki yeri yaydı﴾
﴿Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi﴾
**مَدَّ - يَمُدُّ** + bir varlık + bir şeyi + bir şeye doğru: onu, öteki şeye ulaşıncaya kadar uzatır.
﴿Gözlerini, onlardan birtakım çiftlere faydalandırdığımız şeye uzatma﴾
**مَدَّ - يَمُدُّ** + bir varlık + bir şey ile + bir şeye doğru: onu kullanır; onunla uzun olsun da öteki şeye ulaşsın diye.
﴿O hâlde bir sebep ile göğe uzatsın﴾
**مَدَّ - يَمُدُّ** + bir varlık + bir varlığı + bir işte: onda onun için artırır; böylece uzar ve daha büyük bir mesafe ve miktara ulaşır.
﴿Kardeşleri onları azgınlıkta uzatırlar; sonra da kısaltmazlar﴾
**مَدَّ - يَمُدُّ** + bir varlık + bir varlık için + bir şeyden veya işten: onda onun için, onun yararı veya ondan etkilenme için artırır.
﴿Ve ona azaptan bir uzatma uzatırız﴾
**مَدّ**: “**مَدَّ - يَمُدُّ**”un fiil adı.
**مَمْدُوْد**: “**مَدَّ - يَمُدُّ**”dan mef‘ûl ismi, müşebbehe sıfat: etkisi uzak olan uzun şey.
**مُدَّة**: “**فُعْلة**” vezninde; bir defalık küçük sefer için mef‘ûl anlamında fiil adı: bir şeye veya işe eklenen az artırma ve az uzatma: ve ıstılahta, önceki bir zamana eklenip onu uzatan, onu daha büyük kılan ve daha uzak bir süre için uzayıp giden bir zaman miktarına delalet eden zaman lafzıdır.
**مَدَد**: “**فَعَل**” vezninde; “**مَدَّ - يَمُدُّ**”dan mef‘ûl anlamında fiil adı: bir şeye girip onu uzun, uzunluk ve miktar bakımından artmış kılan şey.
**مَدَداً**: “**مَدَد**”dan hâl: şeyin uzayıp uzun olmasını sağlayan bir etki ile: yardım ve artırma ile destekleme hakkında kinaye.
**مِداد**: “**فِعال**” vezninde; “**مَدَّ - يَمُدُّ**”dan mef‘ûl anlamında mübalağa fiil adı: uzatılan şey; uzayıp yayılarak uzaması için çekilip yayılabilen şey: ve ıstılahta yazı mürekkebidir; çünkü bir sahife üzerine yazarken fırça ve kalemle uzatılabilir.
**أَمَدَّ - يُمِدَُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şey ile: “**مَدَّ - يَمُدُّ**”dan “**أفْعَلَ**” vezninde: onu, şey vasıtasıyla “**يَمُدُّ**” kıldı: ona **مَدَد** sağladı: ona dışarıdan, şey üzerinde etkide bulunup onun miktarını daha büyük kılan bir şey verdi; böylece daha iyi şekilde uzatılabilir: bu, onu daha uzun bir mesafeye uzayabilir hâle getirmeye imkân veren bir artırma ve ekleme ile güçlendirme hakkında kinayedir.
**مُمِدّ**: “**أَمَدَّ - يُمِدَُ**”dan fâil ismi, müşebbehe sıfat.
**مَدَّدَ - يُمَدِّدُ**: “**مَدَّ - يَمُدُّ**”dan “**فَعَّلَ**” vezninde: onu, kendisini veya başkasını tekrar ve şiddet üzere “**يَمُدُّ**” kıldı.
**مُمَدَّد**: “**مَدَّدَ - يُمَدِّدُ**”dan mef‘ûl ismi: şiddetle “**مُُدَّ**” edilmiş şey: uzunluğu ve uzanması artmış olan.
**مُمَدَّدَة**: **مُمَدَّد**’in müennesi.
Ve lafız, “**المد والبسط والفرد ضد الضم والثني**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**بَسَطَ - يَبْسُطُ**، **بَصَطَ - يَبْصُطُ**، **يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَيْدى)**، **ذَرَعَ - يَذْرَعُ**، **مَدَّ - يَمُدُّ**، **مَطاَ - يَمْطوُ**

