# مرد (م-ر-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir

- Harfler: م - ر - د
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَارِدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%AF%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Direnişçi | 1 | 1 | [37:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/37:7.md) |
| [مَرَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | İnat ettiler | 1 | 1 | [9:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/9:101.md) |
| [مَرِيدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | İnatçı | 1 | 1 | [4:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/4:117.md) |
| [مَرِيدٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Direnişçi | 1 | 1 | [22:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/22:3.md) |
| [مُمَرَّدٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8C.md) | مُفَعَّلٌ | Parlatılmış | 1 | 1 | [27:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/27:44.md) |

## Mücavir kökler — 34 mücavir (48 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
2. [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kente hakim yüksek yerdir
3. [لجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dalgalandılar
4. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Süleyman
5. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sevk bacak demektir
6. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Dağın sivri noktası demektir
7. [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Açık baş demektir
8. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
9. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
10. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
11. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cedle havan tokmağı demektir
12. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
13. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
14. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hafız çanta demektir
15. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
16. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
17. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
18. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
19. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
20. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
21. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
22. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
23. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
24. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
25. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
26. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
27. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
28. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
29. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
30. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
31. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
32. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md), [طغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%88.md), [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin kabuğundan, örtüsünden, kılından veya bitkisinden soyularak pürüzsüz ve çıplak kalması |
| Çekirdek Özet 2 | İyilik, boyun eğme ve fıtrî bağlardan bütünüyle sıyrılarak sınır tanımaz bir inat ve cüretle başkaldırma |
| Çekirdek Özet 3 | Otorite tanımazlık, kuralları kayganlaştırıp üzerinden kaydırma ve taşkınlıkta uzmanlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir inatçılık veya asilik sanıp, fıtrî ve ahlaki örtüden bütünüyle soyunma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, sürtünmeden kaymak, tutunamamak; nitekim [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md), [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md), [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md), [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) köklerinde de tutunmama, akışkanlık, taşkınlık ve denge yitimi esastır | د | Kapı, giriş ve itici hareket bildiren harfin eklenmesiyle, üzerindeki tutucu unsurları soyup atarak hiçbir engele takılmadan sınırları aşma, sıyrılma ve cüretkâr biçimde ileri atılma anlamı kazanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Akışkanlık, tutunmama, yüzeyden kayıp gitme ve çevreleyici kabuğu gevşetme |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Baş kaldırma, üste çıkma, yön tayin etme ve öne fırlama |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiği aşma, dışarı fırlama, sınır tanımayıp engelleri geride bırakma |
| مرد | Pürüzsüzleşip kayarak baş kaldırmak ve sınırı aşmak | Üzerindeki ahlaki ve fıtrî kayıtları bir su gibi kaydırıp üzerinden atarak sınır eşiğini pervasızca aşmak ve dikbaşlılıkla öne atılmak |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın kabuğunun veya yapraklarının soyulup çırılçıplak kalması, gencin yüzünde sakal ve tüy bitmeyip pürüzsüz olması, üzerinde hiçbir bitki bulunmayan düz ve pürüzsüz kum tepesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap kullanımında ve kadim meselde geçen şu ibare şöhret bulmuştur: تمرد مارد وعز الأبلق / Bu meselde geçen مرد kökü, Zebbâ’nın (Zenobia) kuşatıp alamadığı Marid Kalesi’nin ele geçirilemez, boyun eğmez ve sarp oluşunu ifade eder |
| Erken Arapça kullanım | Gemi sevkinde kürekçinin tekneyi ittiği uzun ve pürüzsüz sırığa el-mürdî denmesi; güvercinler için üst üste dizilen pürüzsüz yuvalara temrîd denmesi ve binanın harçla sıvanıp pürüzsüzleştirilerek yükseltilmesi |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça مرد kökü, Sami dilleri ailesinde genel olarak «başkaldırma, isyan etme, dikleşme, soyunma veya sertleşme» semantik ekseniyle ilişkili bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan mârad (מרד) fiili doğrudan «isyan etmek, başkaldırmak, otoriteye direnmek» anlamını taşır; nitekim Tevrat metinlerinde siyasi veya teolojik itaatsizliği bildiren standart kök budur. Süryanicede mrad / mardā biçimleri «asi olmak, dikbaşlılık göstermek, sertlik» anlam alanını sürdürür. Kökün Akadca katmanında marāṣu / marādu biçimlerinde görülen sıyrılma, derinin soyulması veya sertleşme çağrışımları, Arapçadaki «kabuğun veya tüyün soyulup çıplak kalması» şeklindeki ilk fiziksel semantik matris ile tam bir uyum arz eder. Arapça bu kökte hem fiziksel «soyulma, pürüzsüzleşme, cilalanma» anlamını hem de bundan türeyen «iyilikten ve itaatten soyunup mutlak itaatsizliğe yönelme» soyut anlamını en zengin biçimde muhafaza etmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Soyulma ve pürüzsüzleşmeden dikbaşlılığa geçiş | Bir nesnenin üzerindeki kabuk veya tüyden arınarak pürüzsüzleşmesi, insanın da hayır ve edep libasını üzerinden atarak kayganlaşması ve ele avuca sığmaz bir asilik kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mârad ve Süryanice mrad | İbranice ve Süryanicede doğrudan siyasi ve dini itaatsizlik, isyan ve dikbaşlılık kökü olarak yerleşik olması, ortak bir Batı Sami mirasına işaret eder | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik pürüzsüzleşme ve sıyrılma izleri | Kökün çekirdeğindeki sıyrılma, derisi soyulma ve sertleşme unsurları kimi Afro-Asyatik dillerdeki kazıma ve sürtünme kökleriyle temastadır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرد | Anlamlı | Soyulmak, pürüzsüzleşmek, haddi aşarak isyan etmek | Kabuğun dökülmesi, yüzün sakalsız olması; hayırdan soyunup itaatsizlikte sınır tanımamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [مدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Çamur veya balçıkla sıvamak, killi toprak | Kuru balçık parçası; bir yeri balçıkla kapatıp düzlemek | Kur'an'da geçmez; yüzeyi sıvama yönüyle ilişkilidir |
| [رمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) | Anlamlı | Kül haline gelmek, helak olmak, göz iltihabı | Yanıp kül olan şeyin ufalanması; gözün renginin bozulup yanması | Kur'an'da geçer; aşınma ve tükenme bildirir |
| [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Tıkamak, set çekmek, gedik kapamak | Açılan yarığı veya gediği taş ve toprak yığarak bütünüyle kapatmak | Kur'an'da geçer; önleme ve set çekme anlamı taşır |
| [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Kökünden yıkmak, helak etmek, ansızın girmek | Bir yapıyı veya topluluğu iz bırakmayacak şekilde yerle bir etmek | Kur'an'da geçer; kökten söküp atma yönüyle zıttır |
| [درم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Dişlerin dökülüp düzleşmesi, pürüzsüz adım | Diş etlerinin pürüzsüz olması, ayak izi bırakmadan yürümek | Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük yönüyle hedef kökle ortaktır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرد | Merkez | Pürüzsüzleşerek her türlü bağdan sıyrılmak ve ele avuca sığmaz biçimde dikleşmek | Kendini bağlayıcı hiçbir değer, kural ve nasihat tutmayan, kayganlaşmış ve cüretkâr isyan | İyilikten bütünüyle soyunup kötülük ve inatta maharet kazanma |
| [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) | Komşu | Sınırı zorbalık ve kibirle çiğnemek | [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) kabalığı, yaşlılık veya kibir sebebiyle katılaşıp esnememeyi vurgularken, مرد üzerindeki bağı fırlatıp atmayı belirtir | Kibirle haddi aşma, buyruk dinlememe |
| [طغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%88.md) | Komşu | Kabarıp taşmak, sınırları sular altında bırakmak | [طغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%88.md) ölçünün dışına doğru kontrolsüz bir taşmayı bildirirken, مرد otoriteye karşı bile isteye kayganlaşıp direnmeyi ifade eder | Güç veya imkân sarhoşluğuyla haddi aşma |
| [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) | Komşu | Emre uymamak, itaatsizlik etmek | [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) münferit veya genel bir buyruğu yerine getirmemektir; مرد ise itaatsizlikte uzmanlaşıp hayırdan soyunmuşluk halidir | Boyun eğmeme, emrin aksini yapma |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Zıt | Baş eğmek, teslim olmak, alçalmak | Bütün kibrini kırarak otorite veya hakikat karşısında pürüzsüzce boyun eğme hali | Direnci bütünüyle bırakıp teslim olma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرد | Soyulmak, pürüzsüzleşmek, cüretle başkaldırmak | Kabuktan ve hayırdan soyunup nasihat tutmaz bir cüretle isyan etme | Kesin |
| Latince | Rebellare, contumax, glabrare | Başkaldırmak, dikbaşlı olmak, pürüzsüzleştirmek | Rebellare siyasi başkaldırıyı, contumax inatçı ve boyun eğmez karakteri, glaber kökü ise kıl ve kabuktan arınmış pürüzsüzlüğü verir | Güçlü |
| İngilizce | Defiant, recalcitrant, polished, unbridled | Dikbaşlı, ele avuca sığmaz, pürüzsüz, dizginsiz | Recalcitrant kökün nasihat kabul etmez ve dizgin tutmaz yönünü; unbridled üzerindeki gem ve bağları atma durumunu; polished ise cam gibi cilalanmış yüzeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Widerspenstig, rebellisch, geglättet | İnatçı, dikkafalı, isyankâr, düzlenmiş | Widerspenstig nasihat ve kural tutmama direncini karşılarken, rebellisch otoriteye karşı fiilî başkaldırıyı, geglättet ise pürüzsüz kılınmış zemini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Rebelle, réfractaire, poli | İsyankâr, buyruk tanımaz, pürüzsüz | Réfractaire hiçbir dış etkiyle yola gelmeyen ve nasihati üzerinden kaydıran tutumu, rebelle doğrudan karşı koyuşu anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَارِدٍ | Semaya tırmanan, sınır tanımaz ve hayırdan soyunmuş şeytan | Kozmik sınırlara tecavüz eden azgın cinler ve şeytanlar bağlamı; Sâffât [37:7](https://lisan.digital/tr/ayet/37:7.md) |
| مَرِيدًا / مَرِيدٍ | İnsanı saptıran, şer yolunda mahirleşmiş ve ele avuca sığmaz varlık | İlahî rahmetten kovulmuş, kula musallat olan inatçı şeytani güçler bağlamı; Nisâ [4:117](https://lisan.digital/tr/ayet/4:117.md), Hac [22:3](https://lisan.digital/tr/ayet/22:3.md) |
| مَرَدُوا | Bir fiilde uzmanlaşmak, onda direnç kazanıp kayganlaşmak, alçaklığa alışmak | Münafıklıkta ustalaşan, ikiyüzlülüğü bir zırh gibi pürüzsüzce taşıyıp nasihat kabul etmeyenler bağlamı; Tevbe [9:101](https://lisan.digital/tr/ayet/9:101.md) |
| مُمَرَّدٌ | Pürüzsüzce düzlenmiş, cilalanmış, şeffaf ve kaygan köşk zemini | Süleyman peygamberin sarayındaki su zannedilen cam zemin bağlamı; Neml [27:44](https://lisan.digital/tr/ayet/27:44.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve münafıklığın kalpteki yerleşimi | Şeytanın mürîd veya mârid olarak nitelenmesi, onun ontolojik olarak hayır potansiyelinden bütünüyle soyunmuş (şerri tabiat edinmiş) oluşu bağlamında tartışılır | Islah kabul etmez mutlak kötülük ve ontolojik başkaldırı |
| Fıkıh | İsyankâr (bâğî) tebaa ve büluğ alametleri | Emsed (bıyığı sakalı çıkmamış) gençlerin hukuki ehliyeti ve velayet meseleleri; ayrıca fıkıhta devlete karşı kurumsal ve inatçı başkaldırı (temerrüd) halleri | Hukuki bağlardan sıyrılma ve fiziki tüysüzlük |
| Tefsir | Neml [27:44](https://lisan.digital/tr/ayet/27:44.md)’teki billur zemin ve Tevbe [9:101](https://lisan.digital/tr/ayet/9:101.md)’deki nifak uzmanlığı | Zeccâc ve Taberî çizgisi, sarayın zemininin pürüzsüzlüğünü (memles) kökün soyutluk çekirdeğine bağlar; nifakta merade ise onun üzerinde alışkanlık kazanıp pişkinleşmek olarak yorumlanır | Pürüzsüzlük, sürtünmesizlik ve günahta tecrübe kazanma |
| Hadis | Ramazan ayında şeytanların zincirlenmesi ve cennet ehlinin tasviri | Ramazanda mârid ve merede olan azgın şeytanların bağlanması; cennet ehlinin ise kılsız, pürüzsüz ve tertemiz (mürd) bir gençlik suretinde gireceği rivayetleri | Azgınlığın gemlenmesi ve bedeni kusurlardan arınmış estetik pürüzsüzlük |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat sınırları karşısındaki fıtrî tutum | İnayet ve rahmet bağlarından soyunarak nasihate karşı geçirimsiz hale gelme | İlahî rehberliği reddetme mekanizması | Şeytanın veya kâfirin, kalbini tüm hayır etkilerine karşı pürüzsüzleştirip uyarının üzerinden kayıp gitmesini sağlaması | Kesin |
| İlmi | Hakikati kabul ve delil karşısındaki zihni tutum | Peşin hüküm ve bilişsel dirençle delili teğet geçirme | Yanlışta ısrar ve epistemik geçirimsizlik | Doğru bilginin zihne tutunmasını engelleyen, hakikat zeminini kayganlaştırarak idrakten kaçıran zihniyet | Güçlü |
| Siyasi | Meşru otorite, kanun ve kamu düzeni | Yasal çerçeveyi ve toplumsal mutabakatı tanımayan başkaldırı (temerrüd) | Devlete veya nizama karşı sınır tanımaz itaatsizlik | Birey veya grupların, meşru sınırları aşarak hiçbir müeyyideye boyun eğmeyen bir kanunsuzluğa soyunması | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşme ahlakı, piyasa kuralları ve borç ilişkileri | Yükümlülükten sıyrılma, borçta diretip taahhüdü savsaklama | Akdi bağları hiçe sayarak piyasa düzenini sabote etme | Borçlunun veya tacirin, yasal boşlukları kullanarak mükellefiyet kabuğunu üzerinden atması ve güveni sarsması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz yüzey (fizik) ve hidrofobik geçirimsizlik (kimya/biyoloji) | Bir yüzeyin sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması neticesinde hiçbir kuvvetin üzerinde tutunamaması veya bir molekülün dış etkilere karşı bütünüyle geçirimsiz hale gelmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve antisosyal kişilik yapılanması (sosyoloji ve psikoloji) | Bireyin toplumun normatif zeminini, ahlaki denetim mekanizmalarını ve vicdani yaptırımlarını tamamen devre dışı bırakarak kurallara karşı duyarsızlaşması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca basit bir inat, huysuzluk veya Türkçedeki argo uzantısı (meret) gibi değersiz bir varlık olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece psikolojik bir inat değil; üzerindeki ahlaki, fıtrî ve şer’î kabuktan bütünüyle sıyrılıp, hiçbir uyarının tutunamadığı pürüzsüz bir kötülük ve başkaldırı zeminine dönüşmeyi anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytana marîd veya insana mütemerrid denildiğinde, bunun basit bir öfke veya itaatsizlik olduğu sanılır; oysa burada kötülükte uzmanlaşmış, nasihate karşı bağışıklık kazanmış yapısal bir arızadan bahsedilmektedir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhataplarındaki en tehlikeli sapma biçimini; yani uyarının kalbe temas edip tutunamadan üzerinden kayıp gittiği, hayırdan soyunmuşluk psikolojisini deşifre ettiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şeytanın kozmik ve ahlaki taşkınlığını anlatan ayetlerde (Sâffât [37:7](https://lisan.digital/tr/ayet/37:7.md), Hac [22:3](https://lisan.digital/tr/ayet/22:3.md)) ve nifakı bir sanat haline getirip onda kök salanları bildiren ayetlerde (Tevbe [9:101](https://lisan.digital/tr/ayet/9:101.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıklığın veya şeytani isyanın sadece anlık bir zaaf olduğu zannını yıkar; onların kötülükte nasıl piştiklerini ve hayra ait tüm kabukları nasıl soyup attıklarını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir ağacın kabuğunun, gencin yüzünün veya bir yapının yüzeyinin pürüzsüzleştirilip üzerindeki her türlü örtü ve tutunaktan arındırılması.
- Soyut anlam: İnsanın veya cinin, kendisini bağlayan ahlak, edep, ahit ve fıtrat örtüsünü çıkarıp atarak nasihat ve uyarı tutmaz, ele avuca sığmaz bir başkaldırıya ulaşması.
- Sistematik karşılık: Sistemin normatif kurallarına karşı sıfır sürtünme gösterip, yaptırımların üzerinden kaydığı ve sınırların fütursuzca aşıldığı geçirimsiz direnç hali.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\mu \to 0} F_n = 0 \implies \frac{d^2 x}{dt^2} = a_{\max}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\mu$ yüzey sürtünme veya tutunma katsayısını temsil eder ve ahlaki/fıtrî bağları simgeler. $\mu$ sıfıra yaklaştığında, dışarıdan uygulanan normatif frenleme kuvveti $F_n$ sıfırlanır. Bunun zorunlu sonucu olarak sistem üzerindeki engeller kalkar ve $x$ konumuyla temsil edilen sınır aşımı maksimum ivmeyle ($a_{\max}$) kontrolsüz bir taşkınlığa ve başkaldırıya dönüşür. Model, kökün sürtünmesizlikten ve soyunmuşluktan doğan sınırsız taşkınlık mantığını tam olarak karşılar.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/4:117.md) — مَرِيدًا

إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا

Meal (IK): Onu bırakıp da yalnız dişi putlara tapıyorlar. Aslında onlar, inatçı şeytandan başkasına tapmıyorlar.

### [Tevbe 9:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/9:101.md) — مَرَدُوا

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Çevrenizdeki Bedevilerden münafıklar vardır. Medine halkından da. Ki onlar nifak üzerinde diretirler. Siz bilmezsiniz onları, Biz biliriz. Onlara iki kere azab edeceğiz. Sonra da onlar; daha büyük bir azaba döndürüleceklerdir.

### [Hac 22:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/22:3.md) — مَرِيدٍ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ

Meal (IK): İnsanlardan kimi; Allah hakkında bilmeden tartışır ve azgın şeytanın ardına düşer.

### [Neml 27:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/27:44.md) — مُمَرَّدٌ

قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا قَالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ قَالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ona: Köşke gir, dendi. Onu görünce; derin bir su sandı ve iki ayağını açtı. Doğrusu bu, camdan yapılmış düzeltilmiş mücella bir açıklıktır, dedi. O: Rabbım; şüphesiz ben, kendime zulmetmişim. Süleyman’la beraber alemlerin Rabbı olan Allah’a teslim oldum, dedi.

### [Saffat 37:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/ayet/37:7.md) — مَارِدٍ

وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ

Meal (IK): Ve onu inatçı her şeytandan koruduk.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir.
Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والميم معهما
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات
درم:
الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ.
ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
والدَّرَمُ في الأسنان: كَسرُها وانثِلامُها.
والدَّرَمانُ: مِشية الأرنب والفَأرةِ والقُنْفُذِ ونحوها، والفعل دَرَمَ يدرِمُ.
والدَّرّامةُ: اسْمُ القُنفُذةِ والأرنب.
والدَّرّامةُ: نَعْتٌ للمرأةِ القصيرة.
وبَنوُ دارِمٍ من تَميم، فيها بيتُها وشَرَفُها.
ردم:
رَدَمتُ الثُّلْمةَ والبابَ أردِمُ رَدْماً أي سَدَدْتُه، والاسم الرَّدْم وجمعُه رُدُوم، وثوبٌ مُرَدَّم ومُلَدَّم إذ رُقِّعَ، وقال عنترة:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُستَصْلَحٌ.
والرَّدْمُ: سَدُّ ما بيننا وبينَ يأجوجَ ومَأْجُوجَ.
مرد:
الْمَرْدُ: حَمْلُ الأَراك.
والْمَرْدُ: دَفعُك السفينة بالمُرْديِّ أي خَشبَة يدفع بها المَلاّح السّفينة، والفعل مَرَدَ يمرُد مَرْداً.
ومُرادٌ: حيٌّ في اليَمَن، ويقال: الأصل من نِزارٍ.
والْمَرادة: مصدر المارِد.
والْمَريدُ: من شياطين الإِنْس والجِنِّ.
وقد تَمَرَّدَ عليه أي عَصَى واستَعْصىَ.
ومَرَدَ على الشيءِ أي عَتَا وطَغَى، وكذلك قولُه تعالى: "مَرَودوا على النِّفاقِ".
والتِّمْرادُ: بيتٌ صغير يُجعَلُ في بيوت الحَمام لِمبيضة، فإذا كانت نَسَقاً بعضها فوق بعضٍ فهي التَّماريدُ، وقد مَرَّدَها صاحبها تمريداً وتِمراداً بالكَسْر.
والتمراد: بالفتح، اسْمٌ.
والتمريدُ: تمليسُ الطِّينِ والتَسوية كما مُرِّدَ صَرْحُ سُلَيمان عليه السلام.
ومَرِدَ الأَمرَدُ مُرودةً ومَرَداً، وجمعُه مُرْدٌ.
وتَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثمّ خَرَج وجهُه، وذلك أن يبقَى حَسَناً أمرَدَ.
ورَمْلة مَرْداء: لا تُنبتُ شجرةً إلا نُبذَاً من بُقُول، أي قليلاً، وهي صُلبَةُ المَوْطِئُ.
وإمرأةٌ مَرْداءُ: لم يُخْلَقْ لها إسبٌ.
رمد:
الرَّمَدُ: وَجَعُ العين، وعَيْنٌ رَمْداءُ، ورجلٌ أرمَدُ ورَمِدٌ.
وقد رَمِدَتْ عينه وأرمَدَتُ.
وصارَ الرَّمادُ رِمْدِداً أي هَباءً أدَقَّ ما يكون، والرَّمادُ دُقاق فحم من حُراقةِ النّار.
والمُرَمَّدُ من اللحم: الشِّواءَ يُمَلُّ في الجَمْر، ورَمَّدْتُه فهو مُرَمَّدٌ.
ورُمَّدتِ النّاقةُ ترميداً فهي مُرَمَّدة إذا أنزَلَتْ شيئاً من اللَّبَنِ عند النِّتاح أو قُبَيلَه.
ورَمِدَ القومُ وأرمَدوا: هَلَكُوا.
وارْمَدّ الظليم، أي أسرَعَ، قال:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ
مدر:
المَدَرُ: قِطَعُ طينٍ يابِسٍ، الواحدة مَدَرة.
والمَدْرُ: تَطيينُكَ وجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلاً يَنشَف الماءُ.
والمَدرةُ: موضِعٌ فيه طين حُرٌّ يُستَعَدُّ لذلك.
ومَدَرْتُ الحوضَ أمدُرُه.
ورجل أمدَرُ الجَنْبَينِ أي عظيمهما، ويقال: مُنتَبرهما.
والأمدَرُ من الظِّباءِ: الذي يُرى على جَسَدِه لُمَعٌ من سَلْحِه.
والمِدرار: المَطَر الغزير الدِّيمة، قال:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا
دمر:
الدَّمارُ: استئصال الهلاك، يقال: دَمَرَ القومُ يدمُرون دَماراً أي هَلَكوا.
ودَمَّر عليهم: مَقَتَهُم. ودَمَّرَهم اللهُ تدميراً.
وقال الله -عزَّ وجلَّ-: "فدَمَّرناهم تدميراً"، يعني فِرْعَونَ وقومَه الذين مُسِخوا قِرَدةً وخَنازيرَ.
والمُدَمِّرُ: اسمُ الصَّيّاد.
وتَدْمُر: اسمُ مدينةٍ بَناها الشَّياطين بإِذنِ سليمان بن داود -عليه السلام-، قال:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
والتَّدْمُريُّ من اليَرابيع: ضَرْبٌ لئيم الخِلْقةِ عَلْب اللحم أي عَضِلٌ.
يقال: هو من مِعزى اليَرابيع، وأمّا ضَأنُها فهو شَفارِيُّها، وعلامةُ الضَّأن فيها أن له في وَسَط ساقه ظُفْراً في مَوضِع صِيصِيَةِ الدِّيك، ويوصف به الرجل اللئيم.
والدُّمُور: الدُّخول على القوم بلا إِذنٍ، ودَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte
**د ر م**، **ر د م**، **م ر د**، **ر م د**، **م د ر**، **د م ر** kullanımdadırlar.

**درم**:
**الدَّرَمُ**: topuğun ve kaş kemiğinin ve benzerinin, kopup gitmediği zaman düz/aynı seviyede olmasıdır; o **أَدْرَمُ**dur. Fiil **دَرِمَ يَدْرَمُ**dur; o **دَرِمٌ**dir.
Ve **دَرِمٌ**: Benî Şeybân’dan bir adamın adıdır; A‘şâ onu zikretti de şöyle dedi:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
Ve kadınlardan **الدَّرّامةُ**: yürüyüşü kötü olan (kadın)dır. Dedi ki:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
Ve dişlerde **الدَّرَمُ**: onların kırılması ve çentiklenmesidir.
Ve **الدَّرَمانُ**: tavşanın, farenin, kirpinin ve benzerlerinin yürüyüşüdür; fiil **دَرَمَ يدرِمُ**dur.
Ve **الدَّرّامةُ**: dişi kirpinin ve tavşanın adıdır.
Ve **الدَّرّامةُ**: kısa boylu kadın için bir niteleme sıfatıdır.
Ve Temîm’den Benû **دارِمٍ**; onun evi ve şerefi ondadır.

