# مدد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AF%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مدد

الـمَدُّ: الجَذْب والـمَطْلُ. مَدَّه يَمُدُّه مَدّاً ومدَّ به فامتَدّ ومَدَّدَه فَتَمَدَّد، وتَمَدَّدناه بيننا: مَدَدْناه. وفلان يُمادُّ فلاناً أَي يُماطِلُه ويُجاذِبه.
والتَّمَدُّد: كَتَمَدُّدِ السِّقاء، وكذلك كل شيء تبقى فيه سَعَةُ الـمَدِّ.
والـمادَّةُ: الزيادة المتصلة.
ومَدَّه في غَيِّه أَي أَمهلَه وطَوَّلَ له. ومادَدْتُ الرجل مُمادَّةً ومِداداً: مَدَدْتُه ومَدَّني؛ هذه عن اللحياني. وقوله تعالى: ويَمُدُّهم في طُغْيانِهم يَعْمَهُون؛ معناه يُمْهِلُهم. وطُغْيانُهم: غُلُوُّهم في كفرهم. وشيء مَدِيد: ممدود. ورجل مَدِيد الجسم: طويل، وأَصله في القيام؛ سيبويه، والجمع مُدُدٌ، جاء على الأَصل لأَنه لم يشبه الفعل، والأُنثى مَدِيدة. وفي حديث عثمان: قال لبعض عماله: بلغني أَنك تزوجت امرأَة مديدة أَي طويلة. ورجل مَدِيدُ القامة: طويل القامة. وطِرافٌ مُمدَّد أَي ممدودٌ بالأَطناب، وشُدِّدَ للمبالغة. وتَمَدَّد الرجل أَي تَمطَّى. والـمَدِيدُ: ضرب من العَرُوض، سمي مديداً لأَنه امتَدَّ سبباه فصار سَبَب في أَوله وسبب بعد الوَتِدِ. وقوله تعالى: في عَمَد مُمَدَّدَة، فسره ثعلب فقال: معناه في عَمَد طِوال. ومَدَّ الحرف يَمُدُّه مَدّاً: طَوَّلَه. وقال اللحياني: مدَّ اللهُ الأَرضَ يَمُدُّها مَدًّا بسطها وسَوَّاها. وفي التنزيل العزيز: وإِذا الأَرض مُدَّت؛ وفيه: والأَرضَ مَدَدْنَاهَا. ويقال: مَدَدْت الأَرض مَدًّا إِذا زِدت فيها تراباً أَو سَماداً من غيرها ليكون أَعمر لها وأَكثر رَيْعاً لزرعها، وكذلك الرمال، والسَّمادُ مِداد لها؛ وقول الفرزدق:
رَأَتْ كمرا مِثْلَ الجَلاميدِ فَتَّحَتْ
أَحالِيلَها، لمَّا اتْمَأَدَّتْ جُذورُها
قيل في تفسيره: اتْمَأَدَّتْ. قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا، اللهم إِلا أَن يريد تَمادَّت فسكت التاء واجتلب للساكن ألف الوصل، كما قالوا: ادَّكَرَ وادّارَأْتُمْ فيها، وهمز الأَلف الزائدة كما همز بعضهم أَلف دابَّة فقال دأَبَّة. ومدَّ بصَرَه إِلى الشيء: طَمَح به إِليه. وفي التنزيل العزيز: ولا تَمُدَّنَّ عينيك إِلى ما. وأَمَدَّ له في الأَجل: أَنسأَه فيه. ومَدَّه في الغَيّ والضلال يَمُدُّه مَدًّا ومَدَّ له: أَمْلَى له وتركه. وفي التنزيل العزيز: ويمُدُّهم في طغيانهم يَعْمَهُون؛ أَي يُمْلِي ويَلِجُّهم؛ قال: وكذلك مدَّ الله له في العذاب مَدًّا. قال: وأَمَدَّه في الغي لغة قليلة. وقوله تعالى: وإِخْوانُهم يَمُدُّونَهم في الغي؛ قراءة أَهل الكوفة والبصرة يَمُدُّونَهم، وقرأَ أَهل المدينة يُمِدُّونَهم.والمَدُّ: كثرة الماء أَيامَ المُدُود وجمعه مُمدُود؛ وقد مَدَّ الماءُ يَمُدُّ مَدًّا، وامْتَدَّ ومَدَّه غيره وأَمَدَّه. قال ثعلب: كل شيء مَدَّه غيره، فهو بأَلف؛ يقال: مَدَّ البحرُ وامتَدَّ الحَبْل؛ قال الليث: هكذا تقول العرب. الأَصمعي: المَدُّ مَدُّ النهر. والمَدُّ: مَدُّ الحبل. والمَدُّ: أَن يَمُدّ الرجل الرجل في غيِّه. ويقال: وادِي كذا يَمُدُّ في نهر كذا أَي يزيد فيه. ويقال منه: قلَّ ماءُ رَكِيَّتِنا فَمَدَّتها ركيةٌ أُخرى فهي تَمُدُّها مَدّاً. والمَدُّ: السيل. يقال: مَدَّ النهرُ ومدَّه نهر آخر؛ قال العجاج:
