# مذر (م-ذ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B0%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ذ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والميم معهما
ر ذ م، ذ م ر، م ذ ر مستعملات
رذم:
قَصْعةٌ رّذومٌ، رَذِمَتْ أي امَتَلأَتْ حتى إنَّ جوانبَها لَتَصَبَّبُ.
ورَذَمته أرذُمُه، وقلَّ ما يستعمَل اِلاّ بفِعلٍ مُجاوز، قال:
لا تَمْلأُ الدَّلُوَ صُبابات الوَذَمْ
الاسِجالٌ رَذَمٌ علـى رَذَمْ
الرَّذَمُ ههنا: الامتِلاءُ، والرَّذَم الاسْمُ، والرَّذْم المصدر.
ذمر:
الذَّمْرُ: اللَّوْمُ والحَمضُّ معاً، والقائد يذمُر أصحابَه اي يَلومُهم ويُسمِعُهم ما يكرَهُون لِيكونَ أجَدَّ لهم في القتال.
والتَذَمَّرُ: اشتُقَّ منه، وهو أن يُقَصِّرَ الرجلُ في أمرٍ فيَلومُ نفسَه ويُعاتبُها كي يَجِدَّ في الأمر.
والقوم يتذامَرون في الحرب.
وذِمارُ الرجلِ: كلُّ شيءٍ يلزَمُه الدفْعُ عنه، وإنْ ضَيَّعَه لَزِمَه الذَّمْرُ أي اللَّوْمُ.
والمُذَمِّرُ للنّاقةِ كالقابلة للنِّساء، وذلك أنه يُذَمِّرُ أي يَلمِسُ إذا خَرَج، وهو القَبْضُ على عِلْباوَيْهِ، فإِنْ كان ذكَراً أَو أُنثَى عَرَفه بذلك، قال الكميت:
وقال المُذَمِّر للنّاتـجـينَ		متى ذُمِّرَت قَبليَ الأَرجلُ
وذامَرَ فلانٌ فلاناً فذَمَرَه أي غَلَبَه في المُذامَرةِ.
والمُذَمَّرُ: الكاهِلُ والعُنُقُ وما حولَه إلى الذِّفْرَى من أصل الأُذُنِ.
مذر:
مَذَرَتِ البيضةُ إذا غَرْقَلَتْ وفَسَدَتْ، وقد امذَرَتْها الدَّجاجةُ.
والتَمَذُّرُ: خُبْثُ النفس.
والمِذْرَوان: فَرْعَا الأَلْيَتَيْنِ، قال:
أحَوْلِي تَنُفضُ اسْتَك مِذُرَوَيْها		لتَقْتُلَني فها أنا ذا عُـمـارا

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الرّاء** و**الميم** معهما
ر ذ م، ذ م ر، م ذ ر مستعملات

رذم:
**قَصْعةٌ** **رّذومٌ**; **رَذِمَتْ** yani doldu; öyle ki yanları mutlaka akıp dökülür.
Ve **رَذَمته** **أرذُمُه**; ve az kullanılır, ancak geçişli bir fiil ile; dedi ki:
لا تَمْلأُ الدَّلُوَ صُبابات الوَذَمْ
الاسِجالٌ رَذَمٌ علـى رَذَمْ
**الرَّذَمُ** burada: doluluk; ve **الرَّذَم** isimdir, ve **الرَّذْم** mastardır.

ذمر:
**الذَّمْرُ**: kınama ve sertlik birlikte; ve kumandan, arkadaşlarını **يذمُر**; yani onları kınar ve onlara hoşlanmadıkları şeyi işittirir ki savaşta onlar için daha ciddi olsun.
Ve **التَذَمَّرُ**: ondan türetilmiştir; ve o, erkeğin bir işte kusur etmesi, sonra kendini kınaması ve onu azarlaması ki işte ciddi olsun.
Ve kavim savaşta **يتذامَرون**.
Ve erkeğin **ذِمارُ**’ı: ondan savunmanın kendisine gerekli olduğu her şey; eğer onu zayi ederse ona **الذَّمْرُ** yani kınama gerekli olur.
Ve deve için **المُذَمِّرُ**, kadınlar için ebe gibidir; bu, onun **يُذَمِّرُ** yani çıktığında dokunur; ve o, onun iki **عِلْباو**’u üzerine kabzetmektir; eğer erkek yahut dişi ise bunu onunla bilir; el-Kumeyt dedi ki:
وقال المُذَمِّر للنّاتـجـينَ		متى ذُمِّرَت قَبليَ الأَرجلُ
Ve falan, falana **ذامَرَ** da onu **ذَمَرَه**; yani **المُذامَرة**’de ona galip geldi.
Ve **المُذَمَّرُ**: omuz başı ve boyun ve onun çevresi, kulağın aslından **الذِّفْرَى**’ya kadar.

