# مرخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مرخ

المرخ من شجر النار، معروف، سريع الوري كثيره، وفي المثل في كل شجرة نار، واستمجد المرخ والعفار واستمجد: استفضل. قال أبو حنيفة: معناه اقتدح على الهويني فإن ذلك مجزىء إذا كان زنادك مرخا. وقيل، العفار: الزند وهو الأعلى، والمرخ الزندة، وهو الأسفل. قال الشاعر:
  إذا المرخ لم يور تحت العفار                      وضن بقدر فلم تـعـقـب وقال أبو حنيفة: المرخ من العضاه، وهو ينفرش ويطول في السماء حتى يستظل فيه، وليس له ورق ولا شوك، وعيدانه سلبة قضبان دقاق، وينبت في شعب وفي خشب، ومنه يكون الزناد الذي يقتدح به، واحدته مرخة. وقول أبي جندب:
  فلا تحسبن جاري لدى ظل مرخة                      ولا تحسبنه فقع قاع بـقـرقـر خص المرخة لأنها قليلة الورق سخيفة الظل. وقال أبو زياد: ليس في الشجر كله أورى نارا من المرخ. قال: وبما كان المرخ مجتمعا ملتفا وهبت الريح وجاء بعضه بعضا فأورى فأحرق الوادي، ولم نر ذلك في سائر الشجر. قال الأعشي:
  زنادك خيرزناد الـمـلـو                      ك خالط فيهن مرخ عفارا
  ولو بت تقدح في ظـلـمة                      حصاة بنضبع لأوريت نارا وقالوا: النبع لا نار فيه، ويقال في الدهاء، وسيأتي في العين. ومرخ كمنع: مزخ. ومرخ جسده يمرخه مرخا دهنه بالمروخ، وهو ما يمرخ به البدن من دهن وغيره. كمرخه تمريخا، وتمرخ به. وأمرخ العجين: رققه، وذلك إذا كثر عليه الماء. وذو الممروخ: ع والمريخ كسكين المرداسنج. والمريخ: الرجل الأحمق، عن بعض الأعراب. والمريخ: السهم الذي يغالي به، وهو سهم طويل له أربع قذذ يقتدر به الغلاء. قال الشماخ:
  أرقت له في القوم والصبح ساطع                      كما سطع المريخ شمره الغالـي قال ابن بري: يصف رفيقا معه في السفر غلبه النعاس فأذن له في النوم. ومعنى شمره، أي أرسله، والغالي: الذي يغلو به، أي ينظركم مدى ذهابه. وقال أبو حنيفة عن أبي زياد: المريخ: سهم يصنعونه آل الخفة، وأكثر ما يغلون به لإجراء الخيل إذا استبقوا. والمريخ: نجم من الخنس في السماء الخامسة، وهو بهرام. قال:

  فعند ذاك يطلع الـمـريخ                      بالصبح يحكي لونه زخيخ
  من شعلة ساعدها النفيخ قال ابن الأعرابي: ما كان من أسماء الدراري فيه ألف ولام فقد يجيء بغير ألف ولام، كقولك مريخ في المريخ، إلا أنك تنوي فيه الألف واللام. وعن أبي خيرة: المرخ، كقتيل، والجيم لغة فيه: القرن في جوف القرن، ويجمعان أمرخة وأمرجة. وقال أبو تراب: سألت أبا سعيد عن المريخ والمريج فلم يعرفهما. والمرخ، ككتف، من الشجر: اللين كالمريخ، كسكين. قال أعرابي: شجر مريخ ومرخ وقطف، وهو الرقيق اللين. والمرخ من الناس والمريخ أيضا: الكثير الادهان والطيب. ومارخة: اسم امرأة كانت تتخفر ثم وجدوها تنبش قبرا، فقيل: هذا حياء مارخة فذهبت مثلاز والمرخة، بالضم، لغة في الرمخة وهي البلحة أو البسرة ج مرخ كصرد. وثور أمرخ: به نقط بيض وحمر والمرخ، كسكر: الذنب. وكزبير: فرس الحارث بن دلف. والمارخ: الجاري والمجرى. والمرخاء: الناقة المسرعة نشاطا. ومرخ ومرختان - بكسر النون تثنية مرخة - ومرخ، محركة، أسماء مواضع. ومرخات، كعرفات: مرسى ببحر اليمن. وذو مرخ، محركة: واد بالحجاز. وفي الحديث ذكر ذو مراخ، كسحاب، وضبطه ابن منظور وابن الأثير بضم الميم: واد قرب مزدلفة، وقيل: هو جبل بمكة، ويقال بالحاء المهملة. وفي مراصد الاطلاع تبعا لمعجم أبي عبيد البكري: مراخ، بالكسر: موضع بتهامة. ومما يستدرك عليه: المرخ: المزاح، عن ابن الأعرابي وفي حديث عائشة أن عمر ليس ممن يمرخ معه، أي يمزح، هكذا فسروا. وفي حديثها أيضا ليس كل الناس مرخا عليه، ضبطوه كسكر. قال الأزهري: هكذا رواه عثمان، أي ليس من يستلان جانبه. وقالوا: أرخ يديك واسترخ، إن الزناد من مرخ، يقال ذلك للكريم الذي لا يحتاج أن تلح عليه. فسره ابن الأعرابي. والمريخ: الئب، جاء ذلك في قول عمرو ذي الكلب.

