# مدي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%AF%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: مدي

باب الدال والميم و و ء ي معهما
د و م، د ي م، أ د م، م د ي، أ م د، م ي د، د م ي، و م د، م أ د، د أ م مستعملات
دوم، ديم:
ماء دائم: ساكن.
والدَّوْمُ مصدر دامَ يدوم. ودامَ الماءُ يدومُ دَوْماً وأَدَمْتُه إِدامةً إذا سَكَّنتُه، وكُلُّ شيءٍ سَكَّنْتَه فقد أدَمْتَه.
والدِّيمةُ: المطر الذي يدوم دوماً يوماً وليلةً أو أكثر.
وفي حديث عائشة: أنّها سُئِلَت هل كان رسول اللهِ -صَلّى الله عليه وسَلَّم يُفَضِّلُ بعض الأيام على بعض فقالت كان عمله دِيمةً.
ووادي الدَّوم: موضعٌ.
والمُدامةُ: الخمر، سُمِّيَتْ به لأنّه ليس من الشراب شيءٌ يُستطاعُ إِدامة شُرْبه غيرُها.
والتَّدويمُ: تحليق الطائر في الهواء ودَورانُه، ودوَّمَ تدويماً أي يدورُ ويرتقِع.
وتدويم الشمس: دَوَرانُها كأنّها تدور في مُضِيِّها، قال ذو الرُمّة:
والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدويمُ
يعني كأنَّها لا تَمضي من بُطِئها أو كأنّها تدور على رأسه، ومنه اشتُقَّت الدُّوّامة لدوَرانها.
ودَوَّمَتِ الكلاب أي أمعَنَت في طلب الصَّيْد.
وتدويمُ الزَّعْفَران: دَوُفُه وإدارتُه في دَوْفه، قال:
وهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرانَ المُدَوَّفا.
والدَّوْمُ: شَجَر المُقْلِ، الواحدة دَوْمة.
واستِدامةُ الأمر: الأَناةُ فيه والنَّظَر، قال:
فلا تعجَلْ بأمرِكَ واستَدِمه		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديمِ
وتَصلِيةُ العَصَا: إِدارتُها على النار لتستقيم، أي ما قَوَّمَ أمرك كالتَّأَني.
ومَفازةٌ دَيُمُومةٌ أي دائِمةُ البعد.
أدم:
الأَدْمُ: الاتفاق، وأَدَمَ الله بينهما يأدِمُ أدْماً، وآدَمَ بينهما اِيداما فهو مُؤْدِمٌ بينهما، قال:
والبِيضُ لا يُؤدِمْن إِلاّ مُؤدمَا
أي لا يُحْبِبْنَ إلاّ مُحَبَّباً.
ويقال: بينهما أُدْمةٌ ومُلْحَة أي خُلْطة.
وقالوا: الأُدمة في الناس شَرْبةٌ من سَواد، وفي الإِبِل والظِّباء بياض، يقال: ظَبْية أدماءُ، ولم أسمع أحداً يقول للذكر من الظِّباء آدَم وإنْ كان قياساً.
وأديمُ كُلِّ شيءٍ: ظاهرُ جلدِه، وأَدَمَة الأرض: وَجهُها، وقيل: سُمِّيَ آدَمَ -عليه السلام- لأنّه خُلِقَ من أَدَمة الأرض، وقيل: بل من أَدَمةٍ جُعلت فيه.
والإِدام والأُدْمُ: ما يُؤْتَدَم به مع الخُبز، وأَدَمتُ الخُبْزَ أَدْماً: جَعَلتُ فيه الأُدْمَ والسَّمنُ واللَّحْمُ واللَّبَنُ. كُلُّه أُدْمٌ، والاِدامُ جماعة، وثلاثة آدمِة.
مدي:
المَدَى: بُعد الصَّوْت، ويُغْفَر للمُؤَذِّنِ مَدَى صوته.
والمُدْيةُ: الشُّفرةُ، والجمع المُدَى.
والمَدَى القَفيز والمِكيال.
والمَدَى: الحوَضُ لا نِصابَ له، وجمعه أمدِيةٌ.
أمدا:
الأَمَدُ مُنْتَهَى كلِّ شيءٍ وآخرُه.
ميد:
المائدة: الخِوان، اشتُقَّتْ من المَيْد، وهو الذهاب والمَجيء والاضطِراب.
ومادَتِ المرأة: ماسَتْ وتَبَخْتَرَتْ كما يَميدُ الغُصْن.
والرُّمحُ الميّاد.
دمي:
الدمُ معروف، والقطعة منه دَمَةٌ واحدة، وكأنَّ اصلَه دَمَيٌ لأنّك تقول: دَمِيَتْ يدُه.
والمُدَمَّى من الخيل الأشقَرُ الشديدُ الحُمرْة، شِبْه لون الدَّمِ، وكل شيءٍ فيه سَوادٌ وحُمْرة فهو مُدَمَّى.
وبَقْلةٌ لها زهرة يقال لها دُمية الغِزلان.
والدُّميةُ: الصَّنَمُ والصُّورةُ المُنَقَّشة.
وشَجَّةٌ دامية: دَمِيَت ولمّا تَسِلْ، وقيل إذا سالَتْ، والأوّلُ أصوَبُ لأنّ الدامِعةَ سائلةٌ، والداميةُ التي تَدْمَى ولم تَدْمَعْ بعدُ.
ومد:
يومٌ وَمِدٌ، وليلةٌ وَمِدةٌ، وأكثر ما يقال لِلَّيل.
وإنَّما الوَمْدةُ نَدىً يجيء في صَميم الحَرِّ من قِبَل البحر، يقَع على الناسك ليلاً، قال:
تُسْقَى ببَرْدِ الماءِ ما جادَتْ تَجُدْ		من حَرِّ أيّامٍ ومن لَيْلٍ ومَمِـدْ
ماد:
المَأْدُ من النَّباتِ: ما قد ارتَوَى، وقد مَأَدَ يَمْأَدُ مَأْداً.
وأمْأَدَه الرِّيُّ والرَّبيع: جَرَى فيه الماء أيّامَ الرَّبيع.
وجاريةٌ مَأْدةُ الشباب، وتُسَمّى يَمْؤُدو ويَمْؤودة إذا كانت تارَّةً.
والمَأْدُ: النَّزُّ الذي يظهَرُ في الأرض قبل أن ينبَعَ، شاميّة.
دءم:
الدَّأْمُ إذا رَفَعْتَ حائِطاً فدَأَمْتَه على شيءٍ في وَهدَةٍ بِمرَّة، وتقول: دَأَمتُه.
وتَدَأَّمَتْ عليه الأمواجُ والأهوالُ والهُمومُ، وقال:
تحت ظِلالِ الموج إذا تَدَأَّمَا