**مَدَّ - يَمُدُّ**
	﴿Ve O’dur ki yeri yaydı ve onda sabit dağlar ve ırmaklar yaptı; ve bütün meyvelerden onda ikişer çift yaptı; geceyi gündüze bürür; bunda düşünen bir kavim için elbette âyetler vardır (3)﴾ **الرعد** ﴿Ve yer uzatıldığı zaman (3)﴾ **الإنشقاق**
	﴿Ve yeri yaydık; onda sabit dağlar bıraktık; ve onda her ölçülü şeyden bitirdik (19)﴾ **الحجر** ﴿Ve yeri yaydık; onda sabit dağlar bıraktık; ve onda her sevinçli çiftten bitirdik (7)﴾ **ق**
	﴿Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi; dileseydi onu durgun kılardı; sonra güneşi onun üzerine delil kıldık (45)﴾ **الفرقان** ﴿Ve uzatılmış gölge (30)﴾ **الواقعة**
	﴿Allah onlarla alay eder ve onları azgınlıklarında uzatır; şaşkın dolaşırlar (15)﴾ **البقرة** ﴿Kardeşleri onları azgınlıkta uzatırlar; sonra da kısaltmazlar (202)﴾ **الأعراف**
	﴿De ki: Kim sapıklıkta ise Rahmân ona bir uzatma uzatsın; nihayet kendilerine vaad olunanı görürler: ya azabı ya da saati; o zaman kim yer bakımından daha kötü ve asker bakımından daha zayıf olduğunu bileceklerdir (75)﴾ **مريم** ﴿Hayır; söylediğini yazacağız ve ona azaptan bir uzatma uzatacağız (79)﴾ **مريم**

**يمد بـ**
 ﴿Kim Allah’ın onu dünyada ve âhirette asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa, göğe bir sebep ile uzatsın; sonra kessin; baksın: hilesi, kendisini öfkelendiren şeyi gideriyor mu (15)﴾ **الحج**

**يمد إلى**
 ﴿Gözlerini, onlardan birtakım çiftlere faydalandırdığımız şeye uzatma; onlara üzülme; müminlere kanadını indir (88)﴾ **الحجر** ﴿Gözlerini, onlardan birtakım çiftlere faydalandırdığımız şeye uzatma; dünya hayatının süsü olarak; onda onları denemek için; Rabbinin rızkı daha hayırlı ve daha kalıcıdır (131)﴾ **طه**

**مداً**
 ﴿De ki: Kim sapıklıkta ise Rahmân ona bir uzatma uzatsın; nihayet kendilerine vaad olunanı görürler: ya azabı ya da saati; o zaman kim yer bakımından daha kötü ve asker bakımından daha zayıf olduğunu bileceklerdir (75)﴾ **مريم** ﴿Hayır; söylediğini yazacağız ve ona azaptan bir uzatma uzatacağız (79)﴾ **مريم**

**مدادا**
 ﴿De ki: Deniz, Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; onun benzeriyle bir **مددا** getirseydik bile (109)﴾ **الكهف** Ve eğer yerdeki her ağaç kalemler olsa ve deniz, ardından yedi deniz daha onu desteklese, Allah’ın kelimeleri tükenmez; şüphesiz Allah azîzdir, hakîmdir (27) } **لقمان**

**مددا**
 ﴿De ki: Deniz, Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsa, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; onun benzeriyle bir **مددا** getirseydik bile (109)﴾ **الكهف**

**مدة**
 ﴿Müşriklerden kendileriyle antlaştıklarınız hariç; sonra size hiçbir şeyi eksiltmediler ve size karşı kimseye arka çıkmadılar; o hâlde onlara antlarını **مدتهم**’e kadar tamamlayın; şüphesiz Allah muttakileri sever (4)﴾ **التوبة**