مذر:
Yumurta **مَذَرَتِ**; yani çalkalandı ve bozuldu; ve tavuğun onu **امذَرَتْها**.
Ve **التَمَذُّرُ**: nefsin kötülüğü.
Ve **المِذْرَوان**: iki kalçanın iki dalı; dedi ki:
أحَوْلِي تَنُفضُ اسْتَك مِذُرَوَيْها		لتَقْتُلَني فها أنا ذا عُـمـارا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: تفرقت إبله شَذَرَ مَذَرَ، وشِذَرَ مِذَرَ، إذا تفرَّقت في كلّ وجه. ومَذَرَ إتباعٌ له. ومَذِرَتِ البيضة: فسدت. وأمْذَرَتْها الدجاجةُ. ومَذِرَتْ مَعِدَتُهُ، أي فسدت. والأمْذَرُ: الذي يُكثِر الاختلاف إلى الخلاء. والتَمَذُّرُ: خُبثُ النفس. يقال: رأيت بيضةً مَذِرَةً فَمَذَرَتْ لذلك نفسي، أي خَبُثَتْ.

##### Türkçe

Denilir: develeri **شَذَرَ مَذَرَ** ve **شِذَرَ مِذَرَ** diye dağıldı; her yöne dağıldığı zaman. Ve **مَذَرَ** ona tâbî (pekiştirme için getirilen)dir. Ve yumurta **مَذِرَتِ**: bozuldu. Ve tavuğun onu **أمْذَرَتْها** (bozdurdu). Ve onun midesi **مَذِرَتْ**; yani bozuldu. Ve **الأمْذَرُ**: helâya gidip gelmeyi çok yapan kimse. Ve **التَمَذُّرُ**: nefsin kötülüğü. Denilir: **مَذِرَةً** bir yumurta gördüm de bundan dolayı nefsim **فَمَذَرَتْ**; yani kötüleşti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر م
رذم ، ذمر ، مذر ، مرذ .
رذم : قال الليث : قصْعةٌ رَذَومٌ وهي التي قد امتلأتْ حتى إن جَوانبها لتَنْدَى وتَصبَّبُ والفعْل رَذَمتْ ترْذَمُ ، وقلّما يستعمل إلا يفعل مجاوز نحو أَرْذَمتْ .
قال أبو الهيثم : الرَّذُومُ القَطُورُ من الدَّسم وقد رَذَم يَرْذِمُ إذا سال .
وأنشد :
وعَاذِلةٍ هبَّتْ بليلٍ تلومُني
وفي يدها كِسْرٌ أَبَجُّ رَذُومُ
قال : والأبَجُّ العَظيمُ الممْتَلىءِ مِن المُخِّ .
قال : والجَفْنةُ إذا مُلِئت شَحْماً ولَحْماً فهي جَفنةٌ رَذَومٌ ، وجِفانٌ رُذُمٌ ، قال : ويقال صار بعد الخزِّ والوَشيِ في رُدَمٍ وهي الخُلْقان الدال غير معجمة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الرُّذُمِ الجِفان الملأَى والرُّذُمُ الأعضاءُ الممِخَّةُ .
وأنشد غيره :
لا يملأ الدّلْوَ صُباباتُ الوَذَمْ
الإسِجالٌ رَذَمٌ على رَذَمْ
قال الليث : الرّذَمُ ههنا الامتلاء ، والرّذْم الاسم والرّذْمُ المصدر .
مرذ : أبو عبيد عن الأصمعيّ : مَرثَ فلانٌ الخبز في الماء ، ومرذَه إذا ماثَه ، رواه لنا الإيادي ، مَرُذه بالذال مع الثاء وغيره يقول : مرَده بالدَّال .
ويروى بيت النابغة :
فلمّا أَبى أَنْ يَنْقُصَ القوْدُ لَحْمه
نَزَعْنا المزيد والمدِيدَ ليَضْمُرَا
ويقال : امْرُذْ الثَّرِيدَ فَتَفُتَّه ثم تَصُبُّ عليه اللَّبن ثمَّ تَمَيتُهُ وتحسّاه .
ذمر : أبو عبيد عن الفراء : رجل ذَمِرٌ وذِمْرٌ وذَمِيرٌ وذِمِرٌّ : وهو المُنْكَرُ الشديدُ .
قال غيره : الذَّمْرُ اللُّؤْم والحَضُّ معاً ، والقائدُ يَذمُر أصحابَه إذا لامَهم وأسمَعهم
ما كرهوا ، ليكون أجَدَّ لهم في القتال ، والتَّذَمُّر من ذلك اشْتِقَاقه ، وهو أن يفعل الرجل فعلاً لا يُبالغ في نكايةِ العدُوِّ ، فهو يتذمَّر أي يَلُومُ نفسهُ ويُعاتبها ، لكي يَجِدَّ في الأمر ، والقومُ يَتذامرُون في الحرب أي يحُضُّ بعضُهم بعضاً على الجِدّ في القتال ، ومنه قول عنترة :
يتذَامَرُون كرَرْتُ غير مُذَمَّمِ
والذِّمار ، ذِمار الرجل ، وهو كل شيء يلزمُه حِمايتُه ، والدفعُ عنه وإن ضيّعه لزمه اللَّومُ .
أبو عبيد عن الفراء : الذِّمْر الرجلُ الشجاعُ من قوم أَذْمارٍ .
وقال أبو عمرو : الذِّمار الحرَم والأهل ، والذِّمارُ الحَوْزةُ ، والذِّمار الحَشم ، والذِّمارُ الأرَبُ ، ويوضع التَّذمُّرُ موضعَ الحَفيظة للذِّمار ، إذا اسْتُبِيحَ .
وقال ابن مسعود : انتَهيْتُ يوم بدرٍ إلى أبي جهْل ، وهو صَرِيعٌ فوضعْتُ رجْلي على مُذَمَّره فقال لي : يا رُوَيْعيَ الغنم لقد ارْتَقَيتَ مُرْتقًى صعباً ، قال : فاحتزرْتُ رأسَه .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : المُذمَّرُ هو الكاهِلُ والعُنُق وما حوله إلى الذِّفْرَى ، ومنه قيل للرجل الذي يُدخلُ يدَه في حياء الناقةِ لينظرَ أذكَرٌ جنينُها أم أنثى : مُذَمِّرٌ لأنه يضع يدَه ذلك الموضع فيعْرفُه .
قال الكميت :
وقال المُذمِّر للنّاتجيْنِ
مَتَى ذمِّرتْ قَبْليَ الأرجُلُ
يقول : إن التّذميرَ إنما هو في الأعناق لا في الأرجل .
وقال ذو الرمّة :
حرَاجيجُ قودٌ ذُمِّرتْ في نَتاجِها
بناحيةِ الشِّحْرِ الغُرَيرِ وشَدْقَمِ
يعني أنها من إبل هؤلاء فهم يُذَمِّرونها .
مذر : قال الليث : مَذَرَتْ البيْضةُ مَذَراً إِذا غَرْقلَتْ وقد أمْذرتْها الدَّجاجةُ .
وقال أبو عمرو : إذا مذرَتْ البيضةُ فهي الثّعِطةُ .
وقال الليث : التَّمذُّر خُبث النَّفْس .
وأنشد :
فتَمَذرَتْ نَفْسِي لذاك وَلَم أَزلْ
مَذِلاً نهارِي كلَّه حتى الأُصُلْ
وقال شمر : قال شيخٌ من بني ضبّة : المُمْذِقِرُّ من اللبن الذي يَمُسُّه الماءُ فَيَتَمَذَّرُ .
قال : فكيف يَتمَذَّر ؟
قال : يُمذرُهُ الماءُ فيتفرَّق .
قال : وَيتَمذَّر : يتفرَّق ، ومنه قولهم : تفرقوا شذَرَ ومذر .