**ردم**:
**رَدَمتُ** gedikliği ve kapıyı **أردِمُ رَدْماً**; yani onu kapattım. İsim **الرَّدْم**dür; çoğulu **رُدُوم**dur. Ve yamalı olduğu zaman elbise **مُرَدَّم** ve **مُلَدَّم** (denir). Antara dedi ki:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
Yani: yamalı, onarılmış/düzeltilmiş.
Ve **الرَّدْمُ**: bizimle Ye’cûc ve Me’cûc arasındaki set/kapamadır.

**مرد**:
**الْمَرْدُ**: erâk (ağacı) yükü taşımaktır.
Ve **الْمَرْدُ**: gemiyi **المُرْديِّ** ile itmen; yani denizcinin gemiyi ittiği bir tahta ile. Fiil **مَرَدَ يمرُد مَرْداً**dır.
Ve **مُرادٌ**: Yemen’de bir kabiledir; ve denir ki: asıl (köken) Nizâr’dandır.
Ve **الْمَرادة**: **الْمارِد**in mastarıdır.
Ve **الْمَريدُ**: insan ve cin şeytanlarından (olan)dır.
Ve ona karşı **تَمَرَّدَ** etti; yani isyan etti ve başkaldırdı.
Ve bir şey üzerinde **مَرَدَ**; yani azdı ve taştı; bunun gibi Yüce Allah’ın sözü: “**مَرَودوا على النِّفاقِ**”.
Ve **التِّمْرادُ**: hamam evlerinin içinde yumurtlama yeri için yapılan küçük bir evdir; eğer bazıları bazısının üstünde sıra hâlinde olursa onlar **التَّماريدُ**dir. Sahibi onu kırayla **تمريداً** ve **تِمراداً** ile **مَرَّدَ** etmiştir.
Ve **التمراد**: fetih ile, bir isimdir.
Ve **التمريدُ**: çamurun düzleştirilmesi ve tesviye edilmesidir; Süleyman’ın -aleyhisselâm- sarayı düzleştirildiği gibi (**مُرِّدَ صَرْحُ سُلَيمان**).
Ve tüysüz genç **الأَمرَدُ** **مُرودةً** ve **مَرَداً** ile **مَرِدَ**; çoğulu **مُرْدٌ**dur.
Ve falan kimse bir zaman **تَمَرَّدَ** etti, sonra yüzü çıktı; bu, güzel tüysüz olarak kalmasıdır.
Ve **رَمْلة مَرْداء**: az bir ot parçası dışında ağaç bitirmez; yani az (bitirir); ve ayak basılan yeri serttir.
Ve **إمرأةٌ مَرْداءُ**: onun için **إسبٌ** yaratılmamıştır.

**رمد**:
**الرَّمَدُ**: göz ağrısıdır. Ve göz **رَمْداءُ**dur; ve adam **أرمَدُ** ve **رَمِدٌ**dür.
Ve onun gözü **رَمِدَتْ**; ve ben onu **أرمَدَتُ**.
Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; yani en ince olduğu hâlde bir toz/zerre (gibi) oldu. Ve **الرَّمادُ**: ateşin yakmasından (kalan) ince kömür kırıntılarıdır.
Ve etten **المُرَمَّدُ**: közde bıktırılıncaya kadar tutulan kızartmadır; ve onu **رَمَّدْتُ**; o da **مُرَمَّدٌ**dur.
Ve deve **رُمَّدتِ** **ترميداً**; o da, sağım sırasında yahut ondan az önce sütten bir şey indirdiği zaman **مُرَمَّدة**dir.
Ve kavim **رَمِدَ** ve **أرمَدوا**: helâk oldular.
Ve devekuşu **ارْمَدّ**; yani hızlandı. Dedi ki:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ

**مدر**:
**المَدَرُ**: kuru çamur parçalarıdır; teki **مَدَرة**dir.
Ve **المَدْرُ**: su kurumasın diye havuzun yüzünü saf çamurla çamurlaman/sıvaman.
Ve **المَدرةُ**: bunun için hazırlanılan, içinde saf çamur bulunan yerdir.
Ve havuzu **مَدَرْتُ**; onu **أمدُرُه**.
Ve adam **أمدَرُ الجَنْبَينِ**dir; yani ikisi büyüktür; ve denir ki: ikisi kabarıktır.
Ve ceylanlardan **الأمدَرُ**: bedeninde dışkısından parıltılar/lekeler görülen (olan)dır.
Ve **المِدرار**: bol, sürekli yağmur (olan)dır. Dedi ki:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا

**دمر**:
**الدَّمارُ**: helâkin kökünü kazımasıdır. Denir ki: kavim **دَمَرَ**; **يدمُرون دَماراً**; yani helâk oldular.
Ve onların üzerine **دَمَّر**: onlara buğzetti. Ve Allah onları **تدميراً** ile **دَمَّرَ** etti.
Ve Allah -azze ve celle- dedi: “**فدَمَّرناهم تدميراً**”; yani Firavun’u ve maymunlara ve domuzlara çevrilen kavmini.
Ve **المُدَمِّرُ**: avcının adıdır.
Ve **تَدْمُر**: Süleyman b. Dâvûd’un -aleyhisselâm- izniyle şeytanların bina ettiği bir şehrin adıdır. Dedi ki:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
Ve jerboalardan **التَّدْمُريُّ**: yaratılışı aşağılık, eti sert; yani kaslı (olan) bir türdür.
Denir ki: o, jerboaların keçilerindendir; onların koyunu ise onların **شَفارِيُّها**sıdır. Ve onda koyunun alâmeti: onun, horozun ibiğinin yerinde, baldırının ortasında bir tırnağı olmasıdır; ve bununla aşağılık adam vasfedilir.
Ve **الدُّمُور**: kavmin yanına izinsiz girmektir. Ve **دَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَرْدُ: ثمر الأراك الغضُّ منه. ورملة مَرْداءُ: لا نبتَ فيها. وغُصن أمْرَدُ: لا ورق عليه. وفرسٌ أمْرَدُ: لا شعر على ثُنَّتِهِ. وغلامٌ أمْرَدُ بيِّنُ المَرَد بالتحريك، ولا يقال جارية مرْداء. قال الأصمعي: يقال تَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثم خرج وجهه، وذلك أن يَبْقى أمْرَدَ حيناً. وتَمريدُ البناء: تمليسه. وتَمريدُ الغصن تجريده من الورق. ومَرَدَ الخبز يَمْرُدُهُ مَرْداً، أي ماثَهُ حتَّى يلين. والمَريدُ: التمر يُنقع في اللبن حتَّى يلين. ومَرَدَ الصبي ثديَ أمِّه مَرْداً. والمُرودُ على الشيء: المُرونُ عليه. والمارِدٌ: العاتي. وقد مَرُدَ الرجل بالضم مَرادَةً، فهو مارِدٌ ومَريدٌ. والمِرِّيدُ: الشديد المَرادَة. والمَرادُ، بالفتح: العُنق.

##### Türkçe

**المَرْدُ**: **الأراك**’ın taze meyvesi ondan (olan). Ve **رملة مَرْداءُ**: içinde bitki olmayan. Ve **غُصن أمْرَدُ**: üzerinde yaprak olmayan. Ve **فرسٌ أمْرَدُ**: **ثُنَّتِهِ** üzerinde kıl olmayan. Ve **غلامٌ أمْرَدُ**: harekeli (tahrîk ile) **المَرَد**’i açık (belli) olan; ve “**جارية مرْداء**” denilmez. **الأصمعي** dedi: “Falanca bir zaman **تَمَرَّدَ** denilir, sonra yüzü çıktı”; bu, bir müddet **أمْرَدَ** olarak kalmasıdır. Ve **تَمريدُ البناء**: onu sıvamak/düzlemek. Ve **تَمريدُ الغصن**: onu yapraktan soyup çıplaklaştırmak. Ve **مَرَدَ الخبز يَمْرُدُهُ مَرْداً**: yani onu yumuşayıncaya kadar yoğurdu. Ve **المَريدُ**: hurma; sütte yumuşayıncaya kadar ıslatılır. Ve **مَرَدَ الصبي ثديَ أمِّه مَرْداً**. Ve **المُرودُ على الشيء**: ona alışkınlık/üzerinde yumuşaklık (kolaylık). Ve **المارِدٌ**: azgın/asi. Ve adam **مَرُدَ** (damme ile) **مَرادَةً**; o hâlde o **مارِدٌ** ve **مَريدٌ**’dir. Ve **المِرِّيدُ**: **المَرادَة**’si şiddetli olan. Ve **المَرادُ** (fetha ile): boyun.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر م
دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات .
درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال :
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ
العَنَزِيّ فصار مَثَلاً لكلِّ مَن فُقِد ، وقال الليث : بنو دَارِم حيٌّ مِنْ بني تميم فيه بيتُها وشَرَفُها ، وقال غيره : سمي دارماً لأنه حَمَلَ إلى أبيه شيئاً يَدْرِمُ به أي يُقارِبُ خُطاه في مَشْيِه ، عمرو عن أبيه الدَّرُوم من النوق الحَسَنَةُ المِشية .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدَّرِيم الغُلام الفُرْهُدُ النَّاعمُ .
الليث : الدَّرَّامة من أسماء القُنْفُذ والأرانب ، والدَّرامة من نَعْتِ المرأةِ القصيرة ، قال : والدَّرَمَانُ مِشْيَةُ الأَرنب والفأرةِ والقُنْفُذِ وما أشبهه ، والفعْلُ دَرَمَ يَدْرِم .
أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّرْماءُ من نبات السّهل ، وكذلك الطَّحْماء والحَرْشَاءُ والصَّفراءُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا أَثْنَى الفَرَسُ أَلْقَى رَوَاضِعه فيقال : أَثْنَى وَأَدْرَمَ للإثْناء ثم هو ربَاعٌ .
ويقال : أَهْضَم للإِرباع .
وقال ابن شميل : الإدرام أن يَسْقُطَ سِنُّ البعيرِ لسِنَ نَبَتَتْ .
يقال : أَدْرَمَ للإثْناء ، وأَدرم للإِرْباع ، وأَدْرَمَ للإِسداس .
ولا يقال : أَدْرَمَ لِلْبُزُول لأن البازِل لا ينبت إلا في مكان لم تكن فيه سنّ قبله ، ومكانٌ أَدْرَمُ مستوٍ .
أبو عُبيد عن أبي زيد : دَرَمَتْ الدّابةُ تَدْرِمُ دَرْماً إذا دَبَّتْ دَبِيباً .
شمر : المُدَرَّمَةُ من الدُّروع اللّينة المستَوية وأنشد فقال :
هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي
ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ
ردم : الليث : الرَّدْمُ سَدُّك باباً كُلَّه أو ثُلْمَةً أَوْ مَدْخلاً ونحو ذلك يقال : رَدَمتُه رَدْماً والاسم الرَّدْم وجمعه رُدُومٌ وثوب مُرَدَّمٌ ومُلَدَّم إذا رُقِّعَ . وقال عنترة :
هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُسْتَصْلَح ، وقال غيره : هل ترك الشعراء مقالاً لقائل .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : المرَدَّم والملَدَّم والمرقّع ، وقال غيره : ثوبٌ رَديمٌ خَلْقٌ وثيابٌ رُدُمٌ .
وقال ساعدة الهذليُّ :
يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً
يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأرْدَمُ الملاَّحُ والجميع الأرْدَمُونَ وأنشد في صفة ناقة فقال :
وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ
كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا
المَيْلَعُ المضطرب هكذا وهكذا ، والمَيْلَعُ الخفيف .
أبو عبيد عن الأصمعي وسلمة عن الفراء : أَرْدَمَتْ عليه الحُمَّى إذا لم تُفارِقْه .
وقال أبو الهيثم : الرُّدَامُ ضُراط الحِمار وقد رَدَم يَرْدُم إذا ضَرِط .
مرد : ثعلب عن ابن الأعرابي : المَرَدُ الثَّرِيدُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : مَرَد فلان الخبزَ في الماء ومَرَثَهُ .
شمر يُقال : مَرَدَ الطعام إذا ماثَه حتى يَلينَ فقد مَردَه ، وتَمْرٌ مريدٌ ، وقال النابغة :
فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ
نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المرَدُ نَقَاءُ الخدَّين من الشعر ، ونقاء الغُصْن من الورق ، والمَرَد التَّمْلِيسُ ، ومَرَدْتُ الشيءَ وَمَرَّدْتُهُ لَيَّنْتُهُ وصَقلْتُه ، وغلام أَمْردُ ، ولا يقال : جارية مَرْداء ، ويقال : شجرة مَرْداء ، ولا يقال : غُصْنٌ أَمْردُ .
أبو عبيد عن الأصمعي : أَرْضٌ مَرْداءُ وجمعها مَرَادَى وهي رمال مُتَسَطِّحة لا يُنْبَتُ فيها ، ومنها قيل للغلام : أمرد ، قال : والبَرِيرُ ثمر الأراك ، فالغَضُّ منه المرْدُ ، والنَّضِيجُ الكَباثُ ، قال وقال الكسائي : شجرة مَرْداءُ ، وغصن أَمْرَدُ لا ورق عليها .
أبو عبيد المُمَرَّد بناء طويل ، قلت : ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن ) ( النمل : 44 ) .
وقيل : المُمَرَّدُ : المُمَلَّسُ ، وأمّا قول الله جلّ وعزّ : ( وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ ) ( التوبة : 101 ) .
قال الفراء : يريد مَرَنوا عليه وَجَرَنوا كقولك : تمرَّدوا .
وقال ابن الأعرابيّ : المَرْدُ التَّطاوُل بالكبْر والمعاصي ومنه قوله : مَرَدوا على النفاق أي تطاولوا .
وقال الليث : المَرْدُ دَفْعُكَ السَّفينة بالمُرْوِيِّ ، وهي خشبةٌ يدفعُ بها الملاَّحُ ، والفعل يَمْرُدُ .
قال : ومُرادٌ حي ، هم اليوم في اليمن ، ويقال : إن نسبهم في الأصل من نِزَار .
قال : المرادَةُ مَصدر المارِدِ ، والمَرِيدُ من شياطين الإنس والجن وقد تمرَّدَ علينا أي عتا واستعصى وَمَرَدَ على الشَّرِّ تَمَرّد أي عتا وطغى .
قال : والتِّمرادُ بيتٌ صغير يجعل في بيت الحمامِ لِمَبيضِه ، فإذا جُعِلتْ نَسقاً بعضُها فوق بعض فهي التَّماريدُ وقد مرَّدها صاحبها تمْرِيداً وتِمْراداً .
والتِّمْرادُ الاسم بكسر التاء قال : والتمريدُ : التمليس والتطيين ، والأَمْرَدُ الشابُّ الذي بلغ خروج لحيته ، وطُرَّ شاربه ولمَّا تبْدُ لحيتُه ، وقد تمرَّدَ فلان زماناً ثم خرج وجهه ذلك أن يبقى أَمْرَدُ ، قال : وامرأة مَرْدَاءُ لم يُخلَق لها إسْبٌ
وهي شِعْرَتُها .
وفي الحديث : ( أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ ) .
وقال أبو تراب : سمعتُ الْخُصَيْبي يقول : مَرَدَه وَهَرَدَه إذا قَطَعَه وَهَرَطَ عِرْضَه وَهَدَدَه ، ومن أمثالهم : تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ ، وهما حِصْنان في بلاد العرب غزتهما الزَّبَّاء فامتنعا عليها فقالت هذه المقالة وصارت مثلاً لِكل عزيز مُمتنع ، والمَرِّيد الخبيث .
التمرد وكذلك المارد والمريد والمُتَمَرِّد الشرير .
رمد : الحراني عن ابن السكِّيت : الرَّمْدُ الهلاك ، يقال : رَمَدَت الغنمُ إذا هلكتْ من بَرْدٍ أو صقيعٍ ، قال أبو وَجْرة السّعدي في شعره :
صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم
كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ
قال : والرّمْدُ في العين ، وَقَد رَمِدَت تَرْمَد رَمداً .
وقال شمر في تفسيره عام الرَّمَادة يقال : أَرْمد القومُ إذا جُهِدوا .
قال : سميت عام الرَّمادة بذلك قال ويقال : رَمَد عيشهم إذا هلكوا ، وهو الرَّمْد .
يقال : أصابهم الرَّمد إذا هلكوا ، قال : وقال : القاسم : رَمَدَ القومُ وأَرْمَد إذا هلكوا والرَّمادَةُ الهلكَةُ ، قلت : وقد أخبرني ابن هاجك عن ابن جَبَلة عن أبي عبيد أنه قال : رَمِد القوم بكسر الميم وارْمَدُّوا بتشديد الدال والصحيح ما رواه شمر : رَمَدُوا ، وأَرْمدُوا كذلك .
قال ابن السكيت : قال شمر ، وقال ابن شميل : يقال للشيء الهالك من الثياب خُلُوقةً : قد رَمَدَ وهَمَد وباد ، والرَّامِد البالي الذي ليس فيه مَهَاةٌ : أي خَير وبقِيَّةٌ ، وقد رَمَد يَرمُد رُمودَةً .
وأقرأني الإياديُّ لأبي عبيد عن أبي زيد : الرَّمْد الهلاك وقد رَمَدَهم يَرْمِدهم فجعله متعَدياً .
وقال الليث : يقال عَيْنٌ رَمْداءُ ورجل أَرْمدُ . وقد رَمِدتْ عينُه وأَرْمدت ، والرَّمادُ دُقاقُ الفحم من حُراقَةِ النار ، وصار الرَّمادُ رِمْدِداً ، إذا هَبا ، وصار أدقَّ ما يكون ، والمُرَمَّد من اللحم المشوِيُّ الذي مُلَّ في الجَمْر ، وقد رَمَّدت الناقة تَرْميداً إذا أَنْزَلَتْ شيئاً قليلاً من اللبن عند النَّتاج .
أبو عبيد عن أَبي زياد : إذا استبان حملُ الشاةِ من المعز والضأن ، وَعظُم ضرعُها . قيل : رَمَّدتْ تَرْمِيداً وأضرعتْ .
وقال ابن الأعرابيّ : العرب تقول : رَمَّدتِ الضأن فَرَبِّقْ رَبِّقْ ورَمّدَت المعزى فَرَنِّقْ رَنِّقْ ، وقد مر تفسير التَّرْنيق والتربيق في كتاب القاف .
وقال الكسائي : ناقة مُرْمِدٌ ومُرِدٌّ إذا أَضْرَعَتْ .
وروي عن قتادة أنه قال : يتوضأ الرجلُ بالماء الرَّمِدِ والماءِ الطَّرِدِ ، فالطَّرِدُ الذي خاضَتْه الدّوابُ ، والرّمِدُ الكَدِر . قلت : وبالشَّواجين ماءٌ يقال له : الرَّمادَةُ ، وشرِبْتُ من مائها فوجدتُه عَذباً فُراتاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ارْقَدّ البعيرُ ارْقِداداً ، وارْمَدّ ارْمِدَاداً ، وهو شدة العَدْوِ .
وقال الأصمعيّ : ارْقدَّ وارْمَدّ إذا مضى على وجهه وأسرع ، وثيابٌ رُمْدٌ وهي الغُبْرُ فيها كُدُورَةٌ مأخوذٌ من الرّماد ، ومن هذا قيل لِضَرْبٍ من البعوض : رُمْدٌ ، وقال أبو وَجْرَة :
تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه
رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ
يصف الصائد ، ومن أمثالهم : شَوَى أَخُوكَ حتى إذا أَنْضَجَ رَمّدَ ، يُضْرَبُ مَثَلاً للرجل يَعُود بالفَساد على ما كان أَصْلَحَهُ .
مدر : قال الليث : المَدر قِطَعُ الطين اليابِس ، الواحدةُ مَدَرةٌ ، والمَدْر تطيينُك وَجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلا يَنْشَفَ ، والمَمْدَرَةُ موضعٌ فيه طِين حُرٌّ ، وقد مَدَرتُ الحوضَ أَمْدُرُه .
وفي حديث إبراهيم للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه يَأْتيهِ أبوه يوم القيامة فيسأَلُه أن يشفعَ له فيَلتفِتُ إليه فإذا هو بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ ، فيقول : ما أنت بأَبي .
قال أبو عبيد : الأمْدَرُ المنتفخُ الجَنْبيْنِ العظيم البطن .
قال الراعي يصف إبلاً لها قيم فقال :
وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ
عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ
قوله : أَمْدَرُ الجَنْبَين أي عِظَمِهما . قال : ويقال : الأمْدَرُ الذي قد تَتَرَبَّ جَنْباهُ من المَدَرِ ، يذهب به إلى التراب أي أَصاب جَسَدَهُ التراب .
قال أبو عبيد :
وقال بعضهم : الأمْدَرُ الكثيرُ الترجيع الذي لا يَقْدِر عَلَى حَبْسِه . قال : ويستقيم أَن يَكون المعْنَيان جميعاً في ذلك الضِّبْعَانِ .
شمر عن ابن شميل : المِدْرَاء من الضِّبَاع التي لَصِقَ بها بَوْلها ويَبِسَ خَراؤها ، ويقال للرجُل : أَمْدَرُ وهو الذي لا يَمْتَسِحُ بالماء ولا بالحجر ، وَمَدَرَتْ الضَّبُعُ إذا سَلَحَتْ .
وقال شمر : سمعت أحمد بن هانىء يقول : سمعت خالد بن كلثوم يروِي بيتَ عمرو بن كلثوم :
ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا
بالميم قال : الأمْدَرُ الأقْلَفُ ، والعربُ تسمي القرية المبنية بالطين وَاللَّبِن المَدَرَةَ ، وكذلك المدينة الضخمة يقال لها :
المَدَرَةُ .
دمر : في الحديث : مَن نَظَرَ من صِيرِ باب فقد دَمَر .
قال أبو عبيد وغيره : دَمَر أي دَخَل بغير إذْنٍ ، وَهو الدُّمور ، وقد دَمَرَ يَدْمُر دُموراً ، ودَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً .
وقال الليث : الدَّمار استئصال الهلاك ، يقال : دَمَر القومُ يَدْمُرون دَماراً : أي هلكوا ، ودَمَرَهم مَقَتَهم ودَمّرهم الله تَدْميراً . قال الله جلّ وعزّ : ( فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً ) ( الفرقان : 36 ) يعني به فرعون وقومه الذين مُسِخُوا قِرَدَةً وخَنازير .
أبو عبيد : المُدَمِّر بالدال الصَّائدُ يُدَخِّن في قُتْرَته للصيد بأَوْبَار الإبل ، لكَيْلا يجدَ الوحشُ ريحَه ، وقال أوسُ بنُ حُجْر :
فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً
لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ
وقال الليث : تَدْمرُ اسم مدينة بالشام . قال : والتُّدْمُرِي من اليرابيع ضربٌ لئيم الخِلقة عَلْبُ اللحم .
يقال : هو من مِعْزى اليرابيع وأما ضَأْنها فهو شُفَارِيُّها ، وعلامةُ الضأن فيها أن له في وسط ساقه ظُفْراً في مَوضع صِيصَة الدِّيك ، ووُصف الرجل اللئيم بالتَّدْمِري .
وقال اللحياني : يقال : فلان خاسرٌ دامِر دابِرٌ ، وخَسِرٌ دَمِرٌ دبِرٌ ، وما رأيت من خسارته ودَمارته ودَبارته .
الفراء عن الدُّبيريَّة يقال : ما في الدار عَيْنٌ ولا عَيِّنٌ ولا تَدْمُرِيٌ ولا تامُورِيٌ ولا دُبِّيٌ ولا دِبِّيٌ بمعنى واحد والله أعلم .

##### Türkçe

د ر م
**دمر** ، **رمد** ، **مدر** ، **مرد** ، **درم** ، **ردم** : kullanımdadırlar.

**درم** : **الليث** dedi: **الدَرَم**; **الكَعْب**’ın ve **الحاجب** kemiğinin ve benzerinin, kabarmadığı zaman düz olmasıdır; o kimse **أَدْرَمُ**’dur. Fiil **دَرِمَ يَدْرَمُ**; o da **دَرِم**’dir. Dedi: **دَرِمٌ** Şeybân oğullarından bir adam adıdır; onu **الأعشى** zikretti ve şöyle dedi:
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ

**أبو عَمرو** dedi: O, **دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ**’dır; **القارظَ العَنَزِيّ** kaybolduğu gibi kayboldu; böylece kaybolan her kimse için bir mesel oldu. **الليث** dedi: **بنو دَارِم** Temîm oğullarından bir haydır; onda onun evi ve şerefi vardır. Başkası dedi: **دارماً** diye adlandırıldı; çünkü babasına, onunla **يَدْرِمُ** edeceği bir şey taşıdı; yani yürüyüşünde adımlarını yaklaştırır. **عمرو** babasından: **الدَّرُوم** develerden yürüyüşü güzel olanlardır.