**ممدودا**
 ﴿Ve ona uzatılmış mal verdim (12)﴾ **المدثر** ﴿Ve uzatılmış gölge (30)﴾ **الواقعة**

**أَمَدَّ - يُمِدَُ**
 ﴿Müminlere dediğin zaman: Rabbinizin size indirilmiş üç bin melekle yardım etmesi size yetmez mi (124)﴾ **آل عمران** ﴿Evet; sabreder ve sakınırsanız ve onlar size bu anda gelirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım eder (125)﴾ **آل عمران** ﴿Rabbinizden yardım istiyordunuz da O size cevap verdi: “Ben size ardı ardına bin melekle yardım ediyorum” (9)﴾ **الأنفال**
	﴿Sonra size onların üzerine tekrar dönüş verdik; ve sizi mallar ve oğullarla destekledik; ve sizi toplulukça daha çok kıldık (6)﴾ **الإسراء** ﴿Ve sizi mallar ve oğullarla destekler; ve sizin için bahçeler yapar; ve sizin için ırmaklar yapar (12)﴾ **نوح** ﴿Sanıyorlar mı ki, kendilerini onunla desteklediğimiz mal ve oğullar (55)﴾ **المؤمنون** ﴿Sizi davarlar ve oğullarla destekledi (133)﴾ **الشعراء** ﴿Hepsini, bunları da şunları da Rabbinin عطا’sından destekleriz; Rabbinin عطا’sı yasaklanmış değildir (20)﴾ **الإسراء** ﴿Sizi bildiklerinizle destekleyenden sakının (132)﴾ **الشعراء** ﴿Ve onları canlarının çektiği meyve ve et ile destekledik (22)﴾ **الطور**
	﴿Süleyman gelince dedi: “Beni mal ile mi destekliyorsunuz? Allah’ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır; bilakis siz hediyenizle sevinirsiniz” (36)﴾ **النمل**

**ممدكم**
 ﴿Rabbinizden yardım istiyordunuz da O size cevap verdi: “Ben size ardı ardına bin melekle yardım ediyorum” (9)﴾ **الأنفال**

**ممددة**
 ﴿Uzatılmış direklerde (9)﴾ **الهمزة**

مختار الصحاح
● [**مدد**] م د د: **مَدَّهُ**; böylece uzadı; **ردَّ** بابından; ve **المادّةُ** bitişik artıştır; ve Allah onun ömründe uzattı; ve onu azgınlığında uzattı; yani ona mühlet verdi ve onun için uzattı; ve **المَدُّ** sel’dir; “nehir uzadı” denir ve “onu başka bir nehir uzattı” denir; ve “gözün uzatmasının ölçüsü” denir; yani görüşün menzili; ve “boyu **مَدِيدُ** bir adam” yani uzun boylu; ve adam **تَمَدَّدَ**: gerindi; ve **المُدُّ** bir ölçektir; Hicaz ehline göre bir رطل ve üçte bir; Irak ehline göre iki رطل; ve zamandan bir **مُدّةٌ**: ondan bir süre; ve **المُدَّةُ** (ضم ile): kalem üzerinde **المِداد**’dan istimdad ettiğin şeyin adıdır; ve (فتح ile) “bir defa”dır; “şeyi uzattım” sözünden; ve **المِدَّةُ** (kesr ile) irin; ve **المِدَادُ** nefistir; ondan “hokkayı uzattı” dersin; ve onu **أَمَدَّ** da; ve “adamı **أَمْدَدْتُ**” eğer ona kalemle bir **مُدَّةً** verdiysen; ve orduyu **مَدَدٍ** ile destekledim; ve **الاسْتِمْدَادُ** **المَدَد** istemektir; Ebû Zeyd dedi: “kavmi **مَدَدْنا**”: onlara **مددا** olduk; ve onları başkasıyla **أَمْدَدْنَا**; ve onları meyve ile destekledik; ve yara **أَمَدَّ**: onda **مِدّة** oldu.