##### Türkçe

ذ ر م
**رذم** , **ذمر** , **مذر** , **مرذ** .

**رذم** : Leys dedi: **قصْعةٌ رَذَومٌ**; o, dolmuş olanıdır; öyle ki yanları mutlaka ıslanır ve damlar. Fiil: **رَذَمتْ** **ترْذَمُ**; ve pek az kullanılır; ancak geçişli **يفعل** (babı) üzere; mesela **أَرْذَمتْ** gibi.

Ebu’l-Heysem dedi: **الرَّذُومُ** yağdan damlayan (şey)dir; ve **رَذَم** **يَرْذِمُ**; aktığı zaman.

Ve inşad etti:
وعَاذِلةٍ هبَّتْ بليلٍ تلومُني
وفي يدها كِسْرٌ أَبَجُّ رَذُومُ

Dedi: **الأبَجُّ**; iliğin içinden büyük, dolu olandır.

Dedi: **الجَفْنةُ** yağ ve etle doldurulursa, o **جَفنةٌ رَذَومٌ**dur; ve **جِفانٌ رُذُمٌ**. Dedi: Ve denir ki: **الخزِّ** ve **الوَشيِ**’den sonra **رُدَمٍ** içine girdi; o da **الخُلْقان**dır; **الدال** gayr-i mu‘ceme (noktası olmayan)dır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرُّذُمِ** dolu çanaklardır; ve **الرُّذُمُ** iliği alınmış uzuvlardır.

Başkası inşad etti:
لا يملأ الدّلْوَ صُباباتُ الوَذَمْ
الإسِجالٌ رَذَمٌ على رَذَمْ

Leys dedi: Burada **الرّذَمُ** doluluktur; **الرّذْم** isimdir; **الرّذْمُ** masdardır.

**مرذ** : Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: Falan, ekmeği suda **مَرثَ** etti; ve onu **مرذَه** etti; yani onu **ماثَه** etti. Bunu bize İyâdî rivayet etti: **مَرُذه**; **الذال** ile, **الثاء** ile beraber. Başkası da der ki: **مرَده**; **الدَّال** ile.

Nâbiga’nın beyti rivayet olunur:
فلمّا أَبى أَنْ يَنْقُصَ القوْدُ لَحْمه
نَزَعْنا المزيد والمدِيدَ ليَضْمُرَا

Ve denir: **امْرُذْ الثَّرِيدَ**; onu ufala; sonra üzerine süt dök; sonra onu **تَمَيتُهُ** edersin ve onu içersin.

**ذمر** : Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: **رجل ذَمِرٌ** ve **ذِمْرٌ** ve **ذَمِيرٌ** ve **ذِمِرٌّ**: o, şiddetli, inkâr edici olandır.

Başkası dedi: **الذَّمْرُ** hem alçaklık hem de teşvik etmektir; ve önder, arkadaşlarını **يَذمُر** eder; onları ayıpladığı ve onlara hoşlanmadıkları şeyi işittirdiği zaman; bu, savaşta onlar için daha ciddi olmaları içindir. Ve bundan **التَّذَمُّر**; onun iştikakı (türeyişi)dir: kişinin, düşmana zarar vermede mübalağa etmediği bir fiil yapmasıdır; o halde **يتذمَّر** eder; yani kendini kınar ve azarlayıp durur; ki işte ciddileşsin. Ve topluluk savaşta **يَتذامرُون** eder; yani birbirlerini savaşta ciddiliğe teşvik ederler. Bundan, Antere’nin sözü:
يتذَامَرُون كرَرْتُ غير مُذَمَّمِ

Ve **الذِّمار**; kişinin **ذِمار**’ı: o, korunması ve ondan savunulması kendisine gerekli olan her şeydir; eğer onu zayi ederse kınama ona gerekir.

Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: **الذِّمْر**; **أَذْمارٍ** kavminden yiğit adamdır.

Ebu Amr dedi: **الذِّمار**; harem ve ehildir. Ve **الذِّمارُ**; havza (sahip olunan bölge)dir. Ve **الذِّمار**; hizmetkârlar topluluğudur. Ve **الذِّمارُ**; ihtiyaçtır. Ve **التَّذمُّرُ**; **الذِّمار** için, dokunulmazlığı çiğnendiği zaman, **الحَفيظة** (hamiyet/öfke) yerine konur.

İbn Mes‘ûd dedi: Bedir günü Ebu Cehil’e vardım; o, yere serilmişti; ayağımı onun **مُذَمَّره**’si üzerine koydum; bana dedi ki: Ey koyun güdücüğü, gerçekten zor bir tırmanış yerine tırmandın. Dedi: Bunun üzerine başını kestim.

Ebu Ubeyd dedi; Asma‘î dedi: **المُذمَّرُ**; omuz başı, boyun ve onun çevresidir; **الذِّفْرَى**’ya kadar. Bundan dolayı, elini devenin hayâsına sokup cenininin erkek mi dişi mi olduğuna bakan adama **مُذَمِّرٌ** denildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir.

Kumeyt dedi:
وقال المُذمِّر للنّاتجيْنِ
مَتَى ذمِّرتْ قَبْليَ الأرجُلُ

Der ki: **التّذميرَ** ancak boyunlardadır; ayaklarda değil.

Zû’r-Rumme dedi:
حرَاجيجُ قودٌ ذُمِّرتْ في نَتاجِها
بناحيةِ الشِّحْرِ الغُرَيرِ وشَدْقَمِ

Yani: onlar, bunların develerindendir; onlar da onları **يُذَمِّرونها** ederler.

**مذر** : Leys dedi: Yumurta **مَذَرَتْ**; **مَذَراً**; **غَرْقلَتْ** ettiği zaman; ve tavuğun onu **أمْذرتْها** etmesiyle.

Ebu Amr dedi: Yumurta **مذرَتْ** ederse, o **الثّعِطةُ**dır.

Leys dedi: **التَّمذُّر**; nefsin kötülüğüdür.

Ve inşad etti:
فتَمَذرَتْ نَفْسِي لذاك وَلَم أَزلْ
مَذِلاً نهارِي كلَّه حتى الأُصُلْ

Şemmer dedi: Benî Dıbbe’den bir şeyh dedi: Sütten, suyun dokunduğu ve böylece **يَتَمَذَّرُ** eden (şey) **المُمْذِقِرُّ**dür.

Dedi: Peki nasıl **يَتمَذَّر** eder?

Dedi: Su onu **يُمذرُهُ** eder; böylece o da ayrışır.

Dedi: Ve **وَيتَمذَّر**: ayrışır. Ve bundan onların sözü: **تفرقوا شذَرَ ومذر**; dağıldılar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والذال وما يثلثهما)
(مذر) الميم والذال والراء يدلُّ على فسادٍ في شيء. ومَذِرت البيضة: فسدَت. وأمْذَرَتْها الدَّجاجة. والتمذُّر: خُبْث النَّفس. ومَذِرَتْ لـه نفسي. ومَذِرت مَعِدتُه: فَسَدت. والأمْذَر: الكثير الاختلاف إلى الخَلاء، وهو ذلك المعنى.‏
ويجوز أن يقال: إنّ من الباب قولهم تفرَّقُوا شَذَرَ مَذَرَ.‏
(مذع) الميم والذال والعين. يقولون فيه المذَّاع: الكذَّاب، والذي لا يكتُم السِّرَّ أيضاً. ومَذَع ببَوْلِه: رمى ببوله.‏
(مذق) الميم والذال والقاف أصلٌ يدلُّ على خلطِ شيءٍ لا علَى جهة النَّصاحة.‏
من ذلك مَذَق اللّبَنَ بالماء، وإنَّما يراد بذلك تكثيره. واشتُقَّ منه المذَّاق: الذي يَمذق الوُدّ بملَلٍ يكون فيه. والمَذْق: اللَّبَن الممزوج أيضاً، وكذا المَذِيق.‏
(مذل) الميم والذال واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على استرخاءٍ وقلّةِ تشدُّدٍ في الشَّيء. منه الامذِلال: الفَتْرة في النَّفس. قال ذُو الرُّمَّة:‏
[وذِكرُ البَينِ يَصدعُ في فؤادي *** ويُعقِبُ في مفاصِلِيَ] امذِلالا(1)‏
والمَذِيلُ: المريضُ(2) الذي لا يتَقَارُّ. وقد يكون من هذا القياسِ المَذِلُ لما عِندَه من مالٍ وسِرٍّ، إذا لم يَقدِرْ على ضبطِ نَفْسِه. ومَذِل من كلامه: قَلِق.‏
(مذي) الميم والذال والحرف المعتلّ يدلُّ على سهولةٍ في جريانِ شيءٍ مائع. منه المَذْي، وهو أرَقُّ ما يكون من النُّطفة، والفِعل منه مَذَيْتُ وَأمْذَيْتُ، [و] فيه الوضوء.‏
ومن هذا القياس المِذَاء: أن يجمع الرّجلُ بين نساءٍ ورجال يُخَلِّيهم يُماذي بعضُهم بعضاً. وفي الحديث: "الغَيْرَة من الإيمان، والمِذَاء من النِّفاق". ويقولون: إنَّ ماذِيَّ العسل أبيَضُهُ. وقياس الباب أنَّ الماذِيَّ السَّهلُ الجِرية اللَّيِّن. وكذا الدُّروعُ(3) الماذِيَّة: السَّلِسَة. والخَمْر ماذِيَّة، إذا سُهلت في حَلْقِ شارِبِها.‏
(مذح) الميم والذال والحاء. يقولون: المَذَح: أن يمشِيَ الرّجلُ فتسحج إحدى [رجليه] الأخرى.‏
--------------ـــ
(1) لم يرد في الأصل إلا هذه الكلمة، ولم يرو في المجمل واللسان (مذل). وتكملة البيت من ديوان ذي الرمة 430.‏
(2) في الأصل: "والمذبل المرض".‏
(3) في الأصل: "الدرماع".‏