سَيْلٌ أَتِيٌّ مَدَّه أَتِيُّ
غِبَّ سمَاءٍ، فهو رَقْراقِيُّ
ومَدَّ النَّهرُ النهرَ إِذا جرى فيه. قال اللحياني: يقال لكل شيء دخل فيه مثله فَكَثَّرَه: مدَّه يَمُدُّه مدًّا. وفي التنزيل العزيز: والبحر يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر؛ أَي يزيد فيه ماء من خلْفِه تجرُّه إِليه وتُكثِّرُه. ومادَّةُ الشيء: ما يمدُّه، دخلت فيه الهاء للمبالغة. وفي حديث الحوض: يَنْبَعِثُ فيه مِيزابانِ مِدادُهما أَنهار الجنة أَي يَمُدُّهما أَنهارُها. وفي الحديث: وأَمَدَّها خَواصِر أَي أَوسعها وأَتَمَّمها. والـمادَّة: كل شيء يكون مَدَداً لغيره. ويقال: دعْ في الضَّرْع مادَّة اللبن، فالمتروك في الضرع هو الداعِيَةُ، وما اجتمع إِليه فهو المادَّة، والأَعْرابُ مادَّةُ الاسلام. وقال الفراءُ في قوله عز وجل: والبحر يَمُدُّه من بعده سبعة أَبحر؛ قال: تكون مِداداً كالمِدادِ الذي يُكتب به. والشيء إِذا مدَّ الشيء فكان زيادة فيه، فهو يَمُدُّه؛ تقول: دِجْلَةُ تَمُدُّ تَيَّارنا وأَنهارنا، والله يَمُدُّنا بها. وتقول: قد أَمْدَدْتُك بأَلف فَمُدَّ. ولا يقاس على هذا كل ما ورد. ومَدَدْنا القومَ: صِرْنا لهم أَنصاراً ومدَدَاً وأَمْدَدْناهم بغيرنا. وحكى اللحياني: أَمَدَّ الأَمير جنده بالحبل والرجال وأَعاثهم، وأَمَدَّهم بمال كثير وأَغائهم. قال: وقال بعضهم أَعطاهم، والأَول أَكثر. وفي التنزيل العزيز: وأَمْدَدْناهم بأَموال وبنين.
والـمَدَدُ: ما مدَّهم به أَو أَمَدَّهم؛ سيبويه، والجمع أَمْداد، قال: ولم يجاوزوا به هذا البناء، واستَمدَّه: طلَبَ منه مَدَداً. والـمَدَدُ: العساكرُ التي تُلحَق بالمَغازي في سبيل الله.
والإِمْدادُ: أَنْ يُرْسِلَ الرجل للرجل مَدَداً، تقول: أَمْدَدْنا فلاناً بجيش. قال الله تعالى: أَن يِمُدَّكم ربكم بخمسة آلاف. وقال في المال: أَيحْسَبونَ أَنَّما نَمُدُّهم به من مال وبنبن؛ هكذا قرئ نِمُدُّهم، بضم النون. وقال: وأَمْدَدْناكم بأَموال وبنين، فالـمَدَدُ ما أَمْدَدْتَ به قومك في حرْب أَو غير ذلك من طعام أَو أَعوان. وفي حديث أُويس: كان عمر، رضي الله عنه، إِذا أَتَى أَمْدادُ أَهل اليمن سأَلهم: أَفيكم أُوَيْسُ بن عامر؟ الأَمداد: جمع مَدَد وهم الأَعوان والأَنصار الذين كانوا يَمُدُّون المسلمين في الجهاد. وفي حديث عوف بن مالك: خرجت مع زيد بن حارثه في غزوة مِؤْتُة ورافَقَني مَدَدِيٌّ من اليمن؛ وهو منسوب إلى الـمدَد. وقال يونس: ما كان من الخير فإِنك تقول أَمْدَدْته، وما كان من الشر فهو مدَدْت. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: هم أَصلُ العرب ومادَّة الإِسلام أَي الذين يُعِينونهم ويَكُثِّرُون جيوشهم ويُتَقَوَّى بزكاةِ أَموالهم. وكل ما أَعنت به قوماً في حرب أَو غيره، فهو مادَّة لهم. وفي حديث الرمي: مُنْبِلُه والمُمِدُّ به أَي الذي يقوم عند الرامي فيناوله سهماً بعد سهم، أَو يردّ عليه النَّبْلَ من الهَدَف. يقال: أَمَدَّه يُمِدُّه، فهو مُمِدٌّ. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: قائل كلمةِ الزور والذي يَمُدُّ بحبلها في الإِثم سواءٌ؛ مَثَّل قائلها بالمائِح الذي يملأُ الدلو في أَسفل البئر، وحاكِيَها بالماتِحِ الذي يجذب الحبل على رأْس البئر ويَمُدُّه؛ ولهذا يقال: الروايةُ أَحد الكاذِبَيْنِ.