  يا ليت شعري عنك والأمر عمم                      ما فعل اليوم أويس في الغنـم
  صب لها في الريح مريخ أشـم                      فاجتال منها لجبة ذات هـزم يريد ذئبا، كنى عنه بالمريخ المحدد، مثله به في سرعته ومضائه. واجتال: اختار، فدل على أنه يريد الذئب دون السهم، لأن السهم لا يختار. ومرخ العرفج مرخا فهو مرخ: طاب ورقه وطالت عيدانه.

### Türkçe

**المرخ** ateş ağacındandır; bilinen; çabuk kıvılcım çıkaranı, çok olanıdır. Ve meselde: “Her ağaçta ateş vardır.” Ve **استمجد** **المرخ** ve **العفار**; ve **استمجد**: üstün tuttu. Ebû Hanîfe dedi: Mânâsı: “Yavaşça kıvılcım çıkar; çünkü bu, **زناد**ın **مرخ** olduğu zaman yeterlidir.” Denildi ki: **العفار**: **الزند**dir ve o üst olandır; **المرخ** ise **الزندة**dir ve o alt olandır. Şair dedi:
  “Eğer **المرخ** **العفار**ın altında kıvılcım çıkarmazsa,
  Ve bir kıvılcımı esirgerse, artık geri dönmez.”

Ebû Hanîfe dedi: **المرخ** **العضاه**dandır; o yayılır ve gökte uzar, ta ki onun içinde gölgelenilir; onun yaprağı da dikeni de yoktur; çubukları soyulmuş, ince dallardır; bir vadide ve bir ağaçlıkta biter; ondan, kendisiyle kıvılcım çıkarılan **الزناد** olur; onun bir tanesi **مرخة**dır. Ve Ebû Cündeb’in sözü:
  “O hâlde beni **مرخة** gölgesi yanında komşu sanma,
  Ve onu da **قاع**da **بقرقر** ile bir **فقع** sanma.”

**المرخة**yı tahsis etti; çünkü o az yapraklıdır, gölgesi zayıftır. Ebû Ziyâd dedi: Ağaçların hepsinde **المرخ**tan daha çok ateş çıkaran yoktur. Dedi: **المرخ** bir araya toplanmış, sarılmış olduğundan; rüzgâr esti ve onun bir kısmı bir kısmına geldi de kıvılcım çıkardı, böylece vadiyi yaktı; bunu diğer ağaçlarda görmedik. A‘şâ dedi:
  “Senin **زناد**ın, kralların en hayırlı **زناد**ıdır;
  Onların içinde **مرخ**u **عفارا** ile karıştırdı.
  Ve eğer karanlıkta kıvılcım çıkarsan,
  **نضبع** ile bir çakıl taşını, ateş çıkarırdın.”

Ve dediler: **النبع**da ateş yoktur; ve kurnazlık hakkında söylenir; ve **العين**de gelecektir. Ve **مرخ** ( **كمنع** ): **مزخ**. Ve **مرخ** bedenini, onu **يمرخه** **مرخا**: onu **المروخ** ile yağladı; o, bedenin kendisiyle yağlandığı şeydir; yağdan ve başkasından. **كمرخه** onu **تمريخا**; ve onunla **تمرخ** etti. Ve **أمرخ** hamuru: onu inceltti; bu, üzerine su çoğaldığı zaman olur. Ve **ذو الممروخ**: (ع). Ve **المريخ** ( **كسكين** ): **المرداسنج**. Ve **المريخ**: ahmak adam; bazı bedevîlerden. Ve **المريخ**: onunla atışta aşırılık yapılan oktur; o, uzun bir oktur; onun dört tüyü vardır; onunla aşırılık yapmaya güç yetirilir. Şemmâh dedi:
  “Kavim içinde ona uykusuz kaldım, sabah parıldarken;
  Tıpkı **المريخ**in parıldaması gibi; onu **الغالي** gönderdi.”