ـ

##### Türkçe

(مîm ve **ذال** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**مذر**) **الميم** ve **الذال** ve **الراء** bir şeyde bozulmaya delâlet eder. Ve **مَذِرت** yumurta: bozuldu. Ve tavuğu onu **أمْذَرَتْ**. Ve **التمذُّر**: nefsin kötülüğü. Ve nefsim ona **مَذِرَتْ**. Ve onun midesi **مَذِرت**: bozuldu. Ve **الأمْذَر**: helâya çok gidip gelendir; ve o, bu mânâdır.‏
Ve câizdir ki denilsin: Şüphesiz bâbdan, onların “Dağıldılar: **شَذَرَ مَذَرَ**” sözüdür.‏

(**مذع**) **الميم** ve **الذال** ve **العين**. Onda derler: **المذَّاع**: çok yalancı; ve sırrı da gizlemeyen kimse. Ve **مَذَع** onun bevliyle: bevliyle attı.‏

(**مذق**) **الميم** ve **الذال** ve **القاف** bir asıldır; bir şeyin, saflaştırma cihetine değil, karıştırılmasına delâlet eder.‏
Bundan: sütü su ile **مَذَق**; ve bununla ancak onu çoğaltmak kastedilir. Ve ondan **المذَّاق** türetildi: içinde bulunan bir bıkkınlıkla sevgiyi **يَمذق** eden kimse. Ve **المَذْق**: karıştırılmış süt de; ve yine **المَذِيق**.‏

(**مذل**) **الميم** ve **الذال** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir şeyde gevşekliğe ve az sıkılığa delâlet eder. Ondan **الامذِلال**: nefiste gevşeklik. **ذُو الرُّمَّة** dedi:‏
[Ve ayrılığın zikri kalbimde yarar *** ve eklemlerimde] **امذِلالا**(1)‏
Ve **المَذِيلُ**: yerleşip durmayan hasta(2). Ve bu kıyastan olabilir: yanında mal ve sır bulunan kimse için **المَذِلُ**, nefsini zapt etmeye güç yetiremediği zaman. Ve sözünden **مَذِل**: tedirgin oldu.‏

(**مذي**) **الميم** ve **الذال** ve illetli harf, akıcı bir şeyin akışında kolaylığa delâlet eder. Ondan **المَذْي**; ve o, nutfenin en ince olanıdır; ve fiil ondan: **مَذَيْتُ** ve **أمْذَيْتُ**; ve onda abdest vardır.‏
Ve bu kıyastan **المِذَاء**: erkeğin kadınlar ile erkekleri bir araya toplaması; onları bırakır, birbirleriyle **يُماذي** ederler. Ve hadiste: “Kıskançlık imandandır, **المِذَاء** nifaktandır.” Ve derler: Şüphesiz balın **ماذِيَّ**si onun beyazıdır. Bâbın kıyası: Şüphesiz **الماذِيَّ** kolay akışlı, yumuşaktır. Ve yine **الدُّروعُ**(3) **الماذِيَّة**: kaygan/akıcı olan. Ve şarap **ماذِيَّة**dir; onu içenin boğazında kolaylaştığı zaman.‏

(**مذح**) **الميم** ve **الذال** ve **الحاء**. Derler: **المَذَح**: adamın yürümesi; bir [ayağı] diğerini sıyırıp yaralar.‏

--------------ـــ
(1) Asılda bu kelimeden başkası gelmedi; ve **المجمل** ve **اللسان**’da (**مذل**) rivayet edilmedi. Beytin tamamlanması **ذِي الرُّمَّة** divanından 430.‏
(2) Asılda: “Ve **المذبل** hastalık”.‏
(3) Asılda: “**الدرماع**”.‏

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ذ ر
بيضة مذرة وأمذرتها الدّجاجة‏.‏
وذهبت غنمك شذر مذر‏.‏
وتشذرت وتمذرت نفسه‏:‏ خبثت‏.‏

##### Türkçe

م ذ ر
**بيضة مذرة**: pis bir yumurta. Ve **أمذرتها**: tavuğun onu pislemesi.