والمِدادُ: النِّقْس. والمِدادُ: الذي يُكتب به وهو مما تقدم. قال شمر: كل شيء امتَلأَ وارتفع فقد مَدَّ؛ وأَمْدَدْتُه أَنا. ومَدَّ النهارُ إِذا ارتفع. ومَدَّ الدَّواةَ وأَمَدَّها: زاد في مائِها ونِقْسِها؛ ومَدَّها وأَمَدَّها: جعل فيها مِداداً، وكذلك مَدَّ القَلم وأَمَدَّه. واسْتَمَدَّ من الدواةِ: أَخذ منها مِداداً؛ والمَدُّ: الاستمدادُ منها، وقيل: هو أَن يَسْتَمِدَّ منها مَدّة واحدة؛ قال ابن الأَنباري: سمي المِدادُ مِداداً لإٌِمداده الكاتِب، من قولهم أَمْدَدْت الجيش بمَدد؛ قال الأَخطل:رَأَوْا بارِقاتٍ بالأَكُفِّ كأَنّها
مَصابيحُ سُرْجٌ، أُوقِدَتْ بِمِدادِ
أَي بزيت يُمِدُّها. وأَمَدَّ الجُرْحُ يُمِدُّ إِمْداداً: صارت فيه مَدَّة؛ وأَمْدَدْت الرجل مدّةً. ويقال: مُدَّني يا غلامُ مُدَّة من الدواة، وإِن قلت: أَمْدِدْني مُدّة، كان جائزاً، وخرج على مَجْرَى المَدَدِ بها والزيادة. والـمُدَّة أَيضاً: اسم ما اسْتَمْدَدْتَ به من الـمِدادِ على القلم. والمَدّة، بالفتح: الواحدة من قولك مَدَدْتُ الشيءَ. والـمِدّة، بالكسر: ما يجتمع في الجُرْح من القيح. وأَمْدَدْتُ الرجل إِذا أَعطيته مُدّة بقلم؛ وأَمْدَدْتُ الجيش بِمَدَد. والاستمدادُ: طلبُ الـمَدَدِ. قال أَبو زيد: مَدَدْنا القوم أَي صِرنا مَدَداً لهم وأَمْدَدْناهم بغيرنا وأَمْدَدْناعم بفاكهة. وأَمَدّ العَرْفَجُ إِذا جَرَى الماءُ في عوده. ومَدَّه مِداداً وأَمَدَّه: أَعطاه؛ وقول الشاعر:
نُمِدُّ لهمْ بالماءِ مِن غيرِ هُونِه،
ولكِنْ إِذا ما ضاقَ أَمرٌ يُوَسَّعُ
يعني نزيد الماء لتكثر المرقة. ويقال: سبحان الله مِدادَ السموات ومِدادَ كلماتِه ومَدَدَها أَي مثل عدَدِها وكثرتها؛ وقيل: قَدْرَ ما يُوازيها في الكثرة عِيارَ كيل أَو وزن أَو عدَد أَو ما أَشبهه من وجوه الحصر والتقدير؛ قال ابن الأَثير: وهذا تمثيل يراد به التقدير لأَن الكلام لا يدخل في الكيل والوزن وإِنما يدخل في العدد. والمِدادُ: مصدر كالمَدَد. يقال: مددت الشيءَ مَدًّا ومِداداً وهو ما يكثر به ويزاد. وفي الحديث: إِن المؤَذِّنَ يُغْفَرُ له مَدَّ صَوْتِه؛ المد: القدر، يريد به قدر الذنوب أَي يغفر له ذلك إِلى منتهى مَدِّ صوته، وهو تمثيل لسعة المغفرة كقوله الآخر: ولو لَقِيتَني بِقُِراب الأَرض
(* قوله «بقراب الأرض» بهامش نسخة من
النهاية يوثق بها يجوز فيه ضم القاف وكسرها، فمن ضمه جعله بمنزلة قريب يقال قريب وقراب كما يقال كثير وكثار، ومن كسر جعله مصدراً من قولك قاربت الشيء مقاربة وقراباً فيكون معناه مثل ما يقارب الأرض.) خَطايا لِقيتُك بها مَغْفِرَةً؛ ويروى مَدَى صوته وهو مذكور في موضعه. وبنوا بيوتهم على مِدادٍ واحد أَي على طريقة واحدة. ويقال: جاء هذا على مِدادٍ واحد أَي على مثال واحد؛ وقال جندل:
لم أُقْوِ فِيهِنَّ، ولم أُسانِدِ
على مَدادٍ ورويٍّ واحِدِ