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّرِيم**; yumuşak, iri yapılı, nâim oğlandır.

**الليث**: **الدَّرَّامة** kirpi ve tavşanların adlarındandır; **الدَّرامة** kısa kadının sıfatındandır. Dedi: **الدَّرَمَانُ**; tavşanın, farenin, kirpinin ve benzerinin yürüyüşüdür. Fiil **دَرَمَ يَدْرِم**.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **الدَّرْماءُ** ova bitkisindendir; aynı şekilde **الطَّحْماء** ve **الحَرْشَاءُ** ve **الصَّفراءُ**.

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den dedi: At **أَثْنَى** ettiği zaman, **رَوَاضِعه**’ini atar; şöyle denir: **أَثْنَى وَأَدْرَمَ**; **الإثْناء** içindir; sonra o **ربَاعٌ**’dır.
Ve denir: **أَهْضَم**; **الإِرباع** için.

İbn Şümeyl dedi: **الإدرام**; devenin dişinin, bitmiş bir diş için düşmesidir.
Denir: **أَدْرَمَ**; **للإثْناء** için; ve **أَدرم**; **للإِرْباع** için; ve **أَدْرَمَ**; **للإِسداس** için.
Ve denmez: **أَدْرَمَ لِلْبُزُول**; çünkü **البازِل** ancak, daha önce içinde diş bulunmamış bir yerde biter. Ve **مَكانٌ أَدْرَمُ**: düz.

**أبو عُبيد** Ebû Zeyd’den: **دَرَمَتْ** binek **تَدْرِمُ دَرْماً**; eğer sürünür gibi yürüdüyse.

**شمر**: **المُدَرَّمَةُ**; yumuşak, düz zırhlardandır. Şiir okudu ve dedi:
هَاتِيكَ تَحْمِلُني وتَحملُ شِكَّتِي
ومُفاضَةٌ تَغْشَى البَنانُ مُدَرَّمَهْ

**ردم** : **الليث**: **الرَّدْمُ**; bir kapıyı bütünüyle yahut bir gedik yahut bir giriş ve benzerini kapatmandır. Denir: **رَدَمتُه رَدْماً**; isim **الرَّدْم**’dür; çoğulu **رُدُومٌ**. Ve **ثوب مُرَدَّمٌ** ve **مُلَدَّم**; eğer yamandıysa. **عنترة** dedi:
هل غادر الشُّعراء مِنْ مُتَرَدَّمِ
yani: yamalı, onarılmış. Başkası dedi: Şairler, söyleyene bir söz bıraktı mı?

**أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: **المرَدَّم** ve **الملَدَّم** ve **المرقّع**. Başkası dedi: **ثوبٌ رَديمٌ**; eski, yıpranmış; ve **ثيابٌ رُدُمٌ**.

**ساعدة الهذليُّ** dedi:
يُذْرِينَ دَمْعاً على الأَشْفَارِ مُبْتَدِراً
يَرْفُلْنَ بَعْدَ ثِيابِ الخالِ في الرُّدُمِ

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **الأرْدَمُ**; denizci; hepsi **الأرْدَمُونَ**. Bir deve sıfatında şiir okudu ve dedi:
وتَهْفُو بهادٍ لها مَيْلَعٍ
كما أَقْحمَ القَادِسَ الأَرْدَمونا
**المَيْلَعُ**; çalkantılı, şöyle ve şöyle; ve **المَيْلَعُ** hafif olandır.

**أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den ve **سلمة** **الفراء**’dan: **أَرْدَمَتْ** ona humma; eğer onu terk etmediyse.

**أبو الهيثم** dedi: **الرُّدَامُ**; eşeğin yellenmesidir; ve **رَدَم يَرْدُم**; eğer yellenirse.

**مرد** : **ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرَدُ**; **الثَّرِيدُ**’dir.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: Falan, ekmeği suda **مَرَد** etti ve onu **مَرَثَهُ** etti.

**شمر**: Denir: **مَرَدَ** yiyeceği; eğer onu yumuşayıncaya kadar karıştırdıysa; onu **مَردَه** etmiştir. Ve **تَمْرٌ مريدٌ**. **النابغة** dedi:
فلَمَّا أَبى أَنْ يَنْزَعَ القَوْدُ لحمَهُ
نزعنا المرِيذ والمريدَ لِيَضْمَرا

**ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المرَدُ**; yanakların kıllardan arınmışlığıdır; ve dalın yapraktan arınmışlığıdır. Ve **المَرَد**; düzleştirmedir. Ve **مَرَدْتُ** şeyi ve **مَرَّدْتُهُ**; onu yumuşattım ve cilaladım. Ve **غلام أَمْردُ**. Ve denmez: **جارية مَرْداء**. Ve denir: **شجرة مَرْداء**; ve denmez: **غُصْنٌ أَمْردُ**.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **أَرْضٌ مَرْداءُ**; çoğulu **مَرَادَى**; bunlar, içinde bitki bitmeyen düzleşmiş kumlardır. Ondan dolayı oğlana **أمرد** denildi. Dedi: **البَرِيرُ**; **الأراك**’ın meyvesidir; onun tazesi **المرْدُ**’dür; olgunu **الكَباثُ**’tır. Dedi ve **الكسائي** dedi: **شجرة مَرْداءُ**; ve **غصن أَمْرَدُ**; üzerinde yaprak yoktur.

**أبو عبيد**: **المُمَرَّد**; uzun bir yapıdır. Dedim: Ondandır, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **صَرْحٌ مُّمَرَّدٌ مِّن** ) ( **النمل : 44** ).

Ve denildi: **المُمَرَّدُ**; **المُمَلَّسُ**’tır. Amma Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى النَّفَاقِ** ) ( **التوبة : 101** ).
**الفراء** dedi: Onunla murad eder: ona alıştılar ve onda ustalaştılar; senin “**تمرَّدوا**” demen gibi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَرْدُ**; kibir ve günahlarla boy ölçüşmektir; ondandır sözü: **مَرَدوا على النفاق**; yani boy ölçüştüler.
**الليث** dedi: **المَرْدُ**; gemiyi **المُرْوِيِّ** ile itmendir; o, denizcinin ittiği bir tahtadır. Fiil **يَمْرُدُ**.

Dedi: **مُرادٌ** bir haydır; bugün Yemen’dedirler; ve denir: Nesebleri aslında **نِزَار**’dandır.

Dedi: **المرادَةُ**; **المارِدِ**’in masdarıdır. Ve **المَرِيدُ**; insan ve cin şeytanlarındandır. Ve “bize karşı **تمرَّدَ** etti” denir; yani azdı ve inat etti. Ve “şerre karşı **مَرَدَ** etti **تَمَرّد**” denir; yani azdı ve taştı.

Dedi: **التِّمرادُ**; hamam evinin içinde, onun yumurtalığı için yapılan küçük bir evdir; eğer bir kısmı bir kısmının üstüne düzen olarak yapılırsa, onlar **التَّماريدُ**’dir. Sahibi onları **تمْرِيداً** ve **تِمْراداً** ile **مرَّدها** etmiştir.
Ve **التِّمْرادُ**; isimdir, **التاء**’nın kesresiyle. Dedi: **التمريدُ**; düzleştirme ve sıvama (çamurla kaplama)dır. Ve **الأَمْرَدُ**; sakalının çıkışı buluğa ermiş, bıyığının ucu alınmış, henüz sakalı belirmemiş gençtir. Ve “falan bir zaman **تمرَّدَ** etti, sonra yüzü çıktı” denir; bu, **أَمْرَدُ** kalmasıdır. Dedi: Ve **امرأة مَرْدَاءُ**; ona **إسْبٌ** yaratılmamıştır; o da onun kılıdır.

Hadiste: ( **أهل الجنة جُرْدٌ مُرْدٌ** ).

**أبو تراب** dedi: **الْخُصَيْبي**’yi şöyle derken işittim: **مَرَدَه وَهَرَدَه**; eğer onu kesti ve onun ırzını **هَرَطَ** etti ve onu **هَدَدَه** ettiyse. Ve onların mesellerindendir: **تمرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ**; ikisi Arap beldelerinde iki kaledir; **الزَّبَّاء** onları gazâ etti de ona karşı güçlendiler; o da bu sözü söyledi; ve her aziz, erişilmez için bir mesel oldu. Ve **المَرِّيد**; habistir.
**التمرد**; ve aynı şekilde **المارد** ve **المريد** ve **المُتَمَرِّد**; şerlidir.

**رمد** : **الحراني** İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَّمْدُ**; helâktir. Denir: Koyunlar **رَمَدَت**; eğer soğuktan yahut ayazdan helâk oldularsa. **أبو وَجْرة السّعدي** şiirinde dedi:
صَبَبتُ عليكم حاصِبي فتَركتُكُم
كَأَصْرَامِ عادٍ حين جَلَّلها الرّمْدُ

Dedi: Ve **الرّمْدُ** gözde olur; ve göz **رَمِدَت تَرْمَد رَمداً**.

**شمر** onun tefsirinde **عام الرَّمَادة** hakkında dedi: Denir: Kavim **أَرْمد** etti; eğer sıkıntıya düşürüldülerse.
Dedi: Ona **عام الرَّمادة** denilmesi bundandır. Dedi: Ve denir: Onların geçimi **رَمَد** etti; eğer helâk oldularsa; o da **الرَّمْد**’dür.
Denir: Onlara **الرَّمد** isabet etti; eğer helâk oldularsa. Dedi: Ve dedi: **القاسم**: Kavim **رَمَدَ** etti ve **أَرْمَد** etti; eğer helâk oldularsa; ve **الرَّمادَةُ**; helâktir. Dedim: Bana İbn Hâcik, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi: O dedi ki: Kavim **رَمِد** etti; **الميم**’in kesresiyle; ve **ارْمَدُّوا**; **الدال**’ın şeddelenmesiyle. Doğru olan, Şemr’in rivayet ettiğidir: **رَمَدُوا** ve **أَرْمدُوا**; aynı şekilde.

İbnü’s-Sikkît dedi: Şemr dedi. Ve İbn Şümeyl dedi: Elbiselerden helâk olmuş şeye **خُلُوقةً** olarak denir: “**رَمَدَ** etti ve **هَمَد** etti ve **باد** etti.” Ve **الرَّامِد**; eskimiş, içinde **مَهَاةٌ** bulunmayan; yani hayır ve kalıntı. Ve **رَمَد يَرمُد رُمودَةً**.

Ve bana **الإياديُّ** Ebû Ubeyd için, Ebû Zeyd’den okuttu: **الرَّمْد** helâktir; ve **رَمَدَهم يَرْمِدهم**; onu geçişli yaptı.

**الليث** dedi: Denir: **عَيْنٌ رَمْداءُ** ve **رجل أَرْمدُ**. Ve onun gözü **رَمِدتْ** ve **أَرْمدت**. Ve **الرَّمادُ**; ateşin yakmasından kömürün ince kırıntılarıdır. Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; eğer savrulduysa ve olabildiğince en ince olduysa. Ve **المُرَمَّد**; közde gömülmüş, kızartılmış etten olandır. Ve deve **رَمَّدت** **تَرْميداً**; eğer doğum sırasında sütten az bir şey indirdiyse.

**أبو عبيد** Ebû Ziyâd’dan: Keçi ve koyundan olan koyunun gebeliği belirginleştiğinde ve memesi büyüdüğünde, “**رَمَّدتْ تَرْمِيداً** ve **أضرعتْ**” denildi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar der: “Koyun **رَمَّدتِ** ettiyse: **فَرَبِّقْ رَبِّقْ**; ve keçi **رَمّدَت** ettiyse: **فَرَنِّقْ رَنِّقْ**.” **التَّرْنيق** ve **التربيق**’in tefsiri, **القاف** kitabında geçti.

**الكسائي** dedi: **ناقة مُرْمِدٌ** ve **مُرِدٌّ**; eğer süt memesi dolduysa.

**قتادة**’den rivayet olundu: O dedi: Adam **الماء الرَّمِدِ** ve **الماءِ الطَّرِدِ** ile abdest alır. **الطَّرِدُ**; hayvanların içine girdiği sudur; ve **الرّمِدُ**; bulanıktır. Dedim: **الشَّواجين**’de “**الرَّمادَةُ**” denilen bir su vardır; suyundan içtim de onu tatlı, çok tatlı buldum.

**أبو عبيد** Ebû Amr’dan: Deve **ارْقَدّ** etti **ارْقِداداً**; ve **ارْمَدّ** etti **ارْمِدَاداً**; bu, koşunun şiddetidir.

**الأصمعيّ** dedi: **ارْقدَّ** ve **ارْمَدّ**; eğer kendi yönü üzere gidip hızlandıysa. Ve **ثيابٌ رُمْدٌ**; onlar, içinde kül renginden alınmış bir bulanıklık bulunan tozlulardır. Ve bundan dolayı sivrisineğin bir türüne **رُمْدٌ** denildi. **أبو وَجْرَة** dedi:
تبيتُ جارتَه الأفْعى وسامرُه
رُمْدٌ به عَاذِرٌ منهن كالجَربِ
Avcıyı vasfeder. Ve onların mesellerindendir: “Kardeşin seni kızarttı; nihayet pişirdiğinde **رَمّدَ** etti.” Islah ettiğine fesatla dönen adam için mesel olarak vurulur.

**مدر** : **الليث** dedi: **المَدر**; kuru çamurun parçalarıdır; teki **مَدَرةٌ**. Ve **المَدْر**; havuzun yüzünü, kurumasın diye serbest çamurla sıvaman. Ve **المَمْدَرَةُ**; içinde serbest çamur bulunan yerdir. Ve ben havuzu **مَدَرتُ**; onu **أَمْدُرُه**.

İbrâhim’in Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: Babası kıyamet günü ona gelir; ondan kendisine şefaat etmesini ister; o da ona döner; bir de o, **بِضِبعَانٍ أَمْدَرَ**; der ki: “Sen benim babam değilsin.”

**أبو عبيد** dedi: **الأمْدَرُ**; yanları şişkin, karnı büyük olandır.

**الراعي** kıymeti olan develeri vasfederek dedi:
وقَيِّمٍ أَمْدَرِ الجَنْبَيْنِ مُنْخَرِقٍ
عَنْهُ العَبَاءَةُ قَوَّامٌ على الهَملِ
Onun sözü: **أَمْدَرُ الجَنْبَين**; yani ikisinin büyüklüğü. Dedi: Ve denir: **الأمْدَرُ**; yanları **المَدَرِ**’den topraklanmış olandır; onu toprağa götürür; yani toprağı bedeni isabet etmiştir.

**أبو عبيد** dedi:
Ve bazısı dedi: **الأمْدَرُ**; çokça geri getiren, onu tutmaya güç yetiremeyendir. Dedi: O **ضِّبْعَانِ**’da iki mananın da birlikte olması uygun olur.

**شمر** İbn Şümeyl’den: **المِدْرَاء**; idrarı ona yapışmış ve dışkısı kurumuş sırtlanlardandır. Ve adama **أَمْدَرُ** denir; o, suyla da taşla da silinmeyendir. Ve sırtlan **مَدَرَتْ**; eğer dışkıladıysa.

**شمر** dedi: Ahmed b. Hânî’yi şöyle derken işittim: Hâlid b. Kulsûm’u, Amr b. Kulsûm’un beytini rivayet ederken işittim:
ولا تُبْقِي خُمُورَ الأَمْدَرِينَا
**الميم** ile. Dedi: **الأمْدَرُ**; sünnetsiz olandır. Araplar, çamur ve kerpiçle yapılmış köye **المَدَرَةَ** derler; aynı şekilde büyük şehre de denir:
**المَدَرَةُ**.

**دمر** : Hadiste: “Kapının **صِيرِ**’inden bakan kimse, **دَمَر** etmiştir.”
**أبو عبيد** ve başkası dedi: **دَمَر**; izinsiz girdi demektir; o da **الدُّمور**’dur. Ve **دَمَرَ يَدْمُر دُموراً**; ve **دَمَقَ دَمْقاً ودُمُوقاً**.

**الليث** dedi: **الدَّمار**; helâkin kökünü kazımasıdır. Denir: Kavim **دَمَر** eder **يَدْمُرون دَماراً**; yani helâk oldular. Ve “onları **دَمَرَهم**”; yani onlara buğzetti. Ve Allah onları **دَمّرهم الله تَدْميراً**. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَدَمَّرْنَاهُمْ تَدْمِيراً** ) ( **الفرقان : 36** ); bununla Firavun’u ve kavmini kasteder; onlar maymunlara ve domuzlara çevrildiler.

**أبو عبيد**: **المُدَمِّر**; **الدال** ile; avcıdır; av için, vahşi onun kokusunu bulmasın diye, avda deve kıllarıyla duman çıkarır. **أوسُ بنُ حُجْر** dedi:
فلاقى عليها مِن صَباح مُدَمِّراً
لِنا مُوسِهِ مِن الصَّفيحِ سَقَائِفُ

**الليث** dedi: **تَدْمرُ** Şam’da bir şehrin adıdır. Dedi: Ve **التُّدْمُرِي**; **اليرابيع**’den bir türdür; yaratılışı aşağılık, eti katı.
Denir: O, **مِعْزى اليرابيع**’dendir; onların koyunu ise **شُفَارِيُّها**’dır. Ve onlarda koyunun alâmeti: onun, bacağının ortasında, horozun **صِيصَة**’sinin yerinde bir tırnağı vardır. Ve aşağılık adam **بالتَّدْمِري** ile vasfedildi.

**اللحياني** dedi: Denir: Falan, kaybeden **دامِر دابِرٌ**; ve kaybetti **دَمِرٌ دبِرٌ**. Ve onun kaybından, onun **دَمارته**’sinden ve onun **دَبارته**’sinden bir şey görmedim.

**الفراء** **الدُّبيريَّة**’den: Denir: Evde ne **عَيْنٌ** var, ne **عَيِّنٌ**; ne **تَدْمُرِيٌ** ne **تامُورِيٌ**; ne **دُبِّيٌ** ne **دِبِّيٌ**; tek bir mana üzere; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز)  الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس)  الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً: وقع بين الخُطَّاف والبَكْرة، فأنت تُعالِجُه أن تُخرِجَه. ورجلٌ مَرِسٌ: ذو جَلَد. وفحل مَرَّاسٌ: ذو مِرَاسٍ شَديد. يقال: امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات: أخَذَ بعضها بعضاً. ومنه الامتراس: اللُّزوق بالشَّيءِ وملازمتُه. قال:
فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])ومنه تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء: احتَكَّ به([2]). والمَرْمريس: الدَّاهية.
(مرش)  الميم والراء والشين. يقولون: المَرْش: خَرْق الجِلد بأطراف الأظافير. والمَرْش أيضاً: الخَدْش الخفيف. والمَرْشُ: الأرض تَسيلُ من أدنَى مطر.
(مرص)  الميم والراء والصاد. يقولون: المَرْص مثل المَرْش. وتمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه: طار. وهذا عندنا كلام.
(مرض)  الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد.
وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها.
وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])(مرط)  الميم والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تحاتِّ الشيءِ أو حَتِّه. وتمرَّط الشَّعر: تحاتَّ، ومَرَطتُهُ. والأمرط من السِّهام: الساقط قُذَذُه. والأمْرَط: الفرس لا شَعرَ على أشاعِرِه. والمُرَيْطاء: ما بين الصَّدر إلى العانة من البَطْن، وهي أقَلُّ من ذلك شَعراً. والمَرَطَى: سُرعة العَدْو، كأنَّه من سُرعتِه يتمرَّط عنه شَعرُه. وناقة مِمْرَطةٌ([4]): سريعة.
(مرع)  الميم والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على خِصْب وخَير. ومرَعَ المكانُ. وأمْرَعَ القومُ: أصابوهُ مَرِيعاً. وأمْرَعَ الوادِي: أكلأَ.
(مرغ)  الميم والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على سَيَلانِ شيءٍ أو إسالة شيء. والمَرْغ: اللُّعاب. وأمْرَغ الإنسانُ: سال لعابُه. ومَرَّغتُ الشَّيءَ: أشبعتُه دُهْناً. والإمراغ في العَجين: أن يكثَّرَ ماؤُه. ويقولون: أمرَغَ: أكثَرَ الكلامَ في غيرِ صواب، كأنَّه يُسِيلهُ إسالة. ويقال أمْرَغَ عِرْضَه ومَرَّغه، كأنه لَطَخه وأسال عليه قيحاً.
وقريبٌ من هذا القياس مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ، أي قلَّبته فتقلَّبَ.
(مرق)  الميم والراء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خروجِ شيءٍ من شيء. منه المَرَق لأنَّه شيءٌ يَمرُق من اللَّحم. وأمْرَقْتُ القِدرَ ومَرَقْتُها([5]). والمُروق: الخروج من الشيء. ومرق السهمُ من الرَّمِيَّة: نفذ. ومرقت الإهابَ، إذا حلقْتَ عنه صُوفَه، وهو قياسٌ صحيح لأنَّك كأنَّك أبرزتَ الجلدَ عن شعره([6]). وإذا عُطِنَ الإهابُ حَتَّى يُنتِنَ فهو مَرْقٌ. ويقال إن المُرَاقَةَ: الكَلأُ اليسير، ومعناه أنَّ الأرضَ كأنَّها تجرَّدت ومَرِقَت.
(مرن)  الميم والراء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينِ شيءٍ وسُهولة. ومَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً: لانَ. والمارنُ: ما لانَ من الأنفِ وفَضَل عن القَصَبة. وأمْرَانُ الذراع: عَصَبٌ تكون فيها، سُمِّيَت لمُرُونها، أي لينِها. والمَرِن([7]): الحال والعادة. يقال: ما زال ذاك مَرِنَه، أي حالَه. وهو في شعر الكميت، وهو الأمرُ يَمرُنُ عليه الإنسان، إذا اعتاده. والمَرْن. فيما يقال: الفِراء؛ إن([8]) كان صحيحاً، وهي([9]) ليِّنة. قال النَّمر:
* كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل مارَنَت النّاقةُ: انقطَعَ لبنُها. والمرَانَةُ: ناقةُ ابنِ مُقْبِل. قال:
يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])(مره)  الميم والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بياضٍ في شيء. سَرَابٌ أو شَرَابٌ([12]) أمْرَه، أي أبيض. والمرأة لا تتعهَّد الكُحلَ مَرْهاء.
(مري)  الميم والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان يدلُّ [أحدُهما] على مسحِ شيءٍ واستِدرار، والآخر على صلابةٍ في شيء.
فالأوَّل المَرْيُ: مَرْيُ الناقة، وذلك إذا مُسِحَتْ للحَلْب، يقال مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً. ومما يشبَّه بهذا: مَرَى الفرسُ بيدِهِ، إذا حرَّكها على الأرض كالعابث، وكأنَّه يشبَّه بمنْ يَمرِي الضَّرْعَ بيدِه. والمَرَايا: العُروق التي تمتلئ وتَدِرُّ باللبن. قال ابن دريد([13]): مُرْيَةُ النّاقة: أن تُستدرَّ بالمَرْيِ، بضمّ الميم هي الفصيحة، وقد يقال بالكسر([14]).
والأصل الآخر* المَرْو: جمع مَرْوَة، وهي حجارةٌ تبرُق. قال:
حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])وعندنا أنَّ المِراءَ ممّا يتمارَى فيه الرّجُلانِ من هذا، لأنَّه كلامٌ فيه بعضُ الشدّة. ويقال: مارَاهُ مِراءً ومُماراةً.
ومما شذَّ منهما المِرْية: الشَّكّ.
(مرأ)  الميم والراء والهمزة. وإذا هُمِز خرَج عن القياس وصارت فيه كلماتٌ لا تنقاس. يقال امْرُؤٌ وامرآنِ، وقوم امرئٍ. وامرأةٌ تأنيث امرئٍ. والمُرُوَّة: كمال الرُّجُوليّة، وهي مهموزة مشدَّدة، ولا يُبنَى منه فِعل. والمَرَاءة: مصدرُ الشيء المَريء الذي يُستَمرَأ، ويقال مَرَأني الطَّعامُ وامرأني. والمَرِيء: رأس المَعِدة والكَرِش اللازقُ بالحُلْقوم.
(مرت)  الميم والراء والتاء كلمةٌ واحدة، هي المَرْتُ: الفلاةُ القَفْر. ومكانٌ مَرْتٌ: بيِّنُ المُروتةِ، إذا لم يكن فيه خَير. وجَمعُ مَرتٍ أمراتٌ ومُرُوت. وبلَغَنا أنَّ اشتِقاق مَارُوتَ منه. ويقال المَرْت: أرضٌ لا يجفُّ ثَرَاها ولا ينبتُ مَرعاها.
(مرث)  الميم والراء والثاء كلمةٌ ليست بأصل، بل هي من الإبدال. ومَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه مثل مَرَسه يَمرُسُه. ومنه رجل مِمْرَث: صبورٌ على الخُصومات؛ والجمع مَمَارِث، والأصل السين وقد ذُكِرَتَا.
(مرج)  الميم والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مجيءٍ وذَهابٍ واضطراب.
ومَرِج الخاتَم في الإصبع: قَلِقَ. وقياس البابِ كلِّه منه. ومَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم: اضطربت واختلطت. والمَرْج: أصلُه([16]) أرضٌ ذاتُ نباتٍ تَمْرُجُ فيها الدّوابُّ. [و] قولُه تعالى: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]، كأنَّه جلّ ثناؤه أرسَلَهما فَمرِجا. وقال: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53].
(مرح)  الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *
(مرخ)  الميم والراء والخاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تليينٍ في شيء.([21]) ومَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن وأمرَخْتُه. وأمْرَخْتُ العجينَ: أكثرتُ ماءَه حتى يسترخيَ. والمَرْخ: شجرٌ سريع الوَري. قال:
أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])ومما شذَّ عن هذا الباب المِرِّيخ: سهمٌ طويل يُقتَدَرُ به الغِلاء([23])، له أربع قُذَذ؛ وهو نجمٌ أيضاً.
(مرد)  الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه  واحدٌ، والأصل السين.
--------------ـــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 8)، واللسان (مرس، جرشع).
([2]) في الأصل: "اختل به"، صوابه في اللسان.
([3]) البيت لكثير عزة، كما في البيان (4: 67)، وهو في اللسان (مرض) بدون نسبة.
([4]) في الأصل: "مرطة"، صوابه في المجمل واللسان. وما أثبت هو ضبط اللسان، وضبط في المجمل بضم أوله وفتح ثانيه وتشديد ثالثه مع الفتح. والذي في القاموس: "وهي ممرط وممراط" الأولى كمحسن، والثانية كمهذار.
([5]) أي أكثرت مرقها، وهذا من باب نصر، وضرب.
([6]) بعده في الأصل: "قال: كأن جلودهن ثياب مرن"، وإنما هذا الاستشهاد من شواهد المادة التالية، وسيأتي في موضعه.
([7]) ضبط في الأصل بفتح الراء، والصواب كسرها، كما في المجمل والقاموس.
([8]) في الأصل: "فإن".
([9]) في الأصل: "أي".
([10]) صدره في اللسان (مرن): * خفيفات الشخوص وهن خوص *
([11]) لابن مقبل، كما سبق تخريجه في (دين) وانظر تعليق الجرجاني على هذا البيت في الوساطة 311.
([12]) في الأصل: "سراب أو سراب".
([13]) الجمهرة (2: 419-420).
([14]) في المجمل: "هذا قول ابن دريد. فأما أهل العلم باللغة بعد فإنهم يقولون: مرية"، أي بالكسر.
([15]) لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوان الهذليين (1: 3) والمفضليات (2: 222). وهذه الرواية تطابق ما فيهما. والمشرق: مسجد الخفيف بمنى. وروي: "المشقر"، وهو جبل لهذيل. كما في معجم البلدان عند إنشاده.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) بعده في المجمل: "إذا نظرت من وراء اليد إلى الشيء". وفي اللسان: "إذا اشتد سيلانها".
([18]) أنشده في اللسان (مرح) منسوباً إلى النابغة الجعدي، وفي أساس البلاغة (مرح) إلى كثير عزة، وقال: "وكان أعور".
([19]) الجمهرة (2: 145).
([20]) لأمية بن أبي عائد الهذلي في ديوان الهذليين (2: 186) واللسان (مرح). وهو بتمامه:
يصيب الفريص وصدقاً يقو *** ل مرحى وأيحى إذا ما يوالي
 ([21])يقال بتخفيف الراء وتشديدها.
([22]) لامرئ القيس في ديوانه 6.
([23]) الغلاء: المغالاة بالسهم ليعرف كم مدى ذهابه. وفي الأصل: "الفلاء"، تحريف.
([24]) كذا ضبطت في المجمل، وهو نحو عذراء وعذارى، وفي اللسان "مراد".

