# مرح (م-ر-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Derlenmiş hasattır

- Harfler: م - ر - ح
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَرَحًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Coşmak | 2 | 2 | [17:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/ayet/17:37.md) |
| [تَمْرَحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Coşarsınız | 1 | 1 | [40:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/ayet/40:75.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Yürür
2. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
3. [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · “Sa’ire” ateşin alevidir
4. [خدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hadde, “Yanak” demektir
5. [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hırka elbiselik kumaş demektir
6. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
7. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Heyl (hı) : At demektir
8. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
9. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
10. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dağ anlamındadır
11. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İş ayakkabısı
12. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
13. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
14. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
15. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
16. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md), [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md), [أشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%B1.md), [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kabına sığmayacak derecede taşma, tutulamayan taşkınlık ve hafiflik |
| Çekirdek Özet 2 | Haddi aşan taşkın sevinç, yeryüzünde böbürlenerek ve çalımla yürüme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru sevinç sınırını aşıp varoluşsal haddini unutarak dengesizleşme ve azgınlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca masum bir neşe veya sevinç sanarak Kur'an'ın yerdiği ontolojik taşkınlığı ve hadsizliği gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, tutunamamak ve yerinde duramamak; [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md), [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md), [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md), [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) köklerinde görüldüğü gibi bir durumun sınırını aşıp akması veya istikrarsızlaşması | ح | Sınırı, engeli ve muhafazayı temsil eden harfin eklenmesiyle hareket bir kabın, bendin veya sınırın dışına taşkınlık ve hafiflikle fırlama anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Dalgaya benzer şekilde kabaran, taşmaya hazır sıvısal akış ve yoğunluk |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Yukarıya doğru yükselme, başını dik tutma ve öne atılma eğilimi |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırı, kabı ve tutucu engeli zorlama veya aşma durumu |
| مرح | Sınırı zorlayan taşkın akışın baş kaldırarak dışarı fırlaması | İçteki enerjinin veya sevincin kabına sığmayarak tutucu sınırı yırtması, başı yukarıda dengesiz bir hafiflikle saçılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su tulumunun veya kabın suyla aşırı dolup dikiş yerlerinden sızdırması; gözün yaştan dolayı tutamayıp yaş saçması ve atın aşırı beslenip dinlenmekten dolayı zaptedilemez bir taşkınlıkla hoplayıp sıçraması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir deveyi betimlerken kökü taşkın bir enerji ve kabına sığmayan yürüyüş anlamında kullanır: مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّومِيِّ (Rum kemeri gibi heybetli soylu deve taşkın bir canlılıkla yürüdü) |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr'in naklettiği üzere Hz. Ali hakkında söylenen sözde kök taşkın şakacılık ve hafiflik anlamında تِمْراحة şeklinde geçmektedir; ayrıca ok hedefi vurduğunda hayranlık nidası olarak مَرْحَى denmesi erken dönemde yaygındır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-A‘şâ.

### Sami etimolojik katman

Arapça مرح kökü, Sami dil ailesi içinde özellikle güneybatı kolunda belirginleşen, içsel bir doluluğun dışa kontrolsüz taşması ve haddini aşan bir hareketlilik sergilemesi fikrine dayanır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök sürekliliği zayıf olmakla birlikte, genel Sami kök yapısındaki hareketlilik, kaynama ve taşkınlık bildiren köklerle anlamsal bir örtüşme görülür. İbranicedeki marach (sürmek, yaymak, sıvamak) fiili Arapçadaki deriyi yağlamak anlamındaki تمريح kullanımıyla teknik bir örtüşme gösterse de taşkın sevinç ve kibir anlamı Klasik Arapçada bedevi hayatının at, deve ve su tulumu metaforları üzerinden özgün bir psikolojik ve ahlaki kavrama evrilmiştir. Çöl ortamında bir binek hayvanının doyum ve güç sebebiyle binicisini dinlememesi ya da tulumun suyu tutamayarak sızdırması fiziksel deneyimi, içsel kabarmayı zapt edemeyen insanın şımarıklığına doğrudan aktarılmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tulumun sızdırması, gözün yaş akıtması, hayvanın zaptedilemezliği | İçteki doluluğun taşıyıcı kabın mukavemetini aşarak dışarı vurması fikri | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice m-r-ch (yaymak, sürmek, sıvamak) | Arapçadaki deriyi yağlama anlamı ile sınırlı örtüşme; taşkınlık anlamı Arapçada gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرح | Anlamlı | Taşkınlık, haddi aşan sevinç | Kabına sığmayarak taşkınca sıçrama, böbürlenme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [محر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Hızlı hareket, seğirtme, koşma | Geminin veya fırtınanın hızlıca yarıp geçmesi, akması | Ortak hareketlilik ve akış çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| [رمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AD.md) | Anlamlı | Mızrak, dürtmek, vurmak | Hayvanın çifte atması veya mızrakla saplama hareketi | Fırlama ve sınır dışına itme yönüyle ilişkili; Kur'an'da geçer |
| [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Merhamet, acıma, rahim | Kuşatıcı bağ, koruyucu sıcaklık ve esirgeme | مرح kökündeki sınır tanımazlığın aksine koruyucu sınır kurar; Kur'an'da geçer |
| [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Kızıllık, kabuk soyma, eşek | Yoğun renk, deriyi yüzme ve sertlik bildiren haller | Kur'an'da geçer |
| [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Yasaklamak, dokunulmaz kılmak | Sınır çekme, engelleme, men etme | مرح kökünün aştığı sınırı koyan zıt eylemdir; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرح | Merkez | Haddi aşan taşkınlık | İçsel hafiflik ve şımarıklığın bedensel yürüyüşe ve davranışa kontrolsüzce yansımasıdır | Taşma, hoplama, yerinde duramama ve böbürlenme hali |
| [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) | Komşu | Sevinç, ferahlık | Sevinç genel bir duygu durumudur; meşru olabileceği gibi aşırıya kaçtığında yerilir | Duygunun genişlemesi ve dışavurumu, her zaman taşkın çalım içermez |
| [بطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Nimete nankörlük, şımarıklık | Nimetin bolluğundan dolayı hakkı inkâr etme ve hakkı tanımama ağırlıklıdır | Nimeti kaldıramayıp küstahlaşma |
| [أشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Azgınlık, kibir sarhoşluğu | Nefsin kendini aşırı beğenmesi ve doyumsuzluktan kaynaklanan arsız küstahlıktır | Kendini diğerlerinden üstün görmenin getirdiği şımarıklık |
| [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Gurur, kendini beğenme | Zihinsel bir kuruntu ve hayal ile kendini büyük görme durumudur | Yürüyüşe yansıyan çalım ve tekebbür |
| [خبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Tevazu, boyun eğme | Vakar içinde alçalma, yerleşik bir sükûnet ve haddini bilme durumudur | Alçakgönüllülükle yatışma ve kabına çekilme hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرح | Şiddetli taşkınlık ve böbürlenme | İçsel sevinç veya kibrin kontrol edilemeyip bedene ve yürüyüşe çalım olarak yansıması | Kesin |
| Latince | Exsultare, petulantia | Aşırı sıçramak, taşkın şımarıklık | Exsultare fiziksel zıplamayı ve taşkın sevinci karşılar; petulantia ise ahlaki şımarıklığı ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | Exuberance, insolent joy, swagger | Zaptedilemez taşkınlık, çalımlı yürüyüş | Swagger kökün fiziksel yürüyüşteki böbürlenme boyutunu, insolent joy ise hadsiz sevinci tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Übermut, ausgelassenheit, stolzieren | Haddini aşan neşe, çalımlı yürüme | Übermut kavramı kökün özündeki zaptedilemez taşkınlık ve sınır tanımazlığı derinlemesine kapsar | Güçlü |
| Fransızca | Exubérance, morgue, insolence | Aşırı taşkınlık, kibirli yürüyüş | Kontrolsüz neşenin dışa taşmasını ve çalımlı böbürlenmeyi yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Gaffiot Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرَحًا | Yeryüzünde haddini bilmez, çalımlı ve böbürlenen yürüyüş tarzı | Ahlaki ve bedensel terbiyeyi emreden yasaklama bağlamında; İsrâ [17:37](https://lisan.digital/tr/ayet/17:37.md), Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md) |
| تَمْرَحُونَ | Hakikat dışı sevinçle şımarıp haddi aşma ve azgınlaşma hali | Ahirette cehennem azabına uğrayan inkârcıların dünyadaki sorumsuz şımarıklıklarını kınama bağlamında; Mü'min [40:75](https://lisan.digital/tr/ayet/40:75.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kibir, tefahur ve inkâr psikolojisi | Ahireti inkâr edenlerin dünyadaki şımarıklığının azaba sebep olması ve kulun haddini bilmesi zorunluluğu | İnkârın getirdiği ontolojik hadsizlik ve sahte güvenlik hissi |
| Fıkıh | Yürüyüş âdâbı ve kibir alametleri | Yolda yürürken kibirlenmenin, çalım satmanın ve bedensel böbürlenmenin tahrîmen mekruh veya haram oluşu | Bedensel hareketlerde tevazu ve vakarın muhafazası |
| Tefsir | Âdâb-ı muâşeret ve nefis terbiyesi | Lokmân ve İsrâ surelerindeki yasakların insanın acziyetini unutup yeryüzünü yaracakmış gibi davranmasını yermesi | Kulun sınırlarını bilmesi ve yeryüzündeki faniliğini idrak etmesi |
| Hadis | Gurur ve tekebbür yasakları | Elbisesini çalımla yerde sürüyerek veya böbürlenerek yürüyenlerin yerildiği rivayetlerin dilsel arka planı | Zaptedilemeyen kibir tavrının amelleri iptal etmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Haddini aşma, azgın şımarıklık | Kulun acziyetini unutmasını engelleyen uyarıcı sınır | İnsanın emanetçi olduğunu unutup mutlak güç sahibi gibi davranmasını yasaklar | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı | Entelektüel kibir ve cüret | Zihnin verili sınırları aşarak hadsiz iddialarda bulunması | Eldeki kısıtlı bilgiyle her şeyi kuşatmış gibi taşkın bir özgüven üretme tehlikesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kullanımı | Tiranlık, güç sarhoşluğu | İktidar sahiplerinin denetimsiz taşkınlık göstermesi | Gücü elinde tutanın zayıflara karşı çalım satıp hukuki sınırları çiğnemesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve tüketim davranışı | Gösterişçi tüketim, şımarık harcama | Kaynakların sorumsuzca ve böbürlenerek saçılması | Servetin sağladığı refahla dengesizleşip piyasada ve toplumda tahripkâr bir güç gösterisine girişme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süperkritik kütle ve rezonans kırılması | Bir sistemin iç enerjisinin taşıyıcı kabın veya sınır şartlarının dayanma eşiğini aşarak yapıyı kontrolsüzce parçalaması veya sızdırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hibris (Hubris) sendromu ve anomi | Bireyin aşırı başarı, güç veya sevinç sarhoşluğuyla toplumsal ve ahlaki normları hiçe sayarak yıkıcı bir pervasızlığa kapılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir neşe, eğlence veya sevinçli yürüyüş olarak algılayıp ahlaki ve varoluşsal ağırlığını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | مرح, kök anlamındaki tulumun sızdırması ve atın zaptedilememesi gibi, nefsin taşıyamayacağı bir hafiflikle haddini aşıp yeryüzünde fıtri sınırları hiçe sayarak yürümesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ [17:37](https://lisan.digital/tr/ayet/17:37.md) ve Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)'deki ikazları sadece basit bir estetik tavsiye sanmak; oysa ayetlerin insanın ontolojik hududunu tayin ettiğini ve kibrin kökünü kazıdığını fark edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisinde sevinç ile taşkınlık, vakar ile hafiflik arasındaki hassas sınırı nasıl tanımladığını gösterir; kibrin sadece zihinsel değil bedensel bir taşkınlık olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lokmân'ın oğluna verdiği ahlak öğütlerinde, İsrâ suresindeki temel ahlaki ilkelerde ve Mü'min suresinde cehennem ehlinin dünyadaki haksız taşkınlıklarının nitelendiği hesap sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın sevinmesinin veya izzetli durmasının kınandığı zannını yıkar; kınanan şeyin meşru neşe değil, haddi aşan, yerinde duramayan ve başkalarını ezen şımarık taşkınlık olduğunu netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Su tulumunun suyla dolarak dikişlerinden sızdırması, gözün yaşı tutamayıp akıtması ve besili atın kabına sığmayarak zaptedilemez taşkın hareketler yapmasıdır.
- Soyut anlam: İçteki duygu veya güç yoğunluğunun ahlaki ve varoluşsal kabı yırtarak dışarıya çalım, hadsizlik, hafiflik ve böbürlenme olarak taşmasıdır.
- Sistematik karşılık: İnsanın yeryüzündeki ontolojik sınırını aşarak güç sarhoşluğuyla çevreye ve topluma karşı denetimsiz bir üstünlük gösterisine kalkışması halidir.
- LaTeX modeli: $$M = \Theta(E - C) \cdot \frac{E - C}{V}$$
- LaTeX açıklaması:

$M$ taşkınlık ve böbürlenme düzeyini temsil eder. $E$ bireyin içsel enerji, sevinç, güç veya servet miktarını; $C$ ise bireyin ahlaki, fıtri ve ontolojik taşıma kapasitesini ve sınırını gösterir. $\Theta$ Heaviside basamak fonksiyonu olup $E \le C$ durumunda sıfır değerini alarak taşkınlığın oluşmadığını, $E > C$ durumunda ise sınırın aşıldığını simgeler. Paydadaki $V$ vakar ve nefis terbiyesini temsil eden sükûnet katsayısıdır; vakar azaldıkça taşkınlık ve hafiflik ($M$) şiddetlenerek kontrolsüz çalıma dönüşür.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/ayet/17:37.md) — مَرَحًا

وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا

Meal (IK): Yeryüzünde kibirlenerek yürüme. Şüphesiz ki sen, ne yeri yarabilirsin, ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.

### [Lokman 31:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/ayet/31:18.md) — مَرَحًا

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): İnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.

### [Mü'min 40:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/ayet/40:75.md) — تَمْرَحُونَ

ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ

Meal (IK): Bu; sizin yeryüzünde haksız yere şımarmanız ve böbürlenmenizden ötürüdür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Derlenmiş hasattır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والميم معهما
ح ر م، ح م ر، م ح ر، م ر ح، ر ح م، ر م ح كلهن مستعملات
حرم:
الحَرَمُ: حَرَمُ مَكّةَ وما أحاط بها إلى قريبٍ من المَواقيت التي يُحْرِمُون منها، مَفصول بين الحِلِّ والحَرَم بمِنىً.
والمُحَرَّم في شعر الأعشى هو الحَرَم حيث يقول:
بأجْيادَ غربيَّ الصَّفا والمُحَرَّمِ
وقال النبيُّ- صلى الله عليه وعلى آله وسلم-: مَكَّةُ حَرَمُ إبراهيم، والمدينةُ حَرَمي.
والمُحَرَّم هو الحَرَم، ورجلٌ حِرْميٌّ: منسوبٌ إلى الحَرَم، قال:
لا تَأْويَنَّ لِحرمـيٍّ مـررتَ بـه		يوماً وإنْ أُلِقَي الحِرْميُّ في النار
وإذا نسبوا غير النّاس فتحوا وحرّكوا فقالوا: منسوبٌ إلى الحَرَم. أي: مُحْرِمون.
وتقول: أحْرَمَ الرجلُ فهو مُحْرِمٌ وحَرام، ويقالُ: إنّه حَرامٌ على مَن يرومُه بمكروهٍ، وقَومٌ حُرُمٌ أي: مُحْرِمون.
والأَشهُرُ الحُرُم ذو القَعْدة وذو الحِجة والمُحَرَّم ورَجَبٌ، ثلاثة سَرْدٌ وواحد فَرْدٌ. والمُحَرَّم سُمِّيَ به لأنَّهم لا يَسْتَحلُّونَ فيه القتال.
وأَحْرَمْتُ: دَخَلْتُ في الشهر الحَرام. والحُرْمةُ: ما لا يَحِلُّ لكَ انتِهاكُه.
وتقول: فلانٌ له حُرْمةٌ أي تَحَرَّمَ منّا بصُحبةً وبحَقٍّ.
وحُرَمُ الرجل: نِساؤه وما يَحمي. والمَحارِمُ: ما لا يحِلّ استحلالُه. والمَحْرَم: ذو الرّحم في القرابة وذات الرّحم في القرابة أي: لا يحِلّ تَزويجُها، يقال: هو ذو رَحِمٍ مَحْرَم وهي ذات رَحِمٍ مَحْرَم قال:
وجارة البَيْتِ أراها مَحْرَما
وحَريمُ الدار: ما أُضيفَ إليها من حُقوقها ومَرافِقها وحَريم البِئْر: مُلْقَى النَّبيثَة والمَمْشَى على جانِبَيْها ونحو ذلك. وحَريمُ النَّهر: مُلْقَى طينه والمَمْشَى على حافَتَيْه.
والحَريمُ: الذي حَرُمَ مَسُّه فلا يُدْنَى منه. وكانت العَرَبُ إذا حَجُّوا ألْقَوا الثِّيابَ التي دَخَلوا بها الحَرَمَ، فلا يلبَسونها ما داموا في الحَرَم، قال
كَفَى حَزَناً كَرِّي عليه كأنَّـه		لَقىً بينَ أيدي الطائفين حَريمُ
والحَرامُ ضِدُّ الحَلال، والجميع حُرُم، قال:
وباللّيْل هُنَّ عليه حُرُمْ
والمَحرومُ: الذي حُرِمَ الخَيْرَ حِرْماناً، ويُقَرأ قوله تعالى: "وحِرْمٌ على قَرْيةٍ"، أي واجب، عليهم، حَتْم لا يَرجِعونَ إلى الدنيا بعد ما هَلَكُوا.
ومن قَرَأَ: "وحَرامٌ على قريةٍ" يقول حُرِّمَ ذلك عليها فلا يُبْعَث دون يوم القيامة.
وحَرِمَ الرجلُ إذا لَجَّ في شيءٍ ومَحَكَ.
والحَرْمَى من الشّاء والبَقَر هي المُسْتَحْرِمة، تقول: استَحْرَمَتْ حِرْمةً إذا أرادَتْ السِّفاد وهُنَّ حَرَامَى أي مُستَحْرمات.
والقَطيعُ المُحَرَّم: السَّوْط الذي لم يَمْرُنْ، قال الأعشى:
تَرَى عَيْنَها صَغْواءَ في جَنْبِ مَأْقِها		تُراقِبُ كَفّي والقَطيعَ المُحَرَّمـا
رحم:
الرَّحمن الرَّحيم: اسمانِ مُشتَقّانِ من الرَّحْمة، ورَحْمةُ اللهِ وَسِعَتْ كلَّ شيْءٍ، وهو أرحم الراحمين، ويقال: ما أقرَبَ رُحْمَ فلانٍ إذا كانَ ذا مَرْحَمةٍ وبرٍّ، وقوله- جلَّ وعزَّ- "وأقرَبَ رُحْماً"، أي أَبَرَّ بالوالدَيْن من القتيل الذي قَتَلَه الخَضْرُ- عليه السلام-، وكان الأبَوان مُسلِمَيْن والابْنُ كان كافِراً فوُلِدَ لهما بعدُ بنتٌ فوَلَدَت نبيّاً، وأنشد:
أحْنَى وأرحَمُ من أُمٍّ بـواحـدهـا		رُحْماً وأشجَعُ من ذي لِبْدَةٍ ضاري
والمَرْحمةُ: الرَّحْمة، تقول: رَحِمْتُه أَرْحَمُه رَحْمةً ومَرْحمة، وتَرَحَّمْت عليه، أي قلت: رَحْمةُ اللهِ عليه، وقال الله- جلَّ وعزّ- "وتواصَوا بالصَّبْر وتَواصَوا بالمرْحَمة" أي أوصَى بعضُهم بعضاً برحمة الضَّعيف والتَّعْطُّف عليه.
والرَّحِمُ: بيْتُ مَنبِت الوَلَد ووِعاؤه في البَطْن. وبينهما رَحِمٌ أي قَرابةٌ قريبة، قال الأعشى:
نُجْفَى وتُقطَعُ منا الرَّحِمْ
وجمعُه الأرحام. وأما الرَّحِم الذي جاء في الحديث: الرَّحِمُ مُعَلَّقةٌ بالعَرْش، تقول: اللّهُمَ صِلْ من وَصَلَني واقطَعْ من قَطَعْني فالرَّحِمُ القرابة تجمَع بني أَبٍ.
وناقة رَحُومٌ: أصابَها داءٌ في رَحِمها فلا تَلْقَح، وتقول: قد رَحُمِتَ رُحْماً، وكذلك المرأة رَحِمَت ورَحُمَت إذا اشتَكَتْ رَحِمَها.
مرح:
المَرَحُ: شِدَّة الفَرَح حتى يُجاوزَ قَدْرَه. وفَرَسٌ مَرِحٌ مِمْراح مَرُوحٌ، وناقة مِمْراحٌ مَرُوحٌ، وقال:
نطوي الفَلا بمَرُوحٍ لحمُها زِيَمُ
ومَرْحَى: كلمة تقولها العَرَبُ عند الإصابة.
والتَّمريحُ: أنْ تُمْلأَ المَزادةُ أوَّلَ ما تُخْرَزِ حتى تُكْتَمَ خُروزُها، تقول: ذَهَبَ مَرَحُ المَزادة إذا لم يَسِلْ ماؤها، وقد مَرِحَتِ العين مَرَحاناً: اشْتدّ سَيَلانها، قال:
كأنَّ قَذًى في العَيْن قد مَرِحَت به		وما حاجة الأخرى إلى المَرَحان
ويقال: مَرِّح جلْدَك أي: ادهَنْه، قال الطرماح:
مدبُوغة لم تُمَرَّحِ
رمح:
الرُّمْح واحدُ الرِّماح. والرِّماحةُ: صَنْعَةُ الرَّمّاح.
والرامِحُ: نَجْمٌ يقال له السِّماكُ المِرْزَم.
وذو الرُّمَيْح: ضَرْبٌ من اليرابيع، طويل الرِّجْلَيْن في أوساط أوظفته، في كلّ وَظيفٍ فَضل ظُفْر.
وأخَذَتِ البُهْمَى رِماحَها: إذا امتَنَعَتْ من المراعي.
ورَمَحَتْ الدّابَّةُ بِرجْلِها تَرْمَحُ بها رَمْحاً، وكل ذي حافر يَرْمَح رمحاً إذا ضَرَب برِجْلَيْه، ورُبَّما استُعير الرُّمّحُ لذي الخُفِّ، قال الهذلي:
ّبطَعْنٍ كرَمْح الشَّوْلِ أَمسَتْ غَوارِزاً		حَواذبُها تَأْبَى على المـتُـغَـبِّـرِ
ويقال: بَرِئْتُ إليكَ من الجِماح والرِّماح، وهذا من العُيوب التي يُرَدُّ المبَيعُ بها ويقال: رَمَحَ الجُنْدُبُ أي: ضَرَبَ الحَصَى برِجْله، قال:
والجُنْدُبُ الجَون يَرْمَحُ
حمر:
الحُمْرة: لَوْنُ الأَحمْرَ، تقول: قد احمَرَّ الشيء احمِراراً إذا لَزِمَ لونَه فلم يَتَغَيَّرْ من حالٍ إلى حال، واحمارَّ يَحمارُّ احميراراً إذا كان عَرَضَاً حادثاً لا يثُبتُ، كقولك: جَعَلَ يَحمارُّ مَرَّةً ويَصفارُّ مرّةً.
والحَمَرُ: داء يعتري الدابَّةَ من كَثْرة الشَّعير، تقول: حَمِرَ يَحْمَرُ حَمَراً، وبِرْذَوْنٌ حَمِرٌ، وقال امرؤ القيس:
لَعَمْري لَسَعْدُ بن الضبِّابِ إذا غَدا		أحَبُّ إلينا منكَ، فا فَرَسٍ حَمِرْ
أراد: يافا فَرَسٍ حَمِره، لقَّبَه بفي فَرَسٍ حَمِرٍ لنَتَنِ فيه.
والحُمْرة: داء يعتَري الناسَ فَتَحمَرُّ مَواضِعُها، يُعالَجُ بالرُّقْية.
والحِمار: العَيْر الأهْليّ والوَحْشّي، والعَدَدُ: أحمِرة، والجميع: الحَمير والحُمُ والحُمُرات، والأنثى حِمارة وأَتانٌ.
والحَمِيرة: الأُشْكُزُّ: مُعَرَّب وليس بعَربيٍّ، وسُمِّيَتْ حَميرةٌ لأنَّها تَحْمَرُ أي: تُقْشَرُ، وكلُّ شيءٍ قَشَرْتَه فقد حَمَرْتَه فهو محمُورٌ وحَميرٌ.
والخَشَبة التي يَعْمَلُ عليها الصَّيْقلُ يقال لها: الحِمار: وحِمارَةُ القَدَم: هي المُشْرفة بين مَفصِلِها وأصابعها من فوق.
والحِمار: خَشَبةٌ في مُقَدَّم الرَّحْل تقبِضُ عليها المرأةُ، وهي في مُقَدَّم الإِكافِ أيضاً، قال الأعشى:
كما قيَّدَ الآسِراتُ الحِمارا
وحِمارُ قَبّان: دُوَيْبَّة صغيرة لازِقةٌ بالأرض ذات قوائم كثيرة.
وفي الحديث: غَلَبتنا عليكَ هذه الحَمْراء يعني العَجَم والموالي، لسُمْرة ألوان العَرَب وحُمْرة ألوان العَجَم.
وفَرَسٌ مِحْمَر وجمعُه مَحامِر ومَحامير أي: يَجري جَرْيَ الحِمار من بُطْئِه، قال:
يدِبُّ إذْ نَكَسَ الفُحْجُ المَحاميرُ.
والحُمَّرة: ضرَبْ من الطير كالعصافير، وبعضٌ يجعَلُ العصافير الحُمَّرة، قال:
يا لكِ من حُمَّرةٍ بالجَنْفَر
وحَمارَّةُ الصيَّفْ: شِدَّة وقت الحَرّ، ولم اسمَع على فَعَالْة غير هذه والزّعارّة. ثم سَمِعت بخراسان صَبارّة الشِّتاء، وسَمِعتُ: إنْ وراءَك لقُرّاً حِمِرّاً.
والأحمَرانِ: الزَّعْفَران والذهب.
ومَوْتٌ أحمر، ومِيتَةٌ حمراء، أي: شديدة، قال:
نُسقَى بأيدينا مَنايا حُمْرا
وسنةٌ حَمراءُ أي: شديدة، قال:
إليكَ أشكوُ سنَوَاتِ حُمْرا
أُخْرِجَ على نَعْت الأعوام فلم يقل حمراوات.
محر:
المَحارة: دابَّة في الصَّدَفَيْن. والمَحارة: باطن الأُذُن.
والمَحارة: ما يُوجَرُ به الصَّبيُّ ويُلَدُّ، ورُبَّما سُقِيَ فيها باللَّبَن لعِلّه.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح ر م**، **ح م ر**، **م ح ر**، **م ر ح**، **ر ح م**، **ر م ح** hepsinin tamamı kullanımdadır.

**حرم**:
**الحَرَمُ**: Mekke’nin **حَرَمُ**’ı ve onu kuşatan, kendilerinden ihrama girdikleri **المَواقيت**’e yakın bir yere kadar olan (bölge); **الحِلِّ** ile **الحَرَم** arasında **مِنىً** ile ayrılmıştır.
Ve A‘şâ’nın şiirinde **المُحَرَّم** **الحَرَم**’dır; şöyle dediği yerde:
بأجْيادَ غربيَّ الصَّفا والمُحَرَّمِ
Ve Peygamber -Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun- dedi: Mekke, İbrahim’in **حَرَمُ**’ıdır; Medine de benim **حَرَمي**’mdir.
Ve **المُحَرَّم** **الحَرَم**’dır; ve **حِرْميٌّ** bir adam: **الحَرَم**’a nispet edilendir; dedi ki:
لا تَأْويَنَّ لِحرمـيٍّ مـررتَ بـه		يوماً وإنْ أُلِقَي الحِرْميُّ في النار
Ve insanlardan başkasını nispet ettiklerinde fetha verdiler ve harekelediler; şöyle dediler: **الحَرَم**’a nispet edilendir. Yani: **مُحْرِمون**.
Ve dersin: Adam **أحْرَمَ** etti; o hâlde o **مُحْرِمٌ** ve **حَرام**dır. Ve denilir: O, onu bir hoşnutsuzlukla kasteden kimseye **حَرامٌ**dır. Ve bir kavim **حُرُمٌ**dur; yani: **مُحْرِمون**.
Ve **الأَشهُرُ الحُرُم**: **ذو القَعْدة** ve **ذو الحِجة** ve **المُحَرَّم** ve **رَجَبٌ**’dır; üçü ardışık, biri tek. Ve **المُحَرَّم** bununla adlandırıldı; çünkü onlar onda savaşmayı helâl saymazlar.
Ve ben **أَحْرَمْتُ**: **الشهر الحَرام**’a girdim. Ve **الحُرْمةُ**: senin çiğnemenin helâl olmadığı şeydir.
Ve dersin: Falanın bir **حُرْمةٌ**’si vardır; yani bizden, bir arkadaşlık ve bir hak ile kendini dokunulmaz kıldı.
Ve adamın **حُرَمُ**’u: kadınları ve koruduğu şeydir. Ve **المَحارِمُ**: helâl sayılması helâl olmayan şeylerdir. Ve **المَحْرَم**: akrabalıkta rahim sahibi olan erkek ve akrabalıkta rahim sahibi olan kadın; yani onunla evlenmek helâl olmaz; denilir: o, **ذو رَحِمٍ مَحْرَم**’dır; o da **ذات رَحِمٍ مَحْرَم**’dır. Dedi ki:
وجارة البَيْتِ أراها مَحْرَما
Ve evin **حَريمُ**’i: ona, haklarından ve yararlanma yerlerinden eklenen şeydir. Ve kuyunun **حَريم**’i: tortunun döküldüğü yer ve iki yanında yürüyüş yolu ve bunun benzeri şeylerdir. Ve nehrin **حَريم**’i: çamurunun döküldüğü yer ve iki kıyısında yürüyüş yoludur.
Ve **الحَريمُ**: dokunulması haram kılınmış olan, kendisine yaklaşılmayan şeydir. Araplar hac yaptıklarında, **الحَرَم**’a girdikleri elbiseleri atarlardı; **الحَرَم**’da kaldıkları müddetçe onları giymezlerdi. Dedi ki:
كَفَى حَزَناً كَرِّي عليه كأنَّـه		لَقىً بينَ أيدي الطائفين حَريمُ
Ve **الحَرامُ**, **الحَلال**’ın zıddıdır; çoğulu **حُرُم**dur. Dedi ki:
وباللّيْل هُنَّ عليه حُرُمْ
Ve **المَحرومُ**: hayırdan **حِرْماناً** ile mahrum bırakılmış olandır. Ve Yüce Allah’ın sözü şöyle okunur: “**وحِرْمٌ على قَرْيةٍ**”; yani onların üzerine vacip, kesin (bir hüküm): helâk olduktan sonra dünyaya dönmezler.
Ve “**وحَرامٌ على قريةٍ**” diye okuyan kimse der ki: bu ona haram kılındı; kıyamet gününden önce diriltilmez.
Ve adam **حَرِمَ** eder; bir şeyde inatla ısrar ettiğinde ve sürtündüğünde.
Ve koyun ve sığırdan **الحَرْمَى**: **المُسْتَحْرِمة**’dir; dersin: **استَحْرَمَتْ حِرْمةً**; çiftleşmeyi istediğinde. Ve onlar **حَرَامَى**’dır; yani **مُستَحْرمات**.
Ve **القَطيعُ المُحَرَّم**: henüz yumuşamamış kamçıdır. A‘şâ dedi ki:
تَرَى عَيْنَها صَغْواءَ في جَنْبِ مَأْقِها		تُراقِبُ كَفّي والقَطيعَ المُحَرَّمـا

**رحم**:
**الرَّحمن الرَّحيم**: **الرَّحْمة**’den türemiş iki isimdir. Ve Allah’ın **رَحْمةُ**’si her şeyi kuşatmıştır; O, merhametlilerin en merhametlisidir. Ve denilir: Falanın **رُحْمَ**’u ne kadar yakındır; merhamet ve iyilik sahibi olduğunda. Ve O’nun -aziz ve celil- sözü: “**وأقرَبَ رُحْماً**”; yani, Hızır’ın -selâm üzerine olsun- öldürdüğü öldürülen kişiden anne-babaya daha çok iyilik eden. Anne-baba Müslümandı; oğul kâfirdi; sonra onlara bir kız doğdu; o da bir peygamber doğurdu. Ve şu beyit okundu:
أحْنَى وأرحَمُ من أُمٍّ بـواحـدهـا		رُحْماً وأشجَعُ من ذي لِبْدَةٍ ضاري
Ve **المَرْحمةُ**: **الرَّحْمة**’dir. Dersin: Ona merhamet ettim; **رَحِمْتُه أَرْحَمُه رَحْمةً ومَرْحمة**. Ve ona **تَرَحَّمْت**; yani dedim: Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun. Ve Allah -aziz ve celil- dedi: “**وتواصَوا بالصَّبْر وتَواصَوا بالمرْحَمة**”; yani zayıfa merhameti ve ona şefkati birbirlerine tavsiye ettiler.
Ve **الرَّحِمُ**: çocuğun bittiği ev ve karındaki kabıdır. Ve aralarında bir **رَحِمٌ** vardır; yani yakın bir akrabalık. A‘şâ dedi ki:
نُجْفَى وتُقطَعُ منا الرَّحِمْ
Ve çoğulu **الأرحام**’dır. Hadiste gelen **الرَّحِم** ise: **الرَّحِمُ** arşa asılıdır; der ki: Allah’ım, beni birleştireni birleştir; beni koparanı kopar. O hâlde **الرَّحِمُ**: bir babanın oğullarını toplayan akrabalıktır.
Ve **ناقة رَحُومٌ**: rahminde bir hastalık isabet etmiş de gebe kalmayan (dişi deve). Ve dersin: **رَحُمِتَ رُحْماً**; kadın da rahminden şikâyet ettiğinde **رَحِمَت** ve **رَحُمَت** eder.