والأَمِدّةُ، والواحدةُ مِدادٌ: المِساكُ في جانبي الثوبِ إِذا ابْتدِئَ بعَمعلِه. وأَمَدَّ عُودُ العَرْفَجِ والصِّلِّيانِ والطَّرِيفَةِ: مُطِرَ فَلانَ.
والمُدَّةُ: الغاية من الزمان والمكان. ويقال: لهذه الأُمّةُ مُدَّة أَي غاية في بقائها. ويقال: مَدَّ الله في عُمُرك أَي جعل لعُمُرك مُدة طويلة. ومُدَّ في عمره: نُسِئَ. ومَدُّ النهارِ: ارتفاعُه. يقال: جئتك مَدَّ النهار وفي مَدِّ النهار، وكذلك مَدَّ الضحى، يضعون المصدر في كل ذلك موضع الظرف.
وامتدَّ النهارُ: تَنَفَّس. وامتدَّ بهم السير: طال. ومَدَّ في السير: مَضَى.
والمَدِيدُ: ما يُخْلَطُ به سَوِيقٌ أَو سِمْسمٌ أَو دقيق أَو شعير جَشٌّ؛ قال ابن الأَعرابي: هو الذي ليس بحارٍّ ثم يُسقاه البعير والدابة أَو يُضْفَرُه، وقيل: المَدِيدُ العَلَفُ، وقد مَدَّه به يَمُدُّه مَدًّا. أَبو زيد: مَدَدْتُ الإِبلَ أَمُدُّها مَدًّا، وهو أَن تسقيها الماء بالبزر أَو الدقيق أَو السمسم. وقال في موضع آخر: المِدِيدُ شعير يُجَشُّ ثم يُبَلُّ فَيُضْفَرُ البَعِيرَ. ويقال: هناك قطعة من الأَرض قَدْرُ مَدِّ البصر أَي مَدَى البصر. ومَدَدْتُ الإِبِلَ وأَمْدَدْتُها بمعنى، وهو أَن تَنْثَِرَ لها على الماءَ شيئاً من الدقيق ونحوه فَتَسْقِيَها، والاسم المَدِيدُ.
والمِدّانُ والإِمِدّانُ: الماء المِلْح، وقيل: الماء الملح الشديدُ المُلُوحة؛ وقيل: مِياهُ السِّباخِ؛ قال: وهو إِفْعِلانٌ. بكسر الهمزة؛ قال زيد الخيل، وقيل هو لأَبي الطَّمَحان:
فأَصْبَحْنَ قد أَقهْيَنَ عَنِّي كما أَبَتْ،
حِياضَ الإِمِدَّانِ، الظِّباءُ القوامِحُ
والإِمِدّانُ أَيضاً: النَّزُّ. وقيل: هو الإِمِّدانُ؛ بتشديد الميم وتخفيف الدال.
والمُدُّ: ضَرْبٌ من المكايِيل وهو رُبُع صاع، وهو قَدْرُ مُدِّ النبي، صلى الله عليه وسلم، والصاعُ: خمسة أَرطال؛ قال:
لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ
والجمع أَمدادٌ ومِدَدٌ ومِدادٌ كثيرة ومَدَدةٌ؛ قال:
كأَنَّما يَبْرُدْنَ بالغَبُوقِ
كَيْلَ مِدادٍ، من فَحاً مَدْقوقِ
الجوهري: المُدُّ، بالضم، مكيال وهو رطل وثلث عند أَهل الحجاز والشافعي، ورطلان عند أَهل العراق وأَبي حنيفة، والصاع أَربعة أَمداد. وفي حديث فضل الصحابة: ما أَدْرَك مُدَّ أَحدِهم ولا نَصِيفَه؛ والمد، في الأَصل: ربع صاع وإِنما قَدَّره به لأَنه أَقلُّ ما كانوا يتصدقون به في العادة. قال ابن الأَثير: ويروى بفتح الميم، وهو الغاية؛ وقيل: إن أَصل المد مقدَّر بأَن يَمُدَّ الرجل يديه فيملأَ كفيه طعاماً.
ومُدَّةٌ من الزمان: برهة منه. وفي الحديث: المُدَّة التي مادَّ فيها أَبا سفيان؛ المُدَّةُ: طائفة من الزمان تقع على القليل والكثير، ومادَّ فيها أَي أَطالَها، وهي فاعَلَ من المدّ؛ وفي الحديث: إِن شاؤُوا مادَدْناهم. ولُعْبة للصبيان تسمى: مِدادَ قَيْس؛ التهذيب: ومِدادُ قَيْس لُعْبة لهم. التهذيب في ترجمة دمم: دَمدَمَ إِذا عَذَّبَ عذاباً شديداً، ومَدْمَدَ إِذا هَرَبَ.
ومُدٌّ: رجل من دارِم؛ قال خالد بن علقمة الدارمي يهجو خُنْشُوشَ بن مُدّ:
جَزَى اللهُ خُنْشُوشَ بنَ مُدٍّ مَلامةً،
إِذا زَيَّنَ الفَحْشاءَ للناسِ مُوقُها