الراغب
**مد**
- **المد**’in aslı: çekmektir; ondan: uzamış vakit için **المدة**; ve yaranın **مدة**’si; ve nehrin **مد**’i; ve onu başka bir nehir uzattı; ve “gözümü şuna uzattım”. Yüce Allah dedi: ﴿**ولا تمدن عينيك**﴾ âyet [طه/131]. Ve onu azgınlığında uzattım; ve develeri **مددت**: onlara **المديد** içirdim; o, tohum ve un olup su ile karıştırılır; ve orduyu **مدد** ile destekledim; ve insanı yiyecek ile. Yüce Allah dedi: ﴿**ألم تر إلى ربك كيف مد الظل**﴾ [الفرقان/45].
Ve çoğunlukla **الإمداد** sevilen şeyde, **المد** ise hoşlanılmayan şeyde gelmiştir; şu gibi: ﴿**وأمددناهم بفاكهة ولحم مما يشتهون**﴾ [الطور/22]، ﴿**أيحسبون أنما نمدهم به من مال وبنين**﴾ [المؤمنون/55]، ﴿**ويمددكم بأموال وبنين**﴾ [نوح/12]، ﴿**يمددكم بخمسة آلاف**﴾ âyet [آل عمران/125]، ﴿**أتمدونن بمال**﴾ [النمل/36]، ﴿**ونمد له من العذاب مدا**﴾ [مريم/79]، ﴿**ويمدهم في طغيانهم يعمهون**﴾ [البقرة/15]، ﴿**وإخوانهم يمدونهم في الغي**﴾ [الأعراف/202]، ﴿**والبحر يمده من بعده سبعة أبحر**﴾ [لقمان/27]. Bu, onların “onu başka bir nehir uzattı” sözündendir; ve bu, bizim zikrettiğimiz sevilen ve hoşlanılmayan **الإمداد** ve **المد**’den değildir; ancak onların “hokkayı uzattım, onu uzatırım” sözündendir (Sarakustî dedi: “hokkayı bir **مدا** ile uzattım; ve onu **أمددتها**: içine **المداد** koydum.” **الأفعال** 4/138); ve O’nun sözü: ﴿**ولو جئنا بمثله مددا**﴾ [الكهف/109]; ve **المد** ölçülerden bilinen bir şeydir.