ـ

##### Türkçe

(مîm ve **راء** ve onların üçüncüsü olanlar bâbı)

(**مرز**)  **الميم** ve **الراء** ve **الزاء**, bir asl(dır); bir şeyin parçalanmasına ve onun çizilmesine delâlet eder. Ve “Kadın hamuru **مرز** etti”: onu parçaladı; her parça bir **مَرْزَة**’dir. Ve bu üzerine kıyasta derler: “Onun ırzını **امتَرز** etti”, ondan bir şey elde ettiğinde (ona dokunduğunda). Ve “Derisini **مَرز** etti”: onu çizdi.

(**مرس**)  **الميم** ve **الراء** ve **السين**, sahih bir asl(dır); bir şeyi bir şeye şiddet ve kuvvetle bitiştirmeye delâlet eder.
Bundan: **المَرَس**: ip; kuvvetlerinin bazısının bazısına sürtünmesi sebebiyle adlandırıldı; çoğulu **أمراس**. Ve “İp **مَرِسَ** eder, **يَمرَسُ** **مَرَساً**”: kanca ile makara arasına düştü; sen onu çıkarmaya uğraşırsın. Ve **مَرِس** bir adam: dayanıklılık sahibi. Ve **مَرَّاس** bir aygır: şiddetli **مِرَاس** sahibi. Denir: “Diller çekişmelerde **امتَرَست**”: bazısı bazısını aldı. Ve bundan **الامتراس**: bir şeye yapışma ve ona bitişik kalma. Dedi ki:
فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])
Ve bundan: “Falan kişi bir şeyle **تمرَّسَ** etti”: onunla sürtündü([2]). Ve **المَرْمريس**: musibet.

(**مرش**)  **الميم** ve **الراء** ve **الشين**. Derler: **المَرْش**: deriyi tırnakların uçlarıyla delmek. Ve **المَرْش** ayrıca: hafif çizik. Ve **المَرْشُ**: en az bir yağmurdan yerin akması.

(**مرص**)  **الميم** ve **الراء** ve **الصاد**. Derler: **المَرْص** **المَرْش** gibidir. Ve “Kabuk, **السُّلْتِ**’ten **تمرَّصَ** etti”: uçtu. Bu, bize göre sözdür.

(**مرض**)  **الميم** ve **الراء** ve **الضاد**, sahih bir asl(dır); insanı herhangi bir şeyde sıhhat sınırından çıkaran şeye delâlet eder. Bundan: **العِلَّة**. **مَرِض** ve … **يَمْرَض**. Ve **المريض**’in çoğulu **مَرْضَى**. Ve “Onu **أمْرَضَه** etti”: onu illetli kıldı. Ve “Onu **مرَّضَه** etti”: hastalığında onunla ilgilenmeyi güzel yaptı. Ve “Hasta bir güneş (**شمسٌ مريضة**)”, parlak olmadığında; bu, yüzünde bir **لهَبْوَةٍ** sebebiyle olur. Ve nifak, Allah Teâlâ’nın sözüne göre bir hastalıktır: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10]. Ve dedi: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]; dediler: kahri murad etti. Ve biz dedik: **المرضُ**: insanı sıhhat sınırından çıkaran her şey. Ve onun kıyası düzenli olarak sürer.
Ve dediler: “İhtiyaçta **مَرَّضَ** etti”: kısalttı ve onda azmi sağlam olmadı.
Ve bu kıyastan bir kelime şâz oldu; o da bize göre müşkildendir: “**أمرضَ**”, ihtiyacına isabet etmeye yaklaştığında, derler. Dedi ki:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])

(**مرط**)  **الميم** ve **الراء** ve **الطاء**, sahih bir asl(dır); şeyin dökülmesine yahut kazınmasına delâlet eder. Ve “Saç **تمرَّط** etti”: döküldü; ve “Onu **مَرَطتُهُ**.” Ve oklardan **الأمرط**: telekleri düşmüş olan. Ve **الأمْرَط**: yelesinde kıl olmayan at. Ve **المُرَيْطاء**: göğüsten kasığa kadar karından olan yer; ve o, bundan daha az kıllıdır. Ve **المَرَطَى**: koşunun sürati; sanki süratinden dolayı kılı ondan dökülür. Ve **مِمْرَطةٌ**([4]) bir dişi deve: hızlı.

(**مرع**)  **الميم** ve **الراء** ve **العين**, sahih bir asl(dır); bolluk ve hayra delâlet eder. Ve “Mekân **مرَعَ** etti.” Ve “Kavim **أمْرَعَ** etti”: onu **مَرِيعاً** olarak buldular. Ve “Vadi **أمْرَعَ** etti”: otlandı.

(**مرغ**)  **الميم** ve **الراء** ve **الغين**, sahih bir asl(dır); bir şeyin akmasına yahut bir şeyi akıtmaya delâlet eder. Ve **المَرْغ**: salya. Ve “İnsan **أمْرَغ** etti”: salyası aktı. Ve “Şeyi **مَرَّغتُ**”: onu yağla iyice doyurdum. Ve hamurda **الإمراغ**: suyunu çoğaltmaktır. Ve derler: “**أمرَغَ**”: doğru olmayan yerde sözü çoğalttı; sanki onu akıtıyor, akıtma gibi. Ve “Irznı **أمْرَغَ** etti ve onu **مَرَّغه**”: sanki onu lekeledi ve üzerine irin akıttı.
Ve bu kıyasa yakın olan: “Onu toprağa **مرَّغتُ** da **فتمرّغ** etti”; yani onu çevirdim de o da döndü.

(**مرق**)  **الميم** ve **الراء** ve **القاف**, sahih bir asl(dır); bir şeyin bir şeyden çıkmasına delâlet eder. Bundan **المَرَق**; çünkü o, etten **يَمرُق** eden bir şeydir. Ve “Tencereyi **أمْرَقْتُ** ve onu **مَرَقْتُها**”([5]). Ve **المُروق**: şeyden çıkış. Ve “Ok, hedefte **مرق** etti”: delip geçti. Ve “Deriyi **مرقت**”, yününü ondan tıraş ettiğinde; bu sahih bir kıyastır, çünkü sanki deriyi kılından dışarı çıkarmış oldun([6]). Ve deri, kokuncaya kadar ıslatılırsa o **مَرْقٌ**’tur. Ve denir ki **المُرَاقَةَ**: az ot; manası, yer sanki soyundu ve **مَرِقَ** etti.

(**مرن**)  **الميم** ve **الراء** ve **النون**, sahih bir asl(dır); bir şeyin yumuşaklığına ve kolaylığına delâlet eder. Ve “Şey **مَرَنَ** eder, **يَمْرُنُ** **مُرُوناً**”: yumuşadı. Ve **المارنُ**: burundan yumuşayan ve kıkırdaktan fazla olan kısım. Ve **أمْرَانُ الذراع**: onda bulunan bir sinirdir; yumuşaklığı sebebiyle adlandırıldı, yani onun yumuşaklığı. Ve **المَرِن**([7]): hâl ve âdet. Denir: “O, onun **مَرِنَه**’i olmaya devam etti”; yani hâli. Ve bu, Kümeyt’in şiirindedir; o, insanın ona alıştığında kendisine yumuşayan iştir. Ve **المَرْن**: denildiğine göre kürklerdir; eğer([8]) sahih ise; ve onlar([9]) yumuşaktır. Nemir dedi ki:
* كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) *
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: “Dişi deve **مارَنَت**”: sütü kesildi. Ve **المرَانَةُ**: İbn Mukbil’in devesi. Dedi ki:
يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])

(**مره**)  **الميم** ve **الراء** ve **الهاء**, bir şeyde beyazlığa delâlet eden bir kelimedir. “**سَرَابٌ** yahut **شَرَابٌ**([12]) **أمْرَه**”, yani beyaz. Ve kadın, sürmeyi gözetmezse **مَرْهاء**’dır.

(**مري**)  **الميم** ve **الراء** ve illetli harf, iki sahih asl(dır); [birisi] bir şeyi sıvazlamaya ve sağdırmaya, diğeri bir şeyde sertliğe delâlet eder.
Birincisi: **المَرْيُ**: devenin **مَرْيُ**’si; bu, sağım için sıvazlandığında olur. Denir: “Onu **مَرَيْتُها**; **أمْرِيها** **مَرْياً**.” Ve buna benzetilenlerden: “At, eliyle **مَرَى** etti”, onu yerde oynayan gibi hareket ettirdiğinde; sanki eliyle memeyi **يَمرِي** eden kimseye benzetilir. Ve **المَرَايا**: dolup sütle akıtıp duran damarlar. İbn Düreyd([13]) dedi: “Devenin **مُرْيَةُ**’si: **المَرْيِ** ile sütü akıtılmaya çalışılmasıdır; **الميم**’in dammesiyle olanı fasih olandır; kesre ile de denebilir([14]).”
Diğer asl*: **المَرْو**: **مَرْوَة**’nin çoğuludur; o, parlayan taşlardır. Dedi ki:
حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])
Ve bize göre **المِراءَ**, iki adamın birbirleriyle **يتمارَى** ettikleri şeylerdendir; çünkü o, içinde bir miktar şiddet bulunan sözdür. Ve denir: “Onunla **مارَاهُ**; **مِراءً** ve **مُماراةً**.”
Ve ikisinden şâz olanlardan: **المِرْية**: şüphe.

(**مرأ**)  **الميم** ve **الراء** ve **الهمزة**. Hemzelendiğinde kıyastan çıkar ve onda kıyaslanmayan kelimeler olur. Denir: **امْرُؤٌ** ve **امرآنِ**; ve “**امرئٍ** bir kavim.” Ve **امرأةٌ**, **امرئٍ**’in müennesi. Ve **المُرُوَّة**: erkekliğin kemali; o, hemzelidir, şeddelidir; ondan fiil yapılmaz. Ve **المَرَاءة**: **المَريء** olan, hazmedilen şeyin masdarıdır; ve “Yemek bana **مَرَأني** oldu” ve “**امرأني**.” Ve **المَرِيء**: midenin başı ve boğaza yapışık işkembe.

(**مرت**)  **الميم** ve **الراء** ve **التاء**, tek bir kelimedir; o da **المَرْتُ**: ıssız çöl. Ve **مَرْتٌ** bir yer: **المُروتةِ**si açık olan; içinde hayır olmadığında. Ve **مَرتٍ**’in çoğulu **أمراتٌ** ve **مُرُوت**. Ve bize ulaştı ki **مَارُوتَ**’un اشتقاقı ondandır. Ve denir: **المَرْت**: toprağı kurumayan ve merası bitmeyen yer.

(**مرث**)  **الميم** ve **الراء** ve **الثاء**, asıl bir kelime değildir; bilakis o, ibdâldendir. Ve “İlacı **مَرَثَ** etti, **يَمْرُِثه**”: “Onu **مَرَسه** etti, **يَمرُسُه**” gibidir. Ve bundan: **مِمْرَث** bir adam: çekişmelere sabırlı; çoğulu **مَمَارِث**; asıl **السين**’dir ve ikisi zikredilmiştir.

(**مرج**)  **الميم** ve **الراء** ve **الجيم**, sahih bir asl(dır); geliş gidişe ve karışıklığa delâlet eder.
Ve “Yüzük parmakta **مَرِج** etti”: huzursuz oldu. Bâbın tamamının kıyası ondandır. Ve “Kavmin emanetleri ve ahitleri **مَرِجَت**”: karıştı ve birbirine girdi. Ve **المَرْج**: aslı([16]) bitkili bir yerdir; orada hayvanlar **تَمْرُجُ** eder. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]; sanki O, yüce övgüsüyle, ikisini salıverdi de **فَمرِجا** ettiler. Ve dedi: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53].

(**مرح**)  **الميم** ve **الراء** ve **الحاء**, bir sevinç üzerine delâlet eden bir asl(dır); onunla birlikte coşkunluk neredeyse yerleşik kalmaz. Ve **مَرِحَ** eder, **يَمْرَحُ**. Ve **مِمْرَاحٌ** ve **مَرُوح** bir at. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]; ve bundan **المِراح**; onu zikretmiştik. Dedi ki:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
Ve **مَرُوحٌ** bir yay: onu gören, ona hayret ederek **يمرَح** eder; ve denir ki, ok atışının güzelliğinden dolayı sanki onda bir **مَرَح** vardır. Ve derler: **مِمْرَاحٌ** bir göz: bol gözyaşlı. Bu, bâbın kıyasının bir kısmıdır; çünkü onda, dediğimiz gibi, yerleşikliğin azlığına gittiler. Ve aynı şekilde: “Su tulumunu **مرَّحْتُ**”: onu doldurdum ki sızsın ve aksın. Ve “Göz **مَرِحَت** etti, **مَرَحاناً**([17]).” Dedi ki:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])
Ve **مَرْحَى**: şaşma ve beğenme kelimesi. İsabet eden okçuya denir: “Ona **مَرْحَى**.” İbn Düreyd([19]) dedi: Iskaladığında “**بَرْحَى**” derler. Dedi ki:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *

(**مرخ**)  **الميم** ve **الراء** ve **الخاء**, sahih bir kelimedir; bir şeyde yumuşatmaya delâlet eder.([21]) Ve “Deriyi yağ ile **مَرَخْتُ** ve onu **أمرَخْتُ**.” Ve “Hamuru **أمْرَخْتُ**”: suyunu çoğalttım; gevşeyinceye kadar. Ve **المَرْخ**: çabuk tutuşan bir ağaçtır. Dedi ki:
أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])
Ve bu bâbdan şâz olanlardan: **المِرِّيخ**: onunla ok atışında aşırılık ölçülen uzun bir ok([23]); onun dört teleği vardır; ve o, bir yıldızdır da.

(**مرد**)  **الميم** ve **الراء** ve **الدال**, sahih bir asl(dır); bir şeyi kabuğundan yahut üzerinde olan kılından soyup çıkarmaya delâlet eder. Ve **الأمرد**: sakalı belirmemiş genç. Ve **مَرِدَ** eder, **يَمْرَدُ**. Ve “Dal’ı **مرَّدَ** etti, **تمريداً**”: kabuğunu ondan attı da onu **أمْرَد** bıraktı; bundan **مَرْداء** bir ağaç. Ve **المَرْداء**: üzerinde bitki olmayan yayvan bir kum; çoğulu **مَرادَى**([24]). Ve **المارد**: azgın; aynı şekilde **المَرِيد**; sanki hayırdan soyunmuştur. Ve atlardan **الأمْرد**: yelesinde kıl olmayan. Ve **المُمَرَّد**: uzun bina; bu, bâbın kıyasıdır; çünkü sanki soyulmuş olup **المَرداء** ağaca benzer. Ve derler: **المَرَاد**: boyun; sahihse kıyastır. Ve “Falan kişi bir zaman **تمرّد** etti”: tüysüz kaldı. Ve onların sözü: “Yemeği **مَرَدَ** etti, **يَمرُدُه** **مرداً**”: onu yoğurdu, ta ki yumuşasın; bu, ibdâldendir; aslı **مَرَسَ**’dır; böylece **الدال**, **السِّين**’in yerine ikame edildi. Ve aynı şekilde*: “Çocuk, annesinin memesini **مَرَدَ** etti, **يَمْرُدُهُ**.” Ve aynı şekilde **المَرِيد**: hurmanın süte ıslatılması; bütün bunların manası birdir; asıl **السين**’dir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿وحفظنا من كل شيطان مارد﴾ [الصافات/7] والمارد والمريد من شياطين الجن والإنس: المتعري من الخيرات. من قولهم: شجر أمرد: إذا تعرى من الورق، ومنه قيل: رملة مرداء: لم تنبت شيئا، ومنه: الأمرد لتجرده عن الشعر. وروي: (أهل الجنة مرد) (عن معاذ بن جبل أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين، أبناء ثلاثين أو ثلاث وثلاثين سنة، أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب (انظر: عارضة الأحوذي 20/14 وأحمد 2/295) فقيل: حمل على ظاهره، وقيل: معناه: معرون من الشوائب والقبائح، ومنه قيل: مرد فلان عن القبائح، ومرد عن المحاسن وعن الطاعة. قال تعالى: ﴿ومن أهل المدينة مردوا على النفاق﴾ [التوبة/101] أي ارتكسوا عن الخير وهم على النفاق، وقوله: ﴿ممرد من قوارير﴾ [النمل/44] أي: مملس. من قولهم شجرة مرداء: إذا لم يكن عليها ورق، وكأن الممرد إشارة إلى قول الشاعر:
*في مجدل شيد بنيانه ** يزل عنه ظفر الظافر*
(البيت للأعى؟؟ من قصيدة مطلعها:
*شاقتك من قتلة أطلالها**بالشط فالوتر إلى حاجر*
وهو في ديوانه ص 96؛ والمساعد شرح تسهيل الفوائد 1/526)
ومارد: حصن معروف (هو حصن بدومة الجندل)، وفي الأمثال: تمرد مارد وعز الأبلق (في مارد والأبلق قالت الزباء - وقد غزتهما فامتنعا عليها -: تمرد مارد، وعز الأبلق.
فصارت مثلا لكل عزيز ممتنع. انظر: معجم البلدان 5/38؛ واللسان (مرد) ؛ وتهذيب اللغة 14/119)، قاله ملك امتنع عليه هذان الحصنان.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve her **شيطان مارد**’dan koruduk﴾ [es-Sâffât/7]. Ve **المارد** ve **المريد**, cin ve ins şeytanlarındandır: hayırlardan soyunmuş olan. Onların sözlerinden: **شجر أمرد**: yapraktan soyunduğu zaman. Ve ondan denildi: **رملة مرداء**: hiçbir şey bitirmedi. Ve ondan: **الأمرد**, kıldan (tüyden) soyunmuşluğu sebebiyle. Ve rivayet olundu: (**أهل الجنة مرد**). (**معاذ بن جبل**’den, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in şöyle dediği rivayet edilmiştir: (**يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين، أبناء ثلاثين أو ثلاث وثلاثين سنة**), onu Tirmizî çıkardı ve dedi ki: hasen garîb (bak: **عارضة الأحوذي** 20/14 ve Ahmed 2/295)). Bunun üzerine denildi: zahiri üzere taşındı; ve denildi: manası: karışıklıklardan ve çirkinliklerden soyunmuşlardır. Ve ondan denildi: **مرد فلان عن القبائح**; ve **مرد عن المحاسن وعن الطاعة**. Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve şehir halkından, nifak üzere **مردوا**﴾ [et-Tevbe/101]; yani hayırdan geri döndüler (baş aşağı oldular) ve onlar nifak üzeredir. Ve O’nun sözü: ﴿**ممرد من قوارير**﴾ [en-Neml/44]; yani: dümdüz, pürüzsüz. Onların sözlerinden: **شجرة مرداء**: üzerinde yaprak olmadığı zaman. Ve sanki **الممرد**, şairin sözüne bir işarettir:
*في مجدل شيد بنيانه ** يزل عنه ظفر الظافر*
(Beyit **الأعى؟؟**’ya aittir; matla‘ı şu olan bir kasidedendir:
*شاقتك من قتلة أطلالها**بالشط فالوتر إلى حاجر*
Ve onun divanında s. 96’dadır; **والمساعد شرح تسهيل الفوائد** 1/526)

Ve **مارد**: bilinen bir kaledir (o, **دومة الجندل**’deki kaledir). Ve emsallerde: **تمرد مارد وعز الأبلق** (Mârid ve **الأبلق** hakkında **الزباء** dedi ki — onları gazâ etti de ona karşı imtina ettiler —: **تمرد مارد، وعز الأبلق**. Böylece her aziz, imtina eden için bir mesel oldu. Bak: **معجم البلدان** 5/38; ve **اللسان** (**مرد**); ve **تهذيب اللغة** 14/119). Bunu, bu iki kale kendisine karşı imtina eden bir kral söyledi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ر د
هو مارد من المرّاد ومتمرّد وشيطان مريد ومرّيد وقد مرد يمرد مروداً ومرد مرادة وتمرّد عليّ‏.‏
ومرّد البناء‏:‏ طوّله وملسه وصرح ممرّد‏.‏
ويقال‏:‏ مرد على جرد‏.‏
وشاب أمرد‏.‏
وقالت امرأة لزوجها‏:‏ يا شيخ فقال لها من ‏"‏ أين لي لك أميردٌ ‏"‏ فسار مثلاً‏:‏ ومرد يمرد مرودةً ومردةً وتمرّد زماناً ثم خرج وجهه وعن معاوية‏:‏ تمرّدت عشرين وجمعت عشرين ونتفت عشرين وخضبت عشرين فأنا ابن ثمانين‏.‏
وبني تماريد للحمام وتمراداً ومرّدت لها تمريداً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ تمرد مارد وعزّ الأبلق ‏"‏‏.‏
وجبل متمرّد وجبال متمرّدات‏.‏
وشجرة مرداء‏:‏ لا ورق لها ومرّدت الغصن تمريداً‏.‏
ورملة مرداء‏:‏ لا نبت عليها‏.‏
وامرأة مرداء لم يخلق لها إسبٌ‏.‏
و ‏"‏ مردوا على النّفاق ‏"‏‏:‏ مرنوا عليه‏.‏