### Türkçe

**الـمَدُّ**: çekme ve geciktirme. Onu çekti, onu çeker, çekme olarak; ve onunla çekti de uzadı; ve onu uzattı da yayıldı; ve onu aramızda yaydık: onu uzattık. Ve falan, falanla çekişir; yani onu oyalayıp geciktirir ve onunla çekişip çeker.

Ve **التَّمَدُّد**: kırbanın yayılması gibi; ve yine her şey ki onda **الـمَدِّ** genişliği kalır.

Ve **الـمادَّةُ**: bitişik artış.

Ve onu azgınlığında uzattı; yani ona mühlet verdi ve onun için uzattı. Ve adamla **مُمادَّةً** ve **مِداداً** olarak uzatıştım: onu uzattım ve o da beni uzattı; bu, Lihyânî’dendir. Ve Yüce sözü: “ve onları azgınlıklarında uzatır, şaşkın şaşkın dolaşırlar”; manası: onlara mühlet verir. Ve onların azgınlığı: küfürlerinde aşırılıklarıdır. Ve **مَدِيد** bir şey: uzatılmış. Ve **مَدِيد الجسم** bir adam: uzun; ve aslı ayakta durmadadır; Sîbeveyh. Ve çoğulu **مُدُدٌ**; asıl üzere geldi, çünkü fiile benzemedi; dişisi **مَدِيدة**. Ve Osman’ın hadisinde: işçilerinden birine dedi: bana ulaştı ki sen **مديدة** bir kadınla evlendin; yani uzun. Ve **مَدِيدُ القامة** bir adam: boyu uzun. Ve **طِرافٌ مُمدَّد**: yani iplerle uzatılmış; ve mübalağa için şeddelendi. Ve adam **تَمَدَّد** etti; yani gerindi.

Ve **الـمَدِيدُ**: arûzdan bir türdür; iki sebebi uzadığı için **مديداً** diye adlandırıldı; böylece başında bir sebep ve **الوَتِدِ**’den sonra bir sebep oldu. Ve Yüce sözü: “**في عَمَد مُمَدَّدَة**”; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi: manası, uzun direklerdedir. Ve harfi uzattı, onu uzatır, uzatma olarak: onu uzattı. Lihyânî dedi: Allah yeri uzattı, onu uzatır, uzatma olarak: onu yaydı ve düzeltti. Ve aziz tenzilde: “ve yer uzatıldığı zaman”; ve onda: “ve yeri uzattık.” Ve denir: yeri uzatma olarak uzattım; onda başka yerden toprak yahut gübre artırdığım zaman; onun için daha mamur ve ekini için daha çok ürün olsun diye; kumlar da böyledir; ve gübre onun için **مِداد**dır. Ferazdak’ın sözü:

رَأَتْ كمرا مِثْلَ الجَلاميدِ فَتَّحَتْ
أَحالِيلَها، لمَّا اتْمَأَدَّتْ جُذورُها

Onun tefsirinde denildi: **اتْمَأَدَّتْ**. İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; ancak şu ki **تَمادَّت** demek ister; sonra **التاء**’yı sükûnladı ve sâkin için **ألف الوصل** getirdi; onların “**ادَّكَرَ**” ve “**وادّارَأْتُمْ**” demeleri gibi; ve ziyade **الألف**’i hemzeledi; bazılarının **دابَّة**’nin elifini hemzeleyip **دأَبَّة** demesi gibi. Ve bakışını şeye doğru uzattı: onunla ona doğru yükseldi. Ve aziz tenzilde: “ve gözlerini uzatma…” Ve ona ecelde uzattı: onda ona erteledi. Ve onu azgınlık ve sapıklıkta uzattı; onu uzatır, uzatma olarak; ve ona uzattı: ona mühlet verdi ve onu bıraktı. Ve aziz tenzilde: “ve onları azgınlıklarında uzatır, şaşkın şaşkın dolaşırlar”; yani mühlet verir ve onları inatla sürdürür. Dedi: ve yine Allah ona azapta uzatma olarak uzattı. Dedi: ve **أَمَدَّه** onu azgınlıkta, az kullanılan bir dildir. Ve Yüce sözü: “ve kardeşleri onları azgınlıkta uzatırlar”; Kûfe ve Basra ehlinin kıraati **يَمُدُّونَهم**; Medine ehli **يُمِدُّونَهم** okudu.

Ve **المَدُّ**: **المُدُود** günlerinde suyun çokluğu; ve çoğulu **مُمدُود**; ve su uzadı, uzar, uzama olarak; ve uzadı; ve başkası onu uzattı ve ona **أَمَدَّه**. Sa‘leb dedi: her şey ki başkası onu uzattı, o zaman elif iledir; denir: deniz uzadı ve ip uzadı; Leys dedi: Araplar böyle der. Asma‘î: **المَدُّ** nehrin uzamasıdır. Ve **المَدُّ**: ipin uzaması. Ve **المَدُّ**: adamın adamı azgınlığında uzatmasıdır. Ve denir: falan vadi falan nehre uzar; yani onda artırır. Ve ondan denir: kuyumuzun suyu azaldı da başka bir kuyu onu uzattı; o da onu uzatma olarak uzatır. Ve **المَدُّ**: sel. Denir: nehir uzadı ve başka bir nehir onu uzattı; ‘Accâc’ın sözü:

سَيْلٌ أَتِيٌّ مَدَّه أَتِيُّ
غِبَّ سمَاءٍ، فهو رَقْراقِيُّ

Ve nehir, nehre uzattı; onda aktığı zaman. Lihyânî dedi: benzeri onun içine girip onu çoğaltan her şey için denir: onu uzattı, onu uzatır, uzatma olarak. Ve aziz tenzilde: “ve deniz, ondan sonra yedi deniz onu uzatır”; yani arkasından ona su artırır; onu ona doğru çeker ve onu çoğaltır. Ve bir şeyin **مادَّةُ**si: onu uzatan şeydir; mübalağa için ona **الهاء** girdi. Ve havuz hadisinde: “onda iki oluk fışkırır; onların **مِدادُهما**sı cennet nehirleridir”; yani onun nehirleri ikisini uzatır. Ve hadiste: “ve onu **أَمَدَّها خَواصِر**”; yani onu genişletti ve tamamladı.