### Türkçe

باب **الدال** ve**الميم** ve **و** ve **ء** ve **ي** ile beraber olanlar
**د و م**، **د ي م**، **أ د م**، **م د ي**، **أ م د**، **م ي د**، **د م ي**، **و م د**، **م أ د**، **د أ م** kullanılagelenlerdir.

**دوم**، **ديم**:
Daimî su: durgun.
Ve **الدَّوْمُ**, **دامَ**’ın **يدوم** masdarıdır. Ve su **دامَ** eder, **يدومُ** eder, **دَوْماً**; ve onu **أَدَمْتُه** **إِدامةً** (ile) (yani) onu durgunlaştırdığım zaman. Ve her şeyi ki onu durgunlaştırdın, muhakkak onu **أدَمْتَه**.
Ve **الدِّيمةُ**: bir gün ve bir gece yahut daha fazla, sürekli devam eden yağmur.
Ve Âişe’nin hadisinde: ona soruldu: Allah’ın Resûlü -sallallahu aleyhi ve sellem- bazı günleri bazılarına üstün tutar mıydı? dedi ki: onun ameli **دِيمةً** idi.
Ve **وادي الدَّوم**: bir yerdir.
Ve **المُدامةُ**: şarap; onunla adlandırıldı, çünkü içecekten hiçbir şey onun dışında içilmesini sürdürmeye güç yetirilemez.
Ve **التَّدويمُ**: kuşun havada daire çizmesi ve dönmesidir; ve **دوَّمَ** **تدويماً** (yani) döner ve yükselir.
Ve güneşin **تدويم**’i: onun dönmesidir; sanki gidişinde dönüyor gibidir. Zû’r-Rumme dedi ki:
والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدويمُ
Yani yavaşlığından dolayı sanki gitmiyor; yahut sanki onun başı üzerinde dönüyor. Ve ondan, dönmesinden dolayı **الدُّوّامة** türetildi.
Ve köpekler **دَوَّمَتِ** (yani) avı istemede ileri gittiler.
Ve safranın **تدويم**’i: onu dövmek ve dövmesinde onu çevirmektir. Dedi ki:
وهُنَّ يَدُفْنَ الزَّعْفَرانَ المُدَوَّفا.
Ve **الدَّوْمُ**: **شَجَر المُقْلِ** ağacıdır; teki **دَوْمة**.
Ve işin **استِدامة**’si: onda ağırdan alma ve bakıştır. Dedi ki:
فلا تعجَلْ بأمرِكَ واستَدِمه		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديمِ
Ve **تَصلِيةُ العَصَا**: düzgünleşsin diye onu ateş üzerinde çevirmektir; yani işini, ağırdan alma gibi hiçbir şey doğrultmadı.
Ve **مَفازةٌ دَيُمُومةٌ**: yani uzaklığı daimî olan.

