# مدن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AF%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مدن

مَدَنَ بالمكان: أَقام به، فِعْلٌ مُمات، ومنه المَدِينة، وهي فَعِيلة، وتجمع على مَدَائن، بالهمز، ومُدْنٍ ومُدُن بالتخفيف والتثقيل؛ وفيه قول آخر: أَنه مَفْعِلة من دِنْتُ أَي مُلِكْتُ؛ قال ابن بري: لو كانت الميم في مدينة زائدة لم يجز جمعها على مُدْنٍ. وفلان مَدَّنَ المَدائنَ: كما يقال مَصَّرَ الأَمصارَ. قال وسئل أَبو عليّ الفَسَوِيُّ عن همزة مدائن فقال: فيه قولان، من جعله فَعِيلة من قولك مَدَنَ بالمكان أَي أَقام به همزه، ومن جعله مَفْعِلة من قولك دِينَ أَي مُلِكَ لم يهمزه كما لا يهمز معايش. والمَدِينة: الحِصْنُ يبنى في أُصطُمَّةِ الأَرض، مشتق من ذلك. وكلُّ أَرض يبنى بها حِصْنٌ في أُصطُمَّتِها فهي مدينة، والنسبة إِليها مَدِينّي، والجمع مَدائنُ ومُدُنٌ. قال ابن سيده: ومن هنا حكم أَبو الحسن فيما حكاه الفارسي أَن مَدِينة فعيلة. الفراء وغيره: المدينة فعيلة، تهمز في الفعائل لأَن الياء زائدة، ولا تهمز ياء المعايش لأَن الياء أَصلية. والمدينة: اسم مدينة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، خاصة غلبت عليها تفخيماً لها، شرَّفها الله وصانها، وإِذا نسبت إِلى المدينة فالرجل والثوب مَدَنيٌّ، والطير ونحوه مَدِينّي، لا يقال غير ذلك. قال سيبويه: فأَما قولهم مَدَائِني فإِنهم جعلوا هذا البناء اسماً للبلد، وحمامةٌ مَدِينيَّة وجارية مَدِينيَّة. ويقال للرجل العالم بالأَمر الفَطِنِ: هو ابن بَجْدَتِها وابنُ مَدِينتها وابن بَلْدَتها وابن بُعْثُطها وابن سُرْسُورها؛ قال الأَخطل:
رَبَتْ ورَبا في كَرْمِها ابنُ مَدِينةٍ
يَظَلُّ على مِسْحاته يتَرَكَّلُ
ابنُ مَدِينةٍ أَي العالم بأَمرها. ويقال للأَمة: مَدِينة أَي مملوكة، والميم ميم مَفْعُول، وذكر الأَحولُ أَنه يقال للأَمة ابنُ مَدِينة، وأَنشد بيت الأَخطل، قال: وكذلك قال ابن الأَعرابي ابنُ مَدِينة ابنُ أَمة، قال ابن خالويه: يقال للعبد مَدِينٌ وللأَمة مَدِينة، وقد فسر قوله تعالى: إِنا لمَدِينُون؛ أَي مملوكون بعد الموت، والذي قاله أَهل التفسير لمَجْزِيُّون. ومَدَنَ الرجلُ إِذا أَتى المدينة. قال أَبو منصور: هذا يدل على أَن الميم أَصلية. قال: وقال بعض من لا يوثق بعلمه مَدَن بالمكان أَي أَقام به. قال: ولا أَدري ما صحته، وإِذا نسبت إِلى مدينة الرسول، عليه الصلاة والسلام، قلت مَدَنيٌّ، وإِلى مدينة المنصور مَدِينيّ، وإِلى مدائن كِسْرَى مَدائِنيٌّ، للفرق بين النسب لئلا يختلط.
ومَدْيَنُ: اسم أَعجمي، وإِن اشتققته من العربية فالياء زائدة، وقد يكون مَفْعَلاً وهو أَظهر. ومَدْيَنُ: اسم قرية شعيب، على نبينا وعليه أَفضل الصلاة والسلام، والنسب إِليها مَدْيَنِيٌّ. والمَدَانُ: صنم. وبَنُو المَدَانِ: بطْنٌ، على أَن الميم في المَدَان قد تكون زائدة. وفي الحديث ذِكْرُ مَدَان، بفتح الميم، له ذكر في غزوة زيد بن حارثة بني جُذَام، ويقال له فَيْفاءُ مَدَانَ؛ قال: وهو وادٍ في بلاد قُضاعَة.