**مرح**:
**المَرَحُ**: sevinç şiddeti; ta ki ölçüsünü aşsın. Ve **فَرَسٌ مَرِحٌ مِمْراح مَرُوحٌ**; ve **ناقة مِمْراحٌ مَرُوحٌ**. Ve dedi ki:
نطوي الفَلا بمَرُوحٍ لحمُها زِيَمُ
Ve **مَرْحَى**: Arapların isabet (başarı) anında söyledikleri bir sözdür.
Ve **التَّمريحُ**: kırba ilk dikildiği vakit, dikişleri sıkılaşsın diye tulumun doldurulmasıdır. Dersin: Suyu akmadığında tulumun **مَرَحُ**’u gitti. Ve göz **مَرِحَتِ** **مَرَحاناً**: akması şiddetlendi. Dedi ki:
كأنَّ قَذًى في العَيْن قد مَرِحَت به		وما حاجة الأخرى إلى المَرَحان
Ve denilir: **مَرِّح** derini; yani onu yağla. Tırmâh dedi ki:
مدبُوغة لم تُمَرَّحِ

**رمح**:
**الرُّمْح**: **الرِّماح**’ın tekilidir. Ve **الرِّماحةُ**: mızrakçının sanatı/mesleğidir.
Ve **الرامِحُ**: **السِّماكُ المِرْزَم** denilen bir yıldızdır.
Ve **ذو الرُّمَيْح**: jerboaların bir türüdür; bacakları uzundur; bacaklarının orta kısımlarında, her bir bacakta tırnak fazlalığı vardır.
Ve **البُهْمَى** **رِماحَها**’nı aldı: otlaklardan çekinip uzak durduğunda.
Ve binek hayvanı ayağıyla **رَمَحَتْ**; onunla **تَرْمَحُ**; **رَمْحاً**. Ve her toynaklı, iki ayağıyla vurduğunda **يَرْمَح** **رمحاً** eder. Bazen **الرُّمّحُ**, toynaklı olmayan (deve gibi) için ödünçlenir. Hüzeylî dedi ki:
ّبطَعْنٍ كرَمْح الشَّوْلِ أَمسَتْ غَوارِزاً		حَواذبُها تَأْبَى على المـتُـغَـبِّـرِ
Ve denilir: Sana karşı **الجِماح** ve **الرِّماح**’tan beri oldum. Bu, satılan malın kendisiyle iade edildiği ayıplardandır. Ve denilir: Çekirge **رَمَحَ** etti; yani ayağıyla çakılı vurdu. Dedi ki:
والجُنْدُبُ الجَون يَرْمَحُ

**حمر**:
**الحُمْرة**: **الأَحمْرَ**’ın rengidir. Dersin: Bir şey **احمَرَّ** etti, **احمِراراً**; rengine yapışıp bir hâlden bir hâle değişmediğinde. Ve **احمارَّ يَحمارُّ احميراراً**: sabit olmayan, sonradan meydana gelen bir arız olduğunda; senin “bir kere kızarmaya, bir kere sararmaya başladı” demen gibi.
Ve **الحَمَرُ**: arpanın çokluğundan bineğe arız olan bir hastalıktır. Dersin: **حَمِرَ يَحْمَرُ حَمَراً**. Ve **بِرْذَوْنٌ حَمِرٌ**. İmru’ul-Kays dedi ki:
لَعَمْري لَسَعْدُ بن الضبِّابِ إذا غَدا		أحَبُّ إلينا منكَ، فا فَرَسٍ حَمِرْ
Muradı: “Ey **فَرَسٍ حَمِرْ**’in babası!”; onda bulunan kokuşmuşluk sebebiyle ona **فَرَسٍ حَمِرٍ**’in babası diye lakap taktı.
Ve **الحُمْرة**: insanlara arız olan bir hastalıktır; yerleri kızarır; rukye ile tedavi edilir.
Ve **الحِمار**: evcil ve yabanî eşektir. Ve sayı: **أحمِرة**. Ve hepsi: **الحَمير** ve **الحُمُ** ve **الحُمُرات**. Dişisi **حِمارة** ve **أَتانٌ**’dır.
Ve **الحَمِيرة**: **الأُشْكُزُّ**’dur; Arapçalaştırılmıştır, Arapça değildir. Ve **حَميرةٌ** diye adlandırıldı; çünkü o **تَحْمَرُ** eder; yani soyulur. Ve soyduğun her şeyde onu **حَمَرْتَه** etmiş olursun; o hâlde o **محمُورٌ** ve **حَميرٌ**’dir.
Ve cilacının üzerinde çalıştığı tahtaya **الحِمار** denilir. Ve ayağın **حِمارَةُ**’sı: eklemi ile parmakları arasında, üst taraftan çıkıntılı olandır.
Ve **الحِمار**: eyerin ön tarafında bir tahtadır; kadın ona tutunur. O, **الإِكاف**’ın ön tarafında da (bulunur). A‘şâ dedi ki:
كما قيَّدَ الآسِراتُ الحِمارا
Ve **حِمارُ قَبّان**: yere yapışık, çok ayaklı küçük bir böcektir.
Ve hadiste: “Bu **الحَمْراء** seni bize karşı galip getirdi” yani Acemler ve mevalî; Arapların renklerinin esmerliği ve Acemlerin renklerinin kızıllığı sebebiyle.
Ve **فَرَسٌ مِحْمَر**; çoğulu **مَحامِر** ve **مَحامير**; yani yavaşlığından dolayı eşeğin koşuşu gibi koşar. Dedi ki:
يدِبُّ إذْ نَكَسَ الفُحْجُ المَحاميرُ.
Ve **الحُمَّرة**: serçeler gibi kuşlardan bir türdür. Bazısı serçeleri **الحُمَّرة** yapar. Dedi ki:
يا لكِ من حُمَّرةٍ بالجَنْفَر
Ve **حَمارَّةُ الصيَّفْ**: sıcak vaktinin şiddetidir. **فَعَالْة** vezninde bunun ve **الزّعارّة**’den başkasını işitmedim. Sonra Horasan’da **صَبارّة الشِّتاء**’ı işittim. Ve işittim: “Senin arkanda **قُرّاً حِمِرّاً** vardır.”
Ve **الأحمَرانِ**: **الزَّعْفَران** ve altındır.
Ve **مَوْتٌ أحمر** ve **مِيتَةٌ حمراء**: yani şiddetli. Dedi ki:
نُسقَى بأيدينا مَنايا حُمْرا
Ve **سنةٌ حَمراءُ**: yani şiddetli. Dedi ki:
إليكَ أشكوُ سنَوَاتِ حُمْرا
Yılların sıfatı üzere çıkarıldı; **حمراوات** demedi.

**محر**:
**المَحارة**: iki kabuk içinde bir canlıdır. Ve **المَحارة**: kulağın iç tarafıdır.
Ve **المَحارة**: çocuğa boğazından akıtılan ve ağzına verilen şeydir; bazen hastalığından dolayı onda süt içirilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَرَحُ: شدة الفرح، والنشاط. وقد مَرِحَ بالكسر، فهو مَرِحٌ ومِرِّيحٌ بالتشديد، وأمْرَحَهُ غيره، والاسم المِراحُ. ومرِحَتْ عينه أيضاً مَرَحاناً: فسدت وهاجت. قال الشاعر:
كأنَّ قذًى في العينِ قد مَرِحَتْ به		وما حاجَةُ الأخرى إلى المَرَحان
وفرسٌ مِمْراحٌ ومَروحٌ، أي نشيطٌ. وقد أمْرَحهُ الكلأُ. وقوسٌ مَروحٌ، كأن بها مَرحاً من حسن إرسالها السهمَ. وقال الأصمعي: في قول أبي ذؤيب:
مُصَفَّقَةٌ مُصَفَّاةٌ عُقـارٌشآمِيَةٌ إذا جُلِيَتْ مَروحُ
أي لها مِراحٌ في الرأس وسورةٌ، يَمْرَحُ من يشربها. وعينٌ مِمْراحٌ: غزيرة الدمع. ومَرَّحْتُ القِربةَ: أي سَرَّبتها، وهو أن تملأها ماءٌ لتنسدَّ عيونُ الخَرْزِ. ويقال للرامي إذا أصاب: مَرْحَى! وهو تعجُّبٌ. وإذا أخطأ: بَرْحى.

##### Türkçe

**المَرَحُ**: sevincin şiddeti ve canlılık. Ve (fiil) **مَرِحَ** kesre ile (gelir); o hâlde o **مَرِحٌ** ve şeddeli olarak **مِرِّيحٌ**’tir. Başkası onu **أمْرَحَهُ** (yapar); isim **المِراحُ**’tır. Ve gözü de **مرِحَتْ** ayrıca **مَرَحاناً** (oldu): bozuldu ve azdı. Şair dedi ki:
Sanki gözde bir çapak var da onunla **مَرِحَتْ**		ve ötekinin **المَرَحان**’a ne ihtiyacı var?

Ve bir at **مِمْراحٌ** ve **مَروحٌ** (dur); yani canlıdır. Ve otu onu **أمْرَحهُ** (yaptı). Ve bir yay **مَروحٌ** (dur); sanki onda, oku göndermesinin güzelliğinden bir **مَرحٌ** varmış gibi. Ve el-Asma‘î dedi ki: Ebû Züeyb’in sözü hakkında:
**مُصَفَّقَةٌ مُصَفَّاةٌ عُقـارٌشآمِيَةٌ إذا جُلِيَتْ مَروحُ**

Yani onun başta bir **مِراحٌ**’ı ve bir taşkınlığı vardır; onu içen kimse **يَمْرَحُ**. Ve bir göz **مِمْراحٌ**: gözyaşı bol (olan). Ve ben kırbayı **مَرَّحْتُ**: yani onu sızdırdım; bu, onu suyla doldurmandır ki dikişin delikleri tıkansın. Ve okçuya isabet ettiğinde denir: **مَرْحَى!**; bu bir şaşmadır. Ve ıskaladığında: **بَرْحى**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والراء مع الميم
حرم ، حمر ، رحم ، رمح ، مرح ، محر : مستعملة .
حرم : قال شَمِر قال يحيى بنُ ميسرةَ الكلابيُّ : الحُرْمَةُ : المَهَابةُ . قال : وإذا كان للإنسان رَحِمٌ وكنَّ نستحي منه قلنا : له حُرْمَةٌ . قال : وللمسلم على المسلم حُرْمَةٌ ومهابَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : هو حُرْمَتُك ، وهما حُرْمَتُك ، وهم حُرْمَتُك ، وهي حُرْمَتُك ، وهُنَّ حُرْمَتُك ؛ وهم ذوو رَحِمه وجارُه ومن يَنْصرُه غائباً وشاهداً ومن وَجَبَ عليه حقُّه .
وقال مجاهد في قول الله ) ذالِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ ) ( الحَجّ : 30 ) حُرُماتِ الله ) فإن الحُرُماتِ مكةُ والحَجُّ والعمرة وما نهَى الله عنه من معاصيه كلها .
وقال عطاءٌ : حُرُمَاتُ الله معاصي الله .
وقال الليثُ : الحَرَمُ حَرَمُ مكَّةَ وما أحاط بها إلى قريب من الحرم .
قلت الْحَرَمُ قد ضُرِبَ على حدوده بالمَنَارِ القديمة التي بيَّن خليلُ الله إبراهيمُ ج مَشَاعِرَها ، وكانت قريشٌ تعرِفُها في الجاهليةِ والإسلام ؛ لأنهم كانوا سكّانَ الْحَرَم ، ويعلمون أنّ ما دون المنار إلى مكة من الْحَرَم ، وما وراءَها ليس من الحرم . ولمّا بعث الله جل وعز محمداً ( صلى الله عليه وسلم ) نَبِيّاً أقَرَّ قُرَيْشاً على ما عرفوه من ذلك .
وكتب مع ابن مَرْبَع الأنصاري إلى قَريش أن قرُّوا على مشاعركم فإنكم على إرث من إرث إبراهيم ، فما كان دُونَ المنار فهو حَرَم ولا يحِلُّ صيدُه ، ولا يُقْطَع شجرُه ، وما كان وراء المنار فهو من الحلّ ، يحل صيدُه إذا لم يكن صائده مُحْرِماً .
فإن قال قائلٌ من الملحدين في قول الله جلّ وعزّ : ( فَسَوْفَ يَعلَمُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً ) ( العَنكبوت : 67 ) . كيف يكون حرماً آمناً وقد أُخيفُوا وقُتِلُوا في الْحَرَم ؟ فالجواب فيه أنّه جلّ وعزّ جعله حَرَماً آمناً أَمْراً وتعبُّداً لَهُم بذلك لا إجباراً ، فمن آمَنَ بذلك كَفّ عمَّا نُهِيَ عنه اتباعاً وانتهاءً إلى ما أُمِر به ، ومن أَلْحَدَ وأنْكر أَمْرَ الحَرَمِ وحرمَتهُ فهو كافر مُبَاح الدَّم ، ومن أَقَرَّ وركِبَ النَّهْي فصَادَ صَيْدَ الْحَرَم وقَتَلَ فيه فهو فاسق وعليه الكفَّارة فيما قَتَل من الصَّيْد ، فإنْ عادَ فإنَّ الله ينتقم منه .
وأمّا المواقيت التي يُهَلُّ مِنْهَا لِلْحج فهي بعيدةٌ من حُدود الْحَرَم ، وهي من الْحِل ومن أَحْرَمَ منها بالحجّ في أشهر الحَجّ فهو مُحْرِمٌ مأمورٌ بالانتهاء ما دام محرماً عن الرفَث وما وراءَه من أمْرِ النساء ، وعن التطيُّبِ بالطيب ، وعن لُبْس الثوب المخِيط ، وعن صيْد الصَّيْدِ .
وقال الليث في قول الأعشى :
بِأجْيَادَ غَرْبِيَّ الصفا والمُحَرَّم
قال : المحرَّم هو الْحَرَمُ ، قال والمنسوب إلى الحرم حِرْمِيٌّ .
وأنشد :
لا تأويَنَّ لحرميّ مررت به
يوماً وإن ألقى الحِرْميُّ في النار
وقال الليثُ : إذا نسبوا غَيْرَ الناس قالوا ثوب حَرَميٌّ .
قلت : وهو كما قال الليث . وروى شمر حديثاً أن فلاناً كان حِرْمِيَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : والحِرْمِيُّ : أَنَّ أشْرافَ العرب الذين كانوا يتحمَّسون في دينِهم إذا حجَّ أحدُهم لم يأكل طعامَ رَجُلٍ من الحَرَم ، ولم يَطُفْ إلاّ في ثيابه ، فكان لكل شريفٍ من أشرافِ العرب رجلٌ من قريش ، فكلُّ واحدٍ منْهُمَا حِرْمِيُ صاحبِه ، كما يقال كَرِيّ للمُكري ، المكترِي وخَصْمٌ للمخاصِم والمخاصَم .
وتقول أحْرَمَ الرَّجُلُ فهو مُحْرِمٌ وحَرَامٌ . والبيتُ الحَرَامُ ، والمَسْجِدُ الحرامُ ، والبلدُ الحرامُ ، وقوم حُرُمٌ ، ومُحْرِمُون ، وشهر حَرَامٌ . والأشْهُرُ الحُرُم ذو القَعْدَةِ وذو الحِجَّةِ والمُحَرَّمُ ورَجَبُ ؛ ثلاثَةٌ سَرْدٌ أي متتابعة وواحد فَرْدٌ .
وقال الليث : والحرام : ما حرَّمه الله ، والحُرْمَةُ ما لايَحِلُّ لك انتهاكُه . وتقول : فلانٌ له حُرْمَةٌ أي تحرَّم بنا بصحبة أو بِحَقَ وذمَّةٍ . وحُرَمُ الرجل نساؤُه وما يَحْمِي . والمحارِمُ ما لا يحِلُّ استحْلالُه . والمَحْرَمُ ذاتُ الرحِمِ في القرابة التي لا يحل تزوُّجُها ، تقول هو ذو رَحِمٍ مَحْرَمٍ وهي ذَاتُ رَحِمٍ مَحْرَمٍ . وقال الراجز :
وجارةُ البيت أراها مَحْرَمَا
كما بَراهَا الله ، إلاَّ إنَّمَا
مكارِمُ السَّعْي لمَن تكرَّمَا
كما بَراها الله كما جعلها الله .
والمُحْرِم الدَّاخِلُ في الشهر الحَرَامِ أبو عبيد عن الأصمعي : أحْرَمَ الرجلُ فهو مُحْرِمٌ إذا كانت له ذمَّة ، وقال الراعي :
قتلوا ابْنَ عفَّانَ الخليفة مُحْرِما
ودَعَا فلم أَرَ مثلَه مَخْذُولا
قال : وأحْرَمَ القوم إذا دخلوا في الشهر الحَرَامِ . قال زهير :
جعلن القنانَ عن يمينٍ وحَزْنَه
وكم بالقنانِ من مُحِلَ ومُحْرِم
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المُحْرِمُ المسالم في قول خداش بن زهير .
إذا ما أصابَ الغَيْثُ لم يَرْعَ غَيْثَهُم
من الناس إلا مُحْرِمٌ أو مُكَافِل
قال وهو من قول الشاعر :
وأُنْبِئْتُها أَحْرَمَتْ قَوْمَها
لِتَنْكِحَ في مَعْشَرٍ آخَرينا
أي حرَّمَتْهم على نفسها . قال والمُكَافِلُ المُجَاوِرُ المُحَالِفُ والكفيل من هذا أُخِذَ . أبو عبيد عن الأصمعي في قوله أَحْرَمَتْ قومها أي حَرَمَتْهُم أن يَنْكِحُوها يقال حَرَمْتُه وأَحْرَمْتُه حِرْمَاناً إذا منعتَه العطيّة .
وروى شَمِر لعمر أنه قال : ( الصيام إحْرَامٌ ) قال إنما قال الصيَامُ إحرامٌ لامتناع الصائم مما يَثْلِمُ صيامَه . قال ويقال للصائم مُحْرِمٌ . قال الراعي .
قتلوا ابن عَفَّان الخليفة مُحْرِماً
قال أبو عمرو الشيبانيُّ : مُحْرِماً أي صائماً .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( كل مُسلم عن مسلم مُحْرِمٌ ، أخَوانِ نَصِيران ) قال أبو العباس قال ابن الأعرابي : يقال إنَّه لَمُحْرِمٌ عنك يَحْرُم أذاك عليه .
قلت : وهذا معنى الخَبَرِ أراد أنه يَحْرُم على كل واحد منهما أن يؤذي صاحبَه لحُرْمَةِ الإسلام الْمَانِعَتِهِ عن ظُلْمه .
أبو عبيد عن الكسائي حَرُمَت الصلاةُ على المرأة حُرْماً ، وحَرِمَتْ عليها حَرَماً وحَرَاماً .
أبو نصر عن الأصمعي : أحْرَمَ الرجُلُ إذا دخل في الإحْرَامِ بالإهْلاَل . وأَحْرَمَ إذا صار في حُرْمَةٍ من عَهْدٍ أو ميثاق هو له حُرْمة من أن يُغَارَ عَلَيْه . ويقال مُسلم مُحْرِمٌ وهو الذي لم يُحِلّ من نفسه شيْئاً يُوقع به .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : حَرَمْتُ الرجل العطيةَ أَحْرِمُه حِرْمَاناً ؛ وزاد غيره عنه . وحَرِيمةً ، ولغة أخرى أَحْرَمْتُ وليست بجيدة وأنشد :
وأُنْبِئْتُها أحْرَمَتْ قَوْمَها
لِتَنْكِحَ في مَعْشَرِ آخرينا
قال وحَرُمَت الصلاةُ على المرأةِ تَحْرُم حُرُوماً وروى غيره عنه وحَرُمَت المرأة على زوجها تَحرُم حُرْماً وحَرَاماً .
أبو عبيد عن أبي زيد أَحْرَمْتُ الرجلَ إذا قَمَرْتَه ، وحَرِمَ الرجل يَحْرَم حَرَماً إذا قُمِرَ . وقال الكسائي مثله وأنشد غيره :
ورمى بسهم جريمة لم يصطد
أبو عبيد عن الأمويّ : اسْتَحْرَمت الكلبةُ إذا اشتهت السفَاد ، رواه عن بني الحارث بن كعب . قال أبو عبيد وقال غيره : الاسْتِحْرَام لكل ذات ظِلْفٍ خاصةً .
وقال أبو نصر قال الأصمعي : استَحْرَمَت الماعِزَةُ إذا اشتهت الفحلَ ، وما أَبْيَنَ حِرْمَتَها . قال وروى المعتمر بن سليمان عمَّن أخبره ، قال : الذين تدركهم الساعة تبعث عليهم الحِرْمَة أي الغُلْمَة ويُسْلَبُون الحياءَ . وفي حديث عائشةَ أنها قالت : ( كنت أُطَيبُ رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) لِحله وحُرْمه ) المعنى أنها كانت تطيّبه إذا اغْتسل وأراد الإحرام والإهلال بما يكون به مُحْرِماً من حجَ أو عُمْرَةٍ ، وكانت تطيبُه إذا حَلَّ مِن إحرامه .
وسمعت العرب تقول ناقة مُحَرَّمَةُ الظَّهْرِ إذا كانت صعبة لم تُرَضْ ولم تُذَلَّلْ . وجِلْدٌ مُحَرَّمٌ غيرُ مدبوغ . وقال الأعشى :
ترى عينَها صَغْوَاء في جَنْبِ مَأقها
تراقب كفّي والقطيع المحرَّما
أراد بالقطيع سوطه . قلت وقد رأيت العرب يسوُّون سياطهم من جُلودِ الإبل التي لم تدبغ يأخذون السَّريحة العريضة فيقطعون منها سيوراً عِراضاً ويدفنونها في الثّرى فإذا اتّدَنَتْ ولانَت جَعلوا منه أربع قُوًى ثم فَتَلُوها ثم علّقوها من شعَبَيْ خشبة يركَّزونها في الأرض قتقلُّها أي ترفعها من الأرض ممدودةً وقد أثقلوها حتى تيْبَس .
قال شمر قال أبو واصل الكلابيُّ : حَريمُ الدار ما دخل فيها مما يُغْلَق عليه بابها ، وما خرج منها فهو الفِنَاء . قال : وفِنَاءُ البدوي ما يدركه حُجْرَتُه وأطْنَابُه ، وهو من الحضَرِي إذا كانت دَارُه تُحاذيها دارٌ أخرى فَفِناؤُهما حدّ ما بينهما .
الليث : حَرِيم الدَّارِ ما أُضِيف إليها وكان من حُقوقها ومرافقها . وحريم النَّهر مُلْقَى طِينِه والمَمْشى على حافَتَيْه ونحو ذلك . والحريمُ الذي حَرُم مَسُّه فلا يُدنَى منه . وكانت العربُ في الجاهلية إذا حَجّت البيتَ تخْلَعُ ثيابها التي عليها إذا دَخَلُوا الحَرَم ، ولم يلْبَسُوها ما داموا في الحَرَم . ومنه قول الشاعر :
لَقىً بين أيدي الطائفين حَرِيمُ
وقال المفسرُون في قول الله جلّ وعزّ : ( يَابَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ ) ( الأعرَاف : 31 ) كان أَهْلُ الجاهليَّة يطوفون بالبيت عُرَاةً ، ويقولون لا نَطوف بالبيت في ثيابٍ قد أذْنَبْنَا فيها ، وكانت المرأةُ تطُوف عُرْيانَةً أيضاً ، إلا أنها كانت تلبَسُ رَهْطاً من سُيُورٍ وقالت امرأة من العرب :
اليوم يَبْدُو بَعْضُه أو كُلُّه
ومَا بَدَا مِنْه فَلاَ أُحِلُّه
تعني فرجَها أَنَّه يظهر من فُرُوج الرَّهْطِ الذي لبسته ، فأمر الله بَعْدَ ذكْرِه عُقُوبَةَ آدَمَ وحوّاءَ بِأَنْ بَدَتْ سَوْآتُهما بالاستِتَار ، فقال ) يَابَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ ( وأَعلم أَن التَّعَريَ وظهورَ السَّوْءَةِ مكروه ، وذلك من لَدُن آدَمَ .
وقال الليثُ : تقول : هذا حَرَامٌ والجميع حُرُمٌ قال الأعشى :
تَهادِي النهارَ لجاراتهم
وبالليل هُنَّ عليهم حُرُم
والمحْرُومُ : الذي حُرِمَ الخيْرَ حِرْماناً في قول الله جلّ وعزّ : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ) ( الذّاريَات : 19 ) .
وأما قوله جلّ وعزّ : ( ُ ) ( ِوَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ ) ( الأنبيَاء : 95 ) قال قتادةُ عن ابن عباسٍ : معناه واجِبٌ عَلَيْها إذا هَلَكَتْ ألاّ تَرْجِعَ إلى دُنْيَاها .
وقال أبو مُعَاذٍ النحويُّ : بَلَغني عن ابن عباس أنّه قَرَأَهَا ( وحَرِمَ على قرية ) يقول وجب عليها . قال وحدثت عن سعيد بن جبير أنه قَرَأها ( وحِرْمُ على قرية ) فسئل عنها فقال عزم عليها وقال أبو إسحاق في قوله ) وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ ( يحتاج هذا إلى أن يبيَّن ، وهو والله أعلم أنه جلّ وعزّ لما قال ) فَلاَ كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ ) ( الأنبيَاء : 94 ) أعْلَمَنَا أنَّه قد حرم أعمالَ الكفار ، فالمعنى حرام على قرية أهلكناها ، أَنْ يُتَقَبَّل مِنْهُمْ عَمَلٌ لأنهم لا يرجعون أي لا يتوبون .
وأخبرني المنذريُّ عن ابن أبي الدُّمَيْكِ عن حميد بن مَسْعدةَ عن يزيد بن زُرَيْعِ عن داودَ عن عِكْرِمَة عن ابن عباس أنه قال في قوله ) ُ ) ( ِوَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ ) ( الأنبيَاء : 95 ) قال : وَجَبَ على قَرْيةٍ أهلكناها أَنَّهُ لا يَرجِع منهم رَاجِعٌ : لا يتوب منهم تائبٌ . قلت وهذا يؤيد ما قاله الزجّاج . وروى الفَرّاء بإسناده عن ابن عباس ( حِرْمٌ ) قال وقرأ أهل المدينة ) وَحَرَامٌ ( قال الفراء ) وَحَرَامٌ ( أَفْشَى في القراءة .
أبو عمرو : الحَرُومُ النَّاقة المعْتَاطَةُ الرَّحِم والزَّجُومُ التي لا ترغو .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الحَيْرَمُ البَقَرُ ، والْحَورَمُ المالُ الكَثيرُ من الصَّامتِ والنَّاطِق . قال : والحَرِيمُ قَصَبَةُ الدّار ، والحريمُ فِناءُ المسجد ، والحُرْمُ المنع ، قال : والحريم الصديق ، يقال فلان حَرِيمٌ صَرِيحٌ أي صديقٌ خالصٌ .
وكانت العربُ تسمي شهرَ رَجَبَ الأَصَمَّ والمحرَّمَ في الجاهلية ، وأنشد شَمِر قولَ حُمَيْدِ بن ثور :
رَعَيْنَ المُرَارَ الْجَوْنَ من كلِ مذْنَبٍ
شهُورَ جُمَادى كُلَّها والمُحَرَّمَا
قال وأراد بالمحرَّم رَجَبَ ، قاله ابنُ الأعرابي . وقال الآخر :
أقَمْنَا بها شَهْرَيْ رَبيعٍ كِلَيْهِما
وشَهْرَيْ جُمَادَى واستَهَلُّوا المحرَّما
وقال أبو زَيدٍ فيما رَوَى عنه أبو عبيد : قالَ العُقَيْلِيُّون : حَرَامُ الله لا أفْعَلُ ذاك ويَمِينُ الله لا أَفْعَلُ ذاك ، ومعناهُما واحِدٌ . وقال أبو زيد : ويقال للرجُلِ ما هو بحارِمِ عَقْلٍ ، وما هو بِعادِمِ عَقْلٍ ، معناهما أَنَّ له عَقْلاً .
ويقال إن لفلان مَحْرُماتٍ فلا تَهْتِكْها ، الواحدة مَحْرُمَةٌ يريد أن له حُرماتٍ .
رحم : قال الليث : الرحْمانُ الرَّحيمُ اسمان اشتقاقُهما من الرحمة ، قال ورحمةُ الله وَسِعَتْ كلَّ شيءٍ ، وهو أرْحَمُ الرَّاحِمين . وقال الزجَّاج : الرحْمانُ الرَّحيمُ صفتان معناهما فيما ذكر أبو عبيدة ذو الرَّحمة ، قال : ولا يجوز أن يقال رَحْمَنٌ إلا لله جلّ وعزّ . قال وفَعْلانُ من أَبْنِيَةِ ما يُبَالَغُ في وصفه ، قال : فالرَّحْمان الذي وَسِعت رحمتُه كلَّ شيء ، فلا يجوز أن يُقالَ رَحْمَنٌ لغير الله . وقال أبو عُبَيْدةَ : هما مثلُ نَدْمان ونَدِيم .
وقال اللَّيثُ : يقال ما أقْرَبَ رُحْمَ فُلانٍ إذا كان ذا مَرْحَمَةٍ وبِرَ . قال : وقولُ الله جلّ وعزّ : ( وَأَقْرَبَ رُحْماً ) ( الكهف : 81 ) يقول أبَرّ بالوالدين من القتيل الذي قتله الخضر ، وكان الأَبَوانِ مُسلمين والابنُ كان كافِرًا فَوُلِدَ لهما بعدُ بِنْتٌ فَوَلَدَتْ نَبِيّاً . وأنشد الليث :
أحْنَى وأَرْحَمُ مِنْ أُمَ بِواحِدِها
رُحْماً وأشْجَعُ من ذِي لِبْدَة ضارِي
وقال أبو إسحاق في قوله ) وَأَقْرَبَ رُحْماً ( أي أقْرَبَ عَطْفاً وأُءَمَسَّ بالقرابة . قال والرُّحْمُ والرّحُمُ في اللغة العطْفُ والرحمة وأنشد :
وكَيْفَ بظُلْمِ جارِيَةٍ
ومنْها اللين والرُّحْم
وقال أبو بكر المنذريُّ : سمعتُ أبَا العباس يقول في قوله الرحمن الرحيم جمع بينهما لأنَّ الرحمن عبرانيّ والرحيم عربي وأنشد لجرير :
لن تَدْرِكُوا الْمجْدَ أو تَشْروا عَبَاءَكُم
بالخَز أو تجعلوا الينبوب ضُمْرانا
أو تتركون إلى القَسَّيْنِ هِجْرَتَكم
ومَسْحَكم صُلْبَهُم رَحْمَنُ قُرْبانا
وقال ابن عباس : هما اسمانِ رقيقان أحَدُهما أَرَقُّ من الآخر ، فالرحْمان الرقيق ، والرَّحِيمُ العاطِفُ على خَلْقِه بالرزق ، وقرأ أبو عمرو بنُ العلاء ( وأقرب رُحُما ) بالتَّثْقيل واحتجّ بقول زُهَيْرٍ يمدح هَرِمَ بن سِنَانٍ :
ومن ضَريبَتهِ التَّقْوَى ويَعْصِمُه
من سَيىءِ العَثرَاتِ الله والرُّحُمُ
وقال الليث : المرحمة الرَّحْمة ، تقول رَحِمْتُه أرْحَمُه رَحْمَةً ومَرْحَمَةً ، وترحَّمْتُ عليه ، أي قلتُ : رَحمَةُ الله عليه ، وقال الله جلّ وعزّ : ( ءَامَنُواْ وَتَوَاصَوْاْ بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْاْ ) ( البَلد : 17 ) أي أَوْصى بعضُهم بعضاً برحْمَةِ الضعيف والتَّعَطُّفِ عليه .
والرَّحِمُ بَيْتُ مَنْبِت الوَلَدِ وَوِعاؤُه في البطن ، وجمعه الأَرْحامُ . وأما الرَّحِمُ الذي جاءَ في الحديث ( الرَّحِمُ مُعَلَّقَةٌ بالعَرْشِ ، تقول : اللَّهُمَّ صِلْ مَنْ وَصَلَني واقْطَعْ مَنْ قَطَعَني ) فالرَّحِمُ القَرابَةُ تَجْمَع بَنِي أَبٍ وبينهما رَحِمٌ أي قرابةٌ قَرِيبَةٌ . وناقَةٌ رَحُومٌ أصابَها داءٌ في رَحِمِها فلا تَقْبَلُ اللَّقاح ، تقول : قد رَحُمَتْ . وقال غَيْرُه : الرُّحامُ أن تَلِدَ الشَّاةُ ثم لا تُلْقِي سَلاها . وشَاةٌ راحِمٌ وغَنَمٌ رَواحِمُ إذا وَرِمَ رَحِمُها . وقد رَحِمَت المرأة وَرحُمَتْ إذا اشتكت رَحِمَها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال الرَّحْمُ خروج الرحم من عِلّةِ ، والرَّحِمُ مؤنَّثَةٌ لاغيرُ وسَمَّى الله الغيثَ رَحْمَةً لأنه بِرَحمَتِه يَنْزِلُ من السماء . وتاءُ قوله ) ( الأعراف : 56 ) أصلها هاء وَإنْ كُتِبَتْ تاءً .
مرح : قال الليث : المَرَحُ شدَّة الفَرَحِ حتى يجاوزَ قَدْرَه . وفرس مَرِحٌ مِمْرَاحٌ مَرُوحٌ ، وناقة مِمْرَاحٌ مَرُوحٌ وأنشد :
نطوي الفلا بِمَروحٍ لَحْمُها زِيَمُ
وقال الأعشى يصف ناقة :
مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقنْطَرة الرّومي
تَفْرِي الهَجِيرَ بالإرقَال
وقال الليث : التَّمْرِيحُ أن تأخذ المَزادَةَ أَوَّلَ ما تخْرَزُ فتَملأها ماء حتى تَنْتَفِخَ خُروزُها . ويقال : قد ذهبَ مَرَحُ المَزادَةِ إذا لم يَسِلْ منها شيءٌ ، وقد مَرِحَتْ مَرَحاناً وأنشد :
كأنّ قذًى في العين قد مَرِحَتْ به
وما حاجَةُ الأُخْرى إلى المَرَحانِ
وقال شَمِر : المَرَحُ : خروج الدّمْعِ إذا كثُر ، وقال عديُّ بن زيد :
مَرِحٌ وَبْلُه يَسحُ سُيوبَ ال
ماء سَحّاً كأَنَّه مَنْحورُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : التّمْريحُ تطييبُ القِرْبةِ الجديدةِ بإذْخِرٍ أو شيح فإذا تطيّبَت بِطِين فهو التَّشْرِيبُ . قال :
وبعضهم يجعلُ تمريحَ المزادَةِ أن يملأها ماءً حتى تَبْتَلَّ خُروزُها ويكثر سيلانُها قبل انْتِفاخِها ، فذلك مَرَحُها وقد مَرِحَت مَرَحاً . وذهب مَرَحُ المزادَةِ إذا انسدّت عيونُها فلم يَسِلْ منها شيءٌ . وأرض مِمْراحٌ إذا كانت سريعَة النَّباتِ حين يُصِيبُها المطرُ . وعَيْنٌ مِمْراحٌ سريعةُ البُكاءِ . وقال الأصمعيُّ : المِمْراحُ من الأرض التي حالت سنة فهي تَمْرَحُ بِنَباتها .
وقال أبو عمرو بنُ العلاء : إذا رَمَى الرجُل فأصاب قيل مَرْحَى له ، وهو تعجُّبٌ من جَوْدَةِ رَمْيِه قال ابن مقبل :
أقول والحَبْلُ مشدود بمقوده
مرحى له إن يَفُتْنا مسحه يَطِرِ
وأَمْرَحَ الزَّرْعُ إِمْرَاحاً ومَرِح مَرَحاً ، لغتان ، إذا أَفْرخَ سنابله أَوّلَ ما يُخْرِجُه .
رمح : قال الليث : الرمْحُ واحد الرمَاح ، ومُتخِذُه الرَّمَّاح ، وحرفته الرمَاحَةُ . والرَّامِحُ نَجْمٌ في السماءِ يقال له السماك المِرْزَمُ . وقال ابن كُنَاسة : هما سِمَاكَانِ ، أحدهما السمَاكُ الأَعْزَلُ ، والآخَرُ يقال له السمَاكُ الرَّامِحُ ، قال : والرَّامِحُ أشَدُّ حُمْرَةً ، ويُسَمَّى رَامِحاً لكوكب أَمَامَه تجعله العربُ رُمْحَه . وقال الطرماح :
مَحَاهُنّ صيبُ صَوْتِ الربيع
من الأنجم العُزْلِ والرَّامِحَه
والسماكُ الرَّامِحُ لا نَوْءَ لَهُ ، إنما النَّوْءُ للأعْزل .
وقال الليث : ذو الرُّمَيْح ضَرْبٌ من اليرابيع طَويلُ الرجْلين في أوساطِ أَوْظِفَتِه في كل وَظِيفٍ فَضْلُ ظُفْرِ ، وإذا امتنعت البُهْمَى ونحوُها من المَرَاعِي فَيَبِس سَفَاهَا قيل أَخَذَتْ رِمَاحُها ، ورماحُها سَفَاها اليابِسُ .
ويقال رَمَحَت الدابَّة ، وكل ذي حافرٍ يَرْمَحُ رَمْحاً إذا ضَرَب بِرِجْلَيه ، وربما استُعِير الرّمْحُ لذي الخُف . قال الهذلي :
بِطَعْن كَرَمْحِ الشَّوْلِ أَمْسَتْ غَوَارِزاً
حَوَاذِبُها تأبى على المُتَغَير
ويقال برئت إليك من الجِمَاحِ والرمَاحِ وهذا من باب العُيوب التي يُرَدُّ المبيعُ بها . ويقال رَمَحَ الجُندُب إذا ضرب الحَصَى بِرِجْله قال ذو الرمة :
والجندب الجون يرمح
والعرب تسمي الثورَ الوحشِيَّ رَامِحاً ، وأنشد أبو عبيد :
وكائِنْ ذَعَرْنا من مَهَاةٍ وَرَامِحٍ
بلادُ الورَى ليستْ لها بِبِلاد
ويُقَال للنَّاقَةِ إذا سَمِنَتْ ذاتُ رُمْحٍ وللنُّوق السمَانِ ذوَاتُ رِمَاحٍ وذلك أَنَّ صاحِبَها إِذَا أَراد نَحْرَها نَظَرَ إلى سِمَنِها وَحُسْنِها فامتنَعَ من نَحْرِها نَفَاسَةً بها لما يروقه من أَسْنِمَتِها ، ومنه قول الفرزدق :
فَمَكَّنْتُ سيْفي من ذوات رِمَاحها
غِشَاشاً ولم أَحْفِل بكاءَ رِعائيا
يقول نحرْتُها وأطعَمْتُها الأضْيَاف ولم يمنَعْني ما عليها عن الشُّحوم عن نحرها نَفَاسَةً .
ويقال : رجلٌ رامِحٌ أي ذُو رُمْحٍ ، وقَدْ رَمَحَه إذا طَعَنَهُ بالرُّمْحِ وهو رَامِح وَرَمَّاحٌ . وبالدَهْنَاء نُقْيَانٌ طوالٌ يُقَالُ لها الأَرْمَاحُ .
وَذَكَرُ الرَّجُلِ رُمَيْحُه ، وَفَرْجُ المرْأةِ شُرَيْحُها .
حمر : قال الليث : الحُمْرَةُ لون الأَحْمَر ، تقول احْمَرّ الشيءُ احْمِرَاراً إذا لزم لونَهُ فلم يتغيّر من حالٍ إلى حالٍ ، واحمَارّ يَحْمَارُّ احميراراً إذا كان عَرَضاً حادِثاً لا يثبت ، كقولك : جَعَلَ يَحْمَارُّ مَرَّةً ويصفَارُّ أخرى .
قال : والحُمْرَةُ تَعْتَرِي النَّاسَ فَيَحْمَرُّ موضِعُها وَتُغَالَبُ بالرُّقْيَةِ . قلت : الحُمْرَةُ وَرَمُ من جنس الطَّواعِين نعوذ بالله منها .
الحراني عن ابن السكيت أنه قال الحُمْرَةُ بسكون الميم نَبْتٌ . قال : ويقال لِلْحُمَّرِ وهو طَائرٌ حُمَرٌ بالتخفيف ، الواحدة حُمَّرةٌ وقال حُمَرَة . وقال ابن أحمر :
إلاّ تُدَارِكْهُمْ تصبِحْ منَازِلُهم
قفراً تبيض على أرجائها الحُمَرُ
قال : خفّفها ضرورةً . وأنشد في تشديد الحمّر :
قد كنتُ أَحْسِبُكُم أُسُودَ خَفِيَّةٍ
فإذا لَصَافِ تبيضُ فيها الحُمَّر
قال وحُمَّرَاتٌ جَمْعٌ . وأنشدني الهلالي أو الكلابي :
عُلق حَوْضِي نُغَرٌ مكبُّ
إذا غفلت غفلة يَغبُّ
وحُمَّرَاتٌ شُرْبُهُنَّ غِبُّ
قال : وهي القُبَّر .
وقال الليث : الحِمار العيْرُ الأَهْلِيُّ والوحشيُّ ، وجمْعُه الْحَمِيرُ والحُمُراتُ ، والعدد أَحْمِرَةٌ ، والأنْثَى حِمَارَةٌ ، قال والْحَمِيرة الأُشْكُزُّ : معرب وليس بعربي وسميت حميرةً لأنها تُحمَّر أي تُقَشَّر وكل شيء قشَّرْتَه فقد حَمَّرْتَه فهو مَحْمُور وحَمِيرٌ .
وقال الليث : الْحِمَار خَشَبَةٌ في مقدَّمِ الرحْلِ تَقْبِضُ المرأةُ عليه وهو في مقدم الإِكَافِ أَيْضاً . وقال الأعشى :
وقيدني الشعرُ في بيته
كما قَيَّد الأسراتُ الحمارا
وقال غيره : الحمار ثَلاثُ خَشَبات أَوْ أَرْبَعٌ تُعْرَض عليها خشبةٌ وتُؤْسَرُ بِهَا . وقال أبو سعيد الْحِمَارُ العُودُ الذي يُحْمَل عليه الأَقْتَابُ ، والأَسَرَاتُ النساء اللواتي يُوَكدْن الرحالَ بالقَد ويُوَثقْنَها .
وقال الليث : حِمَارُ الصَّيْقَل خشَبتُه التي يَصْقُلُ عليها الحديدَ قال وحمار قَبَّان دَابَّةٌ صغيرة لازقة بالأرض ذات قوائم كثيرة وأنشد الفراء :
يا عجبَاً لقد رأيْتُ عجبا
حِمَارَ قَبَّانٍ يسوق أَرْنَبَا
أبو عبيد عن الأصمعي الْحَمائِر حِجَارَةٌ تُنْصَب حول قُتْرَةِ الصائد واحِدُها حمارة وأنشد :
بيت حتوف أُرْدِحَت حمائِره
وقال شمر في قوله ج ( زُوِيتْ لي الأرضُ فرأيتُ مشارِقَها ومَغارِبها ، وأُعْطِيتُ الكنْزَيْنِ الأحْمَرَ والأبْيَضَ ) أراد الذّهَبَ والفِضَّة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحمائِر حجارةٌ تُجْعل حَوْلَ الْحَوْضِ تَرُدُّ الماءَ إِذَا طَغَى وَأنشد :
كأنما الشَّحْطُ في أُعْلَى حمائِرِه
سبائِبُ القَز من رَيْطٍ وَكَتَّان
وروى حمادُ بن سلمةَ عن ثابتٍ عن أَنَسٍ أنّ رسول الله قال ( أُرْسِلْتُ إلى كل أَحْمَرَ وأَسْوَدَ ) قال شمر : يَعْني العربَ والعجمَ ، والغالبُ على أَلْوان العربِ
السُّمْرَةُ والأُدْمَةُ ، وعلى أَلْوان العجمِ البياضُ والحُمْرَةُ .
وقال شمر حدثني السمريُّ عن أبي مسحل أنه قال في قوله ( بُعِثْتُ إلى الأَسْودِ والأَحْمَرِ ) يريد بالأسودِ الجِن ، وبالأحْمَرِ الإِنَسَ ، سمي الإنسُ بالأَحْمَرِ للدَّمِ الذي فيهم ، والله أعلم ، وروى عمرو عن أبيه أنه قال في قوله ( بعثت إلى الأحْمر والأسود ) معناه بُعِثْتُ إلى الأَسودِ والأبْيَض . قال : وامْرأَةٌ حَمْرَاء أي بَيْضاءُ ، ومنه قول النبي لعائشة ( يا حُمَيْراءُ ) قال والأحْمَرُ الذي لا سلاحَ مَعَهُ ، وأخبرني المنذريُّ عن الحَرْبي في قوله ( أُعْطِيتُ الكنْزَيْنِ الأحمرَ والأبيضَ ) قال فالأحْمَرُ مُلْكُ الشامِ والأبيضُ مُلْكُ فارسَ ، وإنما قيل لمُلكِ فارسَ الكنْزُ الأبيضُ لبياض أَلْوَانِهِمْ ، ولذلك قيل لهم بَنُو الأحرارِ يعني البيض ولأن الغالبَ على كنوزهم الورِقُ وهي بيضٌ ، وقال في الشامِ الكنزُ الأحمرُ لأن الغالبَ على أَلْوانِهم الحُمْرَةُ وعلى كُنُوزِهم الذّهَبُ وهو أحمر . وقال ابنُ السّكّيت قال الأصمعيُّ أتاني كلُّ أسودَ منهم وأحمرَ ولا يقال أبيضَ ، حكاه عن أبي عمرو بن العلاء وقال :
جَمَعْتُمْ فأوْعَيْتُمْ وجِئْتم بِمَعْشَرٍ
توافَتْ بِهِ حُمْرانُ عَبْدٍ وسودُها
ويقال كلّمْتُه فما ردّ عليَّ سوداءَ ولا بيضاء أي كلمة رَدِيئَةً ولا حسنةً . قلت : والقولُ ما قال أبو عمرٍ و أنهم الأسودُ والأبيضُ ؛ لأنّ هذين النّعْتينِ يَعُمَّان الآدميينَ أَجمعين . وهذا كقوله ( بُعِثْتُ إلى الناس كافةً ) وكانت العربُ تقول للعجمِ الذين يكون البياضُ غالباً على أَلْوانِهم مثلِ الرُّومِ والفرسِ ومن ضاقَبَهُمْ : إنهم الحَمْراءُ ، ومنه حديثُ عليّ حين قال له سَراةٌ من أصحابِه العَربِ : غلبتْنا عليك هذه الحُمْرَةُ ، فقال : لَيَضْرِبنَّكُمْ على الدين عَوْداً كما ضربتموهم عليه بَدْءاً ، أَرادُوا بالْحَمْرَاء الفرسَ والرُّومَ . والعربُ إذا قالُوا : فلانٌ أبيضُ وفلانةٌ بيضاءٌ ، فمعناهَا الكرمُ في الأخلاق ، لا لونُ الخِلْقَةِ . وإذا قالوا : فلانُ أحمرُ وفلانةُ حمراءُ عَنَتْ بياضَ اللَّونِ .
ورَوَى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قولهِمْ الْحُسْنُ أَحْمَرُ أي شاقٌّ ، أي من أَحَبَّ الحُسْنَ احتَمَل المَشَقَّة . وكذلك موتٌ أَحْمَرُ ، قال الحُمْرَةُ في الدَّمِ والقتالِ . يقول : يَلْقى منه المشقةَ كما يَلْقى من القتالِ .
أبو عبيد عن الأصمعي : يقال جاء بِغَنَمِه حُمْرَ الكُلى ، وجاء بِها سُودَ البُطونِ ، معناهما المَهَازِيلُ .
وقال الليث : الحَمَرُ داءٌ يعتري الدابّة من كثرة الشعير ، وقد حَمِر البرذَوْنُ يحمَرُ حَمَراً . وقال امرؤ القيس :
لَعَمْرِي لسَعْدُ بنُ الضبابِ إِذَا غَدا
أحبُّ إلينَا مِنْك ، فَافَرَسٍ حَمِر
أرَادَ يَافَا فَرَسٍ حَمِر ، لقَّبَهُ بِفِي فَرَسٍ حَمِرٍ لِنَتْن فيه . قال وسنَةٌ حمراء شديدةٌ ، وأنشد :
أَشْكُو إِلَيْك سَنَوَاتٍ حُمْرَا
قال : أخرج نعته عَلَى الأعوامِ فَذكَّرَ ، ولو أخْرَجَهُ على السَّنواتِ لقال حَمْرَاوَاتٍ . وقال غَيْرُه : قيل لِسِني القَحْطِ حَمْرَاواتٌ لاحمرار الآفاق فيها . ومنه قول أُمَيّةَ :
وسُودَت شَمْسُهُمْ إذا طَلَعَتْ
بالجِلْبِ هفا كأنَّه كَتَمُ
والكتم صِبْغٌ أحمرُ يُخْتَضَبُ به . والجِلْبُ السحابُ الرقيقُ الذي لا ماءَ فيه . والهَفُّ الرقيق أيضاً ونَصَبَه على الحال .
وفي حديث عليّ ح أنه قال : كُنَّا إذا احْمَرَّ البأْسُ اتَّقَيْنَا برسول الله العَدُوَّ .
قال أبو عبيد قال الأصمعيُّ : يقال هو الموتُ الأَحْمَرُ والموتُ الأسودُ . قال ومعناه الشَّدِيدُ ، قال وَأَرَى ذلك من أَلْوَانِ السباعِ كأَنَّهُ من شِدَّته سَبُعٌ . وقال أبو زُبَيْدٍ يصف الأسد :
إِذَا عَلِقَتْ قِرْناً خَطَاطِيفُ كَفه
رَأَى الموتَ بالعيْنَينِ أَسْودَ أَحْمَرا
قال أبو عُبَيْدٍ فكأنَّه أَرَادَ بقَوْلِه احْمَرّ البَأْسُ أَيْ صَارَ في الشدَّةِ والهَوْلِ مثل ذلك . وقال الأصمعيُّ يقال : هذه وَطْأَةٌ حمراءُ ، إذا كانت جديداً ووطأةٌ دَهْمَاءُ إذا كانت دَارِسَةً .
قال الأصمعيُّ ويجوزُ أن يكُون قَوْلُهمْ : الموتُ الأحمرَ من ذلك ، أي جديدٌ طريّ . ويروى عن عبد الله بن الصَّامِت أنه قال : أَسْرَعُ الأرض خَراباً البصرةُ ، قيل وما يُخْرِبُها ؟ قال : القتْلُ الأَحْمَرُ والجوع الأغْبَرُ .
قلت والحَمْرُ بمعْنى القَشْرِ يكون باللسَان والسَّوْط والحَديد والمِحْمَرُ والمِحْلأُ : هو الحديدُ أو الحَجَرُ الذي يُحْلأُ به تحْلِىءُ الإهاب وَيُنْتَفُ . ويقال للهجين مِحْمَرٌ ولمَطَيَّةِ السُّوءِ مِحْمَر ، وَرَجُلٌ مُحْمَرٌّ ؛ لا يعطي إلاَّ على الكَد والإلْحَاحِ عليه .
وقال شمر يقال حَمِرَ فلانٌ عليَّ يَحْمَرُ حَمْراً إذا تَحَرَّق عليك غضباً وغيظاً . وهو رجل حَمِرٌ من قوم حَمِيرِين . قال وحِمِرُّ القَيْظ والشتاءِ أشَدُّهُ .
قال : والعربُ إذا ذكرت شيْئاً بالمشَقَّةِ والشدَّة وصَفَتْهُ بالحُمْرَةِ . ومنه قيل سنَةٌ حَمْرَاءُ للجَدْبَةِ .
قال : وقال ابن الأعرابي في قولِهِمْ الحُسْنُ أَحْمَرُ يُرِيدُون إِنْ تَكلَّفْتَ التَّحَسُّنَ والجَمَال فاصْبِرْ فيه على الأَذَى والمشقَّة . قال : وحَمَرْتُ الجِلْدَ إذا قَشَرْتَه وحلقتَه .
وقال الليث : حَمَارَّةُ الصيف شدة وَقْتِ حَره . قال ولم أَسْمَع كلمة على تقدير فَعَالّة غيرَ الحمارَّة والزَّعَارَّة وهكذا .
قال الخليل قال الليث : وسمعت بعد ذلك بخُرَاسَان سبارَّةُ الشّتَاء وسمعت : إن وراءَك لَقُرَّاً حِمِرّاً . قلت : وقد جاءَتْ أَحْرُفٌ أُخَرُ على وزن فَعَالَّة .
روى أبو عبيدٍ عن الكسائي : أَتَيْتُه في حَمَارَّةِ القيظ ، وفي صَبَارَّةِ الشّتاء بالصاد ، وهُمَا شِدَّةُ الحَر والبَرْدِ . قال وقال الأمَوِيُّ : أتَيْتُه عَلَى حَبَالَّةِ ذَاك ، أي على حِينِ ذَاك ، وألقى فلان عَلَى عَبَالَّته أي ثِقله . قاله اليزيديُّ والأَحْمَرُ .
وقال القَنَانِيّ : أَتَوْنِي بِزرَافَّتهِم يعني جَمَاعَتَهُم .
وسمعت العربَ تَقُول كُنّا في حَمْراء القيظ على ماء شُفَيَّة ، وهي ركيَّةٌ عذبَةٌ .
وقال الليث في قولهم : أهْلَكَ النساءَ الأحمران ، يعنون الذهبَ والزعفرانَ .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الأحمرانِ الخَمْرُ واللَّحْمُ وأنشد :
إن الأحَامِرَةَ الثلاثَةَ أهلكَتْ
مالي وكنت بِهِن قِدْماً مُولَعاً
الرَّاحَ واللحْمَ السمينَ إدَامُه
والزَّعْفَرانَ فلن أَرُوحَ مُبَقَّعَا
قال أراد الخمرَ واللحمَ والزعفرانَ .
وقال أبو عبيدة : الأصفرانِ الذَّهَبُ والزعفرانُ . قلت والصَّوابُ في الأحمَرينِ ما قاله أبو عبيدة . والذي قاله الليثُ يضاهي الخَبَرَ المرويَّ فيه .
وقال شمر : سمعت ابنَ الأعرابي يقول : الأحمرانِ النّبيذُ واللحمُ . وأنشد :
الأحمرَينِ الرَّاحَ والمُحَبَّرَا
قال شمِر : أَرَاد الخَمْرَ والبُرُودَ .
وقال الليث : فَرَسٌ مِحْمَرٌ والجميع المَحَامِر والمَحَامِيرُ . وأنشد :
يَدِبُّ إِذْ نَكَس الفُحْجُ المحاميرُ
وقال غيرُه : الخيل الحمارَّةُ مثلُ المَحَامِرِ سواءً .
وروي عن شريح أنه كان يردّ الحمَّارَةَ من الخَيْلِ . قلت أَراد شريحٌ بالحمَّارَة أصحابَ الحَمِير ، كأنَّه ردَّهُم فلم يُلْحِقْهُمْ بأصحاب الخَيْلِ في السهامِ . وقد يقال لأصْحاب البِغَال البَغَّالة ولأصحاب الجِمَال الجَمَّالَةُ ومنه قولُ ابن أحمر :
شدّد كما تطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا
ورجل حَامِرٌ وحَمَّارٌ ذو حِمَارٍ ، كما يقال فارسٌ لذي الفَرس .
ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : حَمَرَت المرأةُ جلْدَهَا تَحمِرُهُ . والحَمْرُ في الوبر والصوف وقد انْحَمَر ما على الجِلْدِ وأتاهم الله بغيثٍ حِمِرَ يَحْمُر الأرض حمراً أي يقشرها .
وقال ابن السكيت : حَمَر الخَارِزُ السَّيْرَ يحْمِرُهُ حَمْراً إذا مَاسَحا باطِنَه ودَهَنه ثم خَرَزَ بِه ، وحَمَر الشَّاةَ إذا ما سمطها ، وأُذُنُ الحِمَارِ نَبْتٌ عريضُ الوَرَق كأَنَّه شُبه بأذن الحِمَار .
وروَى أبو العباس أنه قال : يقال إن الحُسْنَ أحمر ، يقال ذلك للرَّجُلِ يميلُ إلى هَوَاه ، ويخْتَصُّ بمن يُحِبُّ كما يقال الْهَوَى غَالِب ، وكما يقال إن الهوى يميل بإسْتِ الرَّاكِب إذا آثَر من يهواه على غيره .
وقال غيرهُ حِمْيرٌ اسمٌ ، وقيل هو أَبُو مُلوكِ اليمَن ، وإليه تنتهي القبيلةُ . ومدينة ظَفَارِ كانت لِحِمْيَرَ . وحَمَّرَ الرجلُ إذا تكلم بالحِمْيَريّة ، ولهم ألفاظٌ ولغاتٌ تخالف لغاتِ سائِرِ العرب .
وقال بعض ملوكهم : من دَخَلَ ظَفَارِ حَمَّرَ ، أي تعلَّم الحِمْيَرِيّة . ويُقالُ للذين يُحَمرون رَايَاتِهم خِلاَفَ زِيّ المُسَودَةِ من بني هَاشِمٍ المُحَمرة ، كما يقال للحَرُورِيَّة
المبيضة ، لأن راياتِهم في الحُروب كانت بَيْضَاءَ .
محر : قال الليث : المَحَارَةُ دابَّةٌ في الصَّدَفَيْن . قال : ويُسمّى باطِنُ الأُذُن مَحَارَةً . قال وربّما قالوا لها مَحَارَةُ بالدَّابّة والصدفينِ .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي قال المَحَارَةُ الصدفَةُ قال والمَحَار من الإنسانِ الحَنَكُ وهو حيث يُحنك البَيْطارُ الدَّابة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَحَارَةُ النُّقْصَانُ ، والمحارَةُ داخلُ الأُذُن ، والمحارةُ الرجوعُ ، والمَحَارة المُحاوَرَة ، والمَحَارَة الصَّدَفَةُ .
قلت ذكر الأصمعيُّ وغيره هذا الحرفَ أعني المحارةَ في باب حَارَ يَحُور ، فدلّ ذلك أنه مَفْعَلَةٌ وأَن الميمَ ليست بأصليَّةٍ ، وخالفهم اللَّيْثُ فوضع المَحَارَة في باب مَحَر ، ولا يُعْرَف مَحَر في شيء من كلام العرب .