##### Türkçe

م ر د
O, **مارد**’dır; **المرّاد**’dan ve **متمرّد**’dir; ve **شيطان مريد** ve **مرّيد**. Ve **مرد** eder: **يمرد**; **مروداً** ve **مرد مرادة**; ve bana karşı **تمرّد** etti.
Ve **مرّد البناء**: onu uzattı ve onu pürüzsüzleştirdi; ve **صرح ممرّد** (vardır).
Ve denilir: **مرد على جرد**.
Ve **شاب أمرد**.
Ve bir kadın kocasına dedi: “Ey ihtiyar”; o da ona dedi: “Nereden bana senin için bir **أميردٌ** (olsun)?”; böylece mesel olarak yürüdü: ve **مرد** eder: **يمرد**; **مرودةً** ve **مردةً**; ve bir zaman **تمرّد** etti, sonra yüzü çıktı. Ve Muâviye’den: “Yirmi yıl **تمرّدت** ettim, yirmi (şey) topladım, yirmi (kıl) yoldu(m), yirmi (defa) kına yaktım; ben seksen yaşın oğluyum.”
Ve hamam için **تماريد** ve **تمراداً** (yapıldı); ve ona **تمريداً** ile **مرّدت** etti.
Ve mecazdan: “**تمرد مارد وعزّ الأبلق**”.
Ve **جبل متمرّد** ve **جبال متمرّدات**.
Ve **شجرة مرداء**: onun yaprağı yoktur; ve dalı **تمريداً** ile **مرّدت** etti.
Ve **رملة مرداء**: onun üzerinde bitki yoktur.
Ve **امرأة مرداء**: ona **إسبٌ** yaratılmamıştır.
Ve “**مردوا على النّفاق**”: onun üzerinde alıştılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المارِدُ: العاتي.
مَرُدَ على الأَمرِ، بالضم، يَمْرُدُ مُروُداً ومَرادةً، فهو ماردٌ ومَريدٌ، وتَمَرَّدَ: أَقْبَلَ وعَتا؛ وتأْويلُ الْمُروُد أَن يبلغ الغاية التي تخرج من جملة ما عليه ذلك الصِّنْف.
والْمِرِّيدُ: الشديدُ الْمَرادةِ مثل الخِمِّير والسِّكِّير. وفي حديث العِرْباض: وكان صاحبُ خيبر رجُلاً مارِداً مُنْكراً؛ الماردُ من الرجال: العاتي الشديد، وأَصله من مَرَدة الجن والشياطين؛ ومنه حديث رمضان: وتُصَفَّدُ فيه مَرَدة الشياطين، جمع مارد. والْمُرُودُ على الشيءِ: المخزُونُ عليه. ومَرَدَ على الكلام أَي مَرَنَ عليه لا يَعْبَأُ به. قال الله تعالى: ومن أَهل المدينة مَرَدُوا على النِّفاقِ؛ قال الفراء: يريد مَرَنُوا عليه وجُرِّبُوا كقولك تَمَرَّدُوا. وقال ابن الأَعرابي: الْمَرْدُ التطاول بالكِبْر والمعاصي؛ ومنه قوله: مَرَدُوا على النفاق أَي تَطاوَلوا. والْمَرادةُ: مصدر المارِدِ، والمَرِيدُ: من شياطين الإِنس والجن. وقد تَمَرَّدَ علينا أَي عَتا. ومَرَدَ على الشرِّ وتَمَرَّد أَي عَتَا وطَغَى. والْمَرِيدُ: الخبيثُ المتمرّد الشِّرِّير. وشيطان مارِد ومَرِيد واحد. قال ابن سيده: والمريد يكون من الجن والإِنس وجميع الحيوان؛ وقد استعمل ذلك في الْمَواتِ فقالوا: تمرّد هذا البَثْق أَي جاوز حدّ مثله، وجمع المارد مَرَدة، وجمع الْمَريدِ مُردَاء؛ وقول أَبي زبيد:
مُسْنفات كأَنَّهُنَّ قَنا الهِنْـدِ، ونَسَّى الوَجِيفُ شَغْبَ الْمَرودِ (* قوله «مسنفات» في الصحاح: أسنف الفرس تقدم الخيل، فاذا سمعت في الشعر مسنفة، بكسر، فهي من هذا وهي الفرس تتقدم الخيل في سيرها، وإذا سمعت مسنفة، بفتح النون، فهي الناقة من السناف أي شد عليها ذلك). قال: الشَّغْبُ المَرَحُ. والمَرُودُ والمارِدُ: الذي يَجِيءُ ويَذْهَبُ تَشاطاً؛ يقول: نَسَّى الوَجِيفُ المارِدَ شَغْبَه.
ابن الأَعرابي: المَرَدُ نَقاءُ الخدين من الشعر ونَقاء الغُصْن من الوَرَق، والأَمْرَدُ: الشابُّ الذي بلغَ خروج لِحْيته وطَرَّ شاربه ولم تبد لحيته. ومَرِدَ مَرَداً ومُروُدة وتَمَرَّد: بقي زماناً ثم التحى بعد ذلك وخرج وجهه. وفي حديث معاوية: تَمَرَّدْتُ عشرين سنة وجَمَعْت عشرين ونَتَفْت عشرين وخَضَبت عشرين وأَنا ابن ثمانين أَي مكثت أَمرد عشرين سنة ثم صرت مجتمع اللحية عشرين سنة.
ورملة مَرْادء: متسطحة لا تُنْبِت، والجمع مَرادٍ، غلبت الصفة غلَبَة الأَسماء.
والمَرادِي: رِمال بِهَجَر معروفة، واحدتها مَرْداء؛ قال ابن سيده: وأُراها سميت بذلك لقلة نباتها؛ قال الراعي:
فَلَيْتَكَ حالَ الدَّهْرُ دُونَكَ كلُّه،
ومَنْ بالمَرادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَما
الأَصمعي: أَرض مَرادءُ، وجمعها مَرادٍ، وهي رمال منبطحة لا يُنْبَتُ فيها؛ ومنها قيل للغلام أَمْرَدُ. ومَرْداء هجر: رملة دونها لا تُنْبِتُ شيئاً؛ قال الراجز:
هَلاَّ سَأَلْتُمْ يَوْمَ مَرْداءَ هَجَرْ
وأَنشد الأَزهري بيت الراعي:
ومَنْ بالمَرادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَما
وقال: المَرادِي جمع مَرْداءٍ هجر؛ وقال: جاء به ابن السكيت: وامرأَة مَرْداء: لا إِسْبَ لها، وهي شِعْرَتُها. وفي الحديث: أَهل الجنة جُرْد مُرْد. وشجرة مَرْداء: لا ورق عليها، وغصن أَمْزَد كذلك. وقال أَبو حنيفة: شجرة مَرْداء ذهب ورقها أَجمع. والمَرْدُ: التَّمْلِيسُ. ومَرَدْتُ الشيءَ ومَرَّدْتُه: لينته وصقلته. وغلام أَمْرَدُ بَيِّن المَرَد، بالتحريك، ولا يقال جارية مَرْداء. ويقال: تَمَرَّدَ فلان زماناً ثم خرج وجهه وذلك أَن يبقى أَمْرَدَ حيناً. ويقال: شجرة مَرْداء ولا يقال غصن أَمْرَدُ. وقال الكسائي: شجرة مَرْداء وغصن أَمْردُ لا ورق عليهما. وفرس أَمْرَدُ: لا شعر على ثُنَّتِه. والتَّمْرِيدُ: التَّمليسُ والتَّسْوِيةُ والتَّطْيِينُ.قال أَبو عبيد: المُمَرَّد بِناء طويل؛ قال أَبو منصور: ومنه قوله تعالى: صرح مُمَرَّد من قوارير؛ وقيل: الممرَّد المملس. وتَمريد البناء: تمليسه. وتمريدُ الغصن: تجريده من الورق. وبناء ممرّد: مُطَوَّلٌ. والمارد: المرتفع.
والتِّمْرادُ: بيت صغير يجعل في بيت الحَمام لِمبْيَضِه فإِذا جُعِلَتْ نسقاً بعضها فوق بعض فهي التَّمارِيدُ؛ وقد مَرَّدها صاحبها تَمْريداً وتِمْراد والتِّمْراد الاسم، بكسر التاء.
ومَرَدَ الشيءَ: لينه. الصحاح: والمَرادُ، بالفتح، العُنُق. والمرَدُ: الثريد. ومَرَدَ الخبز والتمر في الماءِ يَمْرُده مَرْداً أَي ماثَه حتى يَلِينَ؛ وفي المحكم: أَنْقَعَه وهو المَريد؛ قال النابغة: ولمَّا أَبى أَن يَنْقِصَ القَوْدُ لَحمَه،
نزَعْنا المَرِيذَ والمَريدَ لِيَضْمُرا
والمَرِيذُ: التمر ينقع في اللبن حتى يلين. الأَصمعي: مَرَذَ فلان الخبز في الماءِ أَيضاً، بالذال المعجمة، ومَرَثه. الأَصمعي: مَرَثَ خبزه في الماءِ ومَرَدَه إِذا ليَّنَه وفَتَّتَه فيه. ويقال لكل شيءٍ دُلِكَ حتى استرخى. مَرِيدٌ. ويقال للتمر يُلْقى في اللبن حتى يَلِينَ ثم يُمْرَد باليد: مَرِيدٌ. ومَرَذَ الطعان، بالذال، إِذا ماثه حتى يلين؛ قال أَبو منصور: والصواب مَرَثَ الخَبْزَ ومَرَدَه، بالدال، إِلا أَن أَبا عبيد جاء به في المؤلف مَرَثَ فلان الخبز ومَرَذَه، بالثاء والذال، ولم يغيره شمر؛ قال: وعندي أَنهما لغتان. قال أَبو تراب: سمعت الخَصيبي يقول: مَرَدَه وهَرَدَه إِذا قطَعه وهَرَطَ عِرْضَه وهَرَدَه؛ ومَرَدَ الصبيُّ ثَدْيَ أُمّه مَرْداً. والمَرْدُ: الغَضُّ من ثَمر الأَراك، وقيل: هو النَّضِيجُ منه، وقيل: المَرْدُ هَنواتٌ منه حُمْر ضَخْمة؛ أَنشد أَبو حنيفة: مِنانِيِّةٌ أَوتادُ أَطنابِ بَيْتِها،
أَراكٌ، إِذا صافَتْ به المَرْدُ، شَقَّحا
واحدته مَرْدةٌ. التهذيب: البَريرُ ثَمر الأَراك، فالغَضُّ منه المَرْد والنضيجُ الكَباثُ. والمَرْدُ: السَّوْقُ الشديدُ.
والمُرْدِيُّ: خَشَبة يدفع بها المَلاَّحُ السفينةَ، والمَرْدُ: دفعها بالمُرْدِيِّ، والفعل يَمْرُد.
ومارِدٌ: حِصْنُ دُومةِ الجندل؛ المحكم: ومارِدٌ حِصْن معروف غزاه بعض الملوك فامتنع عليه، فقالوا في المثل: تَمرَّدَ ماردٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ، وهما حصنان بالشام؛ وفي التهذيب: وهما حصنان في بلاد العرب غزتهما الزباء؛ قال المفضل: كانت الزباء سارت إِلى مارد حِصْن دُومة الجندل وإِلى الأَبْلَق، وهو حصن تَيْماءَ، فامتنعا عليها فقالت هذا المثل، وصار مثلاً لكل عَزيز مُمْتَنع.
وفي الحديث ذكر مُرَيْد، وهو بضم الميم مصغَّراً: أُطُمٌ من آطام المدينة وفي الحديث ذكر مَرْدانَ، بفتح الميم وسكون الراء، وهي ثنية بطريق تَبُوكَ وبها مسجدٌ للنبي، صلى الله عليه وسلم.
ومُرادٌ: أَبو قبيلة من اليمن، وهو مراد بن مالك بن زيد بن كَهْلان بن سَبَا وكان اسمه يُحابِر فَتَمَرَّد فسمي مُراداً، وهو فُعال على هذا القول؛ وفي التهذيب: ومُرادٌ حيّ هو اليوم في اليمن، وقيل: إِن نسبهم في الأَصل من نزار؛ وقول أَبي ذؤيب:
كَسَيْفِ المرادِيِّ لا تاكِلاً
جَباناً، ولا حَيْدَرِيّاً قَبيحا
قيل: أَراد سيف عبد الرحمن بن مُلْجْمَ قاتِلِ عليّ، رضوان الله عليه، وقيل: أَراد كأَنه سيف يمان في مضائه فلم يستقم له الوزن، فقال كسيف المُرادِيِّ. ومارِدُون ومارِدِين: موضع، وفي النصب والخفض ماردين.

##### Türkçe

**المارِدُ**: azgın olan.

**مَرُدَ** iş üzerine, (mim’in) dammesiyle, **يَمْرُدُ** **مُروُداً** ve **مَرادةً** (olarak); o hâlde o **ماردٌ** ve **مَريدٌ**’dir; ve **تَمَرَّدَ**: yöneldi ve azdı; ve **الْمُروُد**’un te’vili: o صنف’ın üzerinde bulunduğu şeylerin cümlesinden çıkartan gaye’ye ulaşmasıdır.

Ve **الْمِرِّيدُ**: **الْمَرادةِ**’si şiddetli olan; **الخِمِّير** ve **السِّكِّير** gibi. Ve **العِرْباض** hadîsinde: Hayber’in sahibi, inkâr edici bir **مارِداً** adam idi; erkeklerden **الماردُ**: azgın, şiddetli olandır; ve aslı, cinlerin ve şeytanların **مَرَدة**’sindendir; ve ondan Ramazan hadîsi: onda şeytanların **مَرَدة**’si zincire vurulur; **مارد**’ın cem‘i. Ve **الْمُرُودُ** bir şey üzerine: onun üzerinde saklanmış olandır. Ve **مَرَدَ** söz üzerine, yani ona alıştı, ona aldırış etmez. Allah Teâlâ dedi: Ve şehir halkından nifak üzerine **مَرَدُوا**; **الفراء** dedi: ona alıştılar ve denendiler demek ister; senin “**تَمَرَّدُوا**” demen gibi. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الْمَرْدُ** kibir ve masiyetlerle boy atmadır; ve ondan sözü: nifak üzerine **مَرَدُوا** yani boy attılar.

Ve **الْمَرادةُ**: **المارِدِ**’in masdarıdır; ve **المَرِيدُ**: insan ve cin şeytanlarındandır. Ve gerçekten bize karşı **تَمَرَّدَ** yani azdı. Ve şer üzerine **مَرَدَ** ve **تَمَرَّد** yani azdı ve taştı. Ve **الْمَرِيدُ**: habis, isyankâr, şerli. Ve **شيطان مارِد** ve **مَرِيد** birdir. **ابن سيده** dedi: ve **المريد** cinlerden, insanlardan ve bütün hayvandan olur; ve bunu cansızlarda da kullanmışlardır; şöyle dediler: bu **البَثْق** **تمرّد** etti, yani benzerinin haddini aştı; ve **المارد**’ın cem‘i **مَرَدة**’dir; ve **الْمَريدِ**’in cem‘i **مُردَاء**’dır; ve Ebû Zübeyd’in sözü:

مُسْنفات كأَنَّهُنَّ قَنا الهِنْـدِ، ونَسَّى الوَجِيفُ شَغْبَ الْمَرودِ

(* “**مسنفات**” sözü صحاح’ta: **أسنف** at, atları geçti; şiirde **مسنفة**’yi kesre ile işitirsen, bu bundandır; o, yürüyüşünde atların önüne geçen attır. Ve **مسنفة**’yi nûn’un fethasıyla işitirsen, o, **السناف**’tan yani ona o bağlanan devedir).

Dedi: **الشَّغْبُ** sevinçtir. Ve **المَرُودُ** ve **المارِدُ**: gelip giden, sıçrayarak (giden) kimsedir; der ki: **الوَجِيفُ** (hızlı gidiş) **المارِدَ**’in **شَغْب**’ını unutturdu.

**ابن الأَعرابي**: **المَرَدُ** yanakların kıldan arınması ve dalın yapraktan arınmasıdır; ve **الأَمْرَدُ**: sakalının çıkışı erişmiş, bıyığı çizgi hâline gelmiş, sakalı görünmemiş gençtir. Ve **مَرِدَ** **مَرَداً** ve **مُروُدة** ve **تَمَرَّد**: bir zaman kaldı, sonra ondan sonra sakallandı ve yüzü çıktı. Ve Muâviye hadîsinde: yirmi yıl **تَمَرَّدْتُ** ve yirmi yıl topladım ve yirmi yıl yolup aldım ve yirmi yıl boyadım ve ben seksen yaşındayım; yani yirmi yıl **أَمرد** olarak kaldım, sonra yirmi yıl sakalı toplanmış oldum.

Ve **ورملة مَرْادء**: düzleşmiş, bitirmez; ve cem‘i **مَرادٍ**; sıfat, isimlerin galebesi gibi galip gelmiştir.

Ve **المَرادِي**: Hecer’de bilinen kumlardır; bir tanesi **مَرْداء**’dır; **ابن سيده** dedi: ve onu, bitkisinin azlığından dolayı böyle adlandırılmış görürüm; **الراعي** dedi:

فَلَيْتَكَ حالَ الدَّهْرُ دُونَكَ كلُّه،
ومَنْ بالمَرادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَما

**الأَصمعي**: **أَرض مَرادءُ**; cem‘i **مَرادٍ**; o, içinde bitki bitmeyen yayvan kumlardır; ve ondan oğlana **أَمْرَدُ** denildi. Ve **مَرْداء هجر**: altında hiçbir şey bitirmeyen bir kumdur; **الراجز** dedi:

هَلاَّ سَأَلْتُمْ يَوْمَ مَرْداءَ هَجَرْ

Ve **الأَزهري** الراعي’nin beytini rivayet etti:

ومَنْ بالمَرادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَما

Ve dedi: **المَرادِي** **مَرْداءٍ هجر**’in cem‘idir; ve dedi: bunu **ابن السكيت** getirdi: ve **امرأَة مَرْداء**: onun **إِسْبَ**’ı yoktur; o da onun saç telidir. Ve hadîste: cennet ehli **جُرْد مُرْد**’dür. Ve **شجرة مَرْداء**: üzerinde yaprak yoktur; ve **غصن أَمْزَد** da böyledir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **شجرة مَرْداء**: yaprağı bütünüyle gitmiştir. Ve **المَرْدُ**: düzleştirmedir. Ve **مَرَدْتُ** şeyi ve **مَرَّدْتُه**: onu yumuşattım ve cilaladım. Ve **غلام أَمْرَدُ** açık **المَرَد**’li, (râ’nın) harekesiyle; ve **جارية مَرْداء** denilmez. Ve denilir: falan bir zaman **تَمَرَّدَ** sonra yüzü çıktı; bu, bir müddet **أَمْرَدَ** kalmasıdır. Ve denilir: **شجرة مَرْداء** ve **غصن أَمْرَدُ** denilmez. Ve **الكسائي** dedi: **شجرة مَرْداء** ve **غصن أَمْردُ**: ikisinde de yaprak yoktur. Ve **فرس أَمْرَدُ**: onun **ثُنَّتِه**’sinde kıl yoktur. Ve **التَّمْرِيدُ**: düzleştirme ve tesviye ve sıvama’dır. Ebû Ubeyd dedi: **المُمَرَّد** uzun bir binadır; Ebû Mansûr dedi: ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **صرح مُمَرَّد من قوارير**; ve denildi: **الممرَّد** düzleştirilmiş olandır. Ve binanın **تَمريد**’i: onu düzleştirmektir. Ve dalın **تمريدُ**’i: onu yapraktan soymaktır. Ve **بناء ممرّد**: uzatılmıştır. Ve **المارد**: yüksek olandır.

Ve **التِّمْرادُ**: hamam evinin içinde, yumurtalığı için yapılan küçük bir evdir; eğer bazıları bazılarının üstüne sıra hâlinde yapılırsa, onlar **التَّمارِيدُ**’dir; ve sahibi onları **تَمْريداً** ve **تِمْراد** ile **مَرَّد** etmiştir; ve **التِّمْراد** isimdir, tâ’nın kesresiyle.

Ve **مَرَدَ** şeyi: onu yumuşattı. **الصحاح**: ve **المَرادُ**, fetha ile, boyundur. Ve **المرَدُ**: tirîd’dir. Ve **مَرَدَ** ekmeği ve hurmayı suda; onu **يَمْرُده** **مَرْداً**; yani onu yoğurdu, ta ki yumuşasın; ve **المحكم**’de: onu ıslattı; o da **المَريد**’dir; **النابغة** dedi:

ولمَّا أَبى أَن يَنْقِصَ القَوْدُ لَحمَه،
نزَعْنا المَرِيذَ والمَريدَ لِيَضْمُرا

Ve **المَرِيذُ**: hurmanın sütte ıslatılmasıdır; ta ki yumuşasın. **الأَصمعي**: falan ekmeği suda **مَرَذَ** etti de; (mu‘ceme) **الذال** ile; ve onu **مَرَث** etti. **الأَصمعي**: ekmeğini suda **مَرَثَ** etti ve onu **مَرَدَه** etti; onu yumuşattığında ve onda ufaladığında. Ve her şey için denilir: ovuldu da gevşedi; **مَرِيدٌ**. Ve hurma için denilir: sütte atılır, ta ki yumuşasın; sonra elle **يُمْرَد** edilir: **مَرِيدٌ**. Ve **مَرَذَ** mızraklamayı, **الذال** ile, onu yoğurduğunda ta ki yumuşasın; Ebû Mansûr dedi: ve doğru olan **مَرَثَ الخَبْزَ** ve **مَرَدَه**’dir, **الدال** ile; ancak Ebû Ubeyd onu **المؤلف**’te “falan ekmeği **مَرَثَ** etti ve onu **مَرَذَه** etti” diye, **الثاء** ve **الذال** ile getirdi; ve Şemr onu değiştirmedi; dedi: ve benim yanımda ikisi iki lehçedir. Ebû Turâb dedi: **الخَصيبي**’yi işittim, şöyle diyordu: onu **مَرَدَه** etti ve onu **هَرَدَه** etti, onu kestiğinde; ve onun ırzını **هَرَطَ** etti ve onu **هَرَدَه** etti; ve çocuk annesinin memesini **مَرَدَ** etti, **مَرْداً**. Ve **المَرْدُ**: **الأَراك** meyvesinin tazesi; ve denildi: ondan olgun olanıdır; ve denildi: **المَرْدُ** ondan iri kırmızı küçük şeylerdir; Ebû Hanîfe inşad etti:

مِنانِيِّةٌ أَوتادُ أَطنابِ بَيْتِها،
أَراكٌ، إِذا صافَتْ به المَرْدُ، شَقَّحا

Onun bir tanesi **مَرْدةٌ**’dir. **التهذيب**: **البَريرُ** **الأَراك** meyvesidir; onun tazesi **المَرْد**’dür, olgunu **الكَباثُ**’tır. Ve **المَرْدُ**: şiddetli sürüştür.

Ve **المُرْدِيُّ**: gemiyi itmekle denizcinin ittiği bir ağaçtır; ve **المَرْدُ**: onu **بالمُرْدِيِّ** ile itmedir; ve fiil **يَمْرُد**.

Ve **مارِدٌ**: Dûmetü’l-Cendel’in kalesidir; **المحكم**: ve **مارِدٌ** bilinen bir kaledir; bazı krallar onu gazâ etti de ona karşı (kale) imtina etti; bunun üzerine meselde dediler: **تَمرَّدَ ماردٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ**; ve ikisi Şam’da iki kaledir; ve **التهذيب**’de: ikisi Arap beldelerinde iki kaledir; **الزباء** onları gazâ etti; **المفضل** dedi: **الزباء**, Dûmetü’l-Cendel kalesi **مارد**’a ve **الأَبْلَق**’a yürümüştü; o da Teymâ kalesidir; ikisi ona karşı imtina etti; bunun üzerine bu meseli söyledi; ve her aziz, imtina edici için mesel oldu.

Ve hadîste **مُرَيْد** zikredildi; o, mîm’in dammesiyle küçültmedir: Medine’nin **آطام**’ından bir **أُطُم**’dur. Ve hadîste **مَرْدانَ** zikredildi; mîm’in fethası ve râ’nın sükûnu ile; o, Tebûk yolunda bir geçittir; ve onda Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir mescidi vardır.