ملخص اللسان:
1. **المَدُّ**: çekme ve uzatma. Onu uzattı; onu uzatır; **مَدّاً**; ve onunla uzattı; böylece uzadı; ve onu **مَدَّدَه**; böylece **تَمَدَّد**; ve onu aramızda **تَمَدَّدْناه**: onu uzattık. Ve falan, falanla **يُمادُّ**: yani onu oyalayıp çekiştirir. Ve **التَّمَدُّد**: kırbanın uzaması gibi; ve aynı şekilde, içinde uzatma genişliği kalan her şey.
2. **المادَّةُ**: bitişik artış.
3. Onu azgınlığında uzattı: yani ona mühlet verdi ve onun için uzattı.
4. **مَدِيد** bir şey: **ممدود**. Ve **مَدِيد** bedenli adam: uzun; ve aslı ayakta durmadadır; ﴿**في عَمَد مُمَدَّدَة**﴾’de; Sa‘leb onu tefsir etti ve dedi ki: manası uzun direklerdedir.
5. Adam **تَمَدَّد**: yani gerindi.
6. Görüşünü şeye uzattı: ona doğru gözünü dikti. Ve Aziz تنزيل’de: ﴿**ولا تَمُدَّنَّ عينيك**﴾ …
7. Ona ecelde **أَمَدَّ**: onda erteledi.
8. Onu azgınlık ve sapıklıkta uzattı; onu uzatır; **مَدّاً**; ve ona uzattı: ona mühlet verdi ve onu bıraktı.
9. Kavmi uzattık: onlara yardımcılar ve **مدداً** olduk; ve onları başkasıyla **أَمْدَدْناهم**. Lihyânî rivayet etti: emir, ordusunu ip ve adamlarla **أَمَدَّ** etti ve onlara yardım etti.
10. **المَدُّ**: **المُدُود** günlerinde suyun çokluğu; çoğulu **مُمدُود**; ve **المَدُّ**: sel. “Nehir uzadı” denir ve “onu başka bir nehir uzattı” denir.
11. İçine benzeri girip onu çoğaltan her şey için: onu uzattı; onu uzatır; **مدّاً**. Ve Aziz تنزيل’de: ﴿**والبحر يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر**﴾; yani arkasından ona su artırır; onu kendine çeker ve onu çoğaltır. Ve şeyin **مادَّةُ**si: onu uzatan şeydir; mübalağa için ona **هاء** girdi.
12. **المادَّة**: başkası için **مَدَداً** olan her şey. Ve “memede sütün **مادَّة**sini bırak” denir; memede bırakılan **الداعِيَة**dir; ona toplanan ise **المادَّة**dir; ve bedevîler İslâm’ın **مادَّة**sidir.
13. Onları çok mal ile **أَمَدَّ** etti ve onlara yardım etti. Dedi ki: ve bazıları “onlara verdi” dedi.
14. **الأَمداد**: **مَدَد**’in çoğuludur; onlar, cihadda Müslümanları destekleyen yardımcılar ve ensarlardır.
15. **المِدادُ**: **النِّقْس**.
16. **المِدادُ**: kendisiyle yazılan şey.
17. Dolup yükselen her şey **مَدَّ** etmiştir; ve ben onu **أَمْدَدْتُ**. Ve gündüz **مَدَّ** etti: yükseldiği zaman.
18. Hokkayı **مَدَّ** etti ve onu **أَمَدَّ** etti: suyunda ve **نِقْس**inde artırdı; ve onu **مَدَّ** etti ve onu **أَمَدَّ** etti: içine **مِداداً** koydu; ve aynı şekilde kalemi **مَدَّ** etti ve onu **أَمَدَّ** etti. Ve hokkadan **اسْتَمَدَّ** etti: ondan **مِداداً** aldı; ve **المَدُّ**: ondan istimdad etmektir.
19. **المَدّة** (فتح ile): “şeyi uzattım” sözünden bir defadır. **المِدّة** (kesr ile): yarada irinden toplanan şeydir. Ve adamı **أَمْدَدْتُ**: eğer ona kalemle bir **مُدّة** verdiysen; ve orduyu **مَدَد** ile **أَمْدَدْتُ**. Ve **الاستمداد**: **المَدَد** istemektir. Ebû Zeyd dedi: “kavmi **مَدَدْنا**”: yani onlara **مَدَداً** olduk; ve onları başkasıyla **أَمْدَدْناهم**.
20. Hadiste: “müezzene, sesinin **مَدَّ**i kadar bağışlanır”; **المد**: miktardır; bununla günahların miktarını kasteder; yani ona, sesinin uzamasının sonuna kadar bağışlanır.
21. **المُدَّةُ**: zaman ve mekândan gaye. “Bu ümmet için bir **مُدَّة** vardır” denir; yani bekasında bir gaye. Ve “Allah ömründe uzattı” denir; yani ömrü için uzun bir **مُدَّة** kıldı. Ve ömründe uzatıldı: ertelendi. Ve gündüzün **مَدُّ**ü: yükselmesidir. “Sana gündüzün **مَدَّ**inde geldim” denir ve “gündüzün **مَدِّ**inde”; ve aynı şekilde kuşluk vaktinin **مَدَّ**i; bütün bunlarda masdarı zarf yerine koyarlar. Ve gündüz uzadı: nefes aldı. Ve yürüyüş onlarla uzadı: uzun sürdü. Ve yürüyüşte uzattı: geçti.
22. **المُدُّ**: ölçülerden bir türdür; bir صاع’ın dörtte biridir; ve o, Peygamber’in **مُدّ**ünün miktarıdır; صلى الله عليه وسلم; ve **الصاع**: beş أَرطال’dır; dedi ki:
لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ
ve çoğulu: **أَمداد** ve **مِدَد** ve çokça **مِداد** ve **مَدَدة**.