##### Türkçe

**باب الحاء والراء مع الميم**
**حرم** ، **حمر** ، **رحم** ، **رمح** ، **مرح** ، **محر** : kullanımdadır.

**حرم** : Şemir dedi; Yahyâ b. Meysere el-Kilâbî dedi ki: **الحُرْمَةُ**: heybet(tir). Dedi ki: İnsan için bir **رَحِمٌ** bulunur da biz ondan utanır idik; “Onun **حُرْمَةٌ**’si vardır” derdik. Dedi ki: Müslümanın Müslüman üzerinde **حُرْمَةٌ**’si ve heybeti vardır.

Ebû Zeyd dedi: Denir ki: “O senin **حُرْمَتُك**’tur”, “Onlar ikisi senin **حُرْمَتُك**’tur”, “Onlar (çoğul erkek) senin **حُرْمَتُك**’tur”, “O (dişi) senin **حُرْمَتُك**’tur”, “Onlar (çoğul dişi) senin **حُرْمَتُك**’tur”; onlar, onun **رَحِم** sahipleri, komşusu, onu gıyabında ve huzurunda yardım eden kimse ve hakkı kendisine vacip olan kimsedir.

Mücâhid, Allah’ın sözü hakkında: ( **ذالِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ** ) ( **الحَجّ : 30** ) dedi ki: Allah’ın **حُرُماتِ**’ı: Mekke, hac, umre ve Allah’ın masiyetlerinden nehyettiği şeylerin hepsidir.

Atâ dedi: Allah’ın **حُرُمَاتُ**’ı, Allah’ın masiyetleridir.

Leys dedi: **الحَرَمُ** Mekke’nin **حَرَمُ**’ı ve onu, harama yakın bir yere kadar kuşatan şeydir.

Ben dedim: **الْحَرَمُ**’ın sınırları üzerine, Allah’ın halîli İbrâhîm’in (a.s.) onun **مَشَاعِرَ**’ını açıkladığı eski **المَنَارِ** ile işaret konmuştur; Kureyş câhiliyede ve İslâm’da onu bilirdi; çünkü onlar **الْحَرَم**’ın sakinleri idiler ve bilirlerdi ki **المنار**’dan Mekke’ye kadar olan aşağı taraf **الْحَرَم**’dandır; onun ötesi ise haramdan değildir. Allah azze ve celle Muhammed’i ( صلى الله عليه وسلم ) peygamber olarak gönderince, Kureyş’i bunun hakkında bildikleri şey üzere bıraktı.

İbn Merba‘ el-Ensârî ile birlikte Kureyş’e yazdı ki: “**مشاعركم** üzere kalın; çünkü siz İbrâhîm’in mirasından bir miras üzeresiniz. **المنار**’dan aşağı olan **حَرَم**’dır; onun avı helâl olmaz, ağacı kesilmez. **المنار**’ın ötesinde olan ise **الحلّ**’dendir; avcısı **مُحْرِماً** değilse onun avı helâl olur.”

Eğer mülhidlerden bir söyleyen, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **فَسَوْفَ يَعلَمُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَماً** ) ( **العَنكبوت : 67** ) derse: “Nasıl **حرماً آمناً** olur; hâlbuki **الْحَرَم**’da korkutuldular ve öldürüldüler?” Bunun cevabı şudur: O, cel ve azz, onu **حَرَماً آمناً** kıldı; bu, onlara bir emir ve bununla bir kulluk (yükümlülüğü) olarak, zorlamayla değil. Kim buna iman ederse, tâbi olarak ve emrolunduğu şeye vararak, nehyolunduğu şeyden el çeker. Kim **أَمْرَ الحَرَمِ**’i ve onun **حرمَتهُ**’ni ilhâd eder ve inkâr ederse, o kâfirdir, kanı mubahtır. Kim ikrar eder de nehyi işler; **صَيْدَ الْحَرَم**’ı avlar ve orada öldürürse, o fâsıktır; avdan öldürdüğü şeyde onun üzerine kefâret vardır. Eğer dönerse, Allah ondan intikam alır.

Hacca kendisinden **يُهَلُّ** olunan **المواقيت** ise **الْحَرَم** sınırlarından uzaktır; onlar **الْحِل**’dendir. Kim onlardan, hac aylarında hac ile **أَحْرَمَ** ederse, o **مُحْرِمٌ**’dir; **محرماً** olduğu müddetçe **الرفَث**’ten ve onun ötesindeki kadınlar işinden, güzel koku ile kokulanmaktan, dikilmiş elbise giymekten ve av avlamaktan sakınmakla emrolunmuştur.

Leys, A‘şâ’nın sözü hakkında dedi:
بِأجْيَادَ غَرْبِيَّ الصفا والمُحَرَّم
Dedi ki: **المحرَّم** **الْحَرَمُ**’dır. Dedi ki: Harama nisbet edilen **حِرْمِيٌّ**’dir.

Ve şu beyit okundu:
لا تأويَنَّ لحرميّ مررت به
يوماً وإن ألقى الحِرْميُّ في النار

Leys dedi: İnsanlardan başkasını nisbet ettiklerinde “**ثوب حَرَميٌّ**” derler.

Ben dedim: Leys’in dediği gibidir. Şemir bir hadis rivayet etti: Falan kimse, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) **حِرْمِيَّ**’si idi. Dedi ki: **الحِرْمِيُّ**: Arap eşrafından, dinlerinde hamâset gösterenler; onlardan biri haccedince, **الحَرَم**’dan bir adamın yemeğini yemezdi ve ancak kendi elbiseleri içinde tavaf ederdi. Böylece Arap eşrafından her şerif için Kureyş’ten bir adam vardı; ikisinden her biri, arkadaşının **حِرْمِيُّ**’sidir; tıpkı kiraya veren için **كَرِيّ** denildiği gibi: **المُكري** ve **المكترِي**; ve **خَصْمٌ** denildiği gibi: **المخاصِم** ve **المخاصَم**.

Ve dersin: Adam **أحْرَمَ** etti; o hâlde o **مُحْرِمٌ** ve **حَرَامٌ**’dır. **البيتُ الحَرَامُ**; **المَسْجِدُ الحرامُ**; **البلدُ الحرامُ**; ve **قوم حُرُمٌ** ve **مُحْرِمُون**; ve **شهر حَرَامٌ**. **الأشْهُرُ الحُرُم**: **ذو القَعْدَةِ** ve **ذو الحِجَّةِ** ve **المُحَرَّمُ** ve **رَجَبُ**’dur; üçü **سَرْدٌ** yani peş peşe, biri **فَرْدٌ** yani tek.

Leys dedi: **الحرام**: Allah’ın haram kıldığı şeydir. **الحُرْمَةُ**: onu çiğnemenin sana helâl olmadığı şeydir. Ve dersin: “Falanın **حُرْمَةٌ**’si vardır” yani bir arkadaşlıkla yahut bir hak ve zimmetle bize karşı hürmetli kılındı. Adamın **حُرَمُ**’u: kadınları ve koruduğu şeydir. **المحارِمُ**: helâl sayılması helâl olmayan şeylerdir. **المَحْرَمُ**: nikâhı helâl olmayan akrabalıkta **ذاتُ الرحِمِ**’dir; dersin: O, **ذو رَحِمٍ مَحْرَمٍ**’dır; o (kadın) da **ذَاتُ رَحِمٍ مَحْرَمٍ**’dır. Râciz dedi ki:
وجارةُ البيت أراها مَحْرَمَا
كما بَراهَا الله ، إلاَّ إنَّمَا
مكارِمُ السَّعْي لمَن تكرَّمَا
كما بَراها الله كما جعلها الله .

**المُحْرِم**: **الشهر الحَرَامِ**’a giren kimsedir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Adamın **أحْرَمَ** etmesi; onun için bir zimmet bulunduğu zaman, o hâlde o **مُحْرِمٌ**’dir. Râ‘î dedi ki:
قتلوا ابْنَ عفَّانَ الخليفة مُحْرِما
ودَعَا فلم أَرَ مثلَه مَخْذُولا
Dedi ki: Kavmin **أحْرَمَ** etmesi, **الشهر الحَرَامِ**’a girdikleri zamandır. Züheyr dedi ki:
جعلن القنانَ عن يمينٍ وحَزْنَه
وكم بالقنانِ من مُحِلَ ومُحْرِم

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُحْرِمُ**; Hudâş b. Züheyr’in sözünde “barışçı”dır.
إذا ما أصابَ الغَيْثُ لم يَرْعَ غَيْثَهُم
من الناس إلا مُحْرِمٌ أو مُكَافِل
Dedi ki: Bu, şairin sözündendir:
وأُنْبِئْتُها أَحْرَمَتْ قَوْمَها
لِتَنْكِحَ في مَعْشَرٍ آخَرينا
Yani: onları kendi nefsine haram kıldı. Dedi ki: **المُكَافِلُ**: komşu olan, antlaşmalı olandır; **الكفيل** de buradan alınmıştır. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “**أَحْرَمَتْ قومها**” sözü, yani onları kendisiyle evlenmekten **حَرَمَتْهُم**; denir ki: **حَرَمْتُه** ve **أَحْرَمْتُه** **حِرْمَاناً**: ona bağışı engellediğim zaman.

Şemir, Ömer’den rivayet etti: O dedi ki: ( **الصيام إحْرَامٌ** ). Dedi ki: O, ancak “**الصيَامُ إحرامٌ**” dedi; çünkü oruçlu, orucunu zedeleyen şeylerden imtina eder. Dedi ki: Oruçluya **مُحْرِمٌ** denir. Râ‘î dedi ki:
قتلوا ابن عَفَّان الخليفة مُحْرِماً
Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: **مُحْرِماً** yani oruçlu.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki o dedi: ( **كل مُسلم عن مسلم مُحْرِمٌ ، أخَوانِ نَصِيران** ). Ebû’l-Abbâs dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Denir ki: “O, senin hakkında elbette **لَمُحْرِمٌ**’dir”; yani onun üzerine senin eziyetin **يَحْرُم** olur.

Ben dedim: Bu, haberin mânâsıdır; muradı şudur: İkisinden her birine, İslâmın **حُرْمَةِ**si sebebiyle, arkadaşına eziyet etmesi haram olur; (İslâm) onu zulmünden alıkoyucudur.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Kadına namaz **حُرْماً** olarak haram oldu; ona **حَرَماً** ve **حَرَاماً** olarak da haram oldu.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: Adam, **الإحْرَامِ**a **بالإهْلاَل** ile girdiği zaman **أحْرَمَ** eder. Ve bir ahid yahut misak sebebiyle, kendisine saldırılmaktan bir **حُرْمَةٌ** bulunan bir **حُرْمَةٍ** içine girdiği zaman da **أَحْرَمَ** eder. Ve denir: **مُسلم مُحْرِمٌ**; o, nefsinden, kendisiyle (aleyhine) bir şey vâki kılacak hiçbir şeyi **يُحِلّ** etmemiş olandır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Adama bağışı **حَرَمْتُ**; onu **حِرْمَاناً** **أَحْرِمُه**.” Başkası ondan bir ziyade yaptı: ve **حَرِيمةً**. Başka bir dil: **أَحْرَمْتُ**; iyi değildir. Ve şu beyit okundu:
وأُنْبِئْتُها أحْرَمَتْ قَوْمَها
لِتَنْكِحَ في مَعْشَرِ آخرينا
Dedi ki: Kadına namaz, **تَحْرُم** olarak **حُرُوماً** haram olur. Başkası ondan rivayet etti: Kadın, kocasına **تَحرُم** olarak **حُرْماً** ve **حَرَاماً** haram olur.

أبو Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Bir adamı **أَحْرَمْتُ** ettim; onu **قَمَرْتَه** ettiğim (yendiğim) zaman. Adam **حَرِمَ** eder; **يَحْرَم** **حَرَماً**; **قُمِرَ** edildiği (yenildiği) zaman. el-Kisâî de onun benzerini söyledi ve başkasına ait olarak inşad etti:

Ve bir suç oku ile attı; avlamadı.