Ve **مُرادٌ**: Yemen’den bir kabilenin babasıdır; o, **مراد بن مالك بن زيد بن كَهْلان بن سَبَا**’dır; ve onun adı **يُحابِر** idi; sonra **فَتَمَرَّد** etti de **مُراداً** diye adlandırıldı; ve bu söze göre o, **فُعال** veznindedir; ve **التهذيب**’de: ve **مُرادٌ** bugün Yemen’de bir haydır; ve denildi: onların nesebi aslında Nizâr’dandır; ve Ebû Züeyb’in sözü:

كَسَيْفِ المرادِيِّ لا تاكِلاً
جَباناً، ولا حَيْدَرِيّاً قَبيحا

Denildi: Ali’nin katili **عبد الرحمن بن مُلْجْمَ**’ın kılıcını kastetti; Allah’ın rızası onun üzerine olsun; ve denildi: sanki keskinliğinde bir Yemen kılıcıdır; fakat vezin ona düzgün gelmedi de “**كسيف المُرادِيِّ**” dedi. Ve **مارِدُون** ve **مارِدِين**: bir yerdir; ve nasb ve hafd hâlinde **ماردين**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ر د * غلام * أمْرَدٌ * بيِّن * المَرَدِ * بفتحتين ولا يُقال جارية * مَرْدَاءُ * ويُقال رملة مَرْداء للتي لا نبت فيها وغُصن * أمْرَدُ * لا ورق عليه و * تَمْرِيدُ * البناء تمليسه و * المُرُودُ * على الشيء المُرُون عليه وبابه دخل و * المارِدُ * العاتي وبابه ظرُف فهو * ماردٌ * و * مَرِيدٌ * و * المِرِّيدُ * بوزن السِكِّيت الشديد * المَرَادَةِ

##### Türkçe

* م ر د * **غلام**: **أمْرَدٌ**; **بيِّن** **المَرَدِ** (iki fetha ile); ve **جارية** **مَرْدَاءُ** denilmez. Ve içinde bitki olmayan için **رملة مَرْداء** denilir. Ve yaprağı olmayan **غُصن** **أمْرَدُ**. Ve **تَمْرِيدُ** **البناء**: onu sıvamak/düzlemek. Ve **المُرُودُ**: bir şey üzerinde **المُرُون**; ve onun bâbı **دخل**’dir. Ve **المارِدُ**: azgın/asi; ve onun bâbı **ظرُف**’tur; o hâlde o **ماردٌ** ve **مَرِيدٌ**’dir. Ve **المِرِّيدُ**: **السِكِّيت** vezninde; **المَرَادَةِ**’nin şiddetlisi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مرد على الأمر كنصر وكرم يمرد مردا ومرودة. بضمهما ومرادة، بالفتح. فهو مارد ومريد، وتمرد فهو متمرد: أقدم، وفي اللسان: أقبل وعتا عتوا، وقال ابن القطاع في الأفعال: مرد الإنسان والسلطان أي كنصر مرادة: عتا وعصى، ومرد أيضا كذلك، وفي الأساس: المارد: هو العاتي وهو مارد من المراد، وتمرد، وشيطان مريد ومريد ونقل شيخنا عن بعض أئمة اللغة مرد، كخبث وزنا ومعنى، أو هو أي المرود تأويله: أن يبلغ الغاية التي يخرج بها من جملة ما عليه ذلك الصنف، مراد، كما في الأساس، ومردة، محركة، جمع مارد، ومرداء جمع مريد كحنفاء، وشيطان مريد ومارد واحد، وهو الخبيث المتمرد الشرير، وفي حديث رمضان وتصفد فيه مردة الشياطين. ومرد على الشر وتمرد: عتا وطغا، قال أبو تراب: سمعت الخصيبي يقول: مرده وهرده، إذا قطعه، وهرطه: مزق عرضه، كهرده. مرد على الشيء مرودا: مرضن واستمر، ومرد على الكلام، أي مرن عليه لا يعبأ به، وأصل معنى التمرد التمرن، أي الاعتياد، كما نقله بعضهم، قال الله تعالى  ومن أهل المدينة مردوا على النفاق قال الفراء: يريد: مرنوا عليه وجربوا، كقولك: تمردوا. وقال ابن الأعرابي: المرد: التطاول بالكبر والمعاصي ومنه قوله تعالى  مردوا على النفاق، أي تطاولوا. وفي المفردات للراغب: هو من قولهم: شجرة مرداء، أي لا ورق عليها، أي أنهم خلوا عن الخير. مرد الصبي الثدي، أي ثدي أمه مردا: مرسه، وفي الأفعال لابن القطاع: مصه. مرد الخبر والتمر في الماء يمرده مردا، أي ماثه حتى يلين. وفي المحكم: أنقعه، وهو المريد، وقال الأصمعي: مرذ فلان الخبر في الماء، أيضا، بالذال المعجمة، ومرثه، إذا لينه وفتنه.
 عن ابن الأعرابي: المرد: نقاء الخدين من الشعر، ونقاء الغصن من الورق، والأمرد: الشاب الذي طر شاربه ولم ينبت وفي، بعض الأمهات: ولم تبد لحيته بعد، وقد مرد كفرح مردا ومرودة. وتمرد: بقي زمانا ثم التحى بعد ذلك وخرج وجهه، وفي حديث معاوية تمردت عشرين سنة، وجمعت عشرين، ونتفت عشرين وخضبت عشرين، وأنا ابن ثمانين أي مكثت أمرد عشرين سنة ثم صرت مجتمع اللحية عشرين سنة. من المجاز: المرداء: الرملة المتسطحة لا تنبت. والمرداء، بعينها رملة بهجر لا تنبت شيئا، قال أبو النجم:
  هلا سألتم يوم مرداء هجر
  وزمن الفتنة من ساس البشر
  محمدا عنا وعنكم وعمر وقال ابن السكيت: المرادي: رمال بهجر معروفة، واحدتها مرداء، قال ابن سيده: وأراها سميت بذلك لقلة نبضاتها، قال الراعي:
  فليتك حال الدهر دونـك كـلـه                      ومن بالمرادي من فصيح وأعجما

  وقال الأصعي: أرض مرداء وجمعها مراد وهي رمال منبطحة لا ينبت فيها، ومنها قيل للغلام أمرد، وقال الأزهري مثل قول ابن السكيت. من المجاز: المرداء: المرأة لا است لها، هكذا بالهمزة والسين المهملة والتاء المثناة الفوقية في نسختنا، ويؤيده أيضا قول الزمخشري في الأساس: وامرأة مرداء: لم يخلق لها است. وهو تصحيف، والذي في اللسان والتكملة: وامرأة مرداء: لا إسب لها. بالباء الموحدة. ثم قال: وهي شعرتها. وفي الحديث:  أهل الجنة جرد مرد  . من المجاز: المرداء: الشجرة لا ورق عليها وغصن أمرد، كذلك، وقال أبو حنيفة: شجرة مرداء: ذهب ورقها أجمع، وغلام أمرد بينث المرد، بالتحريك، ولا يقال: جارية مرداء، ويقال: شجرة مرداء، ولا يقال غصن أمرد،وقال الكسائي: شجرة مرداء، وغصن أمرد: لا ورق عليهما. قلت: وإنكار غصن أمرد روي عن ابن الأعرابي.
 مرداء: بنابلس، ويقصر، كما هو المشهور على الألسنة، خرج منها الفقهاء والمحدثون، منهم العلامة قاضي القضاء جمال الدين يوسف بن محمد بن عبد الله المرداوي الحنبلي مؤلف الأحكام، وأبو عبد الله موسى بن محمد بن أبي بكر ابن سالم بن سلمان المرداوي الفقيه الحنبلي، من شيوخ التقي السبكي، توفي بمردا سنة 719، وكذلك أبو بكر كان من المحدثين. ومريداء، مصغرا ممدودا: بالبحرين. والتمريد في البناء: التمليس والتسوية التطيين. وبناء ممرد، كمعظم: مطول، وقال أبو عبيد: الممرضد: بناء طويل. قال أبو منصور: ومنه قوله تعالى  صرح ممرد من قوارير  وقيل: الممرد: المملس، ومنه الأمرد، للين خديه، كذا في زوائد الأمالي اللقالي. والمارد: المرتفع من الأبنية. المارد: العاتي، وفي حديث العرباض وكان صاحب خيبر رجلا ماردا منكرا، أي عاتيا شديدا. وأصله من مردة الجن والشياطين مارد: قويرة مشرفة من أطراف خياشيم الجبل المعروف بالعارض باليمامة، وفي المراصد: مارد: موضع باليمامة.
 مارد: حصن بتيماء كلاهما بالشام، كذا في المحكم، وفي التهذيب: وهما حصنان في بلاد العرب، قال المفضل: قصدتهما الزباء فعجزتء عن قتالهما فقالت: تمرد مارد وعز الأبلق وذهب مثلا لكل غزيز ممتنع، وهو مجاز، وأورده الميداني في مجمع الأمثال وقال: مارد: حصن دومة الجندل، والأبلق: حصن دومة الجندل، والأبلق: حصن للسموأل بن عاديا، قيل: وصف بالأبلق لأنه بني من حجارة مختلفة بأرض تيماء، وهما حصنان عظيمان قصدتهما الزباء ملكة العرب فلم تقدر عليهما فقالت ذلك، فصار مثلا لكل ما يعز ويمتنع على طالبه، وقد أعاده المصنف مرة أخرى في بلق. والتمراد، بالكسر: بيت صغير يجعل في بيت الحمام بالتخفيف لمبيضه، فإذا نسقه بعضا فوق بعض فهو التماريد، وقد مرده صاحبه تمريدا وتمرادا بفتح التاء، والتمراد، بالكسر الاسم. والمرد، بفتح فسكون: الغض من ثمر الأراك، أو نضيجه، وقيل: هنوات منه حمر ضخمة، أنشد أبو حنيفة:
  كنانية أوتاد أطنـاب بـيتـهـا                      أراك إذا صافت به المرد شقحا

  والواحدة مردة. وفي التهذيب: البرير: ثمر الأراك، فالغض منه المرد، النضيج الكباث. المرد: السوق الشديد، والمرد: دفع الملاح السفينة بالمردي، بالضم اسم لخشبة أعدت للدفع، والفعل يمرد، وفي الأفعال، وهي المجداف، قال رؤبة:
  إذا أصمأك أخدعاه ابتـدا                      صليف مردي ومصلخدا ومراد، كغرضاب: أبو قبيلة من اليمن، وهو مراد بن مالك بن زيد ابن كهلان بن سبإ وكان اسمه يحابر فسمي مرادا لأنه تمرد، وقال ابن دريد: يحابر جم يحبورة، وسمي مرادا لأنه أول من مرد باليمن. وفي المصباح، مراد قبيلة من مذحج. قلت ومذحج هو مالك بن زيد المتقدم ذكره في التهذيب، وقيل إن نسبهم في الأصل من نزار. المراد كسحاب وكتان العنق، وعلى الأول اقتصر الجوهري، مراريد. وماردون: قلعة أي معروفة على قنة جبل الجزيرة مشرفة على بلاد كثيرة وفضاء واسع، تحتها ربض عظيم فيه أسواق ومدارس وربط، ودورهم كالدرج، وكل درب يشرف على ما تحته من الدور، والماء عندهم قليل، وأكثر شربهم من الصهاريج التي يعدونها في بيوتهم، كذافي المراصد. تقول في النصب والخفض ماردين، أي إنه ملحق بجمع المذكر السالم في الإعراب، كصفين وفلسطين ونحوهما. قال شيخنا: ومنهم من يلزمها الياء، كحين، ومنهم من يلزمها الواو وفتح النون. والمريد، كأمير: التمر ينقع في اللبن حتى يلين، وقد مرد كفرح: دام على أكله، وقال الأصمعي: ويقال لكل شيء دلك حتى استرخى: مريد، والتمر يلقى في اللبن حتى يلين ثم يمرد باليد: مريد. المريد أيضا: الماء باللبن وبه فسر قول النابغة الجعدي:
  فلما أبي أن ينزع القود لحمهنزعت المديد والمريد ليضمرا المريد كسكيت: الشديد المرادة، أي العتو، مثل الخمير والسكير. مريد، كزبير: بالمدينة شرفها الله تعالى، وهي أطمة لبني خطمة، وقد جاء ذكره في الحديث. ومريدق الدلال أبو حاتم، روى عن أيوب السختياني، وعنه ابنه حاتم بن مريد. وعبد الأول بن مريد من بني أنف الناقة، روى عنه محمد بن الحسن بن دريد. وربيعة بنت مريد روى عنها المنتجع بن الصلت وأحمد بن مراد الجهني محدثون. وماردة: كورة واسعة بالمغرب من أعمال قرطبة، وهي مدينة رائعةق كثيرة الرخام عالية البنيان، بينها وبين قرطبة ستة أيام. في الحديث ذكر ثنية مردان، بفتح فسكون، وهي بين تبوك والمدينة وبها مسجد للنبي صلى الله عليه وسلم. ومما يستدرك عليه: المرود، كصبور، والمارد: الذي يجيء ويذهب نشاطا، قال أبو زبيد:
  مسنفات كأنهن قـنـا الـهـن                      د ونسى الوجيف شغب المرود

  ومرد، كفرح: تطاول في المعاصي لغة في مرد كنصر، عن الصاغاني. ومراد: حصن قريب من قرطبة، وعبد الله بن بكر بن مردان شيخ لغنجار، ومردان لقب مقاتل بن روح المروزي والد محمد شيخ البخاري، وأبو محمد عبد الله بن محمد بن مكي المعروف بابن ماردة الماردي نسب إلى جده، مات ببغداد سنة 444. ومردت الشيء ومردته: لينته وصقلته. والمرد: الثرد. ومرد الشيء في الماء: عركه. ومرد الغصن: ألقى عنه لحاءه، كمرده. ومردت الأرض مردا، لم تنبت إلا نبذا. ومرد الفرس، لم ينبت على ثنته شعر. كذا في الأفعال. والمراد، ككتاب: ثنية في جبل تشرف على الحديبية، كما في الروض. وعشائر بن محمد بن ميمون بن مراد التميمي، ككتان، أبو المعالي الحمصي، من شيوخ السمعاني. ومريد قبيلة من بلي، وهم حلفاء بني أمية بن زيد، ويقال لهم الجعادرة، منهم امرأة مسلمة لها شعر في السيرة. ومرودة، مخففا، جد أبي الفضل محمد بن عثمان بن إسحاق بن شعيب ابن الفضل بن عاصم النسفي المرودي، اثنى عليه المستغفري، وروى عنه. وقالت امرأة لزوجها: يا شيخ، فقال لها: من أين لي لك أميرد فصار مثلا. ومن المجاز: جبل متمرد. وجبال متمردات. وميردة: من قرى أصفهان، نزلها أبو الحسن محمد بن أحمد بن محمد بن الحسين الأصفهاني، سمع أبا الشيخ وغيره.

##### Türkçe

**مرد** iş üzerine, **نصر** ve **كرم** gibi: **يمرد** **مردا** ve **مرودة**. İkisi de damme ile; ve **مرادة** fetha ile. O hâlde o **مارد** ve **مريد**’dir; ve **تمرد** etti, o hâlde o **متمرد**’dir: ileri atıldı. Ve **اللسان**’da: yöneldi ve azgınlıkla azdı, azgınlıkla azdı. Ve İbnü’l-Kattâ‘ **الأفعال**’da dedi: insan ve sultan **مرد** etti; yani **نصر** gibi **مرادة**: azdı ve isyan etti; ve **مرد** da yine böyledir. Ve **الأساس**’ta: **المارد**: o azgındır; ve o, **المراد**’dan bir **مارد**’dır; ve **تمرد** etti. Ve **شيطان مريد** ve **مريد**. Şeyhimiz, dil imamlarından bazısından **مرد**’i nakletti: **خبث** gibi, vezin ve mana bakımından; yahut o, yani **المرود**’un te’vili: o sınıfın üzerinde bulunduğu şeylerin cümlesinden onunla çıktığı gayeye ulaşmasıdır; **مراد**; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **مردة**, harekeli: **مارد**’ın cem‘idir. Ve **مرداء** **مريد**’in cem‘idir; **حنفاء** gibi. Ve **شيطان مريد** ve **مارد** birdir; o, habis, başkaldırmış, şerli olandır. Ve Ramazan hadîsinde: “Ve onda şeytanların **مردة**’leri zincire vurulur.” Ve şer üzerine **مرد** etti ve **تمرد** etti: azdı ve taştı. Ebû Turâb dedi: Husaybî’nin şöyle dediğini işittim: **مرده** ve **هرده**; onu kestiği zaman. Ve **هرطه**: ırzını parçaladı; **هرده** gibi. Bir şey üzerine **مرد** etti, **مرودا**: alıştı ve sürdürdü. Ve söz üzerine **مرد** etti; yani ona alıştı, ona aldırmaz. Ve **التمرد**’ün asl manası **التمرن**’dür; yani alışma; bazısının naklettiği gibi. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve Medine ehlinden, nifak üzerine **مردوا** ettiler.” Ferrâ dedi: ister: ona alıştılar ve denediler; senin “**تمردوا** ettiler” demen gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرد**: kibir ve masiyetlerle boy atmadır; ve ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “Nifak üzerine **مردوا** ettiler”; yani boy attılar. Râgıb’ın **المفردات**’ında: “**شجرة مرداء**” sözlerindendir; yani üzerinde yaprak yok; yani onlar hayırdan boşaldılar. Çocuk memeyi **مرد** etti; yani annesinin memesini **مردا**: onu çiğnedi. İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: onu emdi. Haber ve hurmayı suda **مرد** eder; onu **مردا** eder; yani yumuşayıncaya kadar onu karıştırdı. Ve **المحكم**’de: onu ıslattı; ve o **المريد**’dir. Asma‘î dedi: Falan haberi suda **مرذ** etti, yine; mu‘ceme **ذ** ile; ve onu **مرثه** etti; onu yumuşattığı ve onu yoğurduğu zaman.

İbnü’l-A‘râbî’den: **المرد**: yanakların kıldan arınmışlığı ve dalın yapraktan arınmışlığıdır. Ve **الأمرد**: bıyığı yeni çıkmış, bitmemiş gençtir; ve bazı nüshalarda: sakalı henüz belirmemiş. Ve o, **فرح** gibi **مرد** etti: **مردا** ve **مرودة**. Ve **تمرد** etti: bir zaman kaldı, sonra bundan sonra sakallandı ve yüzü çıktı. Ve Muâviye hadîsinde: “Yirmi yıl **تمردت** ettim; ve yirmi topladım; ve yirmi yolup yirmi boyadım; ve ben seksen yaşındayım”; yani yirmi yıl **أمرد** olarak kaldım, sonra yirmi yıl sakalı toplanmış oldum.

Mecazdan: **المرداء**: düzleşmiş kumluk; bitirmez. Ve **المرداء**, aynısıyla: Hecer’de bir kumluktur; hiçbir şey bitirmez. Ebû’n-Necm dedi:

  Keşke Hecer’in **مرداء** gününde sorsaydınız
  Ve fitne zamanında, beşerin idare ettiği zamanda
  Muhammed’i bizden ve sizden ve Ömer’i

İbnü’s-Sikkît dedi: **المرادي**: Hecer’de bilinen kumlardır; tekili **مرداء**’dır. İbn Sîde dedi: Onun, nabızlarının azlığından dolayı böyle adlandırıldığını görüyorum. Râ‘î dedi:

  Keşke bütün zamanın hâli senin önünde olsaydı                      Ve **المرادي**’de olan, fasih ve a‘cem olan kimse

Asma‘î dedi: **أرض مرداء**; cem‘i **مراد**’dır; o, içinde bitki bitmeyen yayvan kumlardır. Ve bundan dolayı oğlana **أمرد** denildi. Ezherî, İbnü’s-Sikkît’in sözü gibi dedi.

Mecazdan: **المرداء**: kıçı olmayan kadın; nüshamızda hemze, mühmel **س** ve üstten ikili **ت** ile böyledir; ve Zemahşerî’nin **الأساس**’taki sözü de bunu destekler: “Ve **امرأة مرداء**: ona kıç yaratılmamıştır.” Ve bu bir tashîftir. **اللسان** ve **التكملة**’de olan: “Ve **امرأة مرداء**: onun **إسب**’i yoktur.” tek **ب** ile. Sonra dedi: ve o, onun kıllanmasıdır. Hadîste: “Cennet ehli **جرد مرد**’dür.”

Mecazdan: **المرداء**: yaprağı olmayan ağaçtır; ve **غصن أمرد** de böyledir. Ebû Hanîfe dedi: **شجرة مرداء**: yaprağının tamamı gitmiştir. Ve **غلام أمرد** **المرد**’ün açıklığıyla (harekeli) bellidir; “**جارية مرداء**” denmez. Ve “**شجرة مرداء**” denir; “**غصن أمرد**” denmez. Kisâî dedi: **شجرة مرداء** ve **غصن أمرد**: ikisinin de üzerinde yaprak yoktur. Dedim: **غصن أمرد**’ü inkâr, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edilmiştir.

**مرداء**: Nablus’ta; ve kısaltılır; diller üzerinde meşhur olduğu üzere. Ondan fakihler ve muhaddisler çıkmıştır; onlardan: **الأحكام** müellifi, Hanbelî, kazılar kazısı kadısı, allâme Cemâlüddîn Yûsuf b. Muhammed b. Abdullâh el-**مرداوي**; ve Hanbelî fakih Ebû Abdullâh Mûsâ b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Sâlim b. Selmân el-**مرداوي**; Takiyyü’s-Sübkî’nin şeyhlerindendir; **مردا**’da 719 yılında vefat etti; ve Ebû Bekr de muhaddislerdendi. Ve **مريداء**, küçültme, uzatılmış: Bahreyn’dedir.

Ve binada **التمريد**: sıvama ve düzleme, çamurla sıvama. Ve **بناء ممرد**, **معظم** gibi: uzatılmıştır. Ebû Ubeyd dedi: **الممرضد**: uzun bir binadır. Ebû Mansûr dedi: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “Camdan **صرح ممرد**.” Ve denildi: **الممرد**: düzeltilmiş olandır; ve ondandır **الأمرد**; yanaklarının yumuşaklığından dolayı; **زوائد الأمالي** (el-Lekâlî)de böyledir. Ve **المارد**: binalardan yüksek olan.

**المارد**: azgındır. Ve ‘Irbâd hadîsinde: “Ve o, Hayber’in sahibi idi; inkâr edilen, **ماردا** bir adam idi”; yani azgın, şiddetli. Ve aslı, cin ve şeytanların **مردة**’sindendir.

**مارد**: Yemâme’de **العارض** diye bilinen dağın burun deliklerinin uçlarından, yüksekçe küçük bir tepedir. Ve **المراصد**’da: **مارد**: Yemâme’de bir yerdir.

**مارد**: Teymâ’da bir hisardır; ikisi de Şam’dadır; **المحكم**’de böyledir. Ve **التهذيب**’de: ikisi Arap diyarında iki hisardır. Mufaddal dedi: Zebba onları kastetti, onlarla savaşmaktan aciz kaldı; şöyle dedi: “**تمرد مارد** ve **عز الأبلق**”; ve her güçlü, erişilmez şey için bir mesel oldu; ve bu mecazdır. Meydânî onu **مجمع الأمثال**’da zikretti ve dedi: **مارد**: Dûmetü’l-Cendel hisarıdır; ve **الأبلق**: Dûmetü’l-Cendel hisarıdır; ve **الأبلق**: Semev’el b. ‘Âdiyâ’ya ait bir hisardır. Denildi: Teymâ toprağında farklı taşlardan yapıldığı için **الأبلق** diye vasfedildi. Ve ikisi büyük iki hisardır; Arapların melikesi Zebba onları kastetti, onlara güç yetiremedi; bunu söyledi; böylece, talep edene karşı aziz ve erişilmez olan her şey için mesel oldu. Musannif onu bir kere daha **بلق**’ta iade etmiştir.

Ve **التمراد**, kesre ile: hamam evinin içinde, yumurtalığı için yapılan küçük bir evdir; hafifletme ile. Onu bazılarını bazısı üstüne dizdiği zaman, onlar **التماريد**’dir. Ve sahibi onu **تمريدا** ve **تمرادا** (tâ’nın fethasıyla) **مرد** etti. Ve **التمراد**, kesre ile, isimdir.

Ve **المرد**, fetha sonra sükûn ile: **الأراك** meyvesinin tazesi; yahut olgunu. Ve denildi: ondan kırmızı, iri yumrucuklardır. Ebû Hanîfe inşâd etti:

  Bir Kinânî; evinin iplerinin kazıkları                      Sen görürsün ki, **المرد** onunla yaz sıcağına girdiğinde, kızıl olur

Ve bir tanesi **مردة**’dir. **التهذيب**’de: **البرير**: **الأراك**’ın meyvesidir; onun tazesi **المرد**’dir, olgunu **الكباث**. **المرد**: şiddetli sürüş; ve **المرد**: denizcinin gemiyi **المردي** ile itmesi; (mim’in) dammesiyle, itmek için hazırlanmış bir tahta için isimdir; fiil **يمرد**’dir; ve **الأفعال**’da: o, kürektir. **رؤبة** dedi ki:
  Eğer iki **أخدعاه**’ı seni susuz bırakırsa, başlar                      **صليف** **مردي** ve **مصلخدا** ve **مراد**. **مراد**: **غرضاب** gibi: Yemen’den bir kabilenin babasıdır; o, **مراد بن مالك بن زيد ابن كهلان بن سبإ**’dir; adı **يحابر** idi, sonra **مرادا** diye adlandırıldı; çünkü isyan etti. **ابن دريد** dedi ki: **يحابر** (fiili) **جم يحبورة** (kalıbında gelir); ve **مرادا** diye adlandırıldı; çünkü Yemen’de **مرد** eden (isyan eden) ilk kişidir. **المصباح**’da: **مراد** **مذحج**’den bir kabiledir. Dedim: ve **مذحج** **التهذيب**’de daha önce zikredilmiş olan **مالك بن زيد**’dir; ve denildi ki onların nesebi aslında **نزار**’dandır. **المراد** **سحاب** ve **كتان** gibi: boyun; ve birincisine **الجوهري** iktisar etti; çoğulu **مراريد**. Ve **ماردون**: yani bilinen bir kale; **الجزيرة** dağının zirvesinde, birçok beldeye ve geniş bir boşluğa nazır; altında büyük bir **ربض** vardır, içinde çarşılar, medreseler ve **ربط**lar; evleri merdiven gibidir; her **درب** altındaki evlere nazırdır; su onlarda azdır; içmelerinin çoğu, evlerinde hazırladıkları sarnıçlardandır; **المراصد**’deki gibi. Nasb ve hafd hâlinde **ماردين** dersin; yani i‘rabda سالم müzekker cem‘e ilhak edilmiştir; **صفين** ve **فلسطين** ve benzerleri gibi. Şeyhimiz dedi ki: ve onlardan kimi onu **الياء**’ya lüzumlu kılar, **حين** gibi; ve onlardan kimi onu **الواو**’ya ve **النون**’un fethine lüzumlu kılar.

