# مذل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B0%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B0%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مذل

مذل، كفرح مذلا: ضجر وقلق، فهو مذل، ككتف، وهي مذلة. ومذل بسره - كنصر وعلم وكرم - مذلا، بالفتح وبالتحريك ومذالا، بالكسر، وإطلاقه يقتضي الفتح، فهو مذل ومذيل: قلق وضجر حتى أفشاه، وكل من قلق بسره حتى يذيعه أو بمضجعه حتى يتحول عنه فقد مذل به، قال قيس بن الخطيم:
  فلا تمذل بسرك، كل سر                      إذا ما جاوز الاثنين فاشي مذلت نفسه بالشيء، كعلمت وكرمت، مذلا ومذالة: طابت وسمحت. مذلت رجله مذلا ومذلا: خدرت، كأمذلت وامذالت، كأكرمت واحمارت، وكل فترة أو خدر مذل وامذلال، قال ذو الرمة:
  وذكر البين يصدع في فؤادي                      ويعقب في مفاصلي امذلالا وأنشد أبو زيد:
  وإن مذلت رجلي دعوتك أشتفي                      بذكراك من مذل بها فيهـون ورجل مذل النفس والكف واليد: أي سمح. المذيل، كأمير: المريض الذي لا يتقار وهو ضعيف، قال الراعي:
  ما بال دفك بالفراش مـذيلا                      أقذى بعينك أم أردت رحيلا وقد مذل على فراشه - كفرح - مذلا فهو مذل، ومذل - ككرم - مذالة فهو مذيل. قال ابن دريد: المذيل: حديد يسمى بالفارسية نرم آهن؛ أي الحديد اللين. والمذل، بالكسر: لغة في المدل بالدال المهملة للصغير الجثة القليل اللحم، نقله الجوهري. ورجال مذلى: لا يطمئنون، جاءوا به على فعلى لأنه قلق، ويدل على ذلك عامة ما ذهب إليه سيبويه في هذا الضرب. والممذل، كمنبر: القواد على أهله، عن ابن الأعرابي. والممذئل، كمشمعل: الخاثر النفس، كما في العباب. والمذال، ككتاب: المذاء، ومنه الحديث:  الغيرة من الإيمان، والمذال من النفاق  ، ويروى المذاء. قال الأزهري: المذال في الحديث هو: أن يقلق الرجل بفراشه؛ أي عن فراشه الذي يضاجع فيه، أي عليه حليلته، أي زوجته ويتحول عنه حتى يفترشها غيره. ومما يستدرك عليه: المذل، ككتف: الباذل لما عنده من المال، قال الأسود بن يعفر:
  ولقد أروح على التجار مرجلا                      مذلا بمالـي لـينـا أجـيادي ومذل بنفسه وعرضه: جاد بهما، قال:
  مذل بمهجته إذا ما كذبت                      خوف المنية أنفس الأجياد وقالت امرأة من بني عبد القيس تعظ ابنها:
  وعرضك لا تمذل بعرضـك إنـمـا                      وجدت مضيع العرض تلحى طبائعه

  والمذل أيضا: من لم يقدر على ضبط نفسه. والمماذل: المماذي. والممذل، كمنبر: الذي يقلق بسره. والكثير خدر الرجل، عن ابن الأعرابي. والمذل، والماذل: الذي تطيب نفسه عن الشيء يتركه ويسترجي غيره. والمذلة، بالضم: النكتة في الصخرة ونواة التمر. وقال الكسائي: مذلت من كلامك، ومضضت بمعنى واحد. وحكى ابن بري عن سيبويه: رجل مذل ومذيل، وقرح وقريح، وطب وطبيب.

### Türkçe

مذل, **كفرح** **مذلا**: bıkkınlık duydu ve huzursuz oldu; o hâlde o **مذل**’dir, **ككتف**; ve (dişisi) **مذلة**’dir. Ve **مذل بسره** - **كنصر وعلم وكرم** - **مذلا**; fetha ile ve hareke ile; ve **مذالا**, kesra ile; ve onun mutlak kullanımı fethayı gerektirir; o hâlde o **مذل** ve **مذيل**’dir: huzursuz ve bıkkın oldu, ta ki onu açığa vurdu; ve her kim sırrıyla huzursuz olup onu yayacak oluncaya kadar (böyle olursa) yahut yatağıyla (bulunduğu yerle) huzursuz olup ondan dönüp (yer değiştirinceye) kadar (böyle olursa), artık onunla **مذل** olmuştur. Kays b. el-Hatîm dedi:
  Öyleyse sırrınla **تمذل** olma; her sır,                      iki kişiyi aştığı vakit, yayıcıdır.