أبو Ubeyd, el-Umevî’den: Dişi köpek **اسْتَحْرَمت** etti; **السفَاد**’ı (çiftleşmeyi) arzuladığı zaman; onu Benî el-Hâris b. Ka‘b’dan rivayet etti. Ebû Ubeyd dedi ve başkası dedi: **الاسْتِحْرَام** her **ذات ظِلْفٍ** için özellikle (kullanılır).

Ebû Nasr dedi, el-Asma‘î dedi: Keçi **استَحْرَمَت** etti; erkeği arzuladığı zaman; ve onun **حِرْمَتَها**’sı (kızgınlığı) ne kadar da açık. Dedi: el-Mu‘temir b. Süleymân, kendisine haber verenden rivayet etti; dedi: Kıyametin kendilerine eriştiği kimselere **الحِرْمَة** gönderilir; yani **الغُلْمَة** (şehvet kabarması); ve hayâ kendilerinden soyulur. Âişe’nin hadîsinde: dedi ki: “Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) onun **حله**’si ve **حُرْمه**’si için kokulandırırdım.” Mânâ: yıkandığı ve ihrama girmeyi ve hac yahut umre ile **مُحْرِماً** kılan şeyle telbiyeyi murad ettiği zaman onu kokulandırırdı; ve ihramından **حَلَّ** ettiği zaman onu kokulandırırdı.

Arapların şöyle dediğini işittim: Sırtı **مُحَرَّمَةُ الظَّهْرِ** olan bir deve; zor olduğu, alıştırılmadığı ve uysallaştırılmadığı zaman. Ve **جِلْدٌ مُحَرَّمٌ**: tabaklanmamış (deri). el-A‘şâ dedi:

Gözünü, göz pınarının yanında yana eğik görürsün;
Elimi ve **المحرَّما** olan sürüyü gözetler.

**القطيع** ile onun kamçısını murad etti. Dedim: Arapların, tabaklanmamış deve derilerinden kamçılarını yaptıklarını gördüm; geniş şeridi alırlar, ondan geniş kayışlar keserler, onları toprağa gömerler; yumuşayıp esneyince ondan dört **قُوًى** yaparlar, sonra onları bükerler, sonra onları yere dikilen bir tahta parçasının iki çatallı yerinden asarlar; onu **تقلُّها** eder; yani onu yerden kaldırır, uzatılmış hâlde; onu ağırlaştırmışlardır ki kurusun.

Şemmer dedi: Ebû Vâsıl el-Kilâbî dedi: **حَريمُ الدار**: kapısı üzerine kapatılan şeylerden, eve giren şeydir; ondan çıkan ise **الفِنَاء**’dır. Dedi: Bedevînin **فِنَاء**’sı, onun **حُجْرَتُه**’sinin ve **أطْنَابُه**’unun eriştiği şeydir; ve şehirlininki, evi başka bir eve bitişik olduğu zaman, ikisinin **فِناؤُهما**’sı aralarındaki sınırdır.

el-Leys: **حَرِيم الدَّارِ**: ona eklenen ve onun haklarından ve menfaatlerinden olan şeydir. Ve **حريم النَّهر**: onun çamurunun döküldüğü yer ve iki kıyısı üzerindeki yürüyüş yolu ve bunun benzeri. Ve **الحريمُ**: dokunması haram kılınmış olan; ona yaklaşılmaz. Araplar câhiliyede evi (Kâbe’yi) haccedince, **الحَرَم**’a girdikleri zaman üzerlerindeki elbiseleri çıkarırlardı; **الحَرَم**’da kaldıkları müddetçe onları giymezlerdi. Ondan şairin sözü:

Tavaf edenlerin elleri önünde bir **حَرِيمُ** (atılmış elbise) bulunur.

Müfessirler, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “**يَابَنِى ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ**” (el-A‘râf: 31) dediler: Câhiliye ehli evi çıplak tavaf ederdi ve derlerdi: “Günah işlediğimiz elbiselerle evi tavaf etmeyiz.” Kadın da çıplak tavaf ederdi; ancak o, kayışlardan bir **رَهْطاً** giyerdi. Araplardan bir kadın dedi:

Bugün onun bir kısmı yahut hepsi görünür;
Ondan görüneni ise ben helâl kılmam.

Onun ferci (avreti) kasteder; giydiği **فُرُوج الرَّهْطِ**’tan göründüğü için. Allah, Âdem ve Havvâ’nın cezâsını, onların **سَوْآتُهما**’sının görünmesiyle, örtünmeyi zikrettikten sonra emretti; şöyle dedi: “**يَابَنِى ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ**”; ve bil ki çıplaklık ve **السَّوْءَةِ**’nin görünmesi mekruhtur; bu, Âdem’den beri böyledir.

el-Leys dedi: dersin ki: “Bu **حَرَامٌ**’dır”; çoğulu **حُرُمٌ**’dur. el-A‘şâ dedi:

Gündüzü komşularına hediye ederler;
Geceleyin ise onlar kendilerine karşı **حُرُم**’dur.

Ve **المحْرُومُ**: hayırdan **حِرْماناً** ile mahrum bırakılan; Allah Teâlâ’nın sözünde: “**حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ**” (ez-Zâriyât: 19).

Allah Teâlâ’nın sözüne gelince: “**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ**” (el-Enbiyâ: 95); Katâde, İbn Abbâs’tan: mânâsı: helâk olduğu zaman, dünyasına dönmemesi onun üzerine vâciptir.

Ebû Mu‘âz en-Nahvî dedi: İbn Abbâs’tan bana ulaştı ki onu “**وحَرِمَ على قرية**” diye okudu; “onun üzerine vâcip oldu” der. Dedi: Saîd b. Cübeyr’den bana rivayet edildi ki onu “**وحِرْمُ على قرية**” diye okudu; bunun hakkında soruldu; dedi: “onun üzerine azmetti.” Ebû İshâk, “**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ**” sözü hakkında dedi: Bu, açıklanmaya muhtaçtır; ve Allah daha iyi bilir ki, O (azze ve celle) “**فَلاَ كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ**” (el-Enbiyâ: 94) dediği zaman, bize kâfirlerin amellerini haram kıldığını bildirdi; mânâ: helâk ettiğimiz bir beldeye haramdır ki onlardan bir amel kabul edilsin; çünkü “**لا يرجعون**” yani tevbe etmezler.

el-Münzirî bana haber verdi; İbn Ebî ed-Dümeyk’ten; Humeyd b. Mes‘ade’den; Yezîd b. Zuray‘dan; Dâvûd’dan; İkrime’den; İbn Abbâs’tan: “**وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَآ أَنَّهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ**” (el-Enbiyâ: 95) sözü hakkında dedi ki: Helâk ettiğimiz bir belde üzerine vâcip oldu ki onlardan dönen bir dönen dönmesin; yani onlardan tevbe eden bir tevbekâr tevbe etmesin. Dedim: Bu, ez-Zeccâc’ın söylediğini teyit eder. el-Ferrâ, isnadıyla İbn Abbâs’tan “**حِرْمٌ**” (okuyuşunu) rivayet etti. Dedi: Medine ehli “**وَحَرَامٌ**” okudu. el-Ferrâ dedi: “**وَحَرَامٌ**” kıraatte daha yaygındır.

Ebû Amr: **الحَرُومُ**: rahmi tıkanmış deve; ve **الزَّجُومُ**: böğürmeyen (deve).

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الحَيْرَمُ** sığırlardır; ve **الْحَورَمُ**: susan ve konuşan (mal)dan çok maldır. Dedi: ve **الحَرِيمُ**: evin orta direğidir; ve **الحريمُ**: mescidin avlusudur; ve **الحُرْمُ**: men‘dir (engelleme). Dedi: ve **الحريم** dosttur; “falanca **حَرِيمٌ صَرِيحٌ**” denir; yani hâlis dost.

Araplar, câhiliyede Receb ayını **الأَصَمَّ** ve **المحرَّمَ** diye adlandırırlardı. Şemmer, Humeyd b. Sevr’ün sözünü inşad etti:

Her günahkârdan, kara **المُرَارَ**’ı otladılar;
Cümâdâ aylarının hepsini ve **المُحَرَّمَا**’yı.

Dedi: **المحرَّم** ile Receb’i murad etti; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Diğeri dedi:

Orada Rebî‘in iki ayını, ikisini de ikamet ettik;
Ve Cümâdâ’nın iki ayını; ve **المحرَّما**’yı hilâl yaptılar.

Ebû Zeyd, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği şeyde: el-Ukaylîler dedi ki: “**حَرَامُ الله**: bunu yapmam” ve “**يَمِينُ الله**: bunu yapmam”; ikisinin mânâsı birdir. Ebû Zeyd dedi: Ve erkeğe “o, akıldan **بحارِمِ** değildir” ve “akıldan **بِعادِمِ** değildir” denir; ikisinin mânâsı: onun aklı vardır.

“Falancanın **مَحْرُماتٍ**’ı vardır; onları yırtıp çiğneme” denir; tekili **مَحْرُمَةٌ**’dir; onun **حُرماتٍ**’ı olduğunu murad eder.

**رحم**: el-Leys dedi: **الرحْمانُ** ve **الرَّحيمُ** rahmetten türemiş iki isimdir. Dedi: Allah’ın rahmeti her şeyi kuşatmıştır; ve O, merhametlilerin en merhametlisidir. ez-Zeccâc dedi: **الرحْمانُ** ve **الرَّحيمُ** iki sıfattır; mânâları, Ebû Ubeyde’nin zikrettiği üzere, rahmet sahibi olandır. Dedi: Allah (azze ve celle)’den başkası için **رَحْمَنٌ** denmesi câiz değildir. Dedi: **فَعْلانُ**, vasfında mübalağa edilen şeyin kalıplarındandır. Dedi: Öyleyse **الرَّحْمان**, rahmeti her şeyi kuşatan kimsedir; Allah’tan başkası için **رَحْمَنٌ** denmesi câiz değildir. Ebû Ubeyde dedi: İkisi, **نَدْمان** ve **نَدِيم** gibidir.

Ve **اللَّيثُ** dedi: Denir ki: “Falancanın **رُحْمَ**’ı ne kadar yakındır!”; o, **مَرْحَمَةٍ** ve **بِرَ** sahibi olduğu zaman. Dedi: Yüce ve aziz Allah’ın sözü: **( وَأَقْرَبَ رُحْماً )** (el-Kehf: 81); yani, Hızır’ın öldürdüğü öldürülenden ana-babaya daha çok **أَبَرّ** (iyilik eden). Ana-baba Müslüman idi, oğul ise kâfir idi; sonra ikisine bir kız doğdu da bir peygamber doğurdu. Ve **اللَّيثُ** şu beyti okudu:
أحْنَى وأَرْحَمُ مِنْ أُمَ بِواحِدِها
رُحْماً وأشْجَعُ من ذِي لِبْدَة ضارِي

Ve **أبو إسحاق**, **( وَأَقْرَبَ رُحْماً )** sözü hakkında dedi: yani daha yakın **عَطْفاً** (şefkatçe) ve akrabalıkça daha çok temas eden. Dedi: Dilde **الرُّحْمُ** ve **الرّحُمُ**; **العطْفُ** (şefkat) ve **الرحمة**’dir. Ve şu beyti okudu:
وكَيْفَ بظُلْمِ جارِيَةٍ
ومنْها اللين والرُّحْم

Ve **أبو بكر المنذريُّ** dedi: **أبَا العباس**’ı, **الرحمن الرحيم** sözü hakkında şöyle derken işittim: İkisini bir araya getirdi; çünkü **الرحمن** İbranicedir, **الرحيم** Arapçadır. Ve **جرير**’den şu beyti okudu:
لن تَدْرِكُوا الْمجْدَ أو تَشْروا عَبَاءَكُم
بالخَز أو تجعلوا الينبوب ضُمْرانا
أو تتركون إلى القَسَّيْنِ هِجْرَتَكم
ومَسْحَكم صُلْبَهُم رَحْمَنُ قُرْبانا

Ve **ابن عباس** dedi: İkisi iki ince isimdir; ikisinden biri ötekinden daha incedir; **الرحْمان** ince olandır, **الرَّحِيمُ** ise rızıkla yaratıklarına **العاطِفُ** (şefkat eden) olandır. Ve **أبو عمرو بنُ العلاء**, **( وأقرب رُحُما )**’yı teşdîd ile okudu ve **زُهَيْرٍ**’in **هَرِمَ بن سِنَانٍ**’ı övdüğü sözüyle delil getirdi:
ومن ضَريبَتهِ التَّقْوَى ويَعْصِمُه
من سَيىءِ العَثرَاتِ الله والرُّحُمُ

Ve **اللَّيثُ** dedi: **المرحمة** **الرَّحْمة**’dir. Dersin ki: **رَحِمْتُه**; onu **أرْحَمُه** **رَحْمَةً** ve **مَرْحَمَةً** (ile). Ve ona **ترحَّمْتُ**; yani dedim ki: “**رَحمَةُ الله عليه**.” Ve yüce ve aziz Allah dedi: **( ءَامَنُواْ وَتَوَاصَوْاْ بِالصَّبْرِ وَتَوَاصَوْاْ )** (el-Beled: 17); yani birbirlerine zayıfa **رحْمَةِ** (merhamet) ve ona **التَّعَطُّفِ** (şefkat göstermeyi) vasiyet etti.

Ve **الرَّحِمُ**, çocuğun bittiği ev ve karındaki kabıdır; çoğulu **الأَرْحامُ**’dır. Hadiste gelen **الرَّحِمُ**’e gelince: **( الرَّحِمُ مُعَلَّقَةٌ بالعَرْشِ ، تقول : اللَّهُمَّ صِلْ مَنْ وَصَلَني واقْطَعْ مَنْ قَطَعَني )**; burada **الرَّحِمُ** akrabalıktır; baba oğullarını bir araya toplar; ve ikisi arasında **رَحِمٌ** vardır, yani yakın bir akrabalık. Ve **ناقَةٌ رَحُومٌ**: **رَحِمِها**’nda bir hastalık isabet etmiştir de dölü kabul etmez; dersin ki: **قد رَحُمَتْ**. Ve başkası dedi: **الرُّحامُ**; koyunun doğurup sonra eşini atmamış olmasıdır. Ve **شَاةٌ راحِمٌ** ve **غَنَمٌ رَواحِمُ**: **رَحِمُها** şiştiği zaman. Ve kadın **رَحِمَت** ve **رحُمَتْ**; **رَحِمَها**’ndan şikâyet ettiği zaman.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: Dedi: **الرَّحْمُ**; bir hastalıktan rahmin çıkmasıdır. Ve **الرَّحِمُ** yalnızca müennestir, başka değil. Ve Allah yağmuru **رَحْمَةً** diye adlandırdı; çünkü onun **بِرَحمَتِه** ile gökten iner. Ve **تاءُ**’sı, **( الأعراف : 56 )**’daki sözün; aslı **هاء**’dır, her ne kadar **تاءً** yazılmış olsa da.

**مرح**: **اللَّيثُ** dedi: **المَرَحُ**, sevincin şiddetidir; ta ki ölçüsünü aşsın. Ve **فرس مَرِحٌ مِمْرَاحٌ مَرُوحٌ**; ve **ناقة مِمْرَاحٌ مَرُوحٌ**. Ve şu beyti okudu:
نطوي الفلا بِمَروحٍ لَحْمُها زِيَمُ

Ve **الأعشى**, bir deveyi vasfederken dedi:
مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقنْطَرة الرّومي
تَفْرِي الهَجِيرَ بالإرقَال

Ve **اللَّيثُ** dedi: **التَّمْرِيحُ**, **المَزادَةَ**’yi ilk diktiğin zaman alıp suyla doldurmandır; ta ki dikişleri şişsin. Ve denir: **قد ذهبَ مَرَحُ المَزادَةِ**; ondan hiçbir şey akmadığı zaman. Ve **مَرِحَتْ مَرَحاناً**. Ve şu beyti okudu:
كأنّ قذًى في العين قد مَرِحَتْ به
وما حاجَةُ الأُخْرى إلى المَرَحانِ

Ve **شَمِر** dedi: **المَرَحُ**: gözyaşının çıkmasıdır; çoğaldığı zaman. Ve **عديُّ بن زيد** dedi:
مَرِحٌ وَبْلُه يَسحُ سُيوبَ ال
ماء سَحّاً كأَنَّه مَنْحورُ

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **التّمْريحُ**, yeni kırbayı **إذْخِرٍ** veya **شيح** ile güzel kokulu kılmaktır; eğer çamurla güzel kokulu kılınırsa o **التَّشْرِيبُ**’dir. Dedi:
Ve bazısı, **تمريحَ المزادَةِ**’yi; onu suyla doldurup dikişleri ıslanıncaya ve şişmesinden önce akması çoğalıncaya kadar (yapmak) sayar; işte bu onun **مَرَحُها**’dır; ve **مَرِحَت مَرَحاً**. Ve **ذهب مَرَحُ المزادَةِ**; gözleri tıkandığı zaman, ondan hiçbir şey akmaz. Ve **أرض مِمْراحٌ**: yağmur isabet ettiği zaman çabuk biten olduğu zaman. Ve **عَيْنٌ مِمْراحٌ**: çabuk ağlayan. Ve **الأصمعيُّ** dedi: **المِمْراحُ**, bir yıl kıtlığa uğramış yerden olandır; sonra bitkisiyle **تَمْرَحُ**.

Ve **أبو عمرو بنُ العلاء** dedi: Adam atıp isabet ettirdiği zaman “**مَرْحَى له**” denir; bu, atışının iyiliğine hayrettir. **ابن مقبل** dedi:
أقول والحَبْلُ مشدود بمقوده
مرحى له إن يَفُتْنا مسحه يَطِرِ

Ve ekin **أَمْرَحَ** **إِمْرَاحاً** ve **مَرِح** **مَرَحاً**; iki lehçedir; başakçıklarını ilk çıkardığı zaman, yani ilk çıkardığı şey olarak.

**رمح**: **اللَّيثُ** dedi: **الرمْحُ**, **الرمَاح**’ın tekilidir; onu yapan **الرَّمَّاح**’tır; mesleği **الرمَاحَةُ**’dır. Ve **الرَّامِحُ**, gökte bir yıldızdır; ona **السماك المِرْزَمُ** denir. Ve **ابن كُنَاسة** dedi: İkisi iki **سِمَاكَانِ**’dır; birisi **السمَاكُ الأَعْزَلُ**, öteki ise ona **السمَاكُ الرَّامِحُ** denir. Dedi: **الرَّامِحُ** daha şiddetli kırmızıdır; önündeki bir yıldız sebebiyle **رَامِحاً** diye adlandırılır; Araplar onu onun **رُمْحَه**’ı yaparlar. Ve **الطرماح** dedi:
مَحَاهُنّ صيبُ صَوْتِ الربيع
من الأنجم العُزْلِ والرَّامِحَه

Ve **السماكُ الرَّامِحُ**’ın **نَوْء**’u yoktur; **النَّوْءُ** ancak **الأعْزل** içindir.

Ve **اللَّيثُ** dedi: **ذو الرُّمَيْح**; jerboaların bir türüdür; bacakları uzundur; her bir **وَظِيفٍ**’te, **أَوْظِفَتِه**’nin ortalarında bir tırnak fazlalığı vardır. Ve **البُهْمَى** ve benzerleri meralardan çekinip de onun **سَفَاهَا**’sı kuruduğu zaman “**أَخَذَتْ رِمَاحُها**” denir; onun **رماحُها**, kuru **سَفَاها**’dır.

Ve denir: **رَمَحَت الدابَّة**; ve her toynaklı, iki ayağıyla vurduğu zaman **يَرْمَحُ رَمْحاً**. Ve bazen **الرّمْحُ**, deve gibi **ذي الخُف** için ödünç alınır. **الهذلي** dedi:
بِطَعْن كَرَمْحِ الشَّوْلِ أَمْسَتْ غَوَارِزاً
حَوَاذِبُها تأبى على المُتَغَير

Ve denir: “Sana **الجِمَاحِ** ve **الرمَاحِ**’tan beri oldum”; bu, ayıplar babındandır ki satılan mal onunla geri çevrilir. Ve denir: **رَمَحَ الجُندُب**; ayağıyla çakılı vurduğu zaman. **ذو الرمة** dedi:
والجندب الجون يرمح

Ve Araplar yaban öküzüne **رَامِحاً** derler. **أبو عبيد** şu beyti okudu:
وكائِنْ ذَعَرْنا من مَهَاةٍ وَرَامِحٍ
بلادُ الورَى ليستْ لها بِبِلاد

Ve deve semirdiği zaman ona **ذاتُ رُمْحٍ** denir; semiz develere **ذوَاتُ رِمَاحٍ** denir. Bu, şundandır: sahibi onu boğazlamak istediği zaman semizliğine ve güzelliğine bakar da, üzerindeki hörgüçlerden hoşuna giden şey sebebiyle ona kıyamayıp boğazlamaktan çekinir. Bundan **الفرزدق**’ın sözü:
فَمَكَّنْتُ سيْفي من ذوات رِمَاحها
غِشَاشاً ولم أَحْفِل بكاءَ رِعائيا
Yani: Onları boğazladım ve misafirlere yedirdim; üzerlerindeki yağlar sebebiyle, kıymetli görüp boğazlamaktan beni alıkoymadı.

Ve denir: **رجلٌ رامِحٌ**; yani **ذُو رُمْحٍ**. Ve **رَمَحَه**; onu **بالرُّمْحِ** ile dürttü; o **رَامِح** ve **رَمَّاحٌ**’tır. Ve **الدَهْنَاء**’da uzun kum tepeleri vardır; onlara **الأَرْمَاحُ** denir.

Ve erkeğin **ذَكَرُ**’i onun **رُمَيْحُه**’udur; kadının **فَرْجُ**’i onun **شُرَيْحُها**’dır.

**حمر** : Leys dedi: **الحُمْرَةُ** **الأَحْمَر**’ın rengidir; **احْمَرّ الشيءُ احْمِرَاراً** dersin, rengine yapışıp bir hâlden bir hâle değişmediği zaman; ve **احمَارّ يَحْمَارُّ احميراراً** (dersin) eğer sabit olmayan, sonradan meydana gelen bir araz ise; senin sözün gibi: “Bir kere **يَحْمَارُّ**, başka bir kere **يصفَارُّ** olmaya başladı.”

Dedi: **الحُمْرَةُ** insanlara arız olur; onun yeri kızarır; ve **الرُّقْيَةِ** ile yenilir. Dedim: **الحُمْرَةُ** **الطَّواعِين** cinsinden bir şişliktir; Allah’a ondan sığınırız.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, onun şöyle dediğini rivayet etti: **الحُمْرَةُ** (mîm’in sükûnu ile) bir bitkidir. Dedi: **الْحُمَّرِ**’e de denir; o bir kuştur; **حُمَرٌ** (tahfîf ile); tekili **حُمَّرةٌ**’dir; ve **حُمَرَة** dedi. İbn Ahmer dedi ki:

إلاّ تُدَارِكْهُمْ تصبِحْ منَازِلُهم
قفراً تبيض على أرجائها الحُمَرُ

Dedi: Zaruret sebebiyle onu hafifletti. Ve **الحمّر**’in teşdîdinde (şu beyti) okudu:

قد كنتُ أَحْسِبُكُم أُسُودَ خَفِيَّةٍ
فإذا لَصَافِ تبيضُ فيها الحُمَّر

Dedi: **حُمَّرَاتٌ** bir çoğuldur. Ve bana Hilâlî yahut Kilâbî okudu:

عُلق حَوْضِي نُغَرٌ مكبُّ
إذا غفلت غفلة يَغبُّ
وحُمَّرَاتٌ شُرْبُهُنَّ غِبُّ

Dedi: Onlar **القُبَّر**’dir.

Leys dedi: **الحِمار** evcil ve yabanî **العيْرُ**’dür; çoğulu **الْحَمِيرُ** ve **الحُمُراتُ**’tır; sayı (ismi) **أَحْمِرَةٌ**’dir; dişisi **حِمَارَةٌ**’dır. Dedi: **الْحَمِيرة** **الأُشْكُزُّ**’dür: muarrebdir, Arapça değildir; ve ona **حميرةً** denildi; çünkü o **تُحمَّر** yani soyulur; ve soyduğun her şey, onu **حَمَّرْتَه** demiş olursun; o da **مَحْمُور** ve **حَمِيرٌ** olur.

Leys dedi: **الْحِمَار** eyerin ön tarafında bir ağaç parçadır; kadın ona tutunur; ve **الإِكَافِ**’ın ön tarafında da (bulunur). A‘şâ dedi ki:

وقيدني الشعرُ في بيته
كما قَيَّد الأسراتُ الحمارا

Başkası dedi: **الحمار** üç yahut dört ağaç parçasıdır; üzerine bir ağaç parçası enlemesine konur ve onunla bağlanır. Ebû Saîd dedi: **الْحِمَارُ** üzerine **الأَقْتَابُ**’ın yüklendiği değnektir; **الأَسَرَاتُ** ise, semerleri **القَد** ile sağlamlaştıran ve onları bağlayıp sıkılaştıran kadınlardır.

Leys dedi: **حِمَارُ الصَّيْقَل** demircinin, demiri üzerinde parlatıp düzlediği ağaç parçasıdır. Dedi: **حمار قَبَّان** yere yapışık, çok ayaklı küçük bir hayvandır. Ferrâ (şu beyti) okudu:

يا عجبَاً لقد رأيْتُ عجبا
حِمَارَ قَبَّانٍ يسوق أَرْنَبَا

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الْحَمائِر** avcının **قُتْرَةِ**’si etrafına dikilen taşlardır; tekili **حمارة**’dır. Ve (şu beyti) okudu:

بيت حتوف أُرْدِحَت حمائِره

Şemmer, C’nin şu sözünde: (**زُوِيتْ لي الأرضُ فرأيتُ مشارِقَها ومَغارِبها ، وأُعْطِيتُ الكنْزَيْنِ الأحْمَرَ والأبْيَضَ**) altın ve gümüşü kastetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: **الحمائِر** havuzun etrafına konulan taşlardır; su taştığı zaman onu geri çevirir. Ve (şu beyti) okudu:

كأنما الشَّحْطُ في أُعْلَى حمائِرِه
سبائِبُ القَز من رَيْطٍ وَكَتَّان

Hammâd b. Seleme, Sâbit’ten, Enes’ten rivayet etti: Resûlullah dedi ki: (**أُرْسِلْتُ إلى كل أَحْمَرَ وأَسْوَدَ**) Şemmer dedi: Yani Araplar ve Acemler; Arapların renklerinde galip olan **السُّمْرَةُ** ve **الأُدْمَةُ**’dir; Acemlerin renklerinde galip olan ise beyazlık ve **الحُمْرَةُ**’dir.

Şemmer dedi: Semerî bana, Ebû Meshal’den haber verdi; o, (**بُعِثْتُ إلى الأَسْودِ والأَحْمَرِ**) sözünde şöyle dedi: **الأسودِ** ile cinleri, **الأحْمَرِ** ile insanları ister; insanlara, içlerindeki kan sebebiyle **الأَحْمَرِ** adı verildi; Allah daha iyi bilir. Ve Amr, babasından rivayet etti: O, (**بعثت إلى الأحْمر والأسود**) sözünde şöyle dedi: Manası: **الأَسودِ** ve **الأبْيَض**’a gönderildim. Dedi: **وامْرأَةٌ حَمْرَاء** yani beyaz (kadın). Ve ondan, Peygamber’in Âişe’ye sözü: (**يا حُمَيْراءُ**). Dedi: **الأحْمَرُ** yanında silah olmayan kimsedir. Ve Münzirî bana, Harbî’den, (**أُعْطِيتُ الكنْزَيْنِ الأحمرَ والأبيضَ**) sözünde haber verdi: Dedi ki: **الأحْمَرُ** Şam mülküdür; **الأبيضُ** Fars mülküdür. Fars mülküne **الكنْزُ الأبيضُ** denmesi, renklerinin beyazlığındandır; bu yüzden onlara **بَنُو الأحرارِ** denildi, yani beyazlar; ve çünkü hazinelerinde galip olan **الورِقُ**tur ve o beyazdır. Şam’da ise **الكنزُ الأحمرُ** (denildi); çünkü renklerinde galip olan **الحُمْرَةُ**’dir; ve hazinelerinde galip olan altındır; o da kırmızıdır. İbnü’s-Sikkît dedi: Asmaî dedi ki: Bana onlardan her **أسودَ** ve **أحمرَ** geldi; **أبيضَ** denmez; bunu Ebû Amr b. Alâ’dan nakletti. Ve dedi ki:

جَمَعْتُمْ فأوْعَيْتُمْ وجِئْتم بِمَعْشَرٍ
توافَتْ بِهِ حُمْرانُ عَبْدٍ وسودُها

Ve denir: Onunla konuştum da bana ne bir **سوداءَ** ne bir **بيضاء** cevap verdi; yani ne kötü bir söz ne de iyi bir söz. Dedim: Söz, Ebû Amr’ın dediğidir: Onlar **الأسودُ** ve **الأبيضُ**’dir; çünkü bu iki niteleme bütün insanları kapsar. Bu da onun sözü gibidir: (**بُعِثْتُ إلى الناس كافةً**). Araplar, renklerinde beyazlığın galip olduğu Acemlere—Rumlar ve Farslar ve onlara benzeyenlere—“Onlar **الحَمْراءُ**dır” derlerdi. Ondandır: Ali’nin hadisi; ona, ashabından Arapların ileri gelenleri dedi ki: “Bu **الحُمْرَةُ** seni bize karşı galip geldi.” O da dedi ki: “Sizi dine tekrar döndürmek üzere mutlaka dövecekler; siz onları başlangıçta onun üzerine dövdüğünüz gibi.” **الْحَمْرَاء** ile Farsları ve Rumları kastettiler. Araplar, “Falan **أبيضُ** ve falanca **بيضاءٌ**” dedikleri zaman, manası ahlâkta keremdir; yaratılışın rengi değildir. “Falan **أحمرُ** ve falanca **حمراءُ**” dedikleri zaman, renk beyazlığını kastettiler.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: O, onların “**الْحُسْنُ أَحْمَرُ**” sözünde şöyle dedi: yani meşakkatli; yani güzelliği seven, meşakkati yüklenir. Yine “**موتٌ أَحْمَرُ**” (da böyledir). Dedi: **الحُمْرَةُ** kanda ve savaşta (olur). Yani: Ondan, savaşta karşılaştığı gibi meşakkatle karşılaşır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Denir: Koyunlarıyla **حُمْرَ الكُلى** geldi; ve onlarla **سُودَ البُطونِ** geldi; ikisinin manası: zayıf düşmüşlerdir.

Leys dedi: **الحَمَرُ** arpa çokluğundan hayvana arız olan bir hastalıktır; ve **حَمِر** oldu **البرذَوْنُ**; **حَمَراً** olarak **يحمَرُ**. İmru’ul-Kays dedi ki:

لَعَمْرِي لسَعْدُ بنُ الضبابِ إِذَا غَدا
أحبُّ إلينَا مِنْك ، فَافَرَسٍ حَمِر

Şunu kastetti: “Ey **فَرَسٍ حَمِر**’in babası”; onu, içindeki koku sebebiyle “**فِي فَرَسٍ حَمِرٍ**” ile lakaplandırdı. Dedi: **سنَةٌ حمراء** şiddetli (yıl)dır. Ve (şu beyti) okudu:

أَشْكُو إِلَيْك سَنَوَاتٍ حُمْرَا

Dedi: Sıfatını yıllar (أعوام) üzerine çıkardı da müzekker getirdi; eğer onu **السَّنواتِ** üzerine çıkarsaydı **حَمْرَاوَاتٍ** derdi. Başkası dedi: Kıtlık yıllarına, ufukların onda kızarması sebebiyle **حَمْرَاواتٌ** denildi. Ondandır: Ümeyye’nin sözü:

وسُودَت شَمْسُهُمْ إذا طَلَعَتْ
بالجِلْبِ هفا كأنَّه كَتَمُ

**الكتم** kızıl bir boyadır; onunla kına yakılır. **الجِلْبُ** içinde su olmayan ince buluttur. **الهَفُّ** da ince (şey)dir; onu hâl olarak nasbetti.

Ali’nin hadisi içinde: O dedi ki: “Biz, **احْمَرَّ البأْسُ** olduğu zaman, Resûlullah ile düşmandan korunurduk.”

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: Denir: O, **الموتُ الأَحْمَرُ** ve **الموتُ الأسودُ**tur. Dedi: Manası şiddetlidir. Dedi: Ben bunu, yırtıcıların renklerinden görüyorum; sanki şiddetinden bir yırtıcıdır. Ebû Zübeyd, aslanı vasfederek dedi ki:

إِذَا عَلِقَتْ قِرْناً خَطَاطِيفُ كَفه
رَأَى الموتَ بالعيْنَينِ أَسْودَ أَحْمَرا

Ebû ʿUbeyd dedi: Sanki onun **احْمَرّ البَأْسُ** sözünde muradı, yani şiddet ve dehşette bunun gibi oldu, demektir. Asmaʿî dedi: “Bu **وَطْأَةٌ حمراءُ**” denir; eğer yeni ise. Ve “**وَطْأَةٌ دَهْمَاءُ**” (denir); eğer eskimiş ise.

Asmaʿî dedi: Onların “**الموتُ الأحمرَ**” sözü de bundan olabilir; yani yeni, taze. ʿAbdullâh b. es-Sâmit’ten rivayet olunur ki şöyle dedi: “Yeryüzünün en çabuk harap olanı Basra’dır.” “Onu ne harap eder?” denildi. Dedi: “**القتْلُ الأَحْمَرُ** ve **الجوع الأغْبَرُ**.”

Ben dedim: **الحَمْرُ** “soyma/kabuk çıkarma” mânâsındadır; dil ile, kamçı ile, demir ile olur. **المِحْمَرُ** ve **المِحْلأُ**: deriyi **تحْلِىءُ** ile (yani) onunla soyulan ve yolunan demir yahut taştır. Melez için **مِحْمَرٌ** denir; kötü binek için **مِحْمَر** (denir). Ve **رَجُلٌ مُحْمَرٌّ**: ancak zorlama ve ona ısrar ile verir.

Şemmer dedi: “Falan bana karşı **حَمِرَ** eder, **يَحْمَرُ حَمْراً**” denir; eğer sana karşı öfke ve kin ile yanıp tutuşursa. O, **حَمِرٌ** bir adamdır; **حَمِيرِين** bir kavimdendir. Dedi: **حِمِرُّ القَيْظ** ve kışın (hımeri) onun en şiddetlisidir.

Dedi: Araplar bir şeyi meşakkat ve şiddet ile andıklarında onu kızıllıkla nitelerler. Bundan dolayı kıtlık için “**سنَةٌ حَمْرَاءُ**” denilmiştir.

Dedi: İbnü’l-Aʿrâbî onların “**الحُسْنُ أَحْمَرُ**” sözünde dedi ki: “Eğer güzelleşmeyi ve cemali zorlayarak edinirsen, onda eziyet ve meşakkat üzerine sabret” demek isterler. Dedi: “**حَمَرْتُ الجِلْدَ**” (deriyi) soyduğum ve tıraş ettiğim zaman (denir).