Ve **المريد** **أمير** gibi: hurmanın sütte ıslatılıp yumuşayıncaya kadar bekletilmesidir; ve **مرد** **فرح** gibi: onu yemeye devam etti. **الأصمعي** dedi ki: ve her şey için, ovulup gevşeyince: **مريد** denir; ve hurma sütün içine atılır, yumuşayıncaya kadar; sonra elle **يمرد** edilir: **مريد**. **المريد** ayrıca: sütle su; ve bununla **النابغة الجعدي**’nin sözü tefsir edildi:
  Derken o, onların etlerini sürmeyi bırakmaya razı olmayınca, **المديد**’i ve **المريد**’i çekip aldım ki zayıflasınlar.

**المريد** **سكيت** gibi: şiddetli **المرادة**; yani azgınlık; **الخمير** ve **السكير** gibi. **مريد** **زبير** gibi: Medine’de—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—; o, **بني خطمة**’ye ait bir **أطمة**’dir; ve hadiste zikri gelmiştir. Ve **مريدق**: **الدلال** **أبو حاتم**; **أيوب السختياني**’den rivayet etti; ondan da oğlu **حاتم بن مريد**. Ve **عبد الأول بن مريد** **بني أنف الناقة**’dandır; ondan **محمد بن الحسن بن دريد** rivayet etti. Ve **ربيعة بنت مريد**’den **المنتجع بن الصلت** ve **أحمد بن مراد الجهني** rivayet etti; (bunlar) muhaddislerdir.

Ve **ماردة**: Mağrib’de, Kurtuba amellerinden geniş bir **كورة**; o, mermeri çok, bina yapısı yüksek, harika bir şehirdir; onunla Kurtuba arasında altı gün vardır. Hadiste **ثنية مردان** zikri vardır; fetha sonra sükûn ile; o, Tebük ile Medine arasındadır; ve onda Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—bir mescidi vardır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **المرود** **صبور** gibi; ve **المارد**: canlılıkla gelip giden kimse. **أبو زبيد** dedi ki:
  Nallı (develer) sanki onlar **قنا** (mızraklar)dır                      ve **الوجيف**’i unuttu, **شغب المرود**.

Ve **مرد** **فرح** gibi: masiyetlerde uzadı; **مرد** **نصر** gibi (kullanımına) bir lügattir; **الصاغاني**’den. Ve **مراد**: Kurtuba’ya yakın bir hisar. Ve **عبد الله بن بكر بن مردان**: **لغنجار**’ın şeyhi. Ve **مردان**: **مقاتل بن روح المروزي**’nin lakabıdır; o, **محمد**’in babasıdır, Buhârî’nin şeyhi. Ve **أبو محمد عبد الله بن محمد بن مكي** **ابن ماردة الماردي** diye bilinen: dedesine nisbet edildi; Bağdat’ta 444 yılında öldü.

Ve **مردت** şeyi ve **مردته**: onu yumuşattım ve parlatıp cilaladım. Ve **المرد**: **الثرد**. Ve **مرد** şeyi suda: onu ovaladı. Ve **مرد** dalı: kabuğunu ondan attı; **كمرده** gibi. Ve **مردت** yeri **مردا**: ancak az bir şey bitirdi. Ve **مرد** at: **ثنته**’si üzerinde kıl bitmedi. **الأفعال**’da böyle.

Ve **المراد** **كتاب** gibi: **الحديبية**’ye nazır bir dağda bir **ثنية**; **الروض**’da olduğu gibi. Ve **عشائر بن محمد بن ميمون بن مراد التميمي** **كتان** gibi: **أبو المعالي الحمصي**; **السمعاني**’nin şeyhlerindendir. Ve **مريد**: **بلي**’den bir kabile; onlar **بني أمية بن زيد**’in müttefikleridir; ve onlara **الجعادرة** denir; onlardan, **السيرة**’de şiiri olan Müslüman bir kadın vardır.

Ve **مرودة**—tahfifli—: **أبي الفضل محمد بن عثمان بن إسحاق بن شعيب ابن الفضل بن عاصم النسفي المرودي**’nin dedesi; **المستغفري** onu övdü ve ondan rivayet etti. Ve bir kadın kocasına dedi ki: “Ey şeyh”; o da ona dedi ki: “Nereden bana senin için bir **أميرد** (var)?”; böylece mesel oldu.

Ve mecazdandır: **جبل متمرد**. Ve **جبال متمردات**. Ve **ميردة**: İsfahan köylerindendir; oraya **أبو الحسن محمد بن أحمد بن محمد بن الحسين الأصفهاني** indi; **أبو الشيخ** ve başkalarını dinledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَرَدَ
1 مَرَدَ ذ , (aor. مَرُدَ , inf. n. مَرْدٌ, S, L,) He steeped bread, (S, L, K,) or corn, (Msb,) in water, and mashed it with his hand, so as to soften it: (S, L, Msb, K:) or he soaked bread in water; (M, L;) and so مَرَثَ, and مَرَذَ, with the dotted ذ; or he softened bread in water, and crumbled it with his fingers. (As, L.) ― -b2- مَرَدَهُ He rubbed it (a thing) in water. (TA.) ― -b3- مَرَدَهُ, inf. n. مَرْدٌ, He crumbled it [namely bread &c.], or broke it into small pieces, with his fingers; syn. ثَرَدَهُ. (TA [but only the inf. n. is there mentioned.]) ― -b4- مَرَدَهُ, aor. مَرُدَ , inf. n. مَرْدٌ, He made it (a thing) soft. (L.) ― -b5- مَرَدَهُ and ↓ مرّدهُ He made it (a thing) soft and smooth; he polished it. (L.) See also 2. ― -b6- مَرَدَ, (inf. n. مَرْدٌ, S, L,) He (a child, S, L) mumbled (مَرَسَ) the breast (S, * L, * K) of his mother: (S, L:) or sucked it. (IKtt.) ― -b7- مَرِدَ, aor. ??, He continued to eat مَرِيد, i. e., dates soaked in milk until rendered soft. (K.) ― -b8- مَرِدَ (tropical:) It (a branch) was, or became, destitute of leaves. (IAar, L.) ― -b9- مَرِدَتِ الأَرْضُ, inf. n. مَرَدٌ, (tropical:) The land was, or became, destitute of herbage, excepting a small quantity. (TA.) ― -b10- مَرِدَ He (a horse) was, or became, without hair upon the fetlock. (IKtt.) ― -b11- مَرِدَ, aor. مَرَدَ , (L, Msb, K,) inf. n. مَرَدٌ (S, L, Msb, K) and مُرُودَةٌ; (L, K;) and ↓ تمرّد; (S, A, L, K;) He (a youth, or young man,) was as yet beardless: (Msb:) or had no hair upon his cheeks: (IAar, L:) or remained to a late period without his beard having grown, (L, K,) or without the hair of his face having grown forth. (S, L, Msb) -A2- مَرَدَ aor. مَرُدَ , (A, L, Msb, K,) inf. n. مُرُودٌ (A, L, K) and مَرْدٌ; (IAar, L;) and مَرُدَ, aor. مَرُدَ , (S, L, Msb, K,) inf. n. مَرَادَةٌ (S, L, K) and مُرُودَةٌ; (TA, and some copies of the K;) and ↓ تمرّد; (A, L;) He exalted himself, or was insolent and audacious, in pride and in acts of rebellion or disobedience; (IAar, L;) he was hold, or audacious; (M, L, K;) and immoderate, inordinate, or exhorbitant; or excessively, immoderately, or inordinately, proud, or corrupt, or unbelieving, or disobedient or rebellious; or exalted himself and was inordinate in infidelity; or was extravagant in acts of disobedience and in wrongdoing; or was refractory, or averse from obedience: (S, M, A, L, Msb, K:) or he went to such an extreme as thereby to pass from out of the general state [or category] of that species [to which he belonged]. (M, L, K.) ― -b2- So in the phrase مرد عَلَى الأَمْرِ He was bold or audacious, and immoderate, &c., in the affair: (M, L:) and in like manner, على الشَّرِّ, in evil, or mischief: عَلَيْنَا ↓ تمرّد He acted immoderately, inordinately, or exorbitantly, &c., towards us, or against us. (L.) ― -b3- Some explain مَرُدَ as syn. with خَبُثَ [signifying He was bad, evil, wicked, malignant, noxious, corrupt, &c.]. (MF.) ― -b4- مَارِدٌ وَعَزَّ الأَبْلَقُ ↓ تَمَرَّدَ (tropical:) [Mلrid hath resisted the attempt to take it, and El-Ablak hath proved strong]: a proverb: (S:) originally said by Ex-Zebbà, the Queen of the Arabs, with reference to two fortresses which she had failed to take. (TA.) -A3- مَرَدَ, (L,) inf. n. مَرْدٌ, (L, K,) He (a sailor) pushed, or propelled, a ship or boat, with a مُرْدِىّ. (L, K.) ― -b2- He drove vehemently. (L, K.) -A4- مَرَدَ عَلَى شَىْءٍ, [aor. مَرُدَ ,] (K,) inf. n. مُرُودٌ; (S, L;) and ↓ تمرّد; (L.) (tropical:) He became accustomed, habituated, or inured, to a thing. (S, L, K.) ― -b2- مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ [Kur., ix., 102,] (tropical:) They have become accustomed, habituated, or inured, to hypocrisy: (Fr., A, L:) or they have exalted themselves, or become insolent and audacious, in hypocrisy: (IAar:) accord. to Er-Rلghib, it is from شَجَرَةٌ مَرْدَآءُ “ a tree without leaves; ” meaning, (assumed tropical:) they have become destitute of good. (TA.) ― -b3- مَرَدَ عَلَى الكَلَامِ (tropical:) He became accustomed, or habituated, to what was said, so that he cared not for it. (L.)

مرّدهُ
2 مرّدهُ ذ , inf. n. تَمْرِيدٌ, (tropical:) He stripped it (a branch) of its leaves. (S, A, L.) ― -b2- (tropical:) He stripped it (a branch) of its peel; as also مَرَدَهُ. (TA.) See 1. ― -b3- مرّدهُ, (A, L,) inf. n. تَمْرِيدٌ, (S, L, K,) He made it (a building) smooth (S, A, L, K) and even (L, K) and tall or long; (A;) and plastered it with mud. (L.)

5 تَمَرَّدَ see 1 in five places.

مَرْدٌ
مَرْدٌ ذ [Coll. gen. n.] Bread crumbled, or broken into small pieces, with the fingers, and then moistened with broth; syn. ثَرِيدٌ. (T, L.) ― -b2- What is fresh and juicy of the fruit of the أَرَاك: (T, S, L, K:) what is ripe thereof is called كَبَاثٌ: (T, L:) or [in the CK, and] what is ripe thereof: (L, K:) what has become black being called كباث: (TA in art. برم:) or certain red and large things pertaining thereto: n. un. with ة. (AHn, L.)

مَرَدَى
مَرَدَى ذ : see مَرَطَى.

مُرْدِىٌّ
مُرْدِىٌّ ذ a pole with which a ship, or boat, is pushed, or propelled: (L, K:) or an oar; syn. مِجْذَافٌ. (IKtt.)

مَرَادٌ
مَرَادٌ ذ (S, L, K:) and ↓ مَرَّادٌ (K) The neck: (S, L, K:) pl. [of the latter] مَرَارِيدُ. (K.)

مَرُودٌ
مَرُودٌ ذ : see مَارِدٌ.

مَرِيدٌ
مَرِيدٌ ذ Bread steeped in water, and mashed with the hand: or soaked in water. (L.) ― -b2- Dates soaked in milk until they become soft: (S, L, K:) or dates thrown into milk to become soft, and then mashed with the hand: (As, L:) or moistened, and rubbed and pressed with the fingers till soft, in water or in milk; as also مَرِيسٌ. (Mgh, art. مرس.) ― -b3- Water with milk. (K.) ― -b4- Anything rubbed and pressed with the hand until it becomes flaccid. (As, L.) -A2- See مَارِدٌ.

مَرَّادٌ
مَرَّادٌ ذ : see مَرَادٌ.

مِرِّيدٌ
مِرِّيدٌ ذ : see مَارِدٌ.

مَارِدٌ
مَارِدٌ ذ [from مَرَدَ] and ↓ مَرِيدٌ [from مَرُدَ] (S, M, A, L, Msb, K) and ↓ مُتَمَرِّدٌ (A, K) [One who exalts himself, or is insolent and audacious, in pride and in acts of rebellion or disobedience; an insolent and audacious rebel or unbeliever; see 1;] bold or audacious; (M, L, K;) and immoderate, inordinate, or exorbitant; or excessively, immoderately, or inordinately, proud, or corrupt, or unbelieving, or disobedient or rebellious; &c.; see 1; (S, M, A, L, Msb, K;) and strong: (L:) these epithets are applied to evil beings of mankind and of the jinn, (L,) and to any animal: (M, L:) the first is said to be applied to an evil jinnee of the most powerful class: (Mir-لt ez-Zemلn, &c.) pl. (of the first, M, L,) مَرَدَةٌ (M, L, K) and مُرَّادٌ; (A;) and (of the second, M, L) مُرَدَآءُ. (M, L, K.) ↓ مِرِّيدٌ signifies the same in an intensive degree. (S, L, K.) ― -b2- مَارِدٌ Lofty, high: (L, K:) applied to a building. (TA.) ― -b3- مَارِدٌ and ↓ مَرُودٌ One who often goes and comes, by reason of his briskness, liveliness, or sprightliness. (L.)

أَمْرَدُ
أَمْرَدُ ذ . ― -b2- شَجَرَةٌ مَرْدَآءُ (tropical:) A tree having no leaves upon it: (Ks, A, L, K:) or, of which the leaves have altogether gone: (AHn, L:) and in like manner, غُصْنٌ أَمْرَدُ (tropical:) a branch having no leaves upon it: (Ks, S, L:) or the latter expression is not used. (T, L.) ― -b3- رَمْلَةٌ مَرْدَآءُ (tropical:) A sand that is plain (L) and produces no plants: (S, A, L, K:) pl. مَرَادٍ, as though it were a subst. (M, L.) ― -b4- أَرْضٌ مَرْدَآءُ (tropical:) An expanse of sands in which nothing grows: pl. مَرَادِى [or مَرَادِىُّ]. (As, T, L.) ― -b5- أَمْرَدُ A youth, or young man, as yet beardless: (Msb:) or having no hair upon his cheeks: (IAar, L:) or who has remained to a late period without the hair of his face having grown forth: (S, Msb:) or whose mustache has grown forth, but not his beard, (L, K,) he having attained the usual age at which the beard grows: (L:) pl. مُرْدٌ: (L:) dim. أُمَيْرِدُ. (A.) You do not apply the epithet مَرْدَآءُ to a girl [in the sense above explained]. (S, L.) It is said in a trad., أَهْلُ الجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ [The people of paradise are without hair upon their bodies, and beardless]. (L.) ― -b6- مَرْدَآءُ A woman having no hair upon her pubes. (M, L, K.) [In some copies of the K, for لَا اِسْبَ لَهَا, we find لا است لها: and the like is found in copies of the A.] ― -b7- أَمْرَدُ A horse having no hair upon the fetlock. (S, L.)

مُمَرَّدٌ
مُمَرَّدٌ ذ A building made smooth, and tall or long: (A:) or made smooth: (L:) or made tall or long. (A 'Obeyd, L, K.)

جَبَلٌ مُتَمَرِّدٌ
جَبَلٌ مُتَمَرِّدٌ ذ (tropical:) [A mountain that opposes obstacles to one's ascent]: pl. جِبَالٌ مُتَمَرِّدَاتٌ. (A.) ― -b2- See مَارِدٌ.

مُرْدَاسَنْجٌ
مُرْدَاسَنْجٌ ذ : see مَرْتَكٌ in art. رتك.

##### Türkçe

**مَرَدَ**
1 **مَرَدَ** **ذ** , (muzâri‘ **مَرُدَ** , mastar ismi **مَرْدٌ**, S, L,) Ekmeği, (S, L, K,) yahut mısırı, (Msb,) suya batırdı ve onu yumuşatmak için eliyle ezdi: (S, L, Msb, K:) yahut ekmeği suda ıslattı; (M, L;) ve böylece **مَرَثَ**, ve **مَرَذَ**, noktalı **ذ** ile; yahut ekmeği suda yumuşattı ve onu parmaklarıyla ufaladı. (As, L.) ― -b2- **مَرَدَهُ** Onu (bir şeyi) suda ovdu. (TA.) ― -b3- **مَرَدَهُ**, mastar ismi **مَرْدٌ**, Onu [yani ekmek vb.’yi] parmaklarıyla ufaladı, yahut küçük parçalara böldü; eşanlamlısı **ثَرَدَهُ**. (TA [fakat orada yalnız mastar ismi zikredilmiştir.]) ― -b4- **مَرَدَهُ**, muzâri‘ **مَرُدَ** , mastar ismi **مَرْدٌ**, Onu (bir şeyi) yumuşak yaptı. (L.) ― -b5- **مَرَدَهُ** ve ↓ **مرّدهُ** Onu (bir şeyi) yumuşak ve pürüzsüz yaptı; onu cilaladı. (L.) 2’ye de bak. ― -b6- **مَرَدَ**, (mastar ismi **مَرْدٌ**, S, L,) O (bir çocuk, S, L) annesinin memesini (S, * L, * K) mırıldanır gibi emdi (**مَرَسَ**): (S, L:) yahut onu emdi. (IKtt.) ― -b7- **مَرِدَ**, muzâri‘ ??, **مَرِيد** yemeye devam etti; yani, yumuşatılıncaya kadar sütte ıslatılmış hurmalar. (K.) ― -b8- **مَرِدَ** (mecaz:) O (bir dal) yapraksız idi, yahut yapraksız oldu. (IAar, L.) ― -b9- **مَرِدَتِ الأَرْضُ**, mastar ismi **مَرَدٌ**, (mecaz:) Arazi, az bir miktar hariç, ottan yoksun idi, yahut ottan yoksun oldu. (TA.) ― -b10- **مَرِدَ** O (bir at) bilek tüyünden yoksun idi, yahut bilek tüyünden yoksun oldu. (IKtt.) ― -b11- **مَرِدَ**, muzâri‘ **مَرَدَ** , (L, Msb, K,) mastar ismi **مَرَدٌ** (S, L, Msb, K) ve **مُرُودَةٌ**; (L, K;) ve ↓ **تمرّد**; (S, A, L, K;) O (bir delikanlı, yahut genç adam,) henüz sakalsız idi: (Msb:) yahut yanaklarında kıl yoktu: (IAar, L:) yahut sakalı bitmeden, (L, K,) yahut yüzünün kılı çıkmadan, geç bir zamana kadar öyle kaldı. (S, L, Msb)

-A2- **مَرَدَ** muzâri‘ **مَرُدَ** , (A, L, Msb, K,) mastar ismi **مُرُودٌ** (A, L, K) ve **مَرْدٌ**; (IAar, L;) ve **مَرُدَ**, muzâri‘ **مَرُدَ** , (S, L, Msb, K,) mastar ismi **مَرَادَةٌ** (S, L, K) ve **مُرُودَةٌ**; (TA, ve K’nın bazı nüshaları;) ve ↓ **تمرّد**; (A, L;) O, kibirde ve isyan yahut itaatsizlik fiillerinde kendini yüceltti, yahut küstah ve cüretkâr oldu; (IAar, L;) cesur, yahut cüretkâr oldu; (M, L, K;) ve ölçüsüz, aşırı, yahut haddinden fazla oldu; yahut aşırı derecede, ölçüsüzce, yahut aşırıca kibirli, yahut bozuk, yahut kâfir, yahut itaatsiz yahut isyankâr oldu; yahut kendini yüceltti ve küfürde aşırı oldu; yahut itaatsizlik fiillerinde ve kötülükte taşkın oldu; yahut inatçı oldu, yahut itaate karşı isteksiz oldu: (S, M, A, L, Msb, K:) yahut öyle bir aşırılığa gitti ki bununla o türün [kendisine ait olduğu] genel hâlinden [yahut kategorisinden] dışarı çıktı. (M, L, K.) ― -b2- Şu ibarede de böyledir: **مرد عَلَى الأَمْرِ** O işte cesur yahut cüretkâr oldu ve ölçüsüz vb. oldu: (M, L:) ve aynı şekilde, **على الشَّرِّ**, kötülükte yahut fesatta: **عَلَيْنَا** ↓ **تمرّد** Bize karşı, yahut aleyhimize, ölçüsüzce, aşırıca, yahut haddinden fazla vb. davrandı. (L.) ― -b3- Bazıları **مَرُدَ**’yı **خَبُثَ** ile eşanlamlı diye açıklar [“kötü, şerli, habis, zararlı, bozuk, vb. oldu” anlamında]. (MF.) ― -b4- **مَارِدٌ وَعَزَّ الأَبْلَقُ** ↓ **تَمَرَّدَ** (mecaz:) [**مَارِدٌ** ele geçirme teşebbüsüne direnmiştir ve **الأَبْلَقُ** güçlü çıkmıştır]: bir darb-ı mesel: (S:) aslında Arapların kraliçesi Ez-Zebbâ tarafından, ele geçiremediği iki kaleye dair söylenmiştir. (TA.)

-A3- **مَرَدَ**, (L,) mastar ismi **مَرْدٌ**, (L, K,) O (bir gemici) bir gemiyi yahut kayığı bir **مُرْدِىّ** ile itti, yahut sevk etti. (L, K.) ― -b2- Şiddetle sürdü. (L, K.)

-A4- **مَرَدَ عَلَى شَىْءٍ**, [muzâri‘ **مَرُدَ** ,] (K,) mastar ismi **مُرُودٌ**; (S, L;) ve ↓ **تمرّد**; (L.) (mecaz:) Bir şeye alıştı, ülfet etti, yahut ona alıştırıldı. (S, L, K.) ― -b2- **مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ** [Kur., ix., 102,] (mecaz:) Münafıklığa alıştılar, ülfet ettiler, yahut ona alıştırıldılar: (Fr., A, L:) yahut münafıklıkta kendilerini yücelttiler, yahut küstah ve cüretkâr oldular: (IAar:) Er-Râghib’e göre, bu **شَجَرَةٌ مَرْدَآءُ** “yapraksız bir ağaç”tan gelir; anlamı, (varsayılan mecaz:) hayırdan yoksun oldular. (TA.) ― -b3- **مَرَدَ عَلَى الكَلَامِ** (mecaz:) Söylenene alıştı, yahut ülfet etti; öyle ki ona aldırmadı. (L.)

**مرّدهُ**
2 **مرّدهُ** **ذ** , mastar ismi **تَمْرِيدٌ**, (mecaz:) Onu (bir dalı) yapraklarından soydu. (S, A, L.) ― -b2- (mecaz:) Onu (bir dalı) kabuğundan soydu; **مَرَدَهُ** da böyledir. (TA.) 1’e bak. ― -b3- **مرّدهُ**, (A, L,) mastar ismi **تَمْرِيدٌ**, (S, L, K,) Onu (bir binayı) pürüzsüz (S, A, L, K) ve düzgün (L, K) ve yüksek yahut uzun yaptı; (A;) ve onu çamurla sıvadı. (L.)

5 **تَمَرَّدَ** 1’e beş yerde bak.

**مَرْدٌ**
**مَرْدٌ** **ذ** [cins isim topluluğu] Parmaklarla ufalanmış yahut küçük parçalara bölünmüş, sonra da et suyuyla ıslatılmış ekmek; eşanlamlısı **ثَرِيدٌ**. (T, L.) ― -b2- **أَرَاك** meyvesinin taze ve sulu olanı: (T, S, L, K:) onun olgun olanına **كَبَاثٌ** denir: (T, L:) yahut [CK’da ve] onun olgun olanı: (L, K:) siyahlaşmış olana **كباث** denilerek: (TA, md. برم:) yahut ona ait bazı kırmızı ve iri şeyler: tekili ة ile. (AHn, L.)

**مَرَدَى**
**مَرَدَى** **ذ** : **مَرَطَى**’ya bak.

**مُرْدِىٌّ**
**مُرْدِىٌّ** **ذ** Bir gemi yahut kayığın itildiği yahut sevk edildiği sırık: (L, K:) yahut bir kürek; eşanlamlısı **مِجْذَافٌ**. (IKtt.)

**مَرَادٌ**
**مَرَادٌ** **ذ** (S, L, K:) ve ↓ **مَرَّادٌ** (K) Boyun: (S, L, K:) [ikincinin] çoğulu **مَرَارِيدُ**. (K.)

**مَرُودٌ**
**مَرُودٌ** **ذ** : **مَارِدٌ**’e bak.

**مَرِيدٌ**
**مَرِيدٌ** **ذ** Suda batırılmış ve elle ezilmiş ekmek: yahut suda ıslatılmış. (L.) ― -b2- Yumuşayıncaya kadar sütte ıslatılmış hurmalar: (S, L, K:) yahut yumuşaması için süte atılmış, sonra da elle ezilmiş hurmalar: (As, L:) yahut ıslatılmış, ve yumuşayıncaya kadar suda yahut sütte parmaklarla ovulup bastırılmış; **مَرِيسٌ** da böyledir. (Mgh, md. مرس.) ― -b3- Sütlü su. (K.) ― -b4- Elle ovulup bastırılarak gevşekleşinceye kadar yapılan her şey. (As, L.) -A2- **مَارِدٌ**’e bak.