Ve senin koyunların **شذر مذر** gitti: dağınık (olarak).

Ve **تشذرت** ve **تمذرت نفسه**: kötüleşti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَذِرَتِ البيْضَةُ مَذَراً إِذا غَرْقَلَتْ، فهي مَذِرَةٌ: فَسَدَتْ، وأَمْذَرَتْها الدَّجاجَةُ. وإِذا مَذِرَتِ البيضةُ فهي الثَّعِطَةُ. وامْرَأَةٌ مَذِرَةٌ قَذِرَةٌ: رائحتها كرائحة البيضة المَذِرَةِ. وفي الحديث: شَرُّ النساء المَذِرَةُ الوذِرَةُ؛ المذَرُ: الفسادُ؛ وقد مَذِرَتْ تَمْذَرُ، فهي مَذِرَةٌ؛ ومنه: مَذِرَتِ البيضةُ أَي فَسدَتْ. والتَّمَذُّرُ: خُبْثُ النفْس. ومَذِرَت نَفْسُه ومَعِدَتُه مذَراً وتَمَذَّرَتْ: خَبُثَتْ وفسدت؛ قال شوّال بن نعيم:
فَتَمَذَّرَتْ نَفْسِي لِذاك، ولَم أَزَلْ
مَذِلاً نَهارِي كُلَّه حَتَّى الأُصُلْ
ويقال: رأَيت بيضةً مَذِرَةً فَمَذِرَتْ لذلك نفسي أَي خبثت. وذهبَ القَوْمُ شَذَرَ مَذَرَ وشِذَرَ مِذَرَ أَي متفرّقين. ويقال: تفرقت إِبله شَذَر مَذَر وشِذَرَ مِذَرَ إِذا تفرقت في كل وجه، ومَذَرَ إِتباع. ورجل هَذِرٌ مَذِرٌ: إِتباع.
والأَمْذَرُ: الذي يكثر الاختلاف إِلى الخلاء. قال شمر: قال شيخ من بني ضبة: المُمْذَقِرُّ من اللبن يَمَسُّه الماءُ فَيَتَمَذَّرُ، قلت: وكيف يَتَمَذَّر؟ فقال: يُمَذِّرُه الماء فيتفرق؛ قال: ويَتَمَذَّرُ يتفرّق، قال: ومنه قوله: تفرّق القومُ شذر مذر.

##### Türkçe

**مَذِرَتِ** yumurta **مَذَراً** (olarak) **غَرْقَلَتْ** olduğu zaman; o, **مَذِرَةٌ**dur:
bozuldu; ve tavuğun onu **أَمْذَرَتْ** (yaptı). Ve yumurta **مَذِرَتِ** olduğu zaman o, **الثَّعِطَةُ**dur.
Ve **مَذِرَةٌ** (olan) bir kadın, **قَذِرَةٌ**dur: kokusu **المَذِرَةِ** yumurtanın kokusu gibidir. Ve
hadiste: “Kadınların en şerlisi **المَذِرَةُ** **الوذِرَةُ**dur”; **المذَرُ**: bozulmadır; ve
**مَذِرَتْ** **تَمْذَرُ**, o hâlde o **مَذِرَةٌ**dur; ve ondan: yumurta **مَذِرَتِ**; yani bozuldu.
Ve **التَّمَذُّرُ**: nefsin kötülüğüdür. Nefsi ve midesi **مَذِرَت** **مذَراً**
ve **تَمَذَّرَتْ**: kötüleşti ve bozuldu; Şevvâl b. Nuaym dedi:
فَتَمَذَّرَتْ نَفْسِي لِذاك، ولَم أَزَلْ
مَذِلاً نَهارِي كُلَّه حَتَّى الأُصُلْ
Ve denir: **مَذِرَةً** bir yumurta gördüm; bunun için nefsim **مَذِرَتْ**; yani kötüleşti.
Ve kavim **شَذَرَ مَذَرَ** ve **شِذَرَ مِذَرَ** (olarak) gitti; yani dağınık (hâlde). Ve denir:
develeri **شَذَر مَذَر** ve **شِذَرَ مِذَرَ** (olarak) dağıldı; her yöne dağıldığı zaman; ve **مَذَرَ**
**إِتباع**dır. Ve **هَذِرٌ مَذِرٌ** bir adam: **إِتباع**.
Ve **الأَمْذَرُ**: helaya gidip gelmesi çok olan kimsedir. Şemmer dedi: Benî
Dabbe’den bir şeyh dedi: sütten **المُمْذَقِرُّ**, su ona dokunur da **فَيَتَمَذَّرُ**; dedim: nasıl
**يَتَمَذَّر**? Dedi ki: su onu **يُمَذِّرُ** de o dağılır; dedi: ve **يَتَمَذَّرُ** dağılır,
dedi: ve ondan onun sözü: kavim **شذر مذر** (olarak) dağıldı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ذ ر * * مَذِرَتِ * البيضة فسدت وبابه طرِب