**مذلت نفسه بالشيء**, **كعلمت وكرمت**, **مذلا** ve **مذالة**: hoş oldu ve cömertçe verdi. **مذلت رجله** **مذلا** ve **مذلا**: uyuştu; **كأمذلت وامذالت**, **كأكرمت واحمارت**; ve her gevşeklik yahut uyuşma **مذل** ve **امذلال**’dır. Zû’r-Rumme dedi:
  Ayrılığın anılması yüreğimde yarar,                      ve eklemlerimde **امذلالا**’yı ardınca getirir.

Ebû Zeyd inşâd etti:
  Ve eğer ayağım **مذلت** olursa seni çağırırım, şifa bulayım diye,                      senin anışınla, onunla olan **مذل**’den; böylece hafifler.

Ve **رجل مذل النفس والكف واليد**: yani cömert. **المذيل**, **كأمير**: hastadır; ne ayağa kalkabilir ne de (kendini) toparlayabilir; ve o zayıftır. er-Râ‘î dedi:
  Ne oluyor sana ki döşeğinde **مـذيلا** (hâlindesin),                      gözünde bir çapak mı var, yoksa bir yolculuk mu istedin?

Ve döşeği üzerinde **مذل** oldu - **كفرح** - **مذلا**; o hâlde o **مذل**’dir. Ve **مذل** - **ككرم** - **مذالة**; o hâlde o **مذيل**’dir. İbn Düreyd dedi: **المذيل**: Farsça ile **نرم آهن** diye adlandırılan bir demirdir; yani yumuşak demir. Ve **المذل**, kesra ile: **المدل**’de (yani noktasız **الدال** ile olan) küçük cüsseli, az etli (kimse) hakkında bir dildir; el-Cevherî onu nakletti. Ve **رجال مذلى**: sükûnet bulmazlar; onu **فعلى** vezni üzere getirdiler; çünkü o huzursuzdur; ve buna delâlet eden, Sîbeveyh’in bu türde gittiği şeylerin umumudur.

Ve **الممذل**, **كمنبر**: ehli üzerine pezevenk; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الممذئل**, **كمشمعل**: nefsi katılaşmış olan; el-‘Ubâb’da olduğu gibi. Ve **المذال**, **ككتاب**: **المذاء**; ve ondan hadis:  “Kıskançlık imandandır, **المذال** nifaktandır”; ve **المذاء** diye de rivayet olunur. el-Ezherî dedi: Hadiste **المذال** şudur: erkeğin döşeğiyle huzursuz olması; yani üzerinde birlikte yattığı döşeğinden; yani üzerinde eşi, yani karısı (bulunur); ondan dönüp uzaklaşması, ta ki başkası onu döşek edinsin.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **المذل**, **ككتف**: yanında bulunan maldan verici olan. el-Esved b. Ya‘fer dedi:
  Andolsun, tüccarlara doğru akşamüstü giderim, saçım yağlanmış,                      malımla **مذلا**, boyunlarım yumuşak.

Ve **مذل بنفسه وعرضه**: ikisiyle cömertçe verdi. (Şair) dedi:
  Canıyla **مذل** olur, ne zaman yalan söyledin (dense),                      ölüm korkusu, boyunların en değerlisidir.

Benî ‘Abdülkays’tan bir kadın, oğluna öğüt vererek dedi:
  Ve ırzın: ırzınla **تمذل** olma; ancak                      ırzı zayi edenin tabiatları ayıplanır diye buldum.

Ve **المذل** ayrıca: nefsini zapt etmeye güç yetiremeyen (kimsedir). Ve **المماذل**: **المماذي**. Ve **الممذل**, **كمنبر**: sırrıyla huzursuz olan kimsedir. Ve erkeğin çokça uyuşması (hâli): İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المذل** ve **الماذل**: nefsi bir şeyden hoş olup onu terk eden ve başkasını uman kimsedir. Ve **المذلة**, damme ile: kayada bir çukurcuk ve hurma çekirdeği. el-Kisâî dedi: **مذلت من كلامك**, ve **مضضت** aynı mânâdadır. İbn Berî, Sîbeveyh’ten hikâye etti: **رجل مذل ومذيل**, ve **قرح وقريح**, ve **طب وطبيب**.