Ve **الـمادَّة**: başkası için **مَدَداً** olan her şey. Ve denir: memede sütün **مادَّة**sini bırak; memede bırakılan **الداعِيَةُ**dır; ona toplanan ise **المادَّة**dir. Ve bedevîler İslâm’ın **مادَّة**sidir. Ferrâ, Aziz ve Celîl sözünde: “ve deniz, ondan sonra yedi deniz onu uzatır” hakkında dedi: yazılan **المِداد** gibi **مِداداً** olur. Ve şey, şeyi uzattığı zaman, onda bir artış olursa, o onu uzatır; dersin: Dicle, akıntımızı ve nehirlerimizi uzatır; Allah da bizi onunla uzatır. Ve dersin: seni bin ile **أَمْدَدْتُ** de uzatıldı. Bunun üzerine gelen her şey kıyas edilmez. Ve kavmi uzattık: onlara yardımcılar ve **مَدَد** olduk; ve onları başkalarıyla **أَمْدَدْنا**. Lihyânî nakletti: emir, ordusunu ip ve adamlarla **أَمَدَّ** etti ve onları sevk etti; ve onları çok mal ile **أَمَدَّ** etti ve onları zenginleştirdi. Dedi: bazısı “onlara verdi” dedi; birincisi daha çoktur. Ve aziz tenzilde: “ve onları mallar ve oğullarla **أَمْدَدْنا**.”

Ve **الـمَدَدُ**: onlara uzattığı yahut onları **أَمَدَّ** ettiği şey; Sîbeveyh. Ve çoğulu **أَمْداد**. Dedi: bununla bu kalıbı aşmadılar. Ve onu **استَمدَّه**: ondan **مَدَداً** istedi. Ve **الـمَدَدُ**: Allah yolunda gazvelere katılan askerî birliklerdir.

Ve **الإِمْدادُ**: adamın adama **مَدَداً** göndermesidir; dersin: falanı bir orduyla **أَمْدَدْنا**. Allah تعالى dedi: “Rabbiniz sizi beş bin ile uzatması.” Ve mal hakkında: “onlara mal ve oğullardan uzattığımızı mı sanıyorlar”; böyle okundu: **نِمُدُّهم**, **النون**’un zammıyla. Ve dedi: “ve sizi mallar ve oğullarla **أَمْدَدْنا**”; öyleyse **الـمَدَدُ**, kavmini savaşta yahut başka şeyde yiyecek yahut yardımcılarla **أَمْدَدْتَ**ğin şeydir. Üveys hadisinde: Ömer, Allah ondan razı olsun, Yemen ehlinin **أَمْدادُ**u geldiği zaman onlara sorardı: içinizde Üveys b. Âmir var mı? **الأَمداد**: **مَدَد**’in çoğuludur; onlar, cihadda Müslümanları uzatan yardımcılar ve destekçilerdir. Avf b. Mâlik hadisinde: Zeyd b. Hârise ile Mûte gazvesine çıktım; Yemen’den bir **مَدَدِيٌّ** bana arkadaş oldu; o, **الـمدَد**’e nispetlidir. Yûnus dedi: hayırdan olan şeyde “onu **أَمْدَدْته**” dersin; şerden olan ise “**مدَدْت**”. Ömer hadisinde, Allah ondan razı olsun: onlar Arapların aslı ve İslâm’ın **مادَّة**sidir; yani onlara yardım edenler, ordularını çoğaltanlar ve mallarının zekâtıyla güç kazanılanlardır. Ve her ne ile bir kavme savaşta yahut başka şeyde yardım ettiysen, o onlar için **مادَّة**dir. Atış hadisinde: “**مُنْبِلُه** ve onunla **المُمِدُّ**”; yani atıcının yanında durup ona ok üstüne ok veren yahut hedeften okları ona geri çeviren. Denir: onu **أَمَدَّه** eder, onu **يُمِدُّه**; o da **مُمِدٌّ**dür. Ali hadisinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “yalan söz söyleyen ile onun ipini günah içinde uzatan eşittir”; söyleyeni, kuyunun dibinde kovayı dolduran **المائِح**e benzetti; onu nakledeni de kuyunun başında ipi çeken ve onu uzatan **الماتِح**e; bunun için denir: rivayet, iki yalancının biridir.