Leys dedi: **حَمَارَّةُ الصيف** yaz sıcağının vaktinin şiddetidir. Dedi: **فَعَالّة** takdiri üzere **الحمارَّة** ve **الزَّعَارَّة** dışında bir kelime işitmedim; işte böyle.

Halîl dedi: Leys dedi: Sonra bunun ardından Horasan’da **سبارَّةُ الشّتَاء** (sözünü) işittim; ve “Senin arkanda elbette **لَقُرَّاً حِمِرّاً** vardır” (sözünü) işittim. Ben dedim: **فَعَالَّة** vezni üzere başka harfler de gelmiştir.

Ebû ʿUbeyd, Kisâî’den rivayet etti: “Ona **حَمَارَّةِ القيظ** içinde geldim; ve **صَبَارَّةِ الشّتاء** içinde (صاد ile) (geldim).” İkisi de sıcak ve soğuğun şiddetidir. Dedi: Emevî dedi: “Ona bunun **حَبَالَّةِ** üzerinde geldim”; yani bunun vaktinde. Ve falan, **عَبَالَّته** üzerine attı; yani ağırlığını. Bunu Yezîdî ve **الأَحْمَرُ** söyledi.

Kanânî dedi: “Bana onların **زرَافَّتهِم** ile geldiler”; yani cemaatleri.

Arapların şöyle dediğini işittim: “Biz **حَمْراء القيظ** içinde, **ماء شُفَيَّة** üzerinde idik”; o, tatlı bir kuyudur.

Leys onların “**أهْلَكَ النساءَ الأحمران**” sözünde dedi: Altın ve safranı kastederler.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿUbeyde’den: **الأحمرانِ** şarap ve ettir. Ve şu beyiti okudu:
إن الأحَامِرَةَ الثلاثَةَ أهلكَتْ
مالي وكنت بِهِن قِدْماً مُولَعاً
الرَّاحَ واللحْمَ السمينَ إدَامُه
والزَّعْفَرانَ فلن أَرُوحَ مُبَقَّعَا

Dedi: Şarap, et ve safranı murad etti.

Ebû ʿUbeyde dedi: **الأصفرانِ** altın ve safrandır. Ben dedim: **الأحمَرينِ** hakkında doğru olan, Ebû ʿUbeyde’nin söylediğidir. Leys’in söylediği ise, onda rivayet olunan habere benzer.

Şemmer dedi: İbnü’l-Aʿrâbî’nin şöyle dediğini işittim: **الأحمرانِ** nebîz ve ettir. Ve şu beyiti okudu:
الأحمرَينِ الرَّاحَ والمُحَبَّرَا

Şemmer dedi: Şarap ve **البُرُودَ** murad etti.

Leys dedi: **فَرَسٌ مِحْمَرٌ**; çoğulu **المَحَامِر** ve **المَحَامِيرُ**dur. Ve şu beyiti okudu:
يَدِبُّ إِذْ نَكَس الفُحْجُ المحاميرُ

Başkası dedi: **الخيل الحمارَّةُ** **المَحَامِرِ** gibidir; eşittir.

Şurayh’tan rivayet olundu ki o, atlardan **الحمَّارَةَ**yı reddederdi. Ben dedim: Şurayh, **الحمَّارَة** ile **الحَمِير** sahiplerini murad etti; sanki onları reddetti de onları, paylarda at sahiplerine ilhak etmedi. Katır sahiplerine **البَغَّالة** denir; deve sahiplerine **الجَمَّالَةُ** denir. Bundan İbn Ahmer’in sözü:
شدّد كما تطْرُدُ الجَمَّالَةُ الشُّرُدَا

Ve **رجل حَامِرٌ** ve **حَمَّارٌ**: eşeği olan (kimse); nasıl ki atı olana **فارسٌ** denir.

Saʿlebe, Seleme’den, Ferrâ’dan dedi ki: Kadın, derisini **حَمَرَت** eder; onu **تَحمِرُهُ**. Ve **الحَمْرُ** kıl ve yünde (olur). Deri üzerindeki şey **انْحَمَر** olmuştur. Ve Allah onlara, yeri **يَحْمُر** eden, yani onu soyan bir yağmur getirdi.

İbnü’s-Sikkît dedi: **حَمَر الخَارِزُ السَّيْرَ** onu **يَحْمِرُهُ حَمْراً**: eğer onun içini ovup yağladıktan sonra onunla dikerse. Ve koyunu **حَمَر** eder: eğer onu **سمط** ederse. Ve **أُذُنُ الحِمَارِ**: yaprağı geniş bir bitkidir; sanki eşeğin kulağına benzetilmiştir.

Ebû’l-ʿAbbâs rivayet etti ki dedi: “**إن الحُسْنَ أحمر**” denir; bu, hevasına meyleden erkek için söylenir; sevdiği kimseye mahsus kılar; nasıl ki “**الْهَوَى غَالِب**” denir; ve nasıl ki “Heva, binenin kıçını meylettirir” denir; eğer sevdiğini başkasına tercih ederse.

Başkası dedi: **حِمْيرٌ** bir isimdir; ve denildi ki o, Yemen krallarının babasıdır; kabile ona varır. **ظَفَارِ** şehri **لِحِمْيَرَ** idi. Adam **حَمَّرَ** eder: eğer Himyerîce konuşursa. Onların, diğer Arapların dillerine muhalif lafızları ve lehçeleri vardır.

Krallarından bazısı dedi: “Kim **ظَفَارِ**’a girerse **حَمَّرَ** eder”; yani Himyerîceyi öğrenir. Benî Hâşim’den **المُسَودَةِ**nin ziynetine muhalif olarak bayraklarını kızartanlara **المُحَمرة** denir; nasıl ki **الحَرُورِيَّة**ye **المبيضة** denir; çünkü onların savaşlarda bayrakları beyaz idi.

**محر**: Leys dedi: **المَحَارَةُ** iki kabuk içinde bir hayvandır. Dedi: Kulağın içi de **مَحَارَةً** diye adlandırılır. Dedi: Bazen ona, hayvan ve iki kabuk ile birlikte **مَحَارَةُ** derler.

Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den rivayet etti: **المَحَارَةُ** kabuktur. Dedi: İnsandan **المَحَار** çenedir; baytarın hayvanı **يُحنك** ettiği yerdir.

Saʿlebe, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **المَحَارَةُ** eksilmedir; ve **المحارَةُ** kulağın içidir; ve **المحارةُ** dönüştür; ve **المَحَارة** karşılıklı konuşmadır; ve **المَحَارَة** kabuktur.

Ben dedim: Asmaʿî ve başkası bu harfi, yani **المحارة**yı **حَارَ يَحُور** babında zikretti; bu da onun **مَفْعَلَةٌ** olduğuna ve **الميمَ**in aslî olmadığına delâlet etti. Leys onlara muhalefet etti de **المَحَارَة**yı **مَحَر** babına koydu. Arapların sözünden hiçbir şeyde **مَحَر** bilinmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز)  الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس)  الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً: وقع بين الخُطَّاف والبَكْرة، فأنت تُعالِجُه أن تُخرِجَه. ورجلٌ مَرِسٌ: ذو جَلَد. وفحل مَرَّاسٌ: ذو مِرَاسٍ شَديد. يقال: امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات: أخَذَ بعضها بعضاً. ومنه الامتراس: اللُّزوق بالشَّيءِ وملازمتُه. قال:
فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])ومنه تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء: احتَكَّ به([2]). والمَرْمريس: الدَّاهية.
(مرش)  الميم والراء والشين. يقولون: المَرْش: خَرْق الجِلد بأطراف الأظافير. والمَرْش أيضاً: الخَدْش الخفيف. والمَرْشُ: الأرض تَسيلُ من أدنَى مطر.
(مرص)  الميم والراء والصاد. يقولون: المَرْص مثل المَرْش. وتمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه: طار. وهذا عندنا كلام.
(مرض)  الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد.
وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها.
وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])(مرط)  الميم والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تحاتِّ الشيءِ أو حَتِّه. وتمرَّط الشَّعر: تحاتَّ، ومَرَطتُهُ. والأمرط من السِّهام: الساقط قُذَذُه. والأمْرَط: الفرس لا شَعرَ على أشاعِرِه. والمُرَيْطاء: ما بين الصَّدر إلى العانة من البَطْن، وهي أقَلُّ من ذلك شَعراً. والمَرَطَى: سُرعة العَدْو، كأنَّه من سُرعتِه يتمرَّط عنه شَعرُه. وناقة مِمْرَطةٌ([4]): سريعة.
(مرع)  الميم والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على خِصْب وخَير. ومرَعَ المكانُ. وأمْرَعَ القومُ: أصابوهُ مَرِيعاً. وأمْرَعَ الوادِي: أكلأَ.
(مرغ)  الميم والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على سَيَلانِ شيءٍ أو إسالة شيء. والمَرْغ: اللُّعاب. وأمْرَغ الإنسانُ: سال لعابُه. ومَرَّغتُ الشَّيءَ: أشبعتُه دُهْناً. والإمراغ في العَجين: أن يكثَّرَ ماؤُه. ويقولون: أمرَغَ: أكثَرَ الكلامَ في غيرِ صواب، كأنَّه يُسِيلهُ إسالة. ويقال أمْرَغَ عِرْضَه ومَرَّغه، كأنه لَطَخه وأسال عليه قيحاً.
وقريبٌ من هذا القياس مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ، أي قلَّبته فتقلَّبَ.
(مرق)  الميم والراء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خروجِ شيءٍ من شيء. منه المَرَق لأنَّه شيءٌ يَمرُق من اللَّحم. وأمْرَقْتُ القِدرَ ومَرَقْتُها([5]). والمُروق: الخروج من الشيء. ومرق السهمُ من الرَّمِيَّة: نفذ. ومرقت الإهابَ، إذا حلقْتَ عنه صُوفَه، وهو قياسٌ صحيح لأنَّك كأنَّك أبرزتَ الجلدَ عن شعره([6]). وإذا عُطِنَ الإهابُ حَتَّى يُنتِنَ فهو مَرْقٌ. ويقال إن المُرَاقَةَ: الكَلأُ اليسير، ومعناه أنَّ الأرضَ كأنَّها تجرَّدت ومَرِقَت.
(مرن)  الميم والراء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينِ شيءٍ وسُهولة. ومَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً: لانَ. والمارنُ: ما لانَ من الأنفِ وفَضَل عن القَصَبة. وأمْرَانُ الذراع: عَصَبٌ تكون فيها، سُمِّيَت لمُرُونها، أي لينِها. والمَرِن([7]): الحال والعادة. يقال: ما زال ذاك مَرِنَه، أي حالَه. وهو في شعر الكميت، وهو الأمرُ يَمرُنُ عليه الإنسان، إذا اعتاده. والمَرْن. فيما يقال: الفِراء؛ إن([8]) كان صحيحاً، وهي([9]) ليِّنة. قال النَّمر:
* كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل مارَنَت النّاقةُ: انقطَعَ لبنُها. والمرَانَةُ: ناقةُ ابنِ مُقْبِل. قال:
يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])(مره)  الميم والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بياضٍ في شيء. سَرَابٌ أو شَرَابٌ([12]) أمْرَه، أي أبيض. والمرأة لا تتعهَّد الكُحلَ مَرْهاء.
(مري)  الميم والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان يدلُّ [أحدُهما] على مسحِ شيءٍ واستِدرار، والآخر على صلابةٍ في شيء.
فالأوَّل المَرْيُ: مَرْيُ الناقة، وذلك إذا مُسِحَتْ للحَلْب، يقال مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً. ومما يشبَّه بهذا: مَرَى الفرسُ بيدِهِ، إذا حرَّكها على الأرض كالعابث، وكأنَّه يشبَّه بمنْ يَمرِي الضَّرْعَ بيدِه. والمَرَايا: العُروق التي تمتلئ وتَدِرُّ باللبن. قال ابن دريد([13]): مُرْيَةُ النّاقة: أن تُستدرَّ بالمَرْيِ، بضمّ الميم هي الفصيحة، وقد يقال بالكسر([14]).
والأصل الآخر* المَرْو: جمع مَرْوَة، وهي حجارةٌ تبرُق. قال:
حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])وعندنا أنَّ المِراءَ ممّا يتمارَى فيه الرّجُلانِ من هذا، لأنَّه كلامٌ فيه بعضُ الشدّة. ويقال: مارَاهُ مِراءً ومُماراةً.
ومما شذَّ منهما المِرْية: الشَّكّ.
(مرأ)  الميم والراء والهمزة. وإذا هُمِز خرَج عن القياس وصارت فيه كلماتٌ لا تنقاس. يقال امْرُؤٌ وامرآنِ، وقوم امرئٍ. وامرأةٌ تأنيث امرئٍ. والمُرُوَّة: كمال الرُّجُوليّة، وهي مهموزة مشدَّدة، ولا يُبنَى منه فِعل. والمَرَاءة: مصدرُ الشيء المَريء الذي يُستَمرَأ، ويقال مَرَأني الطَّعامُ وامرأني. والمَرِيء: رأس المَعِدة والكَرِش اللازقُ بالحُلْقوم.
(مرت)  الميم والراء والتاء كلمةٌ واحدة، هي المَرْتُ: الفلاةُ القَفْر. ومكانٌ مَرْتٌ: بيِّنُ المُروتةِ، إذا لم يكن فيه خَير. وجَمعُ مَرتٍ أمراتٌ ومُرُوت. وبلَغَنا أنَّ اشتِقاق مَارُوتَ منه. ويقال المَرْت: أرضٌ لا يجفُّ ثَرَاها ولا ينبتُ مَرعاها.
(مرث)  الميم والراء والثاء كلمةٌ ليست بأصل، بل هي من الإبدال. ومَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه مثل مَرَسه يَمرُسُه. ومنه رجل مِمْرَث: صبورٌ على الخُصومات؛ والجمع مَمَارِث، والأصل السين وقد ذُكِرَتَا.
(مرج)  الميم والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مجيءٍ وذَهابٍ واضطراب.
ومَرِج الخاتَم في الإصبع: قَلِقَ. وقياس البابِ كلِّه منه. ومَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم: اضطربت واختلطت. والمَرْج: أصلُه([16]) أرضٌ ذاتُ نباتٍ تَمْرُجُ فيها الدّوابُّ. [و] قولُه تعالى: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]، كأنَّه جلّ ثناؤه أرسَلَهما فَمرِجا. وقال: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53].
(مرح)  الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *
(مرخ)  الميم والراء والخاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تليينٍ في شيء.([21]) ومَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن وأمرَخْتُه. وأمْرَخْتُ العجينَ: أكثرتُ ماءَه حتى يسترخيَ. والمَرْخ: شجرٌ سريع الوَري. قال:
أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])ومما شذَّ عن هذا الباب المِرِّيخ: سهمٌ طويل يُقتَدَرُ به الغِلاء([23])، له أربع قُذَذ؛ وهو نجمٌ أيضاً.
(مرد)  الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه  واحدٌ، والأصل السين.
--------------ـــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 8)، واللسان (مرس، جرشع).
([2]) في الأصل: "اختل به"، صوابه في اللسان.
([3]) البيت لكثير عزة، كما في البيان (4: 67)، وهو في اللسان (مرض) بدون نسبة.
([4]) في الأصل: "مرطة"، صوابه في المجمل واللسان. وما أثبت هو ضبط اللسان، وضبط في المجمل بضم أوله وفتح ثانيه وتشديد ثالثه مع الفتح. والذي في القاموس: "وهي ممرط وممراط" الأولى كمحسن، والثانية كمهذار.
([5]) أي أكثرت مرقها، وهذا من باب نصر، وضرب.
([6]) بعده في الأصل: "قال: كأن جلودهن ثياب مرن"، وإنما هذا الاستشهاد من شواهد المادة التالية، وسيأتي في موضعه.
([7]) ضبط في الأصل بفتح الراء، والصواب كسرها، كما في المجمل والقاموس.
([8]) في الأصل: "فإن".
([9]) في الأصل: "أي".
([10]) صدره في اللسان (مرن): * خفيفات الشخوص وهن خوص *
([11]) لابن مقبل، كما سبق تخريجه في (دين) وانظر تعليق الجرجاني على هذا البيت في الوساطة 311.
([12]) في الأصل: "سراب أو سراب".
([13]) الجمهرة (2: 419-420).
([14]) في المجمل: "هذا قول ابن دريد. فأما أهل العلم باللغة بعد فإنهم يقولون: مرية"، أي بالكسر.
([15]) لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوان الهذليين (1: 3) والمفضليات (2: 222). وهذه الرواية تطابق ما فيهما. والمشرق: مسجد الخفيف بمنى. وروي: "المشقر"، وهو جبل لهذيل. كما في معجم البلدان عند إنشاده.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) بعده في المجمل: "إذا نظرت من وراء اليد إلى الشيء". وفي اللسان: "إذا اشتد سيلانها".
([18]) أنشده في اللسان (مرح) منسوباً إلى النابغة الجعدي، وفي أساس البلاغة (مرح) إلى كثير عزة، وقال: "وكان أعور".
([19]) الجمهرة (2: 145).
([20]) لأمية بن أبي عائد الهذلي في ديوان الهذليين (2: 186) واللسان (مرح). وهو بتمامه:
يصيب الفريص وصدقاً يقو *** ل مرحى وأيحى إذا ما يوالي
 ([21])يقال بتخفيف الراء وتشديدها.
([22]) لامرئ القيس في ديوانه 6.
([23]) الغلاء: المغالاة بالسهم ليعرف كم مدى ذهابه. وفي الأصل: "الفلاء"، تحريف.
([24]) كذا ضبطت في المجمل، وهو نحو عذراء وعذارى، وفي اللسان "مراد".

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve**الراء** ve ikisini üçleyenler)

(**مرز**)  **الميم** ve**الراء** ve**الزاء**; bir asıl(=kök)tur; bir şeyin parçalanmasına ve onun çizilmesine delâlet eder. Ve **مرَزَتِ المرأةُ العجينَ**: onu parçaladı; ve her parça **مَرْزَةٌ**’dir. Ve bu üzerine kıyas olarak derler: **امتَرزَ عِرْضَه**; ondan pay aldıysa. Ve **مَرز جِلدَه**: onu çizdi.

(**مرس**)  **الميم** ve**الراء** ve**السين**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyi bir şeye şiddet ve kuvvetle bitiştirmeye delâlet eder.
Bundan: **المَرَس**: ip; kuvvetlerinin bazısının bazısına sürtünmesi sebebiyle adlandırıldı; çoğulu **أمراس** ve **مَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً**: kanca ile makara arasına düştü; sen onu çıkarmayı tedavi edersin. Ve **رجلٌ مَرِسٌ**: dayanıklılık sahibi. Ve **فحل مَرَّاسٌ**: şiddetli **مِرَاسٍ** sahibi. Denir: **امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات**: bazısı bazısını aldı. Ve bundan **الامتراس**: şeye yapışma ve ona devamlı bitişik olma. Dedi:
فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])
Ve bundan **تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء**: onunla sürtündü([2]). Ve **المَرْمريس**: musibet.

(**مرش**)  **الميم** ve**الراء** ve**الشين**. Derler: **المَرْش**: deriyi tırnakların uçlarıyla delmek. Ve **المَرْش** ayrıca: hafif çizik. Ve **المَرْشُ**: en az yağmurdan akan yer.

(**مرص**)  **الميم** ve**الراء** ve**الصاد**. Derler: **المَرْص** **المَرْش** gibidir. Ve **تمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه**: uçtu. Ve bu, bizim yanımızda sözdür.

(**مرض**)  **الميم** ve**الراء** ve**الضاد**; sahih bir asıl(=kök)tur; insanın onunla sağlık sınırından çıktığı şeye—hangi şey olursa olsun—delâlet eder. Bundan: **العِلَّة**. **مَرِض** ve… **يَمْرَض**. Ve **المريضِ**’in çoğulu **مَرْضَى**. Ve **أمْرَضَه**: onu illetli kıldı. Ve **مرَّضَه**: onun hastalığında onunla iyi ilgilendi. Ve **شمسٌ مريضة**: parlak değilse; ve bu, yüzünde bir **لهَبْوَةٍ** sebebiyle olur. Ve nifak, O’nun تعالى sözünde bir hastalıktır: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] ve dedi: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]؛ dediler: kahri murad etti. Ve biz dedik: **المرضُ**: insanın onunla sağlık sınırından çıktığı her şeydir. Ve onun kıyası süreklidir.
Ve dediler: **مَرَّضَ في الحاجة**: kısalttı ve onda azmi sahih olmadı.
Ve bu kıyastan bir kelime şâz oldu; o da bizim yanımızda müşkildendir; derler: **أمرضَ**; ihtiyacına isabet etmeye yaklaştıysa. Dedi:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])

(**مرط**)  **الميم** ve**الراء** ve**الطاء**; sahih bir asıl(=kök)tur; şeyin dökülmesine yahut kazınmasına delâlet eder. Ve **تمرَّط الشَّعر**: döküldü; ve **مَرَطتُهُ**. Ve okların **الأمرط**’u: tüyleri düşmüş olan. Ve **الأمْرَط**: yelesinde kıl olmayan at. Ve **المُرَيْطاء**: göğüs ile kasık arasındaki karından olan yer; ve o, bundan daha az kıllıdır. Ve **المَرَطَى**: koşmanın sürati; sanki süratinden kılı ondan dökülür. Ve **ناقة مِمْرَطةٌ**([4]): hızlı.

(**مرع**)  **الميم** ve**الراء** ve**العين**; sahih bir asıl(=kök)tur; bereket ve hayra delâlet eder. Ve **مرَعَ المكانُ**. Ve **أمْرَعَ القومُ**: onu **مَرِيعاً** olarak buldular. Ve **أمْرَعَ الوادِي**: otlandı.

(**مرغ**)  **الميم** ve**الراء** ve**الغين**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin akmasına yahut bir şeyi akıtmaya delâlet eder. Ve **المَرْغ**: salya. Ve **أمْرَغ الإنسانُ**: salyası aktı. Ve **مَرَّغتُ الشَّيءَ**: onu yağla iyice yağladım. Ve hamurda **الإمراغ**: suyunu çoğaltmaktır. Ve derler: **أمرَغَ**: doğru olmayan yerde sözü çoğalttı; sanki onu akıtıyor, akıtma. Ve denir: **أمْرَغَ عِرْضَه** ve **مَرَّغه**; sanki onu lekeledi ve üzerine irin akıttı.
Ve bu kıyasa yakın olan: **مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ**; yani onu çevirdim de o da döndü.

(**مرق**)  **الميم** ve**الراء** ve**القاف**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin bir şeyden çıkmasına delâlet eder. Bundan **المَرَق**; çünkü o, etten çıkan bir şeydir. Ve **أمْرَقْتُ القِدرَ** ve **مَرَقْتُها**([5]). Ve **المُروق**: şeyden çıkma. Ve **مرق السهمُ من الرَّمِيَّة**: delip geçti. Ve **مرقت الإهابَ**: onun yününü tıraş ettiğinde; ve bu sahih bir kıyastır; çünkü sanki deriyi kılından ortaya çıkarmışsın gibidir([6]). Ve eğer **الإهابُ** ıslatılıp kokuncaya kadar bekletilirse o **مَرْقٌ**’tur. Ve denir ki **المُرَاقَةَ**: az ot; manası: yer sanki soyundu ve **مَرِقَت**.

(**مرن**)  **الميم** ve**الراء** ve**النون**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin yumuşaklığına ve kolaylığına delâlet eder. Ve **مَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً**: yumuşadı. Ve **المارنُ**: burundan yumuşayan ve kıkırdaktan artan kısım. Ve **أمْرَانُ الذراع**: onda bulunan bir sinirdir; **مُرُونها** sebebiyle adlandırıldı; yani yumuşaklığı. Ve **المَرِن**([7]): hâl ve âdet. Denir: **ما زال ذاك مَرِنَه**; yani hâli. Ve o, Kümeyt’in şiirindedir; ve o, insanın ona alıştığında onun üzerinde yumuşadığı iştir. Ve **المَرْن**; denildiğine göre: kürkler; eğer([8]) sahih ise; ve o([9]) yumuşaktır. Nemir dedi:
* كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) *
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: **مارَنَت النّاقةُ**: sütü kesildi. Ve **المرَانَةُ**: İbn Mukbil’in devesi. Dedi:
يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])

(**مره**)  **الميم** ve**الراء** ve**الهاء**; bir kelimedir; bir şeyde beyazlığa delâlet eder. **سَرَابٌ** veya **شَرَابٌ**([12]) **أمْرَه**; yani beyaz. Ve kadın, sürmeyi gözetmezse **مَرْهاء**’dır.

(**مري**)  **الميم** ve**الراء** ve**الحرف المعتل**; iki sahih asıldır; [birisi] bir şeyi sıvazlamaya ve sütü akıtmaya, diğeri bir şeyde sertliğe delâlet eder.
Birincisi: **المَرْيُ**: devenin **مَرْيُ**’si; ve bu, sağım için sıvazlandığında olur; denir: **مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً**. Ve bununla benzetilenlerden: **مَرَى الفرسُ بيدِهِ**; eliyle yerde oynar gibi hareket ettiğinde; ve sanki eliyle memeyi **يَمرِي** eden kimseye benzetilir. Ve **المَرَايا**: dolup sütle akıtan damarlar. İbn Düreyd([13]) dedi: **مُرْيَةُ النّاقة**: **المَرْيِ** ile sütü akıtılmasıdır; **الميم**’in dammesiyle olanı fasih olandır; ve bazen kesre ile de denir([14]).
Diğer asıl*: **المَرْو**: **مَرْوَة**’nin çoğulu; ve o, parlayan taşlardır. Dedi:
حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])
Ve bizim yanımızda **المِراءَ**—iki adamın onda **يتمارَى** ettiği şey—bundandır; çünkü o, içinde bir miktar şiddet olan sözdür. Ve denir: **مارَاهُ مِراءً ومُماراةً**.
Ve ikisinden şâz olanlardan: **المِرْية**: şüphe.

(**مرأ**)  **الميم** ve**الراء** ve**الهمزة**. Ve hemzelendiğinde kıyastan çıkar ve onda kıyaslanmayan kelimeler olur. Denir: **امْرُؤٌ** ve **امرآنِ** ve **قوم امرئٍ**. Ve **امرأةٌ**: **امرئٍ**’in müennesi. Ve **المُرُوَّة**: erkekliğin kemali; ve o, şeddeli hemzelidir; ve ondan fiil yapılmaz. Ve **المَرَاءة**: hazmı kolay olan, hazmedilen **المَريء** şeyin masdarıdır; ve denir: **مَرَأني الطَّعامُ** ve **امرأني**. Ve **المَرِيء**: midenin başı ve boğaza yapışık işkembe.

(**مرت**)  **الميم** ve**الراء** ve**التاء**; tek bir kelimedir; o da **المَرْتُ**: ıssız çöl. Ve **مكانٌ مَرْتٌ**: **المُروتةِ**si açık olan; içinde hayır yoksa. Ve **مَرتٍ**’in çoğulu **أمراتٌ** ve **مُرُوت**. Ve bize ulaştı ki **مَارُوتَ**’un اشتقاقı ondandır. Ve denir: **المَرْت**: toprağı kurumayan ve merası bitmeyen yer.

(**مرث**)  **الميم** ve**الراء** ve**الثاء**; asıl olmayan bir kelimedir; bilakis o, بدل’dendir. Ve **مَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه**; **مَرَسه يَمرُسُه** gibidir. Ve bundan **رجل مِمْرَث**: çekişmelere sabırlı; çoğulu **مَمَارِث**; ve asıl **السين**’dir; ikisi de zikredildi.

(**مرج**)  **الميم** ve**الراء** ve**الجيم**; sahih bir asıl(=kök)tur; gelip gitmeye ve karışıklığa delâlet eder.
Ve **مَرِج الخاتَم في الإصبع**: gevşedi. Ve babın tamamının kıyası ondandır. Ve **مَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم**: karıştı ve birbirine girdi. Ve **المَرْج**: aslı([16]) bitkili bir yerdir; onda hayvanlar dolaşır. Ve O’nun تعالى sözü: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]; sanki O—yüce övgüsü—ikisini saldı da ikisi **فَمرِجا** oldu. Ve dedi: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53].

(**مرح**)  **الميم** ve**الراء** ve**الحاء**; bir asıl(=kök)tur; onunla birlikte sevinçten neredeyse yerinde durmayan bir sürura delâlet eder. Ve **مَرِحَ يَمْرَحُ**. Ve **فرسٌ مِمْرَاحٌ** ve **مَرُوح**. Allah تعالى dedi: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]؛ ve bundan **المِراح**; onu zikretmiştik. Dedi:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
Ve **قوسٌ مَرُوحٌ**: onu gören, ona hayret ederek sevinir; ve denir: bilakis o, ok atışının güzelliğinden sanki onda bir **مَرَحاً** var olanıdır. Ve derler: **عينٌ مِمْرَاحٌ**: gözyaşı bol. Ve bu, babın kıyasının bir kısmıdır; çünkü onda, bizim dediğimiz yerinde durmamanın azlığına gittiler. Ve كذلك **مرَّحْتُ المَزَادةَ**: onu doldurdum ki sızsın ve aksın. Ve **مَرِحَت العَينُ مَرَحاناً**([17]). Dedi:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])
Ve **مَرْحَى**: şaşma ve beğenme kelimesi. Okçuya isabet ettiğinde denir: **مَرْحَى له**. Ve İbn Düreyd([19]) dedi: ve eğer ıskalarsa derler: **بَرْحَى**. Dedi:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *

(**مرخ**)  **الميم** ve**الراء** ve**الخاء**; sahih bir kelimedir; bir şeyde yumuşatmaya delâlet eder.([21]) Ve **مَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن** ve **أمرَخْتُه**. Ve **أمْرَخْتُ العجينَ**: suyunu çoğalttım; ta ki gevşesin. Ve **المَرْخ**: çabuk tutuşan bir ağaç. Dedi:
أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])
Ve bu babdan şâz olanlardan: **المِرِّيخ**: onunla **الغِلاء**([23]) ölçülen uzun bir ok; onun dört tüyü vardır; ve o, bir yıldızdır da.

(**مرد**)  **الميم** ve**الراء** ve**الدال**; sahih bir asıl(=kök)tur; şeyi kabuğundan yahut üstündeki kılından soyup çıkarmaya delâlet eder. Ve **الأمرد**: sakalı belirmemiş genç. Ve **مَرِدَ يَمْرَدُ**. Ve **مرَّدَ الغُصن تمريداً**: kabuğunu ondan attı da onu **أمْرَد** bıraktı; ve bundan **شجرةٌ مَرْداء**. Ve **المَرْداء**: üzerinde bitki olmayan yayvan bir kum; çoğulu **مَرادَى**([24]). Ve **المارد**: azgın; كذلك **المَرِيد**; sanki hayırdan soyunmuştur. Ve atlardan **الأمْرد**: yelesinde kıl olmayan. Ve **المُمَرَّد**: uzun bina; ve o, babın kıyasıdır; çünkü sanki soyulmuş, **الشَّجرةَ المَرداء**’ya benzer. Ve derler: **المَرَاد**: boyun; ve o, sahihse kıyastır. Ve **تمرّد فلانٌ زماناً**: bir müddet sakalsız kaldı. Ve onların sözü: **مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً**: onu yoğurdu; ta ki yumuşasın; o, بدل’dendir; aslı **مَرَسَ**’dır; böylece **الدال** **السِّين**’in yerine ikame edildi. Ve كذلك* **مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ**. Ve كذلك **المَرِيد**: hurmanın sütte ıslatılması; bütün bunların manası birdir; ve asıl **السين**’dir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المرح: شدة الفرح والتوسع فيه، قال تعالى: ﴿ولا تمش في الأرض مرحا﴾ [الإسراء/37] وقرئ: (مرحا) (وهي قراءة شاذة قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة. انظر: إعراب القرآن للنحاس 2/241) أي: فرحا، ومرحى: كلمة تعجب.

##### Türkçe

- **المرح**: sevincin şiddeti ve onda genişleme; Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا تمش في الأرض مرحا﴾ [الإسراء/37] ve şöyle okunmuştur: (مرحا) (ve bu, şâz bir kıraattir; onu Yakub, **الطيبة** yolu dışında okumuştur. Bak: **إعراب القرآن**’un **للنحاس** 2/241) yani: sevinçli olarak; ve **مرحى**: şaşma (taaccüb) kelimesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ر ح
به مرح ومراح‏:‏ شدّة فرح ونشاط ‏"‏ ولا تمش في الأرض مرحاً ‏"‏ ورجل مرح ومروح‏.‏
وفرس وناقة مروح وممراح‏.‏
ومرّح مهره‏:‏ لينه وأزال مرحه وشماسه فهو ممرح‏.‏
قال‏:‏ والله لولا مهرك الممرّح المنتقى من الجياد الأقرح لقام آميك عليك النوّح أقول والحبل معقود بمسحله مرحى له إن يفتنا مسحه يطر ومن المجاز‏:‏ قوس مروحٌ إذا كانت حسنة الإرسال للسهم‏.‏
ومرحت عينه بمائها وبقذاها إذا رمت به‏.‏
قال كثير يصف نفسه وكان أعور فبكى في إحدى عينيه‏:‏ كان قذًى في العين قد مرحت به وما حاجة الأخرى إلى المرحان وقال آخر‏:‏ لقد هاج هذا الشوق عيناً مريضة أجالت قذًى ظلّت به العين تمرح وعين ممراح‏:‏ غزيرة الدمع‏.‏
ولا تمرح بعرضك‏:‏ لا تعرّضه‏.‏
قال الحليج من بني ثعلبة‏:‏ أشماخ لا تمرح بعرضك واقتصد فأنت امرؤ زنداك للمتقادح أي فيك للطاغن مقال ومن أراد أن يقع فيك قدر‏.‏
ومرحت المزادة الجديدة‏:‏ كثر سيلانها ومرّحتها‏:‏ ملأتها لتنسدّ عيونها وقد ذهب مرح المزادة إذا انسدّت العيون‏.‏
قال الطرماح‏:‏ يصثف قطاة‏:‏ سرت في رعيل ذي أداوي منوطة بلبّاتها مدبوغة لم تمرّح وأرض ممراح‏:‏ سريعة النبات وقد حالت الأرض سنة فهي تمرح بالنبات‏.‏
قال الراعي‏:‏ بكل ميثاء ممراحٍ سبيتها من الذراعين رجاف له نضد وعن عليّ كرم الله وجهه‏:‏ فرغنا من مرح الجمل وروى‏:‏ مرحى الجمل‏.‏
وكرم ممرح‏:‏ مذلل محنّى على دعائمه‏.‏

##### Türkçe

م ر ح
Onunla **مرح** ve **مراح** vardır: şiddetli sevinç ve canlılık. “Ve yerde **مرحاً** olarak yürüme.” Ve **مرح** ve **مروح** adam.

