# مذل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B0%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: مذل

(باب الميم والذال وما يثلثهما)
(مذر) الميم والذال والراء يدلُّ على فسادٍ في شيء. ومَذِرت البيضة: فسدَت. وأمْذَرَتْها الدَّجاجة. والتمذُّر: خُبْث النَّفس. ومَذِرَتْ لـه نفسي. ومَذِرت مَعِدتُه: فَسَدت. والأمْذَر: الكثير الاختلاف إلى الخَلاء، وهو ذلك المعنى.‏
ويجوز أن يقال: إنّ من الباب قولهم تفرَّقُوا شَذَرَ مَذَرَ.‏
(مذع) الميم والذال والعين. يقولون فيه المذَّاع: الكذَّاب، والذي لا يكتُم السِّرَّ أيضاً. ومَذَع ببَوْلِه: رمى ببوله.‏
(مذق) الميم والذال والقاف أصلٌ يدلُّ على خلطِ شيءٍ لا علَى جهة النَّصاحة.‏
من ذلك مَذَق اللّبَنَ بالماء، وإنَّما يراد بذلك تكثيره. واشتُقَّ منه المذَّاق: الذي يَمذق الوُدّ بملَلٍ يكون فيه. والمَذْق: اللَّبَن الممزوج أيضاً، وكذا المَذِيق.‏
(مذل) الميم والذال واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على استرخاءٍ وقلّةِ تشدُّدٍ في الشَّيء. منه الامذِلال: الفَتْرة في النَّفس. قال ذُو الرُّمَّة:‏
[وذِكرُ البَينِ يَصدعُ في فؤادي *** ويُعقِبُ في مفاصِلِيَ] امذِلالا(1)‏
والمَذِيلُ: المريضُ(2) الذي لا يتَقَارُّ. وقد يكون من هذا القياسِ المَذِلُ لما عِندَه من مالٍ وسِرٍّ، إذا لم يَقدِرْ على ضبطِ نَفْسِه. ومَذِل من كلامه: قَلِق.‏
(مذي) الميم والذال والحرف المعتلّ يدلُّ على سهولةٍ في جريانِ شيءٍ مائع. منه المَذْي، وهو أرَقُّ ما يكون من النُّطفة، والفِعل منه مَذَيْتُ وَأمْذَيْتُ، [و] فيه الوضوء.‏
ومن هذا القياس المِذَاء: أن يجمع الرّجلُ بين نساءٍ ورجال يُخَلِّيهم يُماذي بعضُهم بعضاً. وفي الحديث: "الغَيْرَة من الإيمان، والمِذَاء من النِّفاق". ويقولون: إنَّ ماذِيَّ العسل أبيَضُهُ. وقياس الباب أنَّ الماذِيَّ السَّهلُ الجِرية اللَّيِّن. وكذا الدُّروعُ(3) الماذِيَّة: السَّلِسَة. والخَمْر ماذِيَّة، إذا سُهلت في حَلْقِ شارِبِها.‏
(مذح) الميم والذال والحاء. يقولون: المَذَح: أن يمشِيَ الرّجلُ فتسحج إحدى [رجليه] الأخرى.‏
--------------ـــ
(1) لم يرد في الأصل إلا هذه الكلمة، ولم يرو في المجمل واللسان (مذل). وتكملة البيت من ديوان ذي الرمة 430.‏
(2) في الأصل: "والمذبل المرض".‏
(3) في الأصل: "الدرماع".‏

ـ

### Türkçe

(مîm, **ذال** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**مذر**) mîm, **ذال** ve **راء** bir şeyde bir bozulmaya delâlet eder. **مَذِرت** yumurta: bozuldu. Tavuğun onu bozması: **أمْذَرَتْها**. Ve **التمذُّر**: nefsin kötülüğü. “Nefsim ona karşı bozuldu”: **مَذِرَتْ لـه نفسي**. “Midesi bozuldu”: **ومَذِرت مَعِدتُه**: bozuldu. Ve **الأمْذَر**: helâya çok gidip gelendir; o da bu mânâdır.‏
Ve denilebilir: “Bâbdan, onların ‘Dağıldılar’ sözleri de vardır: **تفرَّقُوا شَذَرَ مَذَرَ**.”‏

(**مذع**) mîm, **ذال** ve **عين**. Onda derler ki: **المذَّاع**: yalancı; ayrıca sırrı da gizlemeyen. Ve “İdrarıyla attı”: **مَذَع ببَوْلِه**: idrarını attı.‏

(**مذق**) mîm, **ذال** ve **قاف**; bir asl (kök) olup, bir şeyin, saflaştırma cihetine olmaksızın karıştırılmasına delâlet eder.‏
Bundan: “Sütü suyla karıştırdı”: **مَذَق اللّبَنَ بالماء**; bununla ancak onu çoğaltmak kastedilir. Ve ondan **المذَّاق** türetilmiştir: içinde bulunan bir bıkkınlıkla sevgiyi karıştıran kimse. Ve **المَذْق**: karıştırılmış süt de; aynı şekilde **المَذِيق**.‏

(**مذل**) mîm, **ذال** ve **لام**; sahih bir asl olup, bir şeyde gevşekliğe ve az sıkılığa delâlet eder. Ondan **الامذِلال**: nefiste gevşeklik. **ذُو الرُّمَّة** dedi ki:‏
[Ve ayrılığın anılması kalbimde yarar *** ve eklemlerimde] **امذِلالا**(1)‏
Ve **المَذِيلُ**: yerinde duramayan hasta(2). Ve bu kıyastan olabilir: yanında mal ve sır bulunan kimse için **المَذِلُ**, nefsini zapt etmeye güç yetiremediği zaman. Ve “Sözünden dolayı huzursuz oldu”: **ومَذِل من كلامه**: tedirgin oldu.‏

(**مذي**) mîm, **ذال** ve illetli harf; akıcı bir şeyin akışında kolaylığa delâlet eder. Ondan **المَذْي**; o, nutfeden olanın en ince olanıdır. Fiil ondan: **مَذَيْتُ** ve **وَأمْذَيْتُ**; ve onda abdest vardır.‏
Ve bu kıyastan **المِذَاء**: erkeğin kadınlar ile erkekleri bir araya toplaması; onları bırakır da birbirleriyle **يُماذي** ederler. Hadiste: “Kıskançlık imandandır, **المِذَاء** nifaktandır.” Derler ki: balın **ماذِيَّ**si onun beyazıdır. Bâbın kıyası: **الماذِيَّ** kolay akışlı, yumuşak olandır. Aynı şekilde **الدُّروعُ**(3) **الماذِيَّة**: kaygan/akıcı olan. Ve şarap **ماذِيَّة**dir; içenin boğazında kolaylaştığı zaman.‏

(**مذح**) mîm, **ذال** ve **حاء**. Derler ki: **المَذَح**: adamın yürümesi; [ayaklarından] birinin diğerini sıyırmasıdır.‏

--------------ـــ
(1) Asılda bu kelimeden başkası gelmemiştir; **المجمل** ve **اللسان**’da (**مذل**) rivayet edilmemiştir. Beytin tamamlanması **ذو الرمة** divanından 430’dur.‏
(2) Asılda: “**والمذبل المرض**”.‏
(3) Asılda: “**الدرماع**”.‏