##### Türkçe

* م ذ ر * * **مَذِرَتِ** yumurta bozuldu; onun bâbı **طرِب**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مذرت البيضة مذرا، كفرح، إذا غرقلت، فهي مذرة: فسدت. وأمذرتها الدجاجة. وإذا مذرت البيضة فهي الثعطة. مذرت نفسه ومعدته، وكذا الجوزة، إذا خبثت، كتمذرت: خبثت وفسدت، ويقال: رأيت بيضة مذرة فمذرت لذلك نفسي، أي خبثت. وقال شوال بن نعيم:
  فتمذرت نفسي لذاك ولم أزل                      مذلا نهاري كله حتى الأصل في الحديث:  شر النساء المذرة الوذرة  ، هي القذرة التي رائحتها كرائحة البيضة المذرة. ذهب القوم شذر مذر، أي متفرقين. وقد تقدم في ش-ذ-ر، ومذر إتباع. والأمذر: من يكثر الاختلاف إلى بيت الماء، وقد مذر، كفرح، نقله ابن القطاع. والمذار، كسحاب: د، بين واسط والبصرة، على يومين من البصرة، وهو قصبة ميسان. ومذره تمذيرا فتمذر: فرقه فتفرق. وتمذر اللبن: تقطع في السقاء، قاله الصاغاني. قلت: قال شمر: قال شيخ من بني ضبة: الممذقر من اللبن يمس الماء فيتمذر، قلت: كيف يتمذر? فقال: يمذره الماء فيتفرق. قال: ويتمذر: يتفرق، قال: ومنه قوله: تفرق القوم شذر مذر. وامرأة مذار، ككتاب: نموم، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: التماذر: الصخب، نقله الصاغاني. ورجل هذر مذر، إتباع. والمذراء: ماءة بركية لعوف ودهمان بن نصر بن معاوية. وعبد الرحمن بن عبد العزيز بن ماذراء الماذرائي المديني، يلقب سيبويه، روى عن بشر بن مفضل وطبقته، وعنه عباس الدوري.

##### Türkçe

**مذرت** yumurta **مذرا** (tıpkı **كفرح** gibi), eğer **غرقلت** olursa; o **مذرة**’dir: bozuldu. Ve tavuğun onu **أمذرتها**’sı (onu bozdurdu). Ve eğer yumurta **مذرت** olursa, o **الثعطة**’dır. **مذرت** nefsi ve midesi; yine ceviz de, eğer kötüleşirse; tıpkı **كتمذرت** gibi: kötüleşti ve bozuldu. Ve denilir: **رأيت بيضة مذرة فمذرت لذلك نفسي**, yani: kötüleşti. Ve Şevvâl b. Nuaym dedi:
  Nefsim bunun için **تمذرت** oldu ve hâlâ durmadım                      gündüzümün hepsi boyunca **مذلا** olarak, ta köke kadar

Hadiste:  “Kadınların en şerlisi **المذرة الوذرة**’dir”; o, pis olan, kokusu **البيضة المذرة**’nin kokusu gibi olan kimsedir. Kavim **شذر مذر** gitti, yani dağınık olarak. Ve **ش-ذ-ر**’de daha önce geçti; ve **مذر** (burada) tâbî kılmadır. Ve **الأمذر**: su evi (helâ) tarafına çokça gidip gelmeyi çoğaltan kimsedir; ve **مذر** etmiştir (tıpkı **كفرح** gibi); bunu İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **المذار** (tıpkı **كسحاب** gibi): bir belde; Vâsıt ile Basra arasında, Basra’dan iki gün (mesafede); ve o, Meysân’ın kasabasıdır. Ve onu **مذره تمذيرا فتمذر**: onu ayırdı da o ayrıldı. Ve süt **تمذر** oldu: kırbada parçalandı; bunu Sâgânî söyledi. Dedim: Şemmer dedi: Benî Dabba’dan bir şeyh dedi: sütten **الممذقر** olan, suya dokunur da **فيتمذر**; dedim: nasıl **يتمذر** olur? Dedi ki: su onu **يمذره** de o ayrılır. Dedi: ve **يتمذر**: ayrılır; dedi: ve ondandır onun sözü: “Kavim **شذر مذر** dağıldı.” Ve **امرأة مذار** (tıpkı **ككتاب** gibi): koğucu; bunu Sâgânî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **التماذر**: gürültü; bunu Sâgânî nakletti. Ve **رجل هذر مذر**: tâbî kılma. Ve **المذراء**: Avf ve Dehmân b. Nasr b. Muâviye’ye ait bir berke suyu. Ve Medîneli **عبد الرحمن بن عبد العزيز بن ماذراء الماذرائي**; ona **سيبويه** lakabı verilir; Bişr b. Mufaddal ve tabakasından rivayet etti; ondan da Abbâs ed-Dûrî (rivayet etti).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَذِرَتِ البَيْضَةُ
1 مَذِرَتِ البَيْضَةُ ذ , (S, A, K,) aor. مَذَرَ , (A, K,) inf. n. مَذَرٌ, (TA,) The egg became corrupt, or rotten. (S, A, K.) And مَذِرَتِ الجَوْزَةُ The nut became bad, or corrupt; as also ↓ تمذّرت. (K.) ― -b2- مَذِرَتْ مَعِدَتُهُ His stomach became in a corrupt state: (S:) and مَذِرَتْ نَفْسُهُ, (S, K,) and مَعِدَنُهُ, (K,) his soul [or stomach] became heavy; or it heaved, or became agitated by a tendency to vomit; syn. خَبُثَتْ; (S, K;) as also ↓ تمذّرت. (S, A, K.) You say, رَأَيْتُ بَيْضَةً مذِرَةً فَمَذِرَتْ لِذٰلِكَ نَفْسِى I saw a rotten egg, and my soul [or stomach] heaved, or became agitated by a tendency to vomit, thereat; syn. خَبُثَتْ. (S.)