Ve **مروح** ve **ممراح** at ve dişi deve.

**مرّح** tayını: onu yumuşattı ve onun **مرح**ını ve huysuzluğunu giderdi; o da **ممرح**dır.

Dedi: Vallahi, eğer senin seçkin, alnı ak iyi cinslerden seçilmiş **الممرّح** tayın olmasaydı, senin üzerine senin annenin ağıtçısı kalkardı; ben söylerim, ip de onun **مسحل**iyle düğümlüdür: ona **مرحى**; eğer bizi fitneye düşürürse, onun **مسح**ı sıçrar.

Ve mecazdandır: ok için güzel salıverişli olduğu zaman **مروح** yay.

Ve gözü, suyu ile ve çapakları ile **مرحت**; onu fırlattığı zaman.

**كثير** kendisini vasfederken dedi; o tek gözlü idi, bir gözünde ağladı:
Gözde bir çapak idi, onunla **مرحت**;
Ötekinin **المرحان**a ne ihtiyacı var?

Ve bir başkası dedi:
Bu özlem hasta bir gözü coşturdu;
Bir çapak dolaştırdı; göz onunla durmadan **تمرح**.

Ve **ممراح** göz: bol gözyaşlı.

Ve ırzınla **تمرح** etme: onu hedef kılma.

**الحليج** (Benî Sa‘lebe’den) dedi:
Yüceler; ırzınla **تمرح** etme ve ölçülü ol;
Sen öyle bir kişisin ki, iki çakmak taşına senin iki çakmağın (yeter);
Yani sende, ayıplayanın sözü için (bir yer) vardır; ve sende kusur aramak isteyen için (bir yer) vardır.

Ve yeni su tulumu **مرحت**: onun akması çoğaldı. Ve onu **مرّحتها**: gözleri tıkansın diye onu doldurdun. Ve gözler tıkandığı zaman su tulumunun **مرح**ı gitmiştir.

**الطرماح** dedi: bir yaban güvercinini vasfeder:
İçinde asılı küçük kaplar bulunan bir bölükte yürüdü;
Göğüslerine (asılı), tabaklanmış; **لم تمرّح** edilmemiş.

Ve **ممراح** yer: çabuk biten. Ve yer bir yıl (öyle) kalmışsa, bitki ile **تمرح** eder.

**الراعي** dedi:
Her **ممراح** yumuşak yerde, onu iki koldan esir aldın;
Titrek; onun için bir yığın vardır.

Ve Ali’den—Allah yüzünü keremli kılsın—: devenin **مرح**ından boşaldık. Ve şöyle rivayet etti: devenin **مرحى**sı.

Ve **ممرح** bağ: alçaltılmış, dayanakları üzerine eğilmiş.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛ وقيل: المَرَحُ التبختر والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛ وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً، ورجل مَرِحٌ من قوم مَرْحى ومَراحى؛ ومِرِّيحٌ، بالتشديد، مثل سِكِّيرٍ، من قوم مِرِّيحينَ، ولا يُكَسَّرُ؛ ومَرِحَ، بالكسر، مَرَحاً: نَشِطَ. وفي حديث عليّ: زَعَمَ ابن النابغة أَني تِلْعابَةُ تِمْراحة؛ قال ابن الأَثير: هو من المَرَح، وهو النَّشاطُ والخِفَّة، والتاءُ زائدة، وهو من أَبنية المبالغة، وأَتى به في حرف التاءِ حملاً على ظاهر لفظه. وفَرَسٌ مَرُوحٌ ومِمْرَحٌ ومِمْراحٌ: نَشِيطٌ، وقد أَمْرَحه الكَلأُ. وناقة مِمْراحٌ ومَرُوحٌ: كذلك؛ قال:
تَطْوي الفَلا بمَروحٍ لَحْمُها زِيَم
وقال الأَعشى يصف ناقة:
مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّو
مِيِّ، تَفْرِي الهَجيرَ بالإِرْقالِ
ابن سيده: المَرُوحُ الخَمْرُ، سميت بذلك لأَنها تَمْرَحُ في الإِناءِ؛ قال عُمارة:
من عُقارٍ عنْدَ المِزاج مَرُوح
وقول أَبي ذؤيب:
مُصَفَّقَةٌ مُصَفَّاةٌ عُقارٌ
شَآمِيَةٌ، إِذا جُلِيتْ، مَرُوحُ
أَي لها مِراحٌ في الرأْس وسَوْرَةٌ يَمْرَحُ مَن يشربها. وقَوْسٌ مَرُوحٌ: يَمْرَحُ راؤُوها عَجَباً إِذا قَلَّبُوها؛ وقيل: هي التي تَمْرَح في إِرسالها السهم؛ تقول العرب: طَرُوحٌ مَروحٌ تُعْجلُ الظَّبْيَ أَن يَرُوَح؛ الجوهري: قوس مَروحٌ كأَنَّ بها مَرَحاً من حُسْنِ إِرسالها السهمَ.ومَرْحَى: كلمة تقال للرامي إِذا أَصاب؛ قال ابن مقبل: أَقولُ، والحَبْلُ مَعْقُودٌ بمِسْحَلِه:
مَرْحَى له إلإِن يَفُتْنا مَسْحُه يَطِرِ
أَبو عمرو بنُ العَلاءِ: إِذا رمى الرجل فأَصاب قيل: مَرْحَى له وهو تعجب من جَوْدة رميه؛ وقال أُمَيَّة بن أَبي عائذ:
يُصِيبُ القَنِيصَ، وصِدْقاً يقو
لُ: مَرْحى وأَيحَى إِذا ما يُوالي
مَرْحى وأَيْحى: كلمةُ التعجب شِبْهُ الزَّجْرِ، وإِذا أَخطأَ قيل له: بَرْحى
ومَرِحَتِ الأَرضُ بالنبات مَرَحاً: أَخرجته.
وأَرض مِمْراح إِذا كانت سريعة النبات حين يصيبها المطر؛ الأَصمعي: المِمْراح من الأَرض التي حالت سنة فلم تَمْرَحْ بنباتها. ومَرِحَ الزرع يَمْرَحُ: خرج سُنْبُله. ومَرِحَتِ العينُ مَرَحاناً: اشتدّ سَيَلانُها؛ قال:
كأَنَّ قَذًى في العين قد مَرِحتْ به،
وما حاجةُ الأُخْرَى إِلى المَرَحانِ
وقيل: مَرِحتْ مَرَحاناً ضَعُفَت؛ قال ابن بري: هذا البيت ينسب إِلى النابغة الجَعْدي، وقبله:
تَواهَسَ أَصحابي حديثاً فَقِهْتُه
خَفِيًّا، وأَعْضادُ المَطِيِّ عَواني
التواهُسُ: التسارُرُ؛ أَراد أَن أَصحابه تَسارُّوا بحديث حَرْبه. والغواني هنا: العوامل. وقد قيل في مَرِحَت العين إِنها بمعنى أَسْبلت الدَّمْعَ، وكذلك السحابُ إِذا أَسْبَلَ المَطَرَ، والمعنى: أَنه لما بكى أَلمَتْ عينُه، فصارت كأَنها قَذِيَّة، ولما أَدام البكاء قَذِيَتِ الأُخْرَى؛ وهذا كقول الآخر:
بَكَتْ عَيْنيَ اليُمْنى؛ فلما زَجَرْتُها
عن الجَهْلِ بعد الحِلْمِ، أَسْبَلَتَا مَعَا
وقال شمر: المَرَحُ خروجُ الدمع إِذا كثر؛ وقال عَدِيّ بن زيد: مَرِحٌ وَبْلُه يَسُحُّ سُيُوبَ الـ
ـماءِ سَحًّا، كأَنَّه مَنْحُورُ
وعين مِمْراح: سريعة البكاء. ومَرِحَتْ عينه مَرَحاناً: فَسَدَتْ وهاجتْ. وعين مِمْراحٌ: غريزة الدمع.
ومَرَّحَ الطعامَ: نَقَّاه من الغَبا
(* قوله «تقاه من الغبا» عبارة
القاموس وشرحه: والتمريح تنقية الطعام من العفا. هكذا في سائر النسخ. وفي بعض الأمهات من الغبا اهـ. ولم نجد للعفا بالعين المهملة والفاء ولا للغبا بالغين المعجمة والباء الموحدة معنى يناسب هنا، ولعله الغفا بالغين المعجمة والفاء، شيء كالزؤان أو التبن كما نص عليه المجد وغيره.) بالمَحاوِق أي المكانس.
ومَرَّحَ جِلْدَه: دَهَنَه؛ قال:
سَرَتْ في رَعِيلٍ ذي أَداوَى، مَنُوطةٍ
بِلَبَّاتِها، مَدْبوغةٍ لم تُمَرَّحِ
قوله: سرت يعني قطاة. في رَعيل أَي في جماعة قَطاً. ذي أَداوَى يعني حواصلها. منوطة: معلقة. بلَبَّاتها يعني مواضع المَنْحَر؛ وقيل: التمريح أَن تُؤْخَذَ المَزادة أَولَ ما تَخْرَزُ فَتُمْلأَ ماء حتى تمتلئ خروزها وتنتفخ، والاسم المَرَحُ، وقد مَرِحَتْ مَرَحاناً. قال أَبو حنيفة: ومَزادةٌ مرِحة لا تُمْسك الماءَ. ويقال: قد ذهب مَرَحُ المَزادة إِذا انسدت عيونها ولم يسل منها شيء؛ ابن الأَعرابي: التمريح تطييب القربة الجديدة بأَذْخِرٍ أَو شيح، فإِذا طُيِّبَتْ بطين فهو التشريب، وبعضهم جعل تمريح المزادة أَن تملأَها ماء حتى تَبْتَلَّ خُرُوزها ويكثر سيلانها قبل انتفاخها، فذلك مَرَحُها. ومَرَّحْتُ القِرْبةَ: شَرَّبْتُها، وهو أَن تملأَها ماء لتَنْسَدَّ عيونُ الخُرَز.
والمِراحُ: موضع؛ قال:
تَرَكنا، بالمِراحِ وذي سُحَيْمٍ،
أَبا حَيَّانَ في نَفَرٍ مَنافى
ومَرَحَيَّا: زَجْرٌ عن السيرافي. ومَرْحَى ناقة بعينها عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ما بالُ مَرْحَى قد أَمْسَتْ، وهي ساكنةٌ،
باتتْ تَشَكَّى إليَّ الأَيْنَ والنَّجَدا

##### Türkçe

**المَرَحُ**: Sevincin ve canlılığın şiddeti; ta ki ölçüsünü aşsın; ve başkası onu **أَمْرَحَه** kılar; isim **المِراحُ**dur, **الميم**’in kesresiyle; ve denildi: **المَرَحُ** salınarak yürüme ve kibirlenmedir. Ve tenzilde: “Yeryüzünde **مَرَحاً** yürüme” yani salınarak, kibirlenerek; ve denildi: **المَرَحُ** **الأَشَرُ** ve **البَطَرُ**dır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Yeryüzünde haksız yere sevinmenizden ve **تَمْرَحُونَ** olmanızdan dolayı.” Ve **مَرِحَ** **مَرَحاً** ve **مِراحاً**; ve bir adam **مَرِحٌ**, **مَرْحى** ve **مَراحى** kavminden; ve **مِرِّيحٌ**, şeddeli, **سِكِّيرٍ** gibi, **مِرِّيحينَ** kavminden, ve çoğul yapılmaz; ve **مَرِحَ**, kesre ile, **مَرَحاً**: canlandı.

Ali’nin hadisinde: İbn en-Nâbiğa, benim **تِلْعابَةُ تِمْراحة** olduğumu iddia etti; İbnü’l-Esîr dedi: O, **المَرَح**tandır; o da canlılık ve hafifliktir; **التاء** ziyadedir; ve o, mübalağa kalıplarındandır; ve onu **التاءِ** harfinde, lafzının zahirine hamlederek getirdi. Ve bir at **مَرُوحٌ** ve **مِمْرَحٌ** ve **مِمْراحٌ**: canlıdır; ve otlak onu **أَمْرَحه** kılmıştır. Ve bir dişi deve **مِمْراحٌ** ve **مَرُوحٌ**: böyledir; dedi ki:
تَطْوي الفَلا بمَروحٍ لَحْمُها زِيَم

Ve A‘şâ bir dişi deveyi vasfederek dedi:
مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّو
مِيِّ، تَفْرِي الهَجيرَ بالإِرْقالِ

İbn Sîdeh: **المَرُوحُ** şaraptır; ona bu ad verildi, çünkü kapta **تَمْرَحُ** eder; Umâre dedi:
من عُقارٍ عنْدَ المِزاج مَرُوح

Ve Ebû Züeyb’in sözü:
مُصَفَّقَةٌ مُصَفَّاةٌ عُقارٌ
شَآمِيَةٌ، إِذا جُلِيتْ، مَرُوحُ

Yani başta onun için bir **مِراحٌ** ve bir şiddet vardır; onu içen kimse **يَمْرَحُ** eder. Ve bir yay **مَرُوحٌ**: onu görenler, onu çevirdiklerinde hayretle **يَمْرَحُ** ederler; ve denildi: o, ok göndermesinde **تَمْرَح** eden yaydır; Araplar der: **طَرُوحٌ مَروحٌ**; ceylanın **يَرُوَح** etmesini çabuklaştırır; Cevherî: **قوس مَروحٌ**; sanki ok göndermesinin güzelliğinden onda bir **مَرَحاً** vardır. Ve **مَرْحَى**: isabet ettiğinde atıcıya söylenen bir kelimedir; İbn Mukbil dedi:
أَقولُ، والحَبْلُ مَعْقُودٌ بمِسْحَلِه:
مَرْحَى له إلإِن يَفُتْنا مَسْحُه يَطِرِ

Ebû Amr b. el-Alâ: Adam atıp isabet ederse “**مَرْحَى** له” denir; bu, atışının iyiliğine hayrettir; ve Ümeyye b. Ebî Âiz dedi:
يُصِيبُ القَنِيصَ، وصِدْقاً يقو
لُ: مَرْحى وأَيحَى إِذا ما يُوالي

**مَرْحى** ve **أَيْحى**: hayret kelimesidir, azarlamaya benzer; ve ıskalarsa ona: **بَرْحى** denir.

Ve **مَرِحَتِ الأَرضُ** bitki ile **مَرَحاً**: onu çıkardı. Ve bir yer **مِمْراح**: yağmur ona isabet ettiğinde bitkisi hızlı olursa; Asma‘î: **المِمْراح**; bir yıl kurak kalıp bitkisiyle **تَمْرَحْ** etmeyen yerden olur.

Ve **مَرِحَ** ekin **يَمْرَحُ**: başağı çıktı. Ve **مَرِحَتِ العينُ** **مَرَحاناً**: akması şiddetlendi; dedi:
كأَنَّ قَذًى في العين قد مَرِحتْ به،
وما حاجةُ الأُخْرَى إِلى المَرَحانِ

Ve denildi: **مَرِحتْ** **مَرَحاناً** zayıfladı; İbn Berrî dedi: Bu beyit Nâbiğa el-Ca‘dî’ye nispet edilir; ondan önce:
تَواهَسَ أَصحابي حديثاً فَقِهْتُه
خَفِيًّا، وأَعْضادُ المَطِيِّ عَواني

**التواهُسُ**: fısıldaşmadır; muradı, arkadaşlarının savaş haberini fısıldaşmalarıdır. Ve buradaki **الغواني**: çalışanlar. Ve **مَرِحَت العين** hakkında, onun “gözyaşını saldı” manasında olduğu söylenmiştir; bulut da yağmuru saldığında böyledir; mana: ağlayınca gözü acıdı, sanki çapaklı oldu; ağlamayı sürdürünce öteki de çapaklandı; bu, başkasının sözü gibidir:
بَكَتْ عَيْنيَ اليُمْنى؛ فلما زَجَرْتُها
عن الجَهْلِ بعد الحِلْمِ، أَسْبَلَتَا مَعَا

Ve Şemmer dedi: **المَرَحُ** gözyaşının, çoğaldığında çıkmasıdır; ve Adî b. Zeyd dedi:
مَرِحٌ وَبْلُه يَسُحُّ سُيُوبَ الـ
ـماءِ سَحًّا، كأَنَّه مَنْحُورُ

Ve bir göz **مِمْراح**: çabuk ağlayan. Ve **مَرِحَتْ** gözü **مَرَحاناً**: bozuldu ve azdı. Ve bir göz **مِمْراحٌ**: gözyaşının tabiatı.

Ve **مَرَّحَ الطعامَ**: onu **الغَبا**dan arındırdı **بالمَحاوِق** yani süpürgelerle.
(* “**تقاه من الغبا**” sözü, Kâmûs ve şerhinin ifadesidir: ve **التمريح** yiyeceği **العفا**dan arındırmaktır. Böylece bütün nüshalardadır. Bazı ana nüshalarda **من الغبا** vardır. Burada uygun bir mana olarak, ne **العفا** (mühmel **العين** ve **الفاء** ile) ne de **الغبا** (mu‘ceme **الغين** ve **الباء** ile) bulamadık; belki mu‘ceme **الغين** ve **الفاء** ile **الغفا**dır; mecdi ve başkalarının belirttiği üzere, **الزؤان** veya saman gibi bir şeydir.) **بالمَحاوِق** yani süpürgelerle.

Ve **مَرَّحَ جِلْدَه**: onu yağladı; dedi:
سَرَتْ في رَعِيلٍ ذي أَداوَى، مَنُوطةٍ
بِلَبَّاتِها، مَدْبوغةٍ لم تُمَرَّحِ

Onun sözü: “**سَرَتْ**” yani bir yaban güvercini. “**في رَعِيل**” yani bir güvercin topluluğu içinde. “**ذي أَداوَى**” yani kursakları. “**منوطة**”: asılı. “**بلَبَّاتها**” yani boğazlama yerleri; ve denildi: **التمريح**; **المَزادة** ilk dikildiğinde alınır, sonra su ile doldurulur; ta ki dikiş delikleri dolsun ve şişsin; isim **المَرَحُ**dur; ve **مَرِحَتْ** **مَرَحاناً**. Ebû Hanîfe dedi: Ve **مَزادةٌ مرِحة** suyu tutmaz. Ve denir: **المَرَحُ** **المَزادة**dan gitti; yani gözleri tıkandı ve ondan hiçbir şey akmadı; İbnü’l-A‘râbî: **التمريح** yeni kırbayı **بأَذْخِرٍ** veya **شيح** ile güzel kokulu kılmaktır; eğer çamurla güzel kokulu kılınırsa o **التشريب**dir; bazısı **تمريح** **المزادة**yı, dikişleri ıslansın ve şişmesinden önce akması çoğalsın diye suyla doldurmak kıldı; işte bu onun **مَرَحُ**udur. Ve “**مَرَّحْتُ القِرْبةَ**”: onu **شَرَّبْتُها**; o da, dikiş gözleri tıkansın diye onu suyla doldurmandır.

Ve **المِراحُ**: bir yerdir; dedi:
تَرَكنا، بالمِراحِ وذي سُحَيْمٍ،
أَبا حَيَّانَ في نَفَرٍ مَنافى

Ve **مَرَحَيَّا**: سيرافي’den men için bir azarlamadır. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **مَرْحَى** belirli bir dişi deve (adı); ve şu beyiti okudu:
ما بالُ مَرْحَى قد أَمْسَتْ، وهي ساكنةٌ،
باتتْ تَشَكَّى إليَّ الأَيْنَ والنَّجَدا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ر ح * * المَرَحُ * شدة الفرح والنشاط وبابه طرِب فهو * مَرِحٌ * بكسر الراء و * مِرِّيحٌ * بوزن سِكِّيت و * أمْرَحَهُ * غيره والاسم * المِرَاحُ * بالكسر

##### Türkçe

* م ر ح * * **المَرَحُ** *: sevincin ve canlılığın şiddeti; kapısı **طرِب**’dir; o hâlde o, **مَرِحٌ**’tir; **الراء**’ın kesresiyle; ve **مِرِّيحٌ**; **سِكِّيت** vezninde; ve başkası onu **أمْرَحَهُ**; ismi ise **المِرَاحُ**’tır; kesre ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مرح، كفرح: أشر وبطر، والثلاثة ألفاظ مترادفة، ومنه قوله تعالى:  بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون  وفي المفردات: المرح: شدة الفرح والتوسع فيه. ومرح: اختال، ومنه قوله تعالى:  ولا تمش في الأرض مرحا  أي متبخترا مختالا. ومرح مرحا: نشط. في الصحاح والمصباح: المرح: شدة الفرح، والنشاط حتى يجاوز قدره، ومرح مرحا، إذا خف، قاله ابن الأثير. وأمرحه غيره. والاسم مراح، ككتاب، وهو مرح، ككتف ومريح، كسكين، من قوم مرحى ومراحى، كلاهما جمع مرح، ومريحين، جمع مريح، ولا يكسر. وفرس ممرح وممراح بكسرهما ومروح، كصبور: نشيط، وقد أمرحه الكلأ، وناقة ممراح ومروح، كذلك، قال:
  تطوي الفلا بمروح لحمها زيم وقال الأعشي يصف ناقة:
  مرحت حرة كقنطرة الرو                      مي تفري الهجير بالإرقال والمرحان، محركة: الفرح والخفة، وقيل: المرحان: الضعف، وقد مرحت العين مرحانا: ضعفت. و المرحان: شدة سيلان العين وفسادها وهيجانها، قال النابغة الجعدي:
  كأن قذى بالعين قد مرحت بـه                      وما حاجة الأخرى إلى المرحان وقد مرحت، كفرحت، إذا أسبلت الدمع والمعنى أنه لما بكى ألمت عينه فصارت كأنها قذية، ولما أدام البكاء قذيت الأخرى، وهذا كقول الآخر
  بكت عيني اليمنى فلما زجرتها                      عن الجهل بعد الحلم أسبلتا معا وقال شمر: المرح: خروج الدمع إذا كثر، وقال عدي بن زيد:
  مرح وبله يسح سيوب ال                      ماء سحا كأنه منحـور وعين ممراح: سريعة البكاء. ومرحت عينه مرحان: فسدت وهاجت. ومن المجاز: قوس مروح كصبور: يمرح راؤوها تعجبا لحسنها إذا قلبوها، وقيل: هي التي تمرح في إرسالها السهم. تقول العرب طروح مروح، تعجل الظبي أن يروح. أو قوس مروح كأن بها مرحا لحسن إرسالها السهم، كذا في الصحاح. ومن المجاز: مرحت الأرض بالنبات مرحا: أخرجته. والممراح من الأرض: السريعة النبات حين يصيبها المطر. وقال الأصمعي: الممراح من الأرض: التي حالت سنة فلم تمرح بنباتها. ومن المجاز الممراح من العين: الغزيرة الدمع ومرحى مر ذكره في ب-ر-ح قال أبو عمرو بن العلاء: إذا رمى الرجل فأصاب قيل: مرحى له، وهو تعجب من جودة رميه. وقال أمية بن أبي عائذ:
  يصيب القنيص وصـدقـا يق                      ول مرحى وأيحي إذا ما يوالي

  وإذا أخطأ قيل له: برحى. ومرحى: اسم ناقة عبد الله بن الزبير، كأمير، الشاعر، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  ما بال مرحى قد أمست وهي ساكنة                      باتت تشكي إلى الأين والـنـجـدا والتمريخ: تنقية الطعام من العفا، هكذا في سائر النسخ، وفي بعض الأمهات من الغفي بالمحاوق، أي المكانس. والتمريح: تدهين الجلد. قال:
  سرت في رعيل ذي أداوي منوطة                      بلباتها مـدبـوغة لـم تـمـرح ومن المجاز: التمريح: ملء المزادة الجديدة ماء ليذهب مرحها أي لتنسد عيونها ولا يسيل منها شيء. وفي التهذيب: هو أن تؤخذ المزادة أول ما تخرز فتملأ ماء حتى تمتلىء خروزها وتنتفسخ، والاسم المرح، وقد مرحت مرحانا. وقال أبو حنيفة: مزادة مرحة: لا تمسك الماء. وعن ابن الأعرابي: التمريح: تطييب القربة الجديدة بإذخر أو شيح، فإذا طيبت بطين فهو التشريب. ومرحت القربة: شربتها. ومن المجاز التمريح: أن تصير إلى مرحى الحرب، أخذت من لفظ المرحى لا من الاشتقاق، لأن التمريح مزيد، فلا يكون مشتقا من المجرد، والأخذ أوسع دائرة من الاشتقاق. ومرحيا، محركة: زجر، عن السيرافي، يقال للرامي عند إصابته، كمرحى، وقد مر قريبا. ومرحيا: ومن المجاز كرم ممرح، كمعظم: مثمر أو معرش على دعائمه. ومريح كزبير: أطم بالمدينة لبنى قينقاع، كذا في معجم أبي عبيد البكري. ومراح، ككتاب: ثلاث شعاب ينظر بعضها إلى بعض، يجيء سيلها من داءة. قال:
  تركنا بالمراح وذي سحيم                      أبا حيان في نفر مناقي والمرحة، بالكسر: الأنبار من الزبيب وغيره، وهو المحل الذي يخزن فيه ذلك: ومما يستدرك عليه: التمراحة، من أبنية المبالغة، من المرح وهو النشاط، وقد جاء ذكره في حديث علي كذا في النهاية. وعن ابن سيده: المروح: الخمر، سميت بذلك لأنها تمرح في الإناء. قال عمارة:
  من عقار عند المزاج مروح وقول أبي ذؤيب:
  مصفقة مصفاة عقـار                      شآمية إذا جليت مروح أي لها مراح في الرأس وسورة يمرح من يشربها. ومرح الزرع يمرح مرحا: خرج سنبله. ومرح مهره: ليينه وأزال مرحه وشماسه ومهر ممرح: مذلل. ومن المجاز: مرحت عينه بقذاها: رمت به: ومرح السحاب: أسبل المطر. ولا تمرح بعرضك: لا تعرضه. ومن أمثالهم: مرحى مراح، كصمي صمام، يراد به الدهية. قال الشاعر:
  فأسمع صوته عمرا وولى                      وأيقن أنه مرحى مراح قاله الميداني، ونقله شيخنا.

##### Türkçe

**مرح**, **كفرح**: azgınlık ve azma; bu üç lafız eş anlamlıdır. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون**. Ve **المفردات**’te: **المرح**: sevincin şiddeti ve onda genişleme. Ve **مرح**: salındı/kendini beğenerek yürüdü; ondandır, Yüce Allah’ın sözü: **ولا تمش في الأرض مرحا**; yani böbürlenerek, kendini beğenmiş olarak. Ve **مرح مرحا**: canlandı/çevikleşti. **الصحاح** ve **المصباح**’ta: **المرح**: sevincin şiddeti ve canlılık; ta ki haddini aşsın. Ve **مرح مرحا**: hafifledi/çevikleştiği zaman; bunu İbnü’l-Esîr söylemiştir. Ve başkası onu **أمرحه** eder. İsim **مراح**tır, **ككتاب**; ve o **مرح**tır, **ككتف**; ve **مريح**tir, **كسكين**; **قوم**dan **مرحى** ve **مراحى**; ikisi de **مرح**’ın cem‘idir; ve **مريحين**, **مريح**’in cem‘idir; ve kırılmaz (tekilinden başka cem‘ yapılmaz). Ve **فرس ممرح** ve **ممراح** (ikisinin de kesresiyle) ve **مروح**, **كصبور**: canlı/çevik; ve onu otlak **أمرحه** etmiştir. Ve **ناقة ممراح** ve **مروح**, yine böyledir. Dedi ki:
  **تطوي الفلا بمروح لحمها زيم**

Ve el-A‘şâ bir deveyi vasfederek dedi ki:
  **مرحت حرة كقنطرة الرو                      مي تفري الهجير بالإرقال**

Ve **المرحان**, harekeli: sevinç ve hafiflik; ve denildi ki: **المرحان**: zayıflık; ve göz **مرحت العين مرحانا**: zayıfladı. Ve **المرحان**: gözün akmasının şiddeti, bozulması ve kabarması/azmasıdır. en-Nâbiga el-Ca‘dî dedi ki:
  **كأن قذى بالعين قد مرحت بـه                      وما حاجة الأخرى إلى المرحان**

Ve **قد مرحت**, **كفرحت**: gözyaşını saldığı zaman; mana şudur: ağlayınca gözüne bir şey ilişti, sanki çapaklanmış gibi oldu; ağlamayı sürdürünce öteki göz de çapaklandı. Bu, başkasının şu sözü gibidir:
  **بكت عيني اليمنى فلما زجرتها                      عن الجهل بعد الحلم أسبلتا معا**

Ve Şemmer dedi ki: **المرح**: gözyaşının çıkmasıdır, çoğaldığı zaman. Ve ‘Adî b. Zeyd dedi ki:
  **مرح وبله يسح سيوب ال                      ماء سحا كأنه منحـور**

Ve **عين ممراح**: çabuk ağlayan. Ve **مرحت عينه مرحان**: bozuldu ve kabardı/azdı. Mecazdandır: **قوس مروح كصبور**: onu çevirdiklerinde güzelliğine hayret ederek bakanları **يمرح** eder; ve denildi ki: o, oku salışında **تمرح** eden (iyi işleyen) yaydır. Araplar **طروح مروح** derler: ceylanı, akşamleyin dönmeye acele ettirir. Yahut **قوس مروح**: oku güzel salmasından dolayı sanki onda **مرح** varmış gibi; **الصحاح**’ta böyledir. Mecazdandır: **مرحت الأرض بالنبات مرحا**: onu (bitkiyi) çıkardı. Ve yerden **الممراح**: yağmur isabet ettiği vakit çabuk biten. el-Asma‘î dedi ki: yerden **الممراح**: bir yıl üzerinden geçmiş de bitkisiyle **تمرَح** etmemiş (bitki çıkarmamış) olandır. Mecazdandır: gözden **الممراح**: gözyaşı bol olan. Ve **مرحى** daha önce **ب-ر-ح**’ta geçti. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’ dedi ki: adam atar da isabet ederse “**مرحى له**” denir; bu, atışının güzelliğine hayrettir. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi ki:
  **يصيب القنيص وصـدقـا يق                      ول مرحى وأيحي إذا ما يوالي**

Ve eğer ıskalarsan ona “**برحى**” denir. Ve **مرحى**: ‘Abdullah b. ez-Zübeyr’in devesinin adıdır, **كأمير**; şair, İbnü’l-A‘râbî’den (rivayetle). Ve şu beyti okudu:
  **ما بال مرحى قد أمست وهي ساكنة                      باتت تشكي إلى الأين والـنـجـدا**

Ve **التمريخ**: yiyeceği **العفا**dan arıtmak/temizlemek; diğer bütün nüshalarda böyledir. Bazı ana nüshalarda **الغفي**’den **بالمحاوق** ile (yani süpürgelerle) (temizlemek) vardır. Ve **التمريح**: deriyi yağlamak. Dedi ki:
  **سرت في رعيل ذي أداوي منوطة                      بلباتها مـدبـوغة لـم تـمـرح**

Mecazdandır: **التمريح**: yeni tulumu suyla doldurmak; **مرح**ı gitsin diye; yani gözeleri tıkansın ve ondan hiçbir şey akmasın diye. **التهذيب**’te: o, tulum ilk dikildiğinde alınır; dikişleri dolup şişsin ve gevşesin diye suyla doldurulur; isim **المرح**tır; ve **قد مرحت مرحانا**. Ebû Hanîfe dedi ki: **مزادة مرحة**: suyu tutmaz. İbnü’l-A‘râbî’den: **التمريح**: yeni kırbayı **إذخر** yahut **شيح** ile güzel kokulandırmaktır; eğer çamurla kokulandırılırsa o **التشريب**tir. Ve **مرحت القربة**: onu içtim. Mecazdandır **التمريح**: savaşın **مرحى**sına varmandır; **المرحى** lafzından alınmıştır, iştikaktan değil; çünkü **التمريح** ziyadelidir (artırılmış babdandır), bu yüzden mücerredden مشتق olmaz; ve “alma” iştikaktan daha geniş bir dairedir. Ve **مرحيا**, harekeli: azarlama/kovma; es-Sîrâfî’den. İsabet ettiğinde atıcıya, **مرحى** gibi, denir; az önce geçti. Ve **مرحيا**: ve mecazdandır: **كرم ممرح**, **كمعظم**: meyveli; yahut dayanakları üzerine çardaklanmış. Ve **مريح كزبير**: Medine’de Benî Kaynukâ‘ın kalesi; Ebû ‘Ubeyd el-Bekrî’nin Mu‘cem’inde böyledir. Ve **مراح**, **ككتاب**: birbirine bakan üç dere; seli bir **داءة**’den gelir. Dedi ki:
  **تركنا بالمراح وذي سحيم                      أبا حيان في نفر مناقي**

Ve **المرحة**, kesre ile: kuru üzüm ve başkasından ambarlar; o, bunun depolandığı yerdir. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **التمراحة**; mübalağa kalıplarındandır; **المرح**tan, o da canlılıktır; ‘Alî hadîsinde zikri gelmiştir; **النهاية**’de böyledir. İbn Sîde’den: **المروح**: şarap; ona bu ad verilmiştir, çünkü kapta **تمرَح** eder. ‘Umâra dedi ki:
  **من عقار عند المزاج مروح**

Ve Ebû Züeyb’in sözü:
  **مصفقة مصفاة عقـار                      شآمية إذا جليت مروح**

Yani başta **مراح**ı ve onu içenin **يمرح** ettiği bir coşkunluğu vardır. Ve **مرح الزرع يمرح مرحا**: başağını çıkardı. Ve **مرح مهره**: onu yumuşattı ve onun **مرح**ını ve huysuzluğunu giderdi. Ve **مهر ممرح**: ehlileştirilmiş. Mecazdandır: **مرحت عينه بقذاها**: onu attı. Ve **مرح السحاب**: yağmuru saldı. Ve **لا تمرح بعرضك**: onu (ırzını/şerefini) ortaya atma. Atasözlerindendir: **مرحى مراح**, **كصمي صمام**; bununla musibet/kahredici iş kastedilir. Şair dedi ki:
  **فأسمع صوته عمرا وولى                      وأيقن أنه مرحى مراح**

Bunu el-Meydânî söylemiştir; şeyhimiz de onu nakletmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَرِحَتِ القِرْبَةُ
1 مَرِحَتِ القِرْبَةُ ذ , aor. مَرَحَ , inf. n. مَرَحَانٌ, The water-skin leaked, or let out its water through the punctures made in sewing it. (L.) ― -b2- مَرِحَ السَّحَابُ The clouds poured forth rain. (L.) ― -b3- مَرِحَ, (L,) inf. n. مَرَحَانٌ, (L, K,) He, or it, became weak. (L, K.) You say مَرِحَتْ عَيْنُهُ His eye became weak. (L.) Also, مَرِحَتْ عَيْنُهُ, inf. n. مَرَحَانٌ, His eye flowed much; (L, K;) and became in a corrupt, or vitiated, or disordered, state; (S, L, K;) and became inflamed, syn. هَاجَت: (S, L:) or poured forth tears: (L:) or shed many tears. (Sh.) ― -b4- مَرِحَ, aor. مَرَحَ , inf. n. مَرَحٌ, (assumed tropical:) He exulted; or rejoiced overmuch, or above measure; or he exulted greatly, or excessively; and was exceedingly brisk, lively, or sprightly: (L:) or he exulted; or exulted greatly; or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully; syn. أَشِرَ and بَطِرَ: or he was very joyful or glad; (S, Msb;) and very brisk, lively, or sprightly: (S:) or he was joyful, or glad: (Msb:) or it signifies also, he became joyful, or glad, (K,) and light, (TA,) and the inf. n. in this sense is مَرَحَانٌ: (K, TA:) and he was brisk, lively, or sprightly. (K.) ― -b5- مَرإحا, aor. مَرَحَ , (inf. n. مَرَحٌ, L,) (assumed tropical:) He was proud and self-conceited: and he walked with an elegant and a proud and self-conceited gait, with an affected inclining of his body from side to side. (L, K.) So in the Kur, xvii., 39; and xxxi., 17. (L.) [See also a verse cited voce صَاعٌ.]