Ve **المِدادُ**: mürekkep. Ve **المِدادُ**: onunla yazılan şeydir; bu, geçenlerdendir. Şemr dedi: her şey dolup yükseldiğinde uzadı; ben de onu **أَمْدَدْتُ**. Ve gündüz uzadı; yükseldiği zaman. Ve hokkayı uzattı ve onu **أَمَدَّ** etti: suyunda ve mürekkebinde artırdı; ve onu uzattı ve onu **أَمَدَّ** etti: içine **مِداداً** koydu; kalemi uzatmak ve onu **أَمَدَّ** etmek de böyledir. Ve hokkadan **اسْتَمَدَّ** etti: ondan **مِداداً** aldı; ve **المَدُّ**: ondan istemdattır; ve denildi: ondan bir defa istemdat etmesidir. İbnü’l-Enbârî dedi: **المِدادُ**, yazanı **إٌِمداده** ettiği için **مِداداً** diye adlandırıldı; onların “orduya **مَدد** ile **أَمْدَدْتُ**” demelerinden. Ahtal dedi:

رَأَوْا بارِقاتٍ بالأَكُفِّ كأَنّها
مَصابيحُ سُرْجٌ، أُوقِدَتْ بِمِدادِ

Yani onları uzatan yağ ile. Ve yara **أَمَدَّ** etti, **يُمِدُّ** eder, **إِمْداداً**: onda irin oldu. Ve adamı irinlendirdim. Ve denir: ey oğlan, beni hokkadan bir **مُدَّة** ile uzat; ve eğer “beni bir **مُدّة** ile **أَمْدِدْ**” dersen, caiz olur; ve onunla **المَدَد** ve artış mecrasına çıkar. Ve **الـمُدَّة** ayrıca: kalem üzerinde **الـمِداد**dan istemdat ettiğin şeyin adıdır. Ve **المَدّة** (fetha ile): “şeyi uzattım” sözünden bir defadır. Ve **الـمِدّة** (kesra ile): yarada irinden toplanan şeydir. Ve adamı **أَمْدَدْتُ**: ona kalemle bir **مُدّة** verdiğim zaman. Ve orduyu **أَمْدَدْتُ**: **بِمَدَد** ile. Ve **الاستمدادُ**: **الـمَدَد** talebidir. Ebû Zeyd dedi: kavmi uzattık; yani onlara **مَدَداً** olduk; ve onları başkalarıyla uzattık; ve onları meyveyle uzattık. Ve **العَرْفَجُ** uzattı; su dalında aktığı zaman. Ve onu **مِداداً** uzattı ve onu **أَمَدَّه**: ona verdi. Şairin sözü:

نُمِدُّ لهمْ بالماءِ مِن غيرِ هُونِه،
ولكِنْ إِذا ما ضاقَ أَمرٌ يُوَسَّعُ

Yani suyu artırırız ki çorba çoğalsın. Ve denir: “Subhânallâh, göklerin **مِدادَ**ı ve kelimelerinin **مِدادَ**ı ve **مَدَدَ**ı”; yani onların sayısı ve çokluğu gibi; ve denildi: çoklukta onlara denk gelecek miktar; ölçü yahut tartı yahut sayı yahut benzeri, sınırlama ve takdir yollarından. İbnü’l-Esîr dedi: bu, takdirin kastedildiği bir temsildir; çünkü söz kile ve tartıya girmez; ancak sayıya girer. Ve **المِدادُ**: **المَدَد** gibi bir masdardır. Denir: şeyi uzattım, uzatma olarak ve **مِداداً**; o, onunla çoğalan ve artırılandır. Ve hadiste: “müezzene sesinin uzaması kadar mağfiret olunur”; **المد**: miktardır; günahların miktarını kasteder; yani sesinin uzamasının sonuna kadar ona bağışlanır; bu, mağfiretin genişliğine bir temsildir; diğer sözü gibi: “ve eğer beni yeryüzünün **قُِراب**ı kadar…”
(* “**بقراب الأرض**” ifadesi, güvenilir bir nüshanın kenarında: **القاف**’ın zammı ve kesrası caizdir; zamm eden onu **قريب** menzilesinde kılar; **قريب** ve **قراب** denir; **كثير** ve **كثار** denildiği gibi. Kesra eden onu “şeye yaklaştım” sözünden masdar kılar: **مقاربة** ve **قراباً**; böylece manası, yeryüzüne yaklaşan şey kadar olur.)
… günahlarla bana gelsen, sana mağfiretle gelirdim; “sesinin **مَدَى**sı” diye de rivayet olunur; o, yerinde zikredilmiştir. Ve evlerini tek bir **مِداد** üzere bina ettiler; yani tek bir yol üzere. Ve denir: bu tek bir **مِداد** üzere geldi; yani tek bir misal üzere. Cündel dedi:

لم أُقْوِ فِيهِنَّ، ولم أُسانِدِ
على مَدادٍ ورويٍّ واحِدِ

Ve **الأَمِدّةُ**, tekili **مِدادٌ**: elbisenin iki yanında, yapımına başlanınca olan tutacaklardır. Ve **عُودُ العَرْفَجِ** ve **الصِّلِّيانِ** ve **الطَّرِيفَةِ** uzattı: falan yağmura tutuldu.