امذرت البَيْضَةَ
4 امذرت البَيْضَةَ ذ She (a hen) caused the egg to become corrupt, or rotten. (S, A.)

5 تَمَذَّرَ see 1, in two places.

شَذَرَ مَذَرَ
شَذَرَ مَذَرَ ذ and شِذَرَ مِذَرَ: see art. شذر. The latter word is an imitative sequent to the former. (TA.)

بَيْضَةٌ مَذِرَةٌ
بَيْضَةٌ مَذِرَةٌ ذ A corrupt, or rotten, egg. (A, K.) ― -b2- اِمْرَأَةٌ مَذِرَةٌ A dirty, or filthy, woman, (K, TA,) whose odour is like that of a rotten egg. (TA.)

##### Türkçe

**مَذِرَتِ البَيْضَةُ**
1 **مَذِرَتِ البَيْضَةُ** ذ , (S, A, K,) muzâri‘ı **مَذَرَ** , (A, K,) mastar ismi **مَذَرٌ**, (TA,) Yumurta bozuldu, yahut çürüdü. (S, A, K.) Ve **مَذِرَتِ الجَوْزَةُ** Ceviz kötü oldu, yahut bozuldu; bunun gibi ↓ **تمذّرت**. (K.) ― -b2- **مَذِرَتْ مَعِدَتُهُ** Onun midesi bozuk bir hâle girdi: (S:) ve **مَذِرَتْ نَفْسُهُ**, (S, K,) ve **مَعِدَنُهُ**, (K,) onun nefsi [yahut midesi] ağırlaştı; yahut o, kusmaya meyil sebebiyle kabardı, yahut çalkalandı; eş anlamlısı **خَبُثَتْ**; (S, K;) bunun gibi ↓ **تمذّرت**. (S, A, K.) Şöyle dersin: **رَأَيْتُ بَيْضَةً مذِرَةً فَمَذِرَتْ لِذٰلِكَ نَفْسِى** “Çürük bir yumurta gördüm de bundan dolayı nefsim [yahut midem] kabardı, yahut kusmaya meyil sebebiyle çalkalandı”; eş anlamlısı **خَبُثَتْ**. (S.)

**امذرت البَيْضَةَ**
4 **امذرت البَيْضَةَ** ذ O (bir tavuk) yumurtayı bozuk, yahut çürük hâle getirdi. (S, A.)

5 **تَمَذَّرَ** 1’e bak, iki yerde.

**شَذَرَ مَذَرَ**
**شَذَرَ مَذَرَ** ذ ve **شِذَرَ مِذَرَ**: شذر maddesine bak. İkinci kelime, birincinin taklidî ardılıdır. (TA.)

**بَيْضَةٌ مَذِرَةٌ**
**بَيْضَةٌ مَذِرَةٌ** ذ Bozuk, yahut çürük, bir yumurta. (A, K.) ― -b2- **اِمْرَأَةٌ مَذِرَةٌ** Pis, yahut murdar, bir kadın, (K, TA,) kokusu çürük yumurta kokusu gibi olan. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَذِرَ
مَذِرَ A ( n. ac. مَذَر 4 ),
a.  Rotted; stank.

b.  Was disordered ( stomach ).

c.  [ La ], Sickened at.

مَذَّرَ
مَذَّرَ II ,
a.  Dispersed, separated.

أَمْذَرَ
أَمْذَرَ IV ,
a.  Spoilt, addled ( egg ).

تَمَذَّرَ
تَمَذَّرَ V ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Was dispersed &c.

d.  Clotted ( milk ).

مَذِر
مَذِر 5 ,  مَذِرَة 5t ,
a.  Rotten, putrid; stinking; filthy.

مِذَاْر
مِذَاْر 23 ,
a.  Slanderer ( woman ).

شَِذَرَ مَِذَرَ
شَِذَرَ مَِذَرَ
a.  Dispersedly, in every direction, helter-skelter.

##### Türkçe

مَذِرَ
**مَذِرَ** A (mastar-ı aslî: **مَذَر** 4),
a. Çürüdü; kokuştu.

b. (Mide) düzensiz oldu.

c. [لا], (bir şeye) karşı hastalandı.

مَذَّرَ
**مَذَّرَ** II,
a. Dağıttı, ayırdı.

أَمْذَرَ
**أَمْذَرَ** IV,
a. Bozdu, bayatlatıp kokuttu (yumurta).

تَمَذَّرَ
**تَمَذَّرَ** V,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Dağıldı vb.

d. Pıhtılaştı (süt).

مَذِر
**مَذِر** 5, **مَذِرَة** 5t,
a. Çürük, kokuşmuş; pis kokulu; pis.

مِذَاْر
**مِذَاْر** 23,
a. İftiracı (kadın).

شَِذَرَ مَِذَرَ
**شَِذَرَ مَِذَرَ**
a. Dağınıkça, her yöne, karmakarışık.