مرّح القِرْبَةَ
2 مرّح القِرْبَةَ ذ , (inf. n. تَمْرِيحٌ, L,) (tropical:) He filled the water-skin with water in order that the punctures of the stitches might close up; i. q. سَرَّبَهَا. (S.) ― -b2- Also, (tropical:) He rendered the water-skin sweet, when it was new, with اِذْخِر or with شِيح The rendering it sweet with loam or clay is termed تَشْرِيبٌ. (IAar.) ― -b3- مرّح المَزَادَةَ (tropical:) He filled the مزادة with water, when it was new, in order that the punctures in it, made in sewing, might close up. (T, K.) ― -b4- مرّح الجِلْدَ (assumed tropical:) He anointed the skin with oil. (K.)

امرحهُ
4 امرحهُ ذ He made him to exult, or rejoice above measure; and to be exceedingly brisk, lively, or sprightly: or made him to exult; or to exult greatly, or excessively; and to behave insolently and unthankfully, or ungratefully: (L:) or he made him to be very joyful or glad; and to be very brisk, lively, or sprightly: (S:) [&c.: see 1]. ― -b2- امرحهُ It (pasture) made him (a horse) brisk, lively, or sprightly. (S, L, K. *)

مَرَحٌ
مَرَحٌ ذ , a subst., The leaking of a water-skin, or its letting out its water through the punctures made in sewing it. (L.) You say ذَهَبَ مَرَحُ المَزَادَةِ The leaking of the مزادة has ceased, when the punctures made in sewing it become closed up. (L, A, K.)

مَرِحٌ
مَرِحٌ ذ and ↓ مِرِّيحٌ (S, L, K) Exulting, or rejoicing overmuch, or above measure; and exceedingly brisk, lively, or sprightly: or exulting; or greatly, or excessively, exulting; and behaving insolently, and unthankfully, or ungratefully: (L, K: *) or very joyful or glad; and very brisk, lively, or sprightly: (S:) [&c.: see 1:] pl. (of the former, L) مَرْحَى and مَرَاحَى, and (of the latter, which has no broken pl.,) مِرِّيحُونَ. (L, K.)

مَرْحَى
مَرْحَى ذ A word that is said to one when he hits the mark in shooting or casting; (S, K;) expressing admiration; (S;) as also مَرَحَيَّا: (K:) [in the CK مَرَحَيًّا, which is wrong]) like as بَرْحَى is said to one who misses the mark. (S.)

مَزَادَةٌ مَرِحَةٌ
مَزَادَةٌ مَرِحَةٌ ذ A مزادة that leaks, or does not retain its water. (AHan.) [See مَرِحَتِ القِرْبَةُ.]

مِرَاحٌ
مِرَاحٌ ذ , subst. from مَرِحَ, (S, L, K,) Exultation, or joy, above measure; and exceeding briskness, liveliness, or sprightliness: or exultation; or great, or excessive, exultation; and insolent and unthankful, or ungrateful behaviour: (L, K: *) or great joy or gladness; and great briskness, liveliness, or sprightliness: (S:) [&c.: see 1].

مَرُوحٌ
مَرُوحٌ ذ and ↓ مِمْرَاحٌ (S, K) and ↓ مِمْرَحٌ. (K.) A brisk, lively, or sprightly, horse, (S, L, K, *) and she-camel. (L.) ― -b2- مَرُوحٌ Wine; so called because of its briskness in the vessel. (ISd, L.) عُقَارٌ مَرُوحٌ Wine that affects the head, and makes the drinker very joyful and brisk. (S.) ― -b3- قَوْسٌ مَرُوحٌ (tropical:) A bow at the beauty of which the beholders rejoice exceedingly (K) when they turn it about and examine it: (TA:) or, as though it rejoiced exceedingly, or greatly, at the beautiful manner of its shooting the arrow. (S, K.) ― -b4- طَرُوحْ مَرُوحْ تُعْجِلُ الظَّبْىَ أَنْ يَرُوحْ [A bow that sends the arrow far, that makes those who behold and examine it to rejoice exceedingly, that makes the antelope hasten to go]. A saying of the Arabs. (L.)

مِرِّيحٌ
مِرِّيحٌ ذ : see مَرِحٌ.

مِمْرَحٌ
مِمْرَحٌ ذ : see مَرُوحٌ.

عَيْنٌ مِمْرَاحٌ
عَيْنٌ مِمْرَاحٌ ذ (tropical:) An eye that sheds copious tears: (S, K:) an eye that is quick to weep. (TA.) See مَرُوحٌ.

تِمْرَاحَةٌ
تِمْرَاحَةٌ ذ Very brisk or lively or sprightly; or exceedingly so. (IAth, L, from a trad.)

##### Türkçe

مَرِحَتِ القِرْبَةُ
1 **مَرِحَتِ القِرْبَةُ** ذ, muzârîsi **مَرَحَ**, mastarı **مَرَحَانٌ**, Su tulumu sızdırdı; yahut dikilmesinde yapılan iğne deliklerinden suyunu dışarı saldı. (L.) ― -b2- **مَرِحَ السَّحَابُ** Bulutlar yağmuru boşalttı. (L.) ― -b3- **مَرِحَ**, (L,) mastarı **مَرَحَانٌ**, (L, K,) O, yahut o şey, zayıf oldu. (L, K.) Sen **مَرِحَتْ عَيْنُهُ** dersin: Gözü zayıf oldu. (L.) Yine, **مَرِحَتْ عَيْنُهُ**, mastarı **مَرَحَانٌ**, Gözü çok aktı; (L, K;) ve bozuk, yahut fesada uğramış, yahut düzensiz bir hâlde oldu; (S, L, K;) ve iltihaplandı, eşanlamlısı **هَاجَت**: (S, L:) yahut gözyaşı boşalttı: (L:) yahut çok gözyaşı döktü. (Sh.) ― -b4- **مَرِحَ**, muzârîsi **مَرَحَ**, mastarı **مَرَحٌ**, (mecaz kabul edilerek:) O, coştu; yahut aşırı sevindi, yahut ölçünün üstünde sevindi; yahut çok, yahut aşırı derecede coştu; ve son derece çevik, canlı, yahut atik oldu: (L:) yahut coştu; yahut çok coştu; yahut aşırı derecede coştu; ve küstahça ve nankörce, yahut şükürsüzce davrandı; eşanlamlısı **أَشِرَ** ve **بَطِرَ**: yahut çok sevinçli yahut memnun oldu; (S, Msb;) ve çok çevik, canlı, yahut atik oldu: (S:) yahut sevinçli, yahut memnun oldu: (Msb:) yahut ayrıca şu mânaya da gelir: sevinçli, yahut memnun oldu, (K,) ve hafifledi, (TA,) ve bu mânada mastar **مَرَحَانٌ**’dır: (K, TA:) ve çevik, canlı, yahut atik oldu. (K.) ― -b5- **مَرِإحا**, muzârîsi **مَرَحَ**, (mastarı **مَرَحٌ**, L,) (mecaz kabul edilerek:) O, kibirlendi ve kendini beğendi: ve zarif ve kibirli ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle, bedenini sağa sola yapmacık bir meyille eğerek yürüdü. (L, K.) Böylece Kur’ân’da, xvii., 39; ve xxxi., 17. (L.) [Ayrıca **صَاعٌ** maddesinde zikredilen bir beyte de bak.]

مرّح القِرْبَةَ
2 **مرّح القِرْبَةَ** ذ, (mastarı **تَمْرِيحٌ**, L,) (mecaz:) Dikişlerin iğne delikleri kapansın diye su tulumunu su ile doldurdu; **سَرَّبَهَا** ile aynı mânadadır. (S.) ― -b2- Yine, (mecaz:) Yeni iken su tulumunu **اِذْخِر** ile yahut **شِيح** ile tatlandırdı. Onu balçık yahut kil ile tatlandırmaya **تَشْرِيبٌ** denir. (IAar.) ― -b3- **مرّح المَزَادَةَ** (mecaz:) Yeni iken, dikimde yapılan delikler kapansın diye **مَزَادَة**’yi su ile doldurdu. (T, K.) ― -b4- **مرّح الجِلْدَ** (mecaz kabul edilerek:) Deriyi yağ ile yağladı. (K.)

امرحهُ
4 **امرحهُ** ذ Onu ölçünün üstünde coşturdu, yahut sevindirdi; ve son derece çevik, canlı, yahut atik kıldı: yahut onu coşturdu; yahut çok, yahut aşırı derecede coşturdu; ve onu küstahça ve nankörce, yahut şükürsüzce davranır kıldı: (L:) yahut onu çok sevinçli yahut memnun kıldı; ve onu çok çevik, canlı, yahut atik kıldı: (S:) [&c.: 1’e bak]. ― -b2- **امرحهُ** Onu (bir atı) otlak çevik, canlı, yahut atik kıldı. (S, L, K. *)

مَرَحٌ
**مَرَحٌ** ذ, bir isim, Su tulumunun sızdırması; yahut dikilmesinde yapılan deliklerden suyunu dışarı salması. (L.) Sen **ذَهَبَ مَرَحُ المَزَادَةِ** dersin: Dikimde yapılan delikler kapanınca **مَزَادَة**’nin sızdırması kesildi. (L, A, K.)

مَرِحٌ
**مَرِحٌ** ذ ve ↓ **مِرِّيحٌ** (S, L, K) Ölçünün üstünde coşan, yahut sevinen; ve son derece çevik, canlı, yahut atik: yahut coşan; yahut çok, yahut aşırı derecede coşan; ve küstahça, ve nankörce, yahut şükürsüzce davranan: (L, K: *) yahut çok sevinçli yahut memnun; ve çok çevik, canlı, yahut atik: (S:) [&c.: 1’e bak:] çoğulu (birincisinin, L) **مَرْحَى** ve **مَرَاحَى**, ve (ikincisinin, ki onun kırık çoğulu yoktur,) **مِرِّيحُونَ**. (L, K.)

مَرْحَى
**مَرْحَى** ذ Atışta yahut atmada hedefi vurana söylenen bir söz; (S, K;) hayranlık ifade eder; (S;) yine **مَرَحَيَّا** da böyledir: (K:) [CK’de **مَرَحَيًّا** vardır ki yanlıştır]) tıpkı hedefi ıskalayana **بَرْحَى** denildiği gibi. (S.)

مَزَادَةٌ مَرِحَةٌ
**مَزَادَةٌ مَرِحَةٌ** ذ Sızdıran, yahut suyunu tutmayan bir **مَزَادَة**. (AHan.) [**مَرِحَتِ القِرْبَةُ**’ye bak.]

مِرَاحٌ
**مِرَاحٌ** ذ, **مَرِحَ**’tan isim, (S, L, K,) Ölçünün üstünde coşma, yahut sevinç; ve aşırı çeviklik, canlılık, yahut atiklik: yahut coşma; yahut büyük, yahut aşırı coşma; ve küstahça ve nankörce, yahut şükürsüzce davranış: (L, K: *) yahut büyük sevinç yahut memnuniyet; ve büyük çeviklik, canlılık, yahut atiklik: (S:) [&c.: 1’e bak].

مَرُوحٌ
**مَرُوحٌ** ذ ve ↓ **مِمْرَاحٌ** (S, K) ve ↓ **مِمْرَحٌ**. (K.) Çevik, canlı, yahut atik bir at, (S, L, K, *) ve dişi deve. (L.) ― -b2- **مَرُوحٌ** Şarap; kapta çevikliği sebebiyle böyle adlandırılmıştır. (ISd, L.) **عُقَارٌ مَرُوحٌ** Başı etkileyen, ve içeni çok sevinçli ve çevik kılan şarap. (S.) ― -b3- **قَوْسٌ مَرُوحٌ** (mecaz:) Bakanların onu çevirip incelediklerinde güzelliğine ölçünün üstünde sevindikleri bir yay. (K) (TA:) yahut, okun güzel atılış tarzı sebebiyle sanki ölçünün üstünde, yahut çok seviniyormuş gibi. (S, K.) ― -b4- **طَرُوحْ مَرُوحْ تُعْجِلُ الظَّبْىَ أَنْ يَرُوحْ** [Oku uzağa atan bir yay; onu gören ve inceleyenleri ölçünün üstünde sevindiren; ceylanı gitmeye acele ettiren]. Arapların bir sözü. (L.)

مِرِّيحٌ
**مِرِّيحٌ** ذ: **مَرِحٌ**’e bak.

مِمْرَحٌ
**مِمْرَحٌ** ذ: **مَرُوحٌ**’a bak.

عَيْنٌ مِمْرَاحٌ
**عَيْنٌ مِمْرَاحٌ** ذ (mecaz:) Bol gözyaşı döken bir göz: (S, K:) ağlamaya çabuk olan bir göz. (TA.) **مَرُوحٌ**’a bak.

تِمْرَاحَةٌ
**تِمْرَاحَةٌ** ذ Çok çevik yahut canlı yahut atik; yahut son derece böyle. (IAth, L, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَرَحَ
مَرَحَ A ( n. ac. مَرْح 1 )
a.  [ coll. ], Coated with mud. _ast;

مَرِحَ
مَرِحَ A ( n. ac. مَرَح 4 ),
a.  Was gay, merry; exulted; frisked.

b.  Was proud; walked proudly.

c.  ( n. ac. مَرَحَاْن 36 ), Ran with water ( eye ); leaked ( water-skin ); poured forth rain ( clouds ).

مَرَّحَ
مَرَّحَ II ,
a.  Anointed, oiled ( skin ).

b.  Filled with water.

c.  Winnowed ( corn ).

أَمْرَحَ
أَمْرَحَ IV ,
a.  Enlivened; gladdened; made to exult; made frisky ( horse ).

مِرْحَة
مِرْحَة 2t ,
a.  Store-house.

مَرَح
مَرَح 4 ,
a.  Gaiety, liveliness; merriment, boisterousness; exultation.

b.  Leaking, leakage.

مَرِح
مَرِح 5 , ( pl. مَرْح 1
a.  ya ,  مَرَاْحَى 22ya ), Lively, merry; boisterous; exultant; frisky.

مَرِحَة
مَرِحَة 5t ,
a.  Leaking ( water-skin ).

مِمْرَح
مِمْرَح 20 ,
a.  see 26 (a) .

مِرَاْح
مِرَاْح 23 ,
a.  see 4 (a) .

مَرِيْحَة
مَرِيْحَة 25t , ( pl. مَرَاْئِحُ 46 ),
a.  Joy.

مَرُوْح
مَرُوْح 26 ,
a.  Mettlesome ( horse ).

b.  Excellent ( bow ).

مِرِّيْح
مِرِّيْح 30 ,
a.  see 5 .

مَرَحَاْن
مَرَحَاْن 36 ,
a.  see 4 (a) .

b.  Weakness.

مِمْرَاْح
مِمْرَاْح 45 ,
a.  see 26 (a) .

b.  Productive, quick-growing ( ground ).

c.  Weeping, watery ( eye ).

تِمْرَاحَة
تِمْرَاحَة
a.  Sprightly.

مَرْحَبًا بِك
مَرْحَبًا بِك
a.  see under رَحَبَ .

##### Türkçe

**مَرَحَ**
**مَرَحَ** A ( n. ac. **مَرْح** 1 )
a. [ coll. ], Çamurla kaplanmış. _ast;

**مَرِحَ**
**مَرِحَ** A ( n. ac. **مَرَح** 4 ),
a. Neşeli, şen idi; sevinçle coştu; hoplayıp zıpladı.

b. Kibirli idi; kibirle yürüdü.

c. ( n. ac. **مَرَحَاْن** 36 ), Su ile aktı (göz); sızdırdı (su tulumu); yağmuru boşalttı (bulutlar).

**مَرَّحَ**
**مَرَّحَ** II ,
a. Yağladı, yağ sürdü (deri).

b. Su ile doldurdu.

c. Savurdu (tahıl).

**أَمْرَحَ**
**أَمْرَحَ** IV ,
a. Canlandırdı; sevindirdi; sevinçle coşturdu; hoplayıp zıplatır yaptı (at).

**مِرْحَة**
**مِرْحَة** 2t ,
a. Ambar.

**مَرَح**
**مَرَح** 4 ,
a. Neşelilik, canlılık; şenlik, taşkınlık; sevinçle coşma.

b. Sızma, sızıntı.

**مَرِح**
**مَرِح** 5 , ( pl. **مَرْح** 1
a. ya , **مَرَاْحَى** 22ya ), Canlı, neşeli; taşkın; sevinçle coşan; hoplayıp zıplayan.

**مَرِحَة**
**مَرِحَة** 5t ,
a. Sızdıran (su tulumu).

**مِمْرَح**
**مِمْرَح** 20 ,
a. 26 (a)’ya bak.

**مِرَاْح**
**مِرَاْح** 23 ,
a. 4 (a)’ya bak.

**مَرِيْحَة**
**مَرِيْحَة** 25t , ( pl. **مَرَاْئِحُ** 46 ),
a. Sevinç.

**مَرُوْح**
**مَرُوْح** 26 ,
a. Atılgan (at).

b. Mükemmel (yay).

**مِرِّيْح**
**مِرِّيْح** 30 ,
a. 5’e bak.

**مَرَحَاْن**
**مَرَحَاْن** 36 ,
a. 4 (a)’ya bak.

b. Zayıflık.

**مِمْرَاْح**
**مِمْرَاْح** 45 ,
a. 26 (a)’ya bak.

b. Verimli, çabuk büyüyen (toprak).

c. Ağlayan, sulu (göz).

**تِمْرَاحَة**
**تِمْرَاحَة**
a. Çevik.

**مَرْحَبًا بِك**
**مَرْحَبًا بِك**
a. **رَحَبَ** maddesi altında bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مرح
مَرِحَ - يَمْرَحُ - مَرَح - مَرَحَاً
مَرِحَ - يَمْرَحُ + الكائن: يبدي الخيلاء والفخر والفرح والكبر على الآخرين: يمشي ويتحرك أثناء مشيه بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر، فيبدو لمن يشاهده أنه فرح ومسرور ومتميز عمن سواه بالنعمة من مال أو جمال جسم أو منزلة
مَرَح: اسم فعل " مَرِحَ - يَمْرَحُ ": المشي والتحرك بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر، فيبدو لمن يشاهده أنه فرح ومسرور ومتميز عمن سواه بالنعمة من مال أو جمال جسم أو منزلة
مَرَحاً: حال من " مَرَح ": بشكل يبدي فيه " المَرَح "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البطر والرفاهية والتكبر"، وهي:
فَرِهَ - يَفْرَهُ، تَرِفَ - يَتْرَفُ، مَرِحَ - يَمْرَحُ، بَطِرَ - يَبْطَرُ، مَنَّ - يَمُنُّ (المتعدي)، أَشِرَ - يَأْشَرُ
مَرَحَ - يَمْرَحُ
الفرح	﴿ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)﴾ غافر
مرحا
تخرق الأرض مختال فخور﴿ولا تمش في الأرض مرحا إنك لن تخرق الأرض ولن تبلغ الجبال طولا(37)﴾ الإسراء ﴿ولا تصعر خدك للناس ولا تمش في الأرض مرحا إن الله لا يحب كل مختال فخور(18)﴾ لقمان
مختار الصحاح
● [مرح] م ر ح: المَرَحُ شدة الفرح والنشاط وبابه طرِب فهو مَرِحٌ بكسر الراء و مِرِّيحٌ بوزن سِكِّيت و أمْرَحَهُ غيره والاسم المِرَاحُ بالكسر
الراغب
مرح
- المرح: شدة الفرح والتوسع فيه، قال تعالى: }ولا تمش في الأرض مرحا{ [الإسراء/37] وقرئ: (مرحا) (وهي قراءة شاذة قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة. انظر: إعراب القرآن للنحاس 2/241) أي: فرحا، ومرحى: كلمة تعجب.
ملخص اللسان:
1.     المَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد  أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛
2.     وقيل: المَرَحُ التبختر  والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛
3.     وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ  في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً،
4.     وفَرَسٌ  مَرُوحٌ ومِمْرَحٌ ومِمْراحٌ: نَشِيطٌ،
5.     ومَرِحَتِ الأَرضُ بالنبات مَرَحاً: أَخرجته.وأَرض مِمْراح إِذا كانت سريعة النبات حين يصيبها المطر
6.     مَرِحَت العين إِنها بمعنى أَسْبلت الدَّمْعَ، وكذلك السحابُ إِذا أَسْبَلَ المَطَرَ،
7.     ومَرِحَتْ عينه مَرَحاناً: فَسَدَتْ وهاجتْ. وعين مِمْراحٌ: غريزة الدمع.
8.     ومَرَّحَ الطعامَ: نَقَّاه من الغَبا  ولعله الغفا بالغين  المعجمة والفاء، شيء كالزؤان أو التبن
9.     ومَرَّحَ جِلْدَه: دَهَنَه
10.                        ومَرَّحْتُ القِرْبةَ: شَرَّبْتُها، وهو أَن تملأَها ماء لتَنْسَدَّ عيونُ الخُرَز
لسان العرب
● - مرح: المَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد  أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛ وقيل: المَرَحُ التبختر  والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛  وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ  في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً،  ورجل مَرِحٌ من قوم مَرْحى ومَراحى؛ ومِرِّيحٌ، بالتشديد، مثل سِكِّيرٍ،  من قوم مِرِّيحينَ، ولا يُكَسَّرُ؛ ومَرِحَ، بالكسر، مَرَحاً: نَشِطَ.  وفي حديث عليّ: زَعَمَ ابن النابغة أَني تِلْعابَةُ تِمْراحة؛ قال ابن  الأَثير: هو من المَرَح، وهو النَّشاطُ والخِفَّة، والتاءُ زائدة، وهو من  أَبنية المبالغة، وأَتى به في حرف التاءِ حملاً على ظاهر لفظه. وفَرَسٌ  مَرُوحٌ ومِمْرَحٌ ومِمْراحٌ: نَشِيطٌ، وقد أَمْرَحه الكَلأُ. وناقة  مِمْراحٌ ومَرُوحٌ: كذلك؛ قال:  تَطْوي الفَلا بمَروحٍ لَحْمُها زِيَم  وقال الأَعشى يصف ناقة:  مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّو  مِيِّ، تَفْرِي الهَجيرَ بالإِرْقالِ  ابن سيده: المَرُوحُ الخَمْرُ، سميت بذلك لأَنها تَمْرَحُ في الإِناءِ؛  قال عُمارة:  من عُقارٍ عنْدَ المِزاج مَرُوح  وقول أَبي ذؤيب:  مُصَفَّقَةٌ مُصَفَّاةٌ عُقارٌ  شَآمِيَةٌ، إِذا جُلِيتْ، مَرُوحُ  أَي لها مِراحٌ في الرأْس وسَوْرَةٌ يَمْرَحُ مَن يشربها. وقَوْسٌ  مَرُوحٌ: يَمْرَحُ راؤُوها عَجَباً إِذا قَلَّبُوها؛ وقيل: هي التي تَمْرَح في  إِرسالها السهم؛ تقول العرب: طَرُوحٌ مَروحٌ تُعْجلُ الظَّبْيَ أَن  يَرُوَح؛ الجوهري: قوس مَروحٌ كأَنَّ بها مَرَحاً من حُسْنِ إِرسالها  السهمَ.ومَرْحَى: كلمة تقال للرامي إِذا أَصاب؛ قال ابن مقبل:  أَقولُ، والحَبْلُ مَعْقُودٌ بمِسْحَلِه:  مَرْحَى له إلإِن يَفُتْنا مَسْحُه يَطِرِ  أَبو عمرو بنُ العَلاءِ: إِذا رمى الرجل فأَصاب قيل: مَرْحَى له وهو  تعجب من جَوْدة رميه؛ وقال أُمَيَّة بن أَبي عائذ:  يُصِيبُ القَنِيصَ، وصِدْقاً يقو  لُ: مَرْحى وأَيحَى إِذا ما يُوالي  مَرْحى وأَيْحى: كلمةُ التعجب شِبْهُ الزَّجْرِ، وإِذا أَخطأَ قيل له:  بَرْحى  ومَرِحَتِ الأَرضُ بالنبات مَرَحاً: أَخرجته.  وأَرض مِمْراح إِذا كانت سريعة النبات حين يصيبها المطر؛ الأَصمعي:  المِمْراح من الأَرض التي حالت سنة فلم تَمْرَحْ بنباتها.  ومَرِحَ الزرع يَمْرَحُ: خرج سُنْبُله. ومَرِحَتِ العينُ مَرَحاناً:  اشتدّ سَيَلانُها؛ قال:  كأَنَّ قَذًى في العين قد مَرِحتْ به،  وما حاجةُ الأُخْرَى إِلى المَرَحانِ  وقيل: مَرِحتْ مَرَحاناً ضَعُفَت؛ قال ابن بري: هذا البيت ينسب إِلى  النابغة الجَعْدي، وقبله:  تَواهَسَ أَصحابي حديثاً فَقِهْتُه  خَفِيًّا، وأَعْضادُ المَطِيِّ عَواني  التواهُسُ: التسارُرُ؛ أَراد أَن أَصحابه تَسارُّوا بحديث حَرْبه.  والغواني هنا: العوامل. وقد قيل في مَرِحَت العين إِنها بمعنى أَسْبلت  الدَّمْعَ، وكذلك السحابُ إِذا أَسْبَلَ المَطَرَ، والمعنى: أَنه لما بكى  أَلمَتْ عينُه، فصارت كأَنها قَذِيَّة، ولما أَدام البكاء قَذِيَتِ الأُخْرَى؛  وهذا كقول الآخر:  بَكَتْ عَيْنيَ اليُمْنى؛ فلما زَجَرْتُها  عن الجَهْلِ بعد الحِلْمِ، أَسْبَلَتَا مَعَا  وقال شمر: المَرَحُ خروجُ الدمع إِذا كثر؛ وقال عَدِيّ بن زيد:  مَرِحٌ وَبْلُه يَسُحُّ سُيُوبَ الـ  ـماءِ سَحًّا، كأَنَّه مَنْحُورُ  وعين مِمْراح: سريعة البكاء. ومَرِحَتْ عينه مَرَحاناً: فَسَدَتْ  وهاجتْ. وعين مِمْراحٌ: غريزة الدمع.  ومَرَّحَ الطعامَ: نَقَّاه من الغَبا  (* قوله «تقاه من الغبا» عبارة  القاموس وشرحه: والتمريح تنقية الطعام من العفا. هكذا في سائر النسخ. وفي  بعض الأمهات من الغبا اهـ. ولم نجد للعفا بالعين المهملة والفاء ولا للغبا  بالغين المعجمة والباء الموحدة معنى يناسب هنا، ولعله الغفا بالغين  المعجمة والفاء، شيء كالزؤان أو التبن كما نص عليه المجد وغيره.) بالمَحاوِق  أي المكانس.  ومَرَّحَ جِلْدَه: دَهَنَه؛ قال:  سَرَتْ في رَعِيلٍ ذي أَداوَى، مَنُوطةٍ  بِلَبَّاتِها، مَدْبوغةٍ لم تُمَرَّحِ  قوله: سرت يعني قطاة. في رَعيل أَي في جماعة قَطاً. ذي أَداوَى يعني  حواصلها. منوطة: معلقة. بلَبَّاتها يعني مواضع المَنْحَر؛ وقيل: التمريح أَن  تُؤْخَذَ المَزادة أَولَ ما تَخْرَزُ فَتُمْلأَ ماء حتى تمتلئ خروزها  وتنتفخ، والاسم المَرَحُ، وقد مَرِحَتْ مَرَحاناً. قال أَبو حنيفة:  ومَزادةٌ مرِحة لا تُمْسك الماءَ. ويقال: قد ذهب مَرَحُ المَزادة إِذا انسدت  عيونها ولم يسل منها شيء؛ ابن الأَعرابي: التمريح تطييب القربة الجديدة  بأَذْخِرٍ أَو شيح، فإِذا طُيِّبَتْ بطين فهو التشريب، وبعضهم جعل تمريح  المزادة أَن تملأَها ماء حتى تَبْتَلَّ خُرُوزها ويكثر سيلانها قبل  انتفاخها، فذلك مَرَحُها. ومَرَّحْتُ القِرْبةَ: شَرَّبْتُها، وهو أَن تملأَها  ماء لتَنْسَدَّ عيونُ الخُرَز.  والمِراحُ: موضع؛ قال:  تَرَكنا، بالمِراحِ وذي سُحَيْمٍ،  أَبا حَيَّانَ في نَفَرٍ مَنافى  ومَرَحَيَّا: زَجْرٌ عن السيرافي. ومَرْحَى ناقة بعينها عن ابن  الأَعرابي؛ وأَنشد:  ما بالُ مَرْحَى قد أَمْسَتْ، وهي ساكنةٌ،  باتتْ تَشَكَّى إليَّ الأَيْنَ والنَّجَدا
مقاييس اللغة:
(مرح) الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])
ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *
القاموس المحيط:
مَرِحَ، كفَرِحَ أشِرَ، وبَطِرَ، واخْتَالَ، ونَشِطَ، وتَبَخْترَ، والاسمُ ككِتابٍ. وهو مَرِحٌ ومِرِّيحٌ، كسِكِّينٍ، من مَرْحَى ومَراحَى ومِرِّيحينَ. وفَرَسٌ مِمْرَحٌ ومِمْرَاحٌ ومَرُوحٌ. وأَمْرَحَهُ الكَلأ.
والمَرَحانُ، محركةً: الفَرَحُ، والضَّعْفُ، وشِدَّةُ سَيَلاَنِ العينِ، وفَسَادُها، مَرِحَتْ، كفَرِحَتْ. وقَوْسٌ مَرُوحٌ: يَمْرَحُ راؤُوها لحُسْنِهَا، أو كأنَّ بها مَرَحاً لِحُسْنِ إرْسالِها السَّهْمَ. والمِمْرَاحُ من الأرض: السَّريعةُ النَّباتِ، ومن العَيْنِ: الغَزِيرةُ الدَّمْعِ. ومَرْحى في: ب ر ح، واسمُ ناقةِ عبدِ الله بنِ الزَّبِيرِ الشاعرِ. والتَّمْرِيحُ: تَنْقِيَةُ الطَّعامِ من العَفَا بالمَكَانِسِ، وتَدْهِينُ الجِلْدِ، ومَلْءُ المَزَادَةِ الجَدِيدَةِ ماءً لِيَذْهَبَ مَرَحُها، أي: لتنْسَدَّ عُيونُها، وأن تصيرَ إلى مَرْحى الحَرْبِ، أُخِذَتْ من لَفْظِ المَرْحى، لا من الاشْتِقَاقِ. ومَرَحَيّا، محركةً: لِلرامِي، كمَرْحى، و ع وكَرْمٌ مُمَرَّحٌ، كمُعَظَّمٍ: مُثْمِرٌ، أو مُعَرَّشٌ. وكزُبَيْرٍ: أُطُمٌ بالمدينةِ لِبَنِي قَيْنُقَاعَ. وككِتابٍ: ثَلاثُ شِعابٍ يَنْظُرُ بعضُهَا إلى بعضٍ. والمِرْحَةُ، بالكسر: الأنْبَارُ من الزَّبِيبِ وغيرِهِ.
تاج العروس:
مرح
مَرِحَ كفَرِحَ : أَشِرَ وبَطِرَ والثلاثةُ أَلفاظٌ مترادفةٌ ومنه قوله تعالى : " بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبِمَا كُنْتُم تَمْرَحُونَ " وفي المفردَاتِ : المَرَحَ : شِدَّةُ الفَرَحِ والتَّوسُّع فيه . ومَرِحَ : اخْتَالَ ومنه قوله تعالى : " ولا تَمْشِ في الأَرْضِ مَرَحاً " أَي متبختِراً مُخْتَالاً . ومَرِحَ مَرَحاً : نَشِطَ . في الصحاح والمصباح : المَرَحُ : شِدَّة الفَرَحِ والنَّشاط حتّى يُجاوِزَ قَدْرَه ومَرِحَ مَرَحاً إِذَا خَفَّ قاله ابن الأَثير . وأَمْرحَه غيرُه . والاسمُ مِرَاحٌ ككِتَاب وهو مَرِحٌ ككَتف ومِرِّيحٌ كسكِّين مِنْ قَوْم مَرْحَى ومَرَاحَى كلاهما جمْع مَرِحٍ ومِرِّيحِينَ جمْع مِرِّيح ولا يُكسَّر . وفرَسٌ مِمْرَحٌ ومِمْراحٌ بكسرهما ومَرُوحٌ كصَبورٍ : نَشِيطٌ وقد أَمْرَحَهُ الكَلأُ وناقَةً مِمْرَاحٌ ومَرُوحٌ كذلك قال :
" تَطْوِي الفَلاَ بمَرُوحٍ لَحمُها زِيَم وقال الأَعشي يَصف ناقة :
مَرِحَتْ حُرَّةً كقَنطَرةِ الرو ... مِي تَفْرِي الهَجِيرَ بالإِرْقالِ والمَرَحَانُ محرَّكَةً : الفَرَحُ والخِفّة وقيل : المَرَحَان : الضَّعْف وقد مَرِحَت العَينُ مَرَحَاناً : ضَعُفَت . و المَرَحَانُ : شِدَّةُ سَيَلانِ العَيْن وفَسَادُها وهَيجَانُها قال النّابغة الجعدِيّ :
كأَنَّ قذًى بالعَيْنِ قد مَرِحَتْ به ... وما حَاجة الأُخْرَى إِلى المَرَحَان وقد مَرِحَتْ كفَرِحَتْ إِذا أَسبَلَت الدمع والمعنى أنه لما بكى ألمت عينُه فصارَت كأَنّهَا قَذيَةٌ ولما أَدامَ البُكَاءَ قَذِيَت الأُخْرَى وهذا كقول الآخَر
بَكَتْ عَيْنِي اليُمْنَى فلَمَّا زَجَرتُها ... عن الجَهْلِ بعد الحِلْم أَسبَلَتَا مَعَا وقال شَمِرٌ : المَرَح : خُرُوجُ الدَّمْعِ إِذا كَثُر وقال عَدِيّ بن زيد :
مَرِحٌ وَبْلُه يَسُحٌ سُيُوبَ ال ... ماءِ سَحا كأَنّه مَنْحُورُ وعَينٌ مِمرَاحٌ : سرِيعَةُ البُكاءِ . ومَرِحَتْ عَيْنُه مَرَحَانً : فَسَدَتْ وهَاجَتْ . ومن المجاز : قَوْسٌ مَرُوحٌ كصَبُور : يَمْرَح رَاؤُوهَا تَعجَّباً لحُسْنها إِذا قَلَّبُوها وقيل : هي التي تَمْرَح في إِرسالها السَّهْمَ . تقول العرب طَرُوحٌ مَرُوح تُعْجِل الظّبْيَ أَن يَرُوح . أَو قوسٌ مَرُوحٌ كأَنَّ بها مَرَحاً لحُسْنِ إِرْسَالها السَّهمَ كذا في الصحاح . ومن المجاز : مَرِحَت الأَرْضُ بالنَّبَات مَرَحاً : أَخرجَتْه . والممْرَاحُ مِنَ الأَرْض : السَّرِيعَةُ النَّبَاتِ حِين يُصيبُهَا المطرُ . وقال الأَصمعيّ : المِمْرَاحُ من الأَرْضِ : الّتي حالَتْ سَنَةً فلم تَمْرَحْ بنَبَاتها . ومن المجاز المِمْرَاحُ مِن العَيْن : الغَزِيرَةُ الدَّمْعِ ومَرْحَى مَرّ ذِكرهُ في برح قال أَبو عمرِو بنُ العلاءِ : إِذا رَمَى الرّجلُ فأَصابَ قيل : مَرْحَى لَه وهو تَعجُبٌ من جَودةِ رَمْيِه . وقال أُميّة بن أَبي عائذ :
يُصيب القَنيصَ وصدْقاً يَق ... ول مَرْحَى وأَيْحَي إِذا ما يُوالِي
وإِذا أَخطأَ قيل له : بَرْحَى . ومَرْحَى : اسمُ ناقةِ عَبْدِ اللّه بن الزَّبِيرِ كأَميرٍ الشاعر عن ابن الأَعرابيّ وأَنشد :
ما بالُ مَرْحَى قَدَ أَمْسَتْ وهي ساكنةٌ ... باتَتْ تَشَكَّي إِلَّى الأَينَ والنَّجَدَا والتَّمرِيخُ : تَنْقيَةُ الطَّعَامِ من العَفَا هكذا في سائر النُّسخ وفي بعض الأُمَّهَات من الغَفَي بالمَحاوِقِ أَي المَكَانِس . والتَّمريح : تَدْهِينُ الجِلد . قال :
سَرَتْ في رَعيلٍ ذِي أَدَاوَي مَنُوطةٍ ... بلَبَّاتها مَدبوغَةٍ لم تُمرَّحِ ومن المجاز : التَّمريح : مَلْءُ المَزَادَةِ الجَديدةِ مَاءً ليَذْهَبَ مَرَحُها أَي لتَنْسَدّ عُيُونُها ولا يسيلَ منها شيءٌ . وفي التهذيب : هو أَن تُؤخَذ المَزادةُ أَوّلَ ما تُخرَز فتمَلأَ ماءً حتّى تَمتِلىء خُرُوزُهَا وتَنتفِسخ والاسمُ المَرَحُ وقد مَرِحَت مَرَحَاناً . وقال أَبو حنيفَة : مزَادَةٌ مَرِحَةٌ : لا تُمْسِكُ الماءَ . وعن ابن الأَعرابيّ : التمريح : تَطييبُ القرْبة الجديدة بإِذْخِرٍ أَو شِيحٍ فإِذا طُيِّبَت بطِينٍ فهو التَّشْرِيبُ . ومَرَّحْتُ القِربةَ : شَرَّبتُها . ومن المجاز التَّمريحُ : أَنْ تَصِير إِلى مَرْحَى الحَرْبِ أُخِذَتْ من لفْظ المَرْحَى لا من الاشتقاق لأَنّ التّمريح مَزيدٌ فلا يكون مشتقاًّ من المجرّد والأَخْذ أَوسَعُ دائرةً من الاشتقاق . وَمَرَحَيَّا محرَّكَةً : زَجْرٌ عن السّيرافيّ يقال للرَّامِي عند إِصابته كَمَرْحَى وقد مَرَّ قَريباً . ومَرَحَيّاً : ومن المجاز كَرْمٌ مُمرَّحٌ كمعظَّم : مُثْمِرٌ أَو مُعَرَّشٌ على دَعَائمه . ومُرَيحٌ كزُبَير : أُطُمٌ بالمدينة لبنى قَيْنُقَاع كذا في معجم أَبي عُبيد البَكريّ . ومِرَاحٌ ككِتَابٍ : ثَلاَثُ شِعَابٍ يَنظُرَ بعضُها إِلى بعضٍ يجيءُ سَيْلُهَا من داءَةَ . قال :
تَركْنا بالمِرَاحِ وذي سُحَيمٍ ... أَبا حَيّانَ في نَفَرٍ مَنَاقِي والمِرْحَة بالكَسْر : الأَنْبارُ من الزَّبِيبِ وغَيْرِه وهو المَحَلُّ الذي يُخْزَن فيه ذلك : ومما يستدرك عليه : التِّمْراحَة من أَبنِيَة المبالغةِ من المَرَح وهو النَّشَاط وقد جاءَ ذِكْره في حديث عليّ كذا في النّهاية . وعن ابن سيده : المَرُوح : الخَمْر سُمِّيَت بذلك لأَنَّهَا تَمْرَحُ في الإِناءِ . قال عُمارَةُ :
" مِن عُقارٍ عِنْد المِزَاجِ مَرُوحِ وقول أَبي ذُؤَيب :
مُصَفّقةٌ مُصَفّاةٌ عُقارٌ ... شآميَةٌ إِذا جُليَتْ مَرُوحُ أَي لها مِرَاحٌ في الرَّأْس وسَورَة يَمْرَح مَنْ يشربُها . ومَرِحَ الزَّرْعُ يَمْرَح مَرَحاً : خرَجَ سُنبُلُه . ومَرَّحَ مُهْرَه : ليَّينَه وأَزالَ مَرَحَه وشِمَاسَه ومُهْرٌ مُمَرَّحٌ : مُذَلَّلٌ . ومن المجاز : مَرِحَتْ عَيْنُه بقَذَاها : رَمَتْ به : ومَرِحَ السَّحَابُ : أَسْبَلَ المطَرَ . ولا تَمْرَحْ بعِرْضِك : لا تُعرِّضْه . ومن أَمثالهم : مَرْحَى مَرَاحِ كصَمِّي صَمَامِ يُراد به الدَّهِيَة . قال الشاعر :
فأَسمَعَ صَوْته عَمْراً ووَلَّى ... وأَيْقنَ أَنَّه مَرْحَى مَرَاحِ قاله الميدانيّ ونقلَه شيخنا