**أدم**:
**الأَدْمُ**: uyuşma/uyum. Ve Allah ikisi arasında **أَدَمَ** eder, **يأدِمُ** **أدْماً**; ve ikisi arasında **آدَمَ** etti **اِيداما** (ile); o hâlde o, ikisi arasında **مُؤْدِمٌ**’dir. Dedi ki:
والبِيضُ لا يُؤدِمْن إِلاّ مُؤدمَا
Yani sevdirmeden başkasını sevmezler.
Ve denilir: ikisi arasında **أُدْمةٌ** ve **مُلْحَة** vardır; yani karışma.
Ve dediler: insanlarda **الأُدمة** siyahlıktan bir içimdir; develerde ve ceylanlarda beyazlıktır. Denilir: **ظَبْية أدماءُ**. Ve ceylanın erkeğine **آدَم** diyen birini işitmedim; her ne kadar kıyas olsa da.
Ve her şeyin **أديمُ**’i: derisinin dış yüzüdür. Ve yerin **أَدَمَة**’si: onun yüzüdür. Ve denildi: **آدَمَ** -aleyhisselâm- yerin **أَدَمة**’sinden yaratıldığı için böyle adlandırıldı; ve denildi: bilakis onda kılınmış bir **أَدَمة**’den (yaratıldı).
Ve **الإِدام** ve **الأُدْمُ**: ekmekle birlikte katık edinilen şeydir. Ve ekmeği **أَدَمتُ** **أَدْماً**: onda **الأُدْمَ**ı ve içyağını ve eti ve sütü kıldım. Hepsi **أُدْمٌ**’dür. Ve **الاِدامُ** bir topluluktur; ve üç **آدمِة**.

**مدي**:
**المَدَى**: sesin uzaklığıdır; ve müezzine, sesinin **مَدَى**’sı bağışlanır.
Ve **المُدْيةُ**: bıçak ağzı; çoğulu **المُدَى**.
Ve **المَدَى**: **القَفيز** ve **المِكيال**.
Ve **المَدَى**: nisabı olmayan havuzdur; çoğulu **أمدِيةٌ**.

**أمدا**:
**الأَمَدُ**: her şeyin son sınırı ve sonudur.

**ميد**:
**المائدة**: sofra (yemek tablası); **المَيْد**’den türetilmiştir; o da gidip gelme ve çalkalanmadır.
Ve kadın **مادَتِ**: salındı ve nazlandı; dalın **يَميدُ** ettiği gibi.
Ve **الرُّمحُ الميّاد**.

**دمي**:
Kan (**الدمُ**) bilinir; ondan parça **دَمَةٌ** (dır), bir tanedir. Ve sanki aslı **دَمَيٌ**’dir; çünkü sen “eli **دَمِيَتْ**” dersin.
Ve atlardan **المُدَمَّى**: şiddetli kızıllığı olan aldır; kan rengine benzer. Ve içinde siyahlık ve kızıllık olan her şey **مُدَمَّى**’dır.
Ve bir ot; onun bir çiçeği vardır, ona **دُمية الغِزلان** denilir.
Ve **الدُّميةُ**: put ve nakışlı suret.
Ve **شَجَّةٌ دامية**: **دَمِيَت** ve henüz akmadı; ve denildi: aktığı zaman. Ve birincisi daha doğrudur; çünkü **الدامِعة** akan (dır); ve **الدامية** ise henüz **تَدْمَى** olup da daha **تَدْمَعْ** etmeyen (dir).

**ومد**:
**يومٌ وَمِدٌ** ve **ليلةٌ وَمِدةٌ**; ve daha çok gece için söylenir.
Ve **الوَمْدةُ** ancak, deniz tarafından, şiddetli sıcağın ortasında gelen bir çiydir; geceleyin ibadet edene düşer. Dedi ki:
تُسْقَى ببَرْدِ الماءِ ما جادَتْ تَجُدْ		من حَرِّ أيّامٍ ومن لَيْلٍ ومَمِـدْ

**ماد**:
Bitkiden **المَأْدُ**: sulanmış olan şeydir. Ve **مَأَدَ** eder, **يَمْأَدُ** eder, **مَأْداً**.
Ve onu, sulama ve bahar **أمْأَدَه**: bahar günlerinde onda su aktı.
Ve gençliğin **مَأْدةُ** olan bir cariye; ve eğer dolgun ise **يَمْؤُدو** ve **يَمْؤودة** diye adlandırılır.
Ve **المَأْدُ**: fışkırmadan önce yerde görünen sızıntıdır; Şamî (lehçesi).

**دءم**:
**الدَّأْمُ**: bir duvarı yükselttiğin zaman, onu bir çukurlukta bir defada bir şey üzerine **دَأَمْتَه** (yani) oturttuğundur; ve “onu **دَأَمتُه**” dersin.
Ve dalgalar ve dehşetler ve kederler onun üzerine **تَدَأَّمَتْ**. Ve dedi ki:
تحت ظِلالِ الموج إذا تَدَأَّمَا