İbn Berrî dedi: Seferde yanında olan bir yoldaşı tasvir eder; ona uyuklama galip geldi de ona uyumaya izin verdi. Ve **شمره**nin mânâsı: yani onu saldı. Ve **الغالي**: onunla aşırılık yapan; yani onun gidişinin mesafesini size gösterir. Ebû Hanîfe, Ebû Ziyâd’dan: **المريخ**: **آل الخفة**nin yaptıkları bir oktur; en çok onunla, atları koşturmak için aşırılık yaparlar, yarıştıkları zaman. Ve **المريخ**: göğün beşinci katında **الخنس**ten bir yıldızdır; o **بهرام**dır. Dedi:

  “İşte o vakit **المريخ** doğar;
  Sabahleyin, rengi **زخيخ**i taklit eder;
  Bir alevden; ona **النفيخ** yardım etti.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: Parlak yıldızların isimlerinden her ne ki içinde elif-lâm vardırsa, elif-lâmsız da gelebilir; senin “**المريخ**” hakkında “**مريخ**” demen gibi; ancak sen onda elif-lâmı niyet edersin. Ebû Hayra’dan: **المرخ** ( **كقتيل** ) ve **الجيم** onda bir dildir: boynuzun içinde boynuz; ikisi **أمرخة** ve **أمرجة** olarak çoğul yapılır. Ebû Turâb dedi: Ebû Saîd’e **المريخ** ve **المريج** hakkında sordum da onları bilmedi. Ve **المرخ** ( **ككتف** ), ağaçtan: yumuşak; **المريخ** gibi ( **كسكين** ). Bir bedevî dedi: **شجر مريخ** ve **مرخ** ve **قطف**; o, ince yumuşaktır. Ve insanlardan **المرخ** ve ayrıca **المريخ**: çok yağlanan ve güzel koku süren. Ve **مارخة**: bir kadının adıdır; örtünürdü; sonra onu bir kabri eşelerken buldular; denildi ki: “Bu, **حياء مارخة**dır”; böylece bir mesel olarak gitti. Ve **المرخة** (ötre ile): **الرمخة**da bir dildir; o **البلحة** yahut **البسرة**dir; çoğulu **مرخ** ( **كصرد** ). Ve **ثور أمرخ**: onda beyaz ve kırmızı benekler vardır. Ve **المرخ** ( **كسكر** ): kuyruktur. Ve ( **كزبير** ): Hâris b. Dulf’un atıdır. Ve **المارخ**: akan ve akacak yer. Ve **المرخاء**: çeviklikten hızlı koşan dişi deve. Ve **مرخ** ve **مرختان** (nûn’un kesresiyle; **مرخة**nın tesniyesi) ve **مرخ** (harekeli): yer adlarıdır. Ve **مرخات** ( **كعرفات** ): Yemen denizinde bir demirleme yeridir. Ve **ذو مرخ** (harekeli): Hicaz’da bir vadidir. Ve hadiste **ذو مراخ** zikri vardır ( **كسحاب** ); İbn Manzûr ve İbnü’l-Esîr onu mîm’in ötrelisiyle ضبط etti: Müzdelife yakınında bir vadi; ve denildi ki: Mekke’de bir dağdır; ve **الحاء**-ı muhmela ile de söylenir. **مراصد الاطلاع**da, Ebû Ubeyd el-Bekrî’nin mu‘cemine tâbi olarak: **مراخ** (kesre ile): Tihâme’de bir yerdir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المرخ**: şakalaşma; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Âişe hadîsinde: Ömer, onunla **يمرخ** olunanlardan değildir; yani şakalaşır; böyle tefsir ettiler. Ve onun hadîsinde de: insanların hepsi ona karşı **مرخا** değildir; onu **كسكر** olarak ضبط ettiler. Ezherî dedi: Osman böyle rivayet etti; yani yumuşak tarafı çekilip alınan kimse değildir. Ve dediler: “Ellerini **أرخ** et ve **استرخ** et; çünkü **الزناد** **مرخ**tandır.” Bu, üzerine ısrar etmene ihtiyaç olmayan cömert için söylenir. İbnü’l-A‘râbî onu tefsir etti. Ve **المريخ**: kurt; bu, Amr Zü’l-Kelb’in sözünde geldi:

  “Keşke bilseydim senden; iş genelleşti;
  Bugün koyunlarda Üveys ne yaptı?
  Rüzgârda ona **مريخ** **أشم** döktü;
  Ondan, **لجبة**yi, **ذات هزم**i seçti.”

Bir kurdu ister; ondan **المريخ** **المحدد** ile kinaye yaptı; onu, sürati ve keskinliği bakımından ona benzetti. Ve **اجتال**: seçti; böylece, ok değil kurt istediğine delâlet etti; çünkü ok seçmez. Ve **مرخ** **العرفج**ı **مرخا**; o hâlde o **مرخ**tur: yaprağı hoş oldu ve çubukları uzadı.