##### Türkçe

**مرح**
**مَرِحَ - يَمْرَحُ - مَرَح - مَرَحَاً**
**مَرِحَ - يَمْرَحُ** + varlık: başkalarına karşı kibirlenmeyi, övünmeyi, sevinci ve büyüklük taslamayı ortaya koyar: yürür ve yürüyüşü sırasında içinde kibirlenme, övünme ve büyüklük bulunan bir tarzla hareket eder; böylece onu görene, mal yahut beden güzelliği yahut mevki gibi bir nimette kendisinden başkasına üstün ve seçkin olarak, sevinçli ve mesrur görünüyor.
**مَرَح**: fiil ismi “ **مَرِحَ - يَمْرَحُ** ”: içinde kibirlenme, övünme ve büyüklük bulunan bir tarzla yürüme ve hareket etme; böylece onu görene, mal yahut beden güzelliği yahut mevki gibi bir nimette kendisinden başkasına üstün ve seçkin olarak, sevinçli ve mesrur görünüyor.
**مَرَحاً**: “ **مَرَح** ”tan hâl: “ **المَرَح** ”ı ortaya koyduğu bir biçimde.

Ve lafız, “ **البطر والرفاهية والتكبر** ” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرِهَ - يَفْرَهُ**، **تَرِفَ - يَتْرَفُ**، **مَرِحَ - يَمْرَحُ**، **بَطِرَ - يَبْطَرُ**، **مَنَّ - يَمُنُّ** (geçişli), **أَشِرَ - يَأْشَرُ**

**مَرَحَ - يَمْرَحُ**
Sevinç	﴿“Bu, yeryüzünde haksız yere sevinmeniz ve **تَمْرَحُونَ** olmanız sebebiyledir (75)”﴾ **غافر**

**مرحا**
Yeryüzünü böbürlenerek, övünen olarak yararsın ﴿“Yeryüzünde **مرحا** olarak yürüme; şüphesiz sen yeri yaramayacaksın ve dağlara boyca erişemeyeceksin (37)”﴾ **الإسراء** ﴿“İnsanlara yanağını çevirme ve yeryüzünde **مرحا** olarak yürüme; şüphesiz Allah her böbürlenen övüneni sevmez (18)”﴾ **لقمان**

**مختار الصحاح**
● [**مرح**] م ر ح: **المَرَحُ** şiddetli sevinç ve canlılıktır; kapısı **طرِب**’dir; o hâlde o, râ’nın kesresiyle **مَرِحٌ**’tir; ve **مِرِّيحٌ** (vezni **سِكِّيت**); başkası onu **أَمْرَحَهُ** yaptı; isim ise mîm’in kesresiyle **المِرَاحُ**’tır.

**الراغب**
**مرح**
- **المرح**: sevinci şiddetlendirmek ve onda genişlemek; Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Yeryüzünde **مرحا** olarak yürüme”﴾ [**الإسراء**/37]; ve (**مرحا**) diye okunmuştur (bu, şâz bir kıraattir; onu Yakub, **الطيبة** yolu olmaksızın okumuştur. Bkz.: **إعراب القرآن** li’n-Nehhâs 2/241); yani: sevinçli olarak; ve **مرحى**: hayret kelimesidir.

**ملخص اللسان:**
1.     **المَرَحُ**: sevinç ve canlılığın şiddeti; ta ki ölçüsünü aşsın; başkası onu **أَمْرَحَه** yapmıştır; isim **المِراحُ**tır, mîm’in kesresiyle;
2.     Ve denildi ki: **المَرَحُ** salınarak yürüme ve böbürlenmedir. Tenzîlde: “Yeryüzünde **مَرَحاً** olarak yürüme” yani salınarak böbürlenen olarak;
3.     Ve denildi ki: **المَرَحُ** **الأَشَرُ** ve **البَطَرُ**dır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Yeryüzünde haksız yere sevinmeniz ve **تَمْرَحُونَ** olmanız sebebiyle.” Ve **مَرِحَ** **مَرَحاً** ve **مِراحاً**;
4.     Ve bir at: **مَرُوحٌ** ve **مِمْرَحٌ** ve **مِمْراحٌ**: canlıdır,
5.     Ve yer, bitkiyle **مَرِحَت** **مَرَحاً**: onu çıkardı. Ve bir yer **مِمْراح**tır; yağmur ona isabet ettiğinde bitkisi hızlı olursa,
6.     **مَرِحَت** göz: onun, “gözyaşını saldı” manasında olduğu (söylenir); bulut da yağmuru saldığı zaman (böyledir),
7.     Ve gözü **مَرِحَت** **مَرَحاناً**: bozuldu ve coştu. Ve bir göz **مِمْراحٌ**: gözyaşı tabiatlıdır.
8.     Ve **مَرَّحَ** yiyeceği: onu **الغَبا**dan arıttı; ve belki de o, ğayn mu‘ceme ve fâ ile **الغفا**dır; **الزؤان** yahut saman gibi bir şey,
9.     Ve **مَرَّحَ** derisini: onu yağladı,
10.                        Ve ben **مَرَّحْتُ** kırbayı: onu şerbettim; o da, onu suyla doldurmandır ki dikiş delikleri tıkansın.

**لسان العرب**
● - **مرح**: **المَرَحُ**: sevinç ve canlılığın şiddeti; ta ki ölçüsünü aşsın; başkası onu **أَمْرَحَه** yapmıştır; isim **المِراحُ**tır, mîm’in kesresiyle; ve denildi ki: **المَرَحُ** salınarak yürüme ve böbürlenmedir. Tenzîlde: “Yeryüzünde **مَرَحاً** olarak yürüme” yani salınarak böbürlenen olarak; ve denildi ki: **المَرَحُ** **الأَشَرُ** ve **البَطَرُ**dır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Yeryüzünde haksız yere sevinmeniz ve **تَمْرَحُونَ** olmanız sebebiyle.” Ve **مَرِحَ** **مَرَحاً** ve **مِراحاً**; ve bir adam **مَرِحٌ**, **مَرْحى** ve **مَراحى** kavminden; ve **مِرِّيحٌ**, şeddeli, **سِكِّيرٍ** gibi, **مِرِّيحينَ** kavminden; ve kırılmaz; ve **مَرِحَ**, kesre ile, **مَرَحاً**: canlı oldu. Ali’nin hadisinde: “İbnü’n-Nâbiğa, benim **تِلْعابَةُ تِمْراحة** olduğumu iddia etti”; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **المَرَح**tandır; o da canlılık ve hafifliktir; tâ fazladır; ve o, mübalağa kalıplarındandır; ve onu, lafzının zahirine hamlen, **التاءِ** harfinde getirdi. Ve bir at: **مَرُوحٌ** ve **مِمْرَحٌ** ve **مِمْراحٌ**: canlıdır; ve ot onu **أَمْرَحَه** yaptı. Ve bir dişi deve: **مِمْراحٌ** ve **مَرُوحٌ**: aynı şekilde; dedi ki:
  “Çölü, eti **زِيَم** olan **بَمَروحٍ** ile kat eder”
  Ve A‘şâ bir dişi deveyi vasfederek dedi:
  “**مَرِحَتْ** hür bir (deve), Rûmî köprüsü gibi; **الإِرْقالِ** ile öğle sıcağını yarar”
  İbn Sîdeh: **المَرُوحُ** şaraptır; ona bu ad verilmiştir; çünkü o, kap içinde **تَمْرَحُ** eder; Umâre dedi ki:
  “Karıştırma yanında, **مَرُوح** olan bir **عُقارٍ**dan”
  Ve Ebû Züeyb’in sözü:
  “Tokatlanmış, süzülmüş bir **عُقارٌ**; Şâmî; cilalanınca **مَرُوحُ**”
  Yani başta bir **مِراحٌ**ı ve bir şiddeti vardır; onu içen kimse **يَمْرَحُ** eder. Ve bir yay: **مَرُوحٌ**: onu görenler, onu çevirdiklerinde hayretle **يَمْرَحُ** eder; ve denildi ki: o, oku göndermesinde **تَمْرَح** eden (yani atışı güzel olan)dır; Araplar der ki: **طَرُوحٌ مَروحٌ** ceylanın **يَرُوَح** etmesini çabuklaştırır; Cevherî: **قوس مَروحٌ** sanki onda, oku güzel göndermesinden dolayı bir **مَرَحٌ** varmış gibidir. Ve **مَرْحَى**: okçu isabet ettiğinde ona söylenen bir kelimedir; İbn Mukbil dedi ki:
  “Derim, ip **بِمِسْحَلِه** ile düğümlenmişken:
  **مَرْحَى** ona; eğer bizi kaçırırsa, onun silmesi uçar”
  Ebû Amr b. el-Alâ: adam atıp isabet ederse “**مَرْحَى** ona” denir; bu, atışının iyiliğine hayrettir; Ümeyye b. Ebî Âiz dedi ki:
  “Avı vurur; ve doğrulukla der: **مَرْحى** ve **أَيحَى**; peş peşe yaptığında”
  **مَرْحى** ve **أَيْحى**: hayret kelimesidir; azarlamaya benzer; ve ıskalarsa ona “**بَرْحى**” denir.
  Ve yer, bitkiyle **مَرِحَت** **مَرَحاً**: onu çıkardı. Ve bir yer **مِمْراح**tır; yağmur ona isabet ettiğinde bitkisi hızlı olursa; Asmaî: **المِمْراح** o yerdendir ki bir yıl kurak kalmıştır da bitkisiyle **تَمْرَحْ** etmemiştir. Ve ekin **مَرِحَ** **يَمْرَحُ**: başağı çıktı. Ve göz **مَرِحَت** **مَرَحاناً**: akması şiddetlendi; dedi ki:
  “Sanki gözde bir çöp var da onunla **مَرِحَتْ**; ötekinin **المَرَحانِ**a ne ihtiyacı var?”
  Ve denildi ki: **مَرِحتْ** **مَرَحاناً** zayıfladı; İbn Berrî dedi ki: bu beyit Nâbiğa el-Ca‘dî’ye nispet edilir; ve ondan önce:
  “Ashabım fısıldaştı bir sözle; onu anladım,
  gizlice; ve bineklerin yanları **عَواني**”
  **التواهُسُ**: gizlice konuşmadır; muradı, ashabının savaşının sözünü gizlice konuşmalarıdır. Ve buradaki **الغواني**: çalışanlar (yük çekenler)dir. Ve **مَرِحَت** göz hakkında, onun “gözyaşını saldı” manasında olduğu söylenmiştir; bulut da yağmuru saldığı zaman (böyledir); mana: o, ağlayınca gözüne bir ağrı geldi; böylece sanki çöp kaçmış gibi oldu; ağlamayı sürdürünce öteki de çöp kaçmış oldu; bu, başkasının sözü gibidir:
  “Sağ gözüm ağladı; onu azarlayınca,
  cehaletten sonra hilmden; ikisi birlikte gözyaşını saldı”
  Şemmer dedi ki: **المَرَحُ** gözyaşının çıkmasıdır; çoğalınca. Ve Adî b. Zeyd dedi ki:
  “**مَرِحٌ** sağanağı, suların akıntılarını döker,
  döküşle; sanki o boğazlanmış”
  Ve bir göz **مِمْراح**: çabuk ağlayan. Ve gözü **مَرِحَتْ** **مَرَحاناً**: bozuldu ve coştu. Ve bir göz **مِمْراحٌ**: gözyaşı tabiatlıdır.
  Ve **مَرَّحَ** yiyeceği: onu **الغَبا**dan arıttı (* “**تقاه من الغبا**” sözü **القاموس** ve şerhinin ibaresidir: ve **التمريح** yiyeceği **العفا**dan arıtmaktır. Böylece bütün nüshalardadır. Bazı ana nüshalarda **من الغبا**dır. Burada **العفا** (ayn muhmele ve fâ) için de **الغبا** (ğayn mu‘ceme ve bâ muvahhada) için de uygun bir mana bulamadık; belki o, ğayn mu‘ceme ve fâ ile **الغفا**dır; **الزؤان** yahut saman gibi bir şey; bunu **المجد** ve başkaları açıkça söylemiştir.) **بالمَحاوِق** yani süpürgelerle.
  Ve **مَرَّحَ** derisini: onu yağladı; dedi ki:
  “Bir sürü içinde yürüdü; **أَداوَى** sahibi; asılı,
  boğaz yerlerine; tabaklanmış; **تُمَرَّحِ** edilmemiş”
  Onun sözü: “yürüdü” yani bir yaban güvercini. **في رَعيل** yani bir güvercin topluluğu içinde. **ذي أَداوَى** yani kursakları. **منوطة**: asılı. **بلَبَّاتها** yani boğaz yerleri; ve denildi ki: **التمريح** şudur: **المَزادة** ilk dikildiğinde alınır; suyla doldurulur; ta ki dikişleri dolsun ve şişsin; isim **المَرَحُ**tur; ve o, **مَرِحَتْ** **مَرَحاناً**. Ebû Hanîfe dedi ki: **ومَزادةٌ مرِحة** suyu tutmaz. Ve denir ki: **المَزادة**nın **مَرَحُ**u gitti; delikleri tıkandı da ondan hiçbir şey akmadı. İbnü’l-A‘râbî: **التمريح** yeni kırbayı **أَذْخِرٍ** yahut **شيح** ile hoş kokulandırmaktır; eğer çamurla hoş kokulandırılırsa o, **التشريب**tir; bazıları, **تمريح المزادة**yı, onu suyla doldurmak; ta ki dikişleri ıslansın ve şişmesinden önce akması çoğalsın; işte bu onun **مَرَحُ**udur, saydı. Ve ben **مَرَّحْتُ القِرْبةَ**: onu şerbettim; o da, onu suyla doldurmandır ki dikiş delikleri tıkansın.
  Ve **المِراحُ**: bir yerdir; dedi ki:
  “Bıraktık, **بالمِراحِ** ve **ذي سُحَيْمٍ**de,
  Ebû Hayyân’ı, uzaklaşan bir topluluk içinde”
  Ve **مَرَحَيَّا**: **السيرافي**den (naklen) yürümekten alıkoyma için bir azarlamadır. Ve **مَرْحَى**: bizzat bir dişi devenin adı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyiti okudu:
  “**مَرْحَى**’ya ne oldu ki akşamladı; hâlbuki o sakin;
  geceleyin bana **الأَيْنَ** ve **النَّجَدا**dan şikâyet etti”

**مقاييس اللغة:**
(**مرح**) mîm, râ ve hâ, bir asla delalet eder: onunla birlikte sevinç, neredeyse coşku ile yerleşip durmaz. Ve **مَرِحَ يَمْرَحُ**. Ve bir at: **مِمْرَاحٌ** ve **مَرُوح**. Allah Teâlâ dedi: ﴿“Ve **تَمْرَحُونَ** olduğunuz şey sebebiyle”﴾ [**غافر** 75]; ve ondan **المِراح**; onu zikretmiştik. Dedi ki:
“Azarlayanlar der: sana ihtiyarlık geldi *** bu ihtiyarlık benim **مِرَاحِي**mi engeller mi?”
Ve bir yay: **مَرُوحٌ**: onu gören, onunla hayretle **يمرَح** eder; ve denir ki: bilakis o, oku güzel göndermesinden dolayı sanki onda bir **مَرَحاً** varmış gibidir. Ve derler: bir göz **مِمْرَاحٌ**: gözyaşı bol. Bu, babın kıyasının bir kısmıdır; çünkü onda, bizim söylediğimiz gibi, yerleşip durmanın azlığına gittiler. Ve aynı şekilde: ben **مرَّحْتُ المَزَادةَ**: onu dolurdum ki sızsın ve aksın. Ve göz **مَرِحَت** **مَرَحاناً**([17]). Dedi ki:
“Sanki gözde bir çöp var da onunla **مَرِحَتْ** *** ötekinin **المَرَحَانِ**a ne ihtiyacı var?”([18])
Ve **مَرْحَى**: hayret ve beğeni kelimesidir. Okçu isabet edince ona denir: **مَرْحَى** ona. İbn Düreyd([19]) dedi: ve ıskalarsa “**بَرْحَى**” derler. Dedi ki:
* **مَرْحَى** ve **أَيْحَى**; peş peşe yaptığında([20]) *

**القاموس المحيط:**
**مَرِحَ**; **فَرِحَ** gibi: **أشِرَ** oldu; ve **بَطِرَ** oldu; ve böbürlendi; ve canlı oldu; ve salınarak yürüdü; isim, **ككِتابٍ** gibidir. Ve o, **مَرِحٌ** ve **مِرِّيحٌ**, **كسِكِّينٍ**; **مَرْحَى** ve **مَراحَى** ve **مِرِّيحينَ**den. Ve bir at: **مِمْرَحٌ** ve **مِمْرَاحٌ** ve **مَرُوحٌ**. Ve ot onu **أَمْرَحَهُ** yaptı.
Ve **المَرَحانُ**, harekeli: sevinç, zayıflık, gözün akmasının şiddeti ve bozulması; **مَرِحَتْ**, **فَرِحَتْ** gibi. Ve bir yay: **مَرُوحٌ**: onu görenler, güzelliğinden dolayı **يَمْرَحُ** eder; yahut oku güzel göndermesinden dolayı sanki onda bir **مَرَحاً** varmış gibidir. Ve **المِمْرَاحُ** yerden: bitkisi hızlı olan; gözden: gözyaşı bol olan. Ve **مَرْحى** “**ب ر ح**”ta. Ve **عبدِ الله بنِ الزَّبِيرِ** şairin devesinin adı. Ve **التَّمْرِيحُ**: yiyeceği **العَفَا**dan süpürgelerle arıtmak; deriyi yağlamak; yeni **المَزَادَة**yi suyla doldurmak ki onun **مَرَحُ**u gitsin; yani delikleri tıkansın; ve savaşın **مَرْحى**sına varmak; **المَرْحى** lafzından alınmıştır, iştikaktan değil. Ve **مَرَحَيّا**, harekeli: okçu için, **كمَرْحى** gibi; ve (rivayet) ve bir asma **مُمَرَّحٌ**, **كمُعَظَّمٍ** gibi: meyveli; yahut çardaklı. Ve **مُرَيحٌ**, **كزُبَيْرٍ**: Medine’de Benî Kaynukâ‘a ait bir kale. Ve **ككِتابٍ**: üç vadi kolu; bazısı bazısına bakar. Ve **المِرْحَةُ**, kesre ile: kuru üzüm ve başkasından olan ambarlar.

**تاج العروس:**
**مرح**
**مَرِحَ** **كفَرِحَ**: **أَشِرَ** oldu ve **بَطِرَ** oldu; üçü eşanlamlı lafızlardır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Yeryüzünde haksız yere sevinmeniz ve **تَمْرَحُونَ** olmanız sebebiyle”; ve **المفردات**’ta: **المَرَحَ** sevinci şiddetlendirmek ve onda genişlemektir. Ve **مَرِحَ**: böbürlendi; ondan Yüce Allah’ın sözü: “Yeryüzünde **مَرَحاً** olarak yürüme” yani salınarak böbürlenen olarak. Ve **مَرِحَ** **مَرَحاً**: canlı oldu. **الصحاح** ve **المصباح**’ta: **المَرَحُ** sevinç ve canlılığın şiddetidir; ta ki ölçüsünü aşsın; ve **مَرِحَ** **مَرَحاً** hafiflediği zaman; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve başkası onu **أَمْرحَه** yaptı. İsim **مِرَاحٌ**tır, **ككِتَاب** gibi; ve o, **مَرِحٌ** **كَكَتف** gibi; ve **مِرِّيحٌ** **كسكِّين** gibi; **مَرْحَى** ve **مَرَاحَى** kavminden; ikisi de **مَرِحٍ**in cem‘idir; ve **مِرِّيحِينَ** **مِرِّيح**in cem‘idir; ve kırılmaz. Ve bir at: **مِمْرَحٌ** ve **مِمْراحٌ**, ikisinin de kesresiyle; ve **مَرُوحٌ** **كصَبورٍ**: canlıdır; ve ot onu **أَمْرَحَهُ** yaptı; ve bir dişi deve: **مِمْرَاحٌ** ve **مَرُوحٌ**: aynı şekilde; dedi ki:
“Çölü, eti **زِيَم** olan **بَمَرُوحٍ** ile kat eder”
Ve A‘şâ bir dişi deveyi vasfederek dedi:
“**مَرِحَتْ** hür bir (deve), Rûmî köprüsü gibi… **تَفْرِي** öğle sıcağını **بالإِرْقالِ** ile”
Ve **المَرَحَانُ** harekeli: sevinç ve hafiflik; ve denildi ki: **المَرَحَان** zayıflıktır; ve göz **مَرِحَت** **مَرَحَاناً**: zayıfladı. Ve **المَرَحَانُ**: gözün akmasının şiddeti, bozulması ve coşmasıdır; Nâbiğa el-Ca‘dî dedi:
“Gözde bir çöp var da onunla **مَرِحَتْ**… ve ötekinin **المَرَحَان**a ne ihtiyacı var?”
Ve **مَرِحَتْ** **كفَرِحَتْ**: gözyaşını saldığı zaman; mana: o, ağlayınca gözüne bir ağrı geldi; böylece sanki çöp kaçmış gibi oldu; ağlamayı sürdürünce öteki de çöp kaçmış oldu; bu, başkasının sözü gibidir:
“Sağ gözüm ağladı; onu azarlayınca… cehaletten sonra hilmden; ikisi birlikte gözyaşını saldı”
Ve Şemmer dedi: **المَرَح** gözyaşının çıkmasıdır; çoğalınca. Ve Adî b. Zeyd dedi:
“**مَرِحٌ** sağanağı, suların akıntılarını döker… döküşle; sanki o boğazlanmış”
Ve bir göz **مِمرَاحٌ**: çabuk ağlayan. Ve gözü **مَرِحَتْ** **مَرَحَانً**: bozuldu ve coştu. Ve mecazdan: bir yay **مَرُوحٌ** **كصَبُور**: onu görenler, onu çevirdiklerinde güzelliğine hayretle **يَمْرَح** eder; ve denildi ki: o, oku göndermesinde **تَمْرَح** eden (yani atışı güzel olan)dır. Araplar der: **طَرُوحٌ مَرُوح** ceylanın **يَرُوح** etmesini çabuklaştırır. Yahut bir yay **مَرُوحٌ**: sanki onda, oku güzel göndermesinden dolayı bir **مَرَحاً** varmış gibidir; **الصحاح**’ta böyle. Ve mecazdan: yer, bitkiyle **مَرِحَت** **مَرَحاً**: onu çıkardı. Ve **الممْرَاحُ** yerden: yağmur ona isabet ettiğinde bitkisi hızlı olan. Asmaî dedi: yerden **المِمْرَاحُ**: bir yıl kurak kalmış da bitkisiyle **تَمْرَحْ** etmemiş olan. Ve mecazdan: gözden **المِمْرَاحُ**: gözyaşı bol olan. Ve **مَرْحَى**’nın zikri **برح**’ta geçti. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: adam atıp isabet ederse “**مَرْحَى** ona” denir; bu, atışının iyiliğine hayrettir. Ümeyye b. Ebî Âiz dedi:
“Avı vurur ve doğrulukla der… **مَرْحَى** ve **أَيْحَي**; peş peşe yaptığında”
Ve ıskalarsa ona “**بَرْحَى**” denir. Ve **مَرْحَى**: **عبدِ الله بن الزَّبِيرِ**’in devesinin adıdır; şair; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyiti okudu:
“**مَرْحَى**’ya ne oldu ki akşamladı; hâlbuki o sakin… geceleyin bana **الأَينَ** ve **النَّجَدَا**dan şikâyet etti”
Ve **التَّمرِيخُ**: yiyeceği **العَفَا**dan arıtmaktır; böylece bütün nüshalarda; bazı ana nüshalarda **الغَفَي**dendir; **بالمَحاوِقِ** yani süpürgelerle. Ve **التَّمريح**: deriyi yağlamaktır. Dedi ki:
“Bir sürü içinde yürüdü; **أَدَاوَي** sahibi; asılı… boğaz yerlerine; tabaklanmış; **تُمرَّحِ** edilmemiş”
Ve mecazdan: **التَّمريح** yeni **المَزَادَة**yi suyla doldurmaktır; onun **مَرَحُ**u gitsin diye; yani delikleri tıkansın ve ondan hiçbir şey akmasın. Ve **التهذيب**’te: o, **المَزادة** ilk dikildiğinde alınır; suyla doldurulur; ta ki dikişleri dolsun ve şişsin; isim **المَرَحُ**tur; ve o, **مَرِحَت** **مَرَحَاناً**. Ebû Hanîfe dedi: **مزَادَةٌ مَرِحَةٌ**: suyu tutmaz. İbnü’l-A‘râbî’den: **التمريح** yeni kırbayı **إِذْخِرٍ** yahut **شِيحٍ** ile hoş kokulandırmaktır; eğer çamurla hoş kokulandırılırsa o, **التَّشْرِيبُ**tir. Ve ben **مَرَّحْتُ القِربةَ**: onu şerbettim. Ve mecazdan **التَّمريحُ**: savaşın **مَرْحَى**sına varmandır; **المَرْحَى** lafzından alınmıştır, iştikaktan değil; çünkü **التّمريح** artırılmıştır; bu yüzden mücerredden مشتق olmaz; ve “alma” iştikaktan daha geniş bir dairedir. Ve **مَرَحَيَّا** harekeli: **السّيرافيّ**den (naklen) yürümekten alıkoyma için bir azarlamadır; okçuya isabet ettiğinde **كمَرْحَى** gibi denir; ve yakın zamanda geçti. Ve **مَرَحَيّاً**: ve mecazdan, bir asma **مُمَرَّحٌ** **كمعظَّم**: meyveli; yahut dayanakları üzerine çardaklı. Ve **مُرَيحٌ** **كزُبَير**: Medine’de Benî Kaynukâ‘a ait bir kale; **معجم أبي عبيد البكريّ**’de böyle. Ve **مِرَاحٌ** **ككِتَابٍ**: üç vadi kolu; bazısı bazısına bakar; selleri **داءَةَ**dan gelir. Dedi ki:
“Bıraktık **بالمِرَاحِ** ve **ذي سُحَيمٍ**de… Ebû Hayyân’ı, seçkin bir topluluk içinde”
Ve **المِرْحَة** kesre ile: kuru üzüm ve başkasından olan ambarlardır; o, bunun saklandığı yerdir. Ve “üzerine eklenenlerden”: **التِّمْراحَة** mübalağa kalıplarındandır; **المَرَح**tan; o da canlılıktır; Ali’nin hadisinde zikri gelmiştir; **النّهاية**’de böyle. Ve İbn Sîdeh’den: **المَرُوح** şaraptır; ona bu ad verilmiştir; çünkü o, kap içinde **تَمْرَحُ** eder. Umâre dedi:
“Karıştırma yanında, **مَرُوحِ** olan bir **عُقارٍ**dan”
Ve Ebû Züeyb’in sözü:
“Tokatlanmış, süzülmüş bir **عُقارٌ**… Şâmî; cilalanınca **مَرُوحُ**”
Yani başta bir **مِرَاحٌ**ı ve bir şiddeti vardır; onu içen kimse **يَمْرَح** eder. Ve ekin **مَرِحَ** **يَمْرَح** **مَرَحاً**: başağı çıktı. Ve **مَرَّحَ** tayını: onu yumuşattı; ve onun **مَرَح**ını ve **شِمَاس**ını giderdi; ve **مُهْرٌ مُمَرَّحٌ**: uysallaştırılmış. Ve mecazdan: gözü, çöpüyle **مَرِحَتْ**: onu attı. Ve bulut **مَرِحَ**: yağmuru saldı. Ve ırzınla **تَمْرَحْ** etme: onu hedef hâline getirme. Ve onların darbımesellerindendir: **مَرْحَى مَرَاحِ** **كصَمِّي صَمَامِ**; bununla **الدَّهِيَة** kastedilir. Şair dedi ki:
“Sesini Amr’a işittirdi ve döndü… ve yakîn etti ki o, **مَرْحَى مَرَاحِ**”
Bunu Meydânî söyledi ve şeyhimiz nakletti.