Ve **المُدَّةُ**: zaman ve mekândan nihayettir. Ve denir: bu ümmet için bir **مُدَّة** vardır; yani bekasında bir nihayet. Ve denir: Allah ömründe uzattı; yani ömrün için uzun bir **مُدة** kıldı. Ve ömründe uzatıldı: ertelendi. Ve gündüzün uzaması: yükselmesidir. Denir: sana gündüzün uzaması vakti geldim ve gündüzün uzamasında; kuşluk uzaması da böyledir; bütün bunlarda masdarı zarf yerinde koyarlar.

Ve gündüz uzadı: nefes aldı. Ve yürüyüş onlarla uzadı: uzadı. Ve yürüyüşte uzattı: geçti.

Ve **المَدِيدُ**: içine **سَوِيقٌ** yahut susam yahut un yahut kaba öğütülmüş arpa karıştırılan şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, sıcak olmayan şeydir; sonra deveye ve binek hayvanına içirilir yahut ona yedirilir. Ve denildi: **المَدِيدُ** yemdir; ve onu onunla uzattı, onu uzatır, uzatma olarak. Ebû Zeyd: develeri uzattım, onları uzatırım, uzatma olarak; o, onlara suyu tohumla yahut unla yahut susamla içirmendir. Başka bir yerde dedi: **المِدِيدُ** kaba öğütülmüş arpadır; sonra ıslatılır da deveye yedirilir. Ve denir: orada bakışın uzaması miktarınca bir yer parçası vardır; yani bakışın **مَدَى**sı. Ve develeri uzattım ve onları **أَمْدَدْتُ** aynı manadadır; o, su üzerine onlara undan ve benzerinden bir şey serpmen, sonra onları sulamandır; adı **المَدِيدُ**dür.

Ve **المِدّانُ** ve **الإِمِدّانُ**: tuzlu sudur; ve denildi: şiddetli tuzlulukta tuzlu su; ve denildi: çoraklık suları; dedi: o, **إِفْعِلانٌ**dır; hemzenin kesrası ile. Zeydü’l-Hayl dedi; ve denildi: Ebû’t-Tamhân’ındır:

فأَصْبَحْنَ قد أَقهْيَنَ عَنِّي كما أَبَتْ،
حِياضَ الإِمِدَّانِ، الظِّباءُ القوامِحُ

Ve **الإِمِدّانُ** ayrıca: sızıntıdır. Ve denildi: o **الإِمِّدانُ**dır; **الميم**’in şeddelenmesi ve **الدال**’ın hafifletilmesiyle.

Ve **المُدُّ**: ölçülerden bir türdür; bir sâ‘ın dörtte biridir; ve o, Peygamberin **مُدّ**u miktarıdır, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. Ve **الصاعُ**: beş **أَرطال**dır. Dedi:

لم يَغْدُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولا تُمَيْراتٌ ولا تَعْجِيفُ

Ve çoğulu **أَمدادٌ** ve **مِدَدٌ** ve çokça **مِدادٌ** ve **مَدَدةٌ**dur. Dedi:

كأَنَّما يَبْرُدْنَ بالغَبُوقِ
كَيْلَ مِدادٍ، من فَحاً مَدْقوقِ

Cevherî: **المُدُّ**, zamm ile, bir ölçektir; Hicaz ehli ve Şâfiî’ye göre bir **رطل** ve üçte bir; Irak ehli ve Ebû Hanîfe’ye göre iki **رطل**; ve **الصاع** dört **أَمداد**dır. Sahâbenin fazileti hadisinde: “onlardan birinin **مُدّ**una da **نَصِيف**ine de erişmedi”; ve **المد** asılda: sâ‘ın dörtte biridir; onu onunla takdir etti; çünkü onların âdette sadaka verdikleri en az şey odur. İbnü’l-Esîr dedi: **الميم**’in fethasıyla da rivayet olunur; o da nihayettir. Ve denildi: **المد**’in aslı, adamın ellerini uzatıp iki avucunu yiyecekle doldurmasıyla takdir edilmiştir.

Ve zamandan bir **مُدَّةٌ**: ondan bir süre. Ve hadiste: Ebû Süfyân ile **مادَّ** ettiği **المُدَّة**; **المُدَّةُ**: zamandan bir taifedir; az ve çoğa söylenir. Ve onda **مادَّ** etti; yani onu uzattı; o, **المدّ**den **فاعَلَ**dır. Ve hadiste: “isterlerse onlarla **مادَدْناهم**.” Çocuklar için bir oyun, adı: **مِدادَ قَيْس**. **التهذيب**: ve **مِدادُ قَيْس** onlar için bir oyundur. **التهذيب**’de **دمم** maddesinde: **دَمدَمَ** şiddetli bir azapla azap ettiğinde; ve **مَدْمَدَ** kaçtığında.

Ve **مُدٌّ**: Dârim’den bir adamdır. Hâlid b. ‘Alkame ed-Dârimî, **خُنْشُوشَ** b. **مُدّ**’u hicvederek dedi:

جَزَى اللهُ خُنْشُوشَ بنَ مُدٍّ مَلامةً،
إِذا زَيَّنَ الفَحْشاءَ للناسِ مُوقُها