### Türkçe

**مَدَنَ** mekân ile: onda ikamet etti; ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir; ondan **المَدِينة** (gelir), o **فَعِيلة**’dir; ve **مَدَائن** üzerine, hemze ile, ve **مُدْنٍ** ve **مُدُن** üzerine, hafifletme ve ağırlaştırma ile cem‘ olunur; ve onda başka bir söz: onun **دِنْتُ**’dan, yani “mülk edinildim”den, **مَفْعِلة** olduğudur; İbn Berrî dedi: eğer **مدينة**’deki mîm زائد olsaydı onu **مُدْنٍ** üzerine cem‘ etmek câiz olmazdı. Ve falan **مَدَّنَ المَدائنَ**: nasıl ki **مَصَّرَ الأَمصارَ** denir. Dedi ve Ebû Alî el-Fesevî’ye **مدائن**’in hemzesi hakkında soruldu da dedi: onda iki söz vardır; onu senin “**مَدَنَ** mekân ile” sözünden, yani “onda ikamet etti”den **فَعِيلة** yapan hemzeler; ve onu senin “**دِينَ**” sözünden, yani “mülk edinildi”den **مَفْعِلة** yapan hemzelemez; nasıl ki **معايش** hemzelenmez. Ve **المَدِينة**: yerin **أُصطُمَّة**’sinde inşa edilen hisardır; bundan türemiştir. Ve her yer ki onun **أُصطُمَّة**’sinde bir hisar inşa edilir, o bir **مدينة**’dir; ve ona nisbet **مَدِينّي**’dir; ve cem‘i **مَدائنُ** ve **مُدُنٌ**’dür. İbn Sîde dedi: ve buradan Ebû’l-Hasen, el-Fârisî’nin naklettiğinde, **مَدِينة**’nin **فعيلة** olduğuna hükmetti. Ferrâ ve başkası: **المدينة** **فعيلة**’dir; **الفعائل**’de hemzelenir, çünkü yâ زائد’dır; ve **المعايش**’in yâ’sı hemzelenmez, çünkü yâ aslîdir. Ve **المدينة**: Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, şehrinin adıdır; özellikle ona galip gelmiştir, onu yüceltmek için; Allah onu şereflendirdi ve korudu; ve **المدينة**’ye nisbet ettiğinde, adam ve elbise **مَدَنيٌّ**’dir; ve kuş ve benzeri **مَدِينّي**’dir; bundan başkası söylenmez. Sîbeveyh dedi: ama onların **مَدَائِني** sözlerine gelince, şüphesiz onlar bu binayı belde için bir isim kıldılar; ve **حمامةٌ مَدِينيَّة** ve **جارية مَدِينيَّة**. Ve işte âlim, anlayışlı kimseye denir: o onun **بَجْدَتِها**’sının oğlu ve onun **مَدِينتها**’sının oğlu ve onun **بَلْدَتها**’sının oğlu ve onun **بُعْثُطها**’sının oğlu ve onun **سُرْسُورها**’sının oğlu; el-Ahtal dedi:
رَبَتْ ورَبا في كَرْمِها ابنُ مَدِينةٍ
يَظَلُّ على مِسْحاته يتَرَكَّلُ
**ابنُ مَدِينةٍ** yani onun işi hakkında âlim olan. Ve câriyeye denir: **مَدِينة** yani memlûke; ve mîm, **مَفْعُول** mîmidir; el-Ahvel zikretti ki câriyeye **ابنُ مَدِينة** denir; ve el-Ahtal’ın beytini inşâd etti; dedi: İbnü’l-A‘râbî de böyle dedi: **ابنُ مَدِينة** bir câriyenin oğludur. İbn Hâlaveyh dedi: köleye **مَدِينٌ**, câriyeye **مَدِينة** denir; ve onun, yüce Allah’ın sözü: **إِنا لمَدِينُون**’u tefsir etmiştir: yani ölümden sonra memlûkler; ve tefsir ehlinin söylediği: elbette “mükâfatlandırılanlar”dır. Ve adam **مَدَنَ** eder, şehir’e geldiği zaman. Ebû Mansûr dedi: bu, mîmin aslî olduğuna delâlet eder. Dedi: ve ilmine güvenilmeyenlerden bazıları dedi ki: **مَدَنَ** mekân ile, yani onda ikamet etti. Dedi: ve ben onun sıhhatini bilmem; ve Resûl’ün şehrine, عليه الصلاة والسلام, nisbet ettiğinde **مَدَنيٌّ** dersin; ve Mansûr’un şehrine **مَدِينيّ**; ve Kisrâ’nın **مدائن**’ine **مَدائِنيٌّ**; nisbetler arasında fark için, karışmasın diye.

Ve **مَدْيَنُ**: yabancı bir isimdir; ve eğer onu Arapçadan türetirsen yâ زائد’dır; ve **مَفْعَلاً** olabilir, ve o daha zâhirdir. Ve **مَدْيَنُ**: Şuayb’ın köyünün adıdır, nebîmize ve ona en faziletli الصلاة والسلام üzerine; ve ona nisbet **مَدْيَنِيٌّ**’dir. Ve **المَدَانُ**: bir puttur. Ve **بَنُو المَدَانِ**: bir batındır; **المَدَان**’da mîmin زائد olabilmesi üzere. Ve hadiste **مَدَان**’ın zikri vardır, mîmin fethiyle; Zeyd b. Hârise’nin Benî Cüzâm gazvesinde onun zikri vardır; ve ona **فَيْفاءُ مَدَانَ** denir; dedi: ve o, Kudâ‘a beldelerinde bir vâdidir.