**مَرَّادٌ**
**مَرَّادٌ** **ذ** : **مَرَادٌ**’a bak.

**مِرِّيدٌ**
**مِرِّيدٌ** **ذ** : **مَارِدٌ**’e bak.

**مَارِدٌ**
**مَارِدٌ** **ذ** [**مَرَدَ**’dan] ve ↓ **مَرِيدٌ** [**مَرُدَ**’dan] (S, M, A, L, Msb, K) ve ↓ **مُتَمَرِّدٌ** (A, K) [Kendini yücelten, yahut kibirde ve isyan yahut itaatsizlik fiillerinde küstah ve cüretkâr olan; küstah ve cüretkâr bir isyankâr yahut kâfir; 1’e bak;] cesur yahut cüretkâr; (M, L, K;) ve ölçüsüz, aşırı, yahut haddinden fazla; yahut aşırı derecede, ölçüsüzce, yahut aşırıca kibirli, yahut bozuk, yahut kâfir, yahut itaatsiz yahut isyankâr; vb.; 1’e bak; (S, M, A, L, Msb, K;) ve güçlü: (L:) bu sıfatlar, insanlardan ve cinlerden kötü varlıklara, (L,) ve her hayvana uygulanır: (M, L:) birincinin, en güçlü sınıftan kötü bir cine uygulandığı söylenir: (Mir-ât ez-Zemân, vb.) çoğulu (birincinin, M, L,) **مَرَدَةٌ** (M, L, K) ve **مُرَّادٌ**; (A;) ve (ikincinin, M, L) **مُرَدَآءُ**. (M, L, K.) ↓ **مِرِّيدٌ** aynı manayı pekiştirme derecesinde ifade eder. (S, L, K.) ― -b2- **مَارِدٌ** Yüksek, yüce: (L, K:) bir binaya uygulanır. (TA.) ― -b3- **مَارِدٌ** ve ↓ **مَرُودٌ** Çevikliği, canlılığı yahut atikliği sebebiyle çok gidip gelen kimse. (L.)

**أَمْرَدُ**
**أَمْرَدُ** **ذ** . ― -b2- **شَجَرَةٌ مَرْدَآءُ** (mecaz:) Üzerinde yaprak bulunmayan ağaç: (Ks, A, L, K:) yahut yaprakları bütünüyle gitmiş olan: (AHn, L:) ve aynı şekilde, **غُصْنٌ أَمْرَدُ** (mecaz:) üzerinde yaprak bulunmayan dal: (Ks, S, L:) yahut bu son ifade kullanılmaz. (T, L.) ― -b3- **رَمْلَةٌ مَرْدَآءُ** (mecaz:) Düz olan (L) ve bitki bitirmeyen kum: (S, A, L, K:) çoğulu **مَرَادٍ**, sanki bir isimmiş gibi. (M, L.) ― -b4- **أَرْضٌ مَرْدَآءُ** (mecaz:) İçinde hiçbir şey bitmeyen bir kumluk genişliği: çoğulu **مَرَادِى** [yahut **مَرَادِىُّ**]. (As, T, L.) ― -b5- **أَمْرَدُ** Henüz sakalsız bir delikanlı, yahut genç adam: (Msb:) yahut yanaklarında kıl olmayan: (IAar, L:) yahut yüzünün kılı çıkmadan geç bir zamana kadar öyle kalmış olan: (S, Msb:) yahut bıyığı çıkmış fakat sakalı çıkmamış olan, (L, K,) sakalın çıktığı alışılmış yaşa ulaşmış olduğu hâlde: (L:) çoğulu **مُرْدٌ**: (L:) küçültmesi **أُمَيْرِدُ**. (A.) Yukarıda açıklanan manada bir kıza **مَرْدَآءُ** sıfatını uygulamazsın. (S, L.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **أَهْلُ الجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ** [Cennet ehli bedenlerinde kıl olmayan ve sakalsızdır]. (L.) ― -b6- **مَرْدَآءُ** Kasık kılları olmayan kadın. (M, L, K.) [K’nın bazı nüshalarında, **لَا اِسْبَ لَهَا** yerine **لا است لها** buluruz: ve benzeri A’nın nüshalarında bulunur.] ― -b7- **أَمْرَدُ** Bilek tüyü olmayan at. (S, L.)

**مُمَرَّدٌ**
**مُمَرَّدٌ** **ذ** Pürüzsüz yapılmış ve yüksek yahut uzun yapılmış bina: (A:) yahut pürüzsüz yapılmış: (L:) yahut yüksek yahut uzun yapılmış. (A ‘Obeyd, L, K.)

**جَبَلٌ مُتَمَرِّدٌ**
**جَبَلٌ مُتَمَرِّدٌ** **ذ** (mecaz:) [Tırmanışına engeller çıkaran dağ]: çoğulu **جِبَالٌ مُتَمَرِّدَاتٌ**. (A.) ― -b2- **مَارِدٌ**’e bak.

**مُرْدَاسَنْجٌ**
**مُرْدَاسَنْجٌ** **ذ** : رتك maddesinde **مَرْتَكٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَرَدَ
مَرَدَ U ( n. ac. مَرْد 1 ,  مُرُوْد 27 ),
a.  Was bold, audacious; was insolent, rebellious.

b.  [ 'Ala ], Became accustomed, inured to; practised; was bold over.

c.  ( n. ac. مَرْد 1 ), Steeped, soaked, sopped in water; softened; crumbled.

d.  Smoothed, polished.

e.  Cut.

f.  Pushed, propelled ( boat ).

g.  Sucked; mumbled ( child ).

مَرِدَ
مَرِدَ A ( n. ac. مَرَد 4 ,  مُرُوْدَة 27t ),
a.  Was beardless, hairless.

b.  Was leafless; was barren.

مَرُدَ
مَرُدَ U ( n. ac. مَرَاْدَة 22t ,  مُرُوْدَة 27t ),
a.  see I (a) .

مَرَّدَ
مَرَّدَ II ,
a.  Stripped of its leaves ( branch ).

b.  Made symmetrical ( building ).

c.  [ La ], Made nests for ( pigeons ).

تَمَرَّدَ
تَمَرَّدَ V ,
a.  see I (a) & ( مَرِدَ ) ( a ).

c.  [ 'Ala ], Behaved insolently to.

مَرْد
مَرْد 1 ,
a.  Sop.

b.  Fresh fruit.

c.  Treeless place.

مُرْدِيّ
مُرْدِيّ 3yi ,
a.  Propelling-pole; oar.

أَمْرَدُ
أَمْرَدُ 14 , ( pl. مُرْد 3 ),
a.  Beardless, hairless, smooth; smooth on the fetlock ( horse ).

مَاْرِد
مَاْرِد 21 , ( pl. مَرَدَة 4t ,  مُرَّاْد 29 &  reg. ),
a.  Audacious; insolent, arrogant; defiant, rebellious; rebel.

b.  High, lofty; tall.

c.  Brisk, sprightly.

d.  [ coll. ], Giant.

e.  [ coll. ], Jinn.

مَرَاْد
مَرَاْد 22 ,
a.  see 28 .

مَرِيْد
مَرِيْد 25 , ( pl. مُرَدَآءُ 43 ),
a.  see 21 (a) .

b.  Diluted ( milk ).

c.  Soaked in milk ( date ).

مَرُوْد
مَرُوْد 26 ,
a.  see 21 (c) .

مُرُوْد
مُرُوْد 27 ,
a.  Rebellion, revolt.

مَرَّاْد
مَرَّاْد 28 , ( pl. مَرَاْرِيْدُ 70 ),
a.  Neck.

مِرِّيْد
مِرِّيْد 30 ,
a.  see 21 (a) .

مَرْدَآءُ
مَرْدَآءُ 42 ,
a.  fem. of أَمْرَدُ 14 .

b.  Arid, barren.

c.  Leafless, bare ( tree ).

مَرَّدَ
N. P. مَرَّدَ II ,
a.  see 21 (b) .

تَمَرَّدَ
N. Ag. تَمَرَّدَ V , ( pl. مُتَمَرِّدَات ),
a.  Lofty, steep ( mountain ).

b.  see 21 (a) .

تَمَرَّدَ
N. Ac. تَمَرَّدَ V ,
a.  Rebellion; revolt.

تِمْرَاد
تِمْرَاد ( pl. تَمَاْرِيْد 64 ),
a.  Pigeon's nest; dove-cote.

مَرْدَقُوْس
مَرْدَقُوْس P. ,
a.  Marjoram.

##### Türkçe

**مَرَدَ**
**مَرَدَ** U (mast. **مَرْد** 1, **مُرُوْد** 27),
a. Cesur, cüretkâr oldu; küstah, âsi oldu.

b. [ **'Ala** ], Alıştı, ünsiyet kesbetti; alıştırıldı; üzerine cüretkâr oldu.

c. (mast. **مَرْد** 1), Suda iyice ıslandı, suya batırıldı; yumuşadı; ufalandı.

d. Düzledi, cilaladı.

e. Kesti.

f. İtti, sevk etti (tekne).

g. Emdi; mırıldandı (çocuk).

**مَرِدَ**
**مَرِدَ** A (mast. **مَرَد** 4, **مُرُوْدَة** 27t),
a. Sakalsız, kılsız oldu.

b. Yaprak­sız oldu; kısır oldu.

**مَرُدَ**
**مَرُدَ** U (mast. **مَرَاْدَة** 22t, **مُرُوْدَة** 27t),
a. I (a)’ya bak.

**مَرَّدَ**
**مَرَّدَ** II,
a. Yapraklarından soydu (dal).

b. Simetrik yaptı (bina).

c. [ **La** ], (güvercinler) için yuvalar yaptı.

**تَمَرَّدَ**
**تَمَرَّدَ** V,
a. I (a)’ya ve (**مَرِدَ**) (a)’ya bak.

c. [ **'Ala** ], -e karşı küstahça davrandı.

**مَرْد**
**مَرْد** 1,
a. Islatma; suda iyice ıslatma.

b. Taze meyve.

c. Ağaçsız yer.

**مُرْدِيّ**
**مُرْدِيّ** 3yi,
a. İtme sırığı; kürek.

**أَمْرَدُ**
**أَمْرَدُ** 14, (çoğ. **مُرْد** 3),
a. Sakalsız, kılsız, pürüzsüz; bilek ekleminde pürüzsüz (at).

**مَاْرِد**
**مَاْرِد** 21, (çoğ. **مَرَدَة** 4t, **مُرَّاْد** 29 ve kıyasî),
a. Cüretkâr; küstah, kibirli; meydan okuyan, âsi; isyankâr.

b. Yüksek, yüce; uzun boylu.

c. Çevik, atik.

d. [ topluluk ], Dev.

e. [ topluluk ], Cin.

**مَرَاْد**
**مَرَاْد** 22,
a. 28’e bak.

**مَرِيْد**
**مَرِيْد** 25, (çoğ. **مُرَدَآءُ** 43),
a. 21 (a)’ya bak.

b. Sulandırılmış (süt).

c. Sütte ıslatılmış (hurma).

**مَرُوْد**
**مَرُوْد** 26,
a. 21 (c)’ye bak.

**مُرُوْد**
**مُرُوْد** 27,
a. İsyan; ayaklanma.

**مَرَّاْد**
**مَرَّاْد** 28, (çoğ. **مَرَاْرِيْدُ** 70),
a. Boyun.

**مِرِّيْد**
**مِرِّيْد** 30,
a. 21 (a)’ya bak.

**مَرْدَآءُ**
**مَرْدَآءُ** 42,
a. **أَمْرَدُ** 14’ün müennesi.

b. Kurak, kısır.

c. Yaprak­sız, çıplak (ağaç).

**مَرَّدَ**
Özel ad **مَرَّدَ** II,
a. 21 (b)’ye bak.

**تَمَرَّدَ**
İsm-i fâil **تَمَرَّدَ** V, (çoğ. **مُتَمَرِّدَات**),
a. Yüksek, sarp (dağ).

b. 21 (a)’ya bak.

**تَمَرَّدَ**
Mastar **تَمَرَّدَ** V,
a. İsyan; ayaklanma.

**تِمْرَاد**
**تِمْرَاد** (çoğ. **تَمَاْرِيْد** 64),
a. Güvercin yuvası; güvercinlik.

**مَرْدَقُوْس**
**مَرْدَقُوْس** P.,
a. Mercanköşk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مرد
مَرَدَ - يَمْرُدُ - مَرَّدَ - يُمَرِّدُ - مُمَرَّد
مَرَدَ - يَمْرُدُ + الكائن أو الشيء: يكون زلقاً أملساً ناعماً يصعب الالتصاق به
مَرَّدَ - يُمَرِِّدُ: على وزن "فَعَّل " من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": جعله " يَمْرُدُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يصير أملساً صقيلاً زلقاً بشدة
مُمَرَّد: اسم مفعول صفة مشبهة من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": الذي جُعِلَ أملساً صقيلاً زلقاً بشدة
﴿قال إنه صرح ممرد من قوارير﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان صفات الكائن بالتفلت والتملص والاستعصاء على الإمساك به لكونه ذا جسم وقوام مستوٍ وأملس وصقيل" ، وهي:
عَفَرَ - يَعْفِرُ (عَفرَتَ - يُعَفْرِتُ)، مَرَدَ - يَمْرُدُ، مَلَق - يَمْلُقُ، صَلَدَ - يَصْلِد، فَرْعَنَ - يُفَرْعِنُ، جَبَنَ - يَجْبَنُ
يفرق لفظاً:
مَرُدَ - يَمْرُدُ + كائن + عن أمر: يتملص ويخرج عن السيطرة والخضوع له
مَرَدَ - يَمْرُدُ + الكائن أو الشيء: يكون زلقاً أملساً ناعماً يصعب الالتصاق به
ممرد
 	﴿قيل لها ادخلي الصرح فلما رأته حسبته لجة وكشفت عن ساقيها قال إنه صرح ممرد من قوارير قالت رب إني ظلمت نفسي وأسلمت مع سليمان لله رب العالمين(44)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [مرد] م ر د: غلام أمْرَدٌ بيِّن المَرَدِ بفتحتين ولا يُقال جارية مَرْدَاءُ ويُقال رملة مَرْداء للتي لا نبت فيها وغُصن أمْرَدُ لا ورق عليه و تَمْرِيدُ البناء تمليسه و المُرُودُ على الشيء المُرُون عليه وبابه دخل و المارِدُ العاتي وبابه ظرُف فهو ماردٌ و مَرِيدٌ و المِرِّيدُ بوزن السِكِّيت الشديد المَرَادَةِ
الراغب
مرد
- قال الله تعالى: }وحفظنا من كل شيطان مارد﴿[الصافات/7] والمارد والمريد من شياطين الجن والإنس: المتعري من الخيرات. من قولهم: شجر أمرد: إذا تعرى من الورق، ومنه قيل: رملة مرداء: لم تنبت شيئا، ومنه: الأمرد لتجرده عن الشعر. وروي: (أهل الجنة مرد) (عن معاذ بن جبل أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين، أبناء ثلاثين أو ثلاث وثلاثين سنة، أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب (انظر: عارضة الأحوذي 20/14 وأحمد 2/295) فقيل: حمل على ظاهره، وقيل: معناه: معرون من الشوائب والقبائح، ومنه قيل: مرد فلان عن القبائح، ومرد عن المحاسن وعن الطاعة. قال تعالى:﴾ومن أهل المدينة مردوا على النفاق﴿[التوبة/101] أي ارتكسوا عن الخير وهم على النفاق، وقوله:﴾ممرد من قوارير{ [النمل/44] أي: مملس. من قولهم شجرة مرداء: إذا لم يكن عليها ورق، وكأن الممرد إشارة إلى قول الشاعر:
- 421 - في مجدل شيد بنيانه * يزل عنه ظفر الظافر
(البيت للأعى؟؟ من قصيدة مطلعها:
شاقتك من قتلة أطلالها * بالشط فالوتر إلى حاجر
وهو في ديوانه ص 96؛ والمساعد شرح تسهيل الفوائد 1/526)
ومارد: حصن معروف (هو حصن بدومة الجندل)، وفي الأمثال: تمرد مارد وعز الأبلق (في مارد والأبلق قالت الزباء - وقد غزتهما فامتنعا عليها -: تمرد مارد، وعز الأبلق.
فصارت مثلا لكل عزيز ممتنع. انظر: معجم البلدان 5/38؛ واللسان (مرد) ؛ وتهذيب اللغة 14/119)، قاله ملك امتنع عليه هذان الحصنان.
ملخص اللسان:
1.     المارِدُ: العاتي.  مَرُدَ على الأَمرِ، بالضم، يَمْرُدُ مُروُداً ومَرادةً، فهو ماردٌ  ومَريدٌ، وتَمَرَّدَ: أَقْبَلَ وعَتا؛ وتأْويلُ المُروُد أَن يبلغ الغاية  التي تخرج من جملة ما عليه ذلك الصِّنْف.والمِرِّيدُ: الشديدُ المَرادةِ مثل الخِمِّير والسِّكِّير ،وقد  تَمَرَّدَ علينا أَي عَتا. ومَرَدَ على الشرِّ وتَمَرَّد أَي عَتَا وطَغَى
2.     الماردُ من الرجال:  العاتي الشديد، وأَصله من مَرَدة الجن والشياطين
3.     ومَرَدَ على الكلام أَي مَرَنَ عليه لا يَعْبَأُ به.
4.     مَرَدُوا على النِّفاقِ؛: يريد مَرَنُوا  عليه وجُرِّبُوا كقولك تَمَرَّدُوا.
5.     المَرْدُ التطاول  بالكِبْر والمعاصي؛
6.      والمَرِيدُ: من شياطين الإِنس والجن.والمَرِيدُ: الخبيثُ المتمرّد الشِّرِّير. وشيطان مارِد ومَرِيد واحد،وجمع المارد  مَرَدة، وجمع المَريدِ مُردَاء
7.      تمرّد هذا البَثْق أَي جاوز حدّ مثله
8.      والمَرُودُ والمارِدُ: الذي يَجِيءُ ويَذْهَبُ  تَشاطاً
9.     والمَرْدُ: التَّمْلِيسُ. ومَرَدْتُ الشيءَ  ومَرَّدْتُه: لينته وصقلته. - صرح مُمَرَّد من قوارير؛ وقيل: الممرَّد المملس. وتَمريد البناء:  تمليسه
10.                         المَرَدُ نَقاءُ الخدين من الشعر ونَقاء الغُصْن من  الوَرَق، والأَمْرَدُ: الشابُّ الذي بلغَ خروج لِحْيته وطَرَّ شاربه ولم تبد  لحيته. ومَرِدَ مَرَداً ومُروُدة وتَمَرَّد: بقي زماناً ثم التحى بعد ذلك  وخرج وجهه،ورملة مَرْادء: متسطحة لا تُنْبِت، والجمع مَرادٍ،وغلام أَمْرَدُ بَيِّن المَرَد، بالتحريك،ولا يقال جارية مَرْداء
11.                         ومَرَدَ الشيءَ: لينه. الصحاح: والمَرادُ، بالفتح، العُنُق. والمرَدُ:  الثريد. ومَرَدَ الخبز والتمر في الماءِ يَمْرُده مَرْداً أَي ماثَه حتى  يَلِينَ؛ وفي المحكم: أَنْقَعَه وهو المَريد
لسان العرب
● - مرد: المارِدُ: العاتي.  مَرُدَ على الأَمرِ، بالضم، يَمْرُدُ مُروُداً ومَرادةً، فهو ماردٌ  ومَريدٌ، وتَمَرَّدَ: أَقْبَلَ وعَتا؛ وتأْويلُ المُروُد أَن يبلغ الغاية  التي تخرج من جملة ما عليه ذلك الصِّنْف.  والمِرِّيدُ: الشديدُ المَرادةِ مثل الخِمِّير والسِّكِّير. وفي حديث  العِرْباض: وكان صاحبُ خيبر رجُلاً مارِداً مُنْكراً؛ الماردُ من الرجال:  العاتي الشديد، وأَصله من مَرَدة الجن والشياطين؛ ومنه حديث رمضان:  وتُصَفَّدُ فيه مَرَدة الشياطين، جمع مارد. والمُرُودُ على الشيءِ: المخزُونُ  عليه. ومَرَدَ على الكلام أَي مَرَنَ عليه لا يَعْبَأُ به. قال الله  تعالى: ومن أَهل المدينة مَرَدُوا على النِّفاقِ؛ قال الفراء: يريد مَرَنُوا  عليه وجُرِّبُوا كقولك تَمَرَّدُوا. وقال ابن الأَعرابي: المَرْدُ التطاول  بالكِبْر والمعاصي؛ ومنه قوله: مَرَدُوا على النفاق أَي تَطاوَلوا.  والمَرادةُ: مصدر المارِدِ، والمَرِيدُ: من شياطين الإِنس والجن. وقد  تَمَرَّدَ علينا أَي عَتا. ومَرَدَ على الشرِّ وتَمَرَّد أَي عَتَا وطَغَى.  والمَرِيدُ: الخبيثُ المتمرّد الشِّرِّير. وشيطان مارِد ومَرِيد واحد. قال  ابن سيده: والمريد يكون من الجن والإِنس وجميع الحيوان؛ وقد استعمل ذلك في  المَواتِ فقالوا: تمرّد هذا البَثْق أَي جاوز حدّ مثله، وجمع المارد  مَرَدة، وجمع المَريدِ مُردَاء؛ وقول أَبي زبيد:  مُسْنفات كأَنَّهُنَّ قَنا الهِنْـ  ـدِ، ونَسَّى الوَجِيفُ شَغْبَ المَرودِ  (* قوله «مسنفات» في الصحاح: أسنف الفرس تقدم الخيل، فاذا سمعت في الشعر  مسنفة، بكسر، فهي من هذا وهي الفرس تتقدم الخيل في سيرها، وإذا سمعت  مسنفة، بفتح النون، فهي الناقة من السناف أي شد عليها ذلك).  قال: الشَّغْبُ المَرَحُ. والمَرُودُ والمارِدُ: الذي يَجِيءُ ويَذْهَبُ  تَشاطاً؛ يقول: نَسَّى الوَجِيفُ المارِدَ شَغْبَه.  ابن الأَعرابي: المَرَدُ نَقاءُ الخدين من الشعر ونَقاء الغُصْن من  الوَرَق، والأَمْرَدُ: الشابُّ الذي بلغَ خروج لِحْيته وطَرَّ شاربه ولم تبد  لحيته. ومَرِدَ مَرَداً ومُروُدة وتَمَرَّد: بقي زماناً ثم التحى بعد ذلك  وخرج وجهه. وفي حديث معاوية: تَمَرَّدْتُ عشرين سنة وجَمَعْت عشرين  ونَتَفْت عشرين وخَضَبت عشرين وأَنا ابن ثمانين أَي مكثت أَمرد عشرين سنة ثم  صرت مجتمع اللحية عشرين سنة.  ورملة مَرْادء: متسطحة لا تُنْبِت، والجمع مَرادٍ، غلبت الصفة غلَبَة  الأَسماء.  والمَرادِي: رِمال بِهَجَر معروفة، واحدتها مَرْداء؛ قال ابن سيده:  وأُراها سميت بذلك لقلة نباتها؛ قال الراعي:  فَلَيْتَكَ حالَ الدَّهْرُ دُونَكَ كلُّه،  ومَنْ بالمَرادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَما  الأَصمعي: أَرض مَرادءُ، وجمعها مَرادٍ، وهي رمال منبطحة لا يُنْبَتُ  فيها؛ ومنها قيل للغلام أَمْرَدُ. ومَرْداء هجر: رملة دونها لا تُنْبِتُ  شيئاً؛ قال الراجز:  هَلاَّ سَأَلْتُمْ يَوْمَ مَرْداءَ هَجَرْ  وأَنشد الأَزهري بيت الراعي:  ومَنْ بالمَرادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَما  وقال: المَرادِي جمع مَرْداءٍ هجر؛ وقال: جاء به ابن السكيت: وامرأَة  مَرْداء: لا إِسْبَ لها، وهي شِعْرَتُها. وفي الحديث: أَهل الجنة جُرْد  مُرْد. وشجرة مَرْداء: لا ورق عليها، وغصن أَمْزَد كذلك. وقال أَبو حنيفة:  شجرة مَرْداء ذهب ورقها أَجمع. والمَرْدُ: التَّمْلِيسُ. ومَرَدْتُ الشيءَ  ومَرَّدْتُه: لينته وصقلته. وغلام أَمْرَدُ بَيِّن المَرَد، بالتحريك،  ولا يقال جارية مَرْداء. ويقال: تَمَرَّدَ فلان زماناً ثم خرج وجهه وذلك  أَن يبقى أَمْرَدَ حيناً. ويقال: شجرة مَرْداء ولا يقال غصن أَمْرَدُ.  وقال الكسائي: شجرة مَرْداء وغصن أَمْردُ لا ورق عليهما. وفرس أَمْرَدُ: لا  شعر على ثُنَّتِه. والتَّمْرِيدُ: التَّمليسُ والتَّسْوِيةُ  والتَّطْيِينُ.قال أَبو عبيد: المُمَرَّد بِناء طويل؛ قال أَبو منصور: ومنه قوله  تعالى: صرح مُمَرَّد من قوارير؛ وقيل: الممرَّد المملس. وتَمريد البناء:  تمليسه. وتمريدُ الغصن: تجريده من الورق. وبناء ممرّد: مُطَوَّلٌ. والمارد:  المرتفع.  والتِّمْرادُ: بيت صغير يجعل في بيت الحَمام لِمبْيَضِه فإِذا جُعِلَتْ  نسقاً بعضها فوق بعض فهي التَّمارِيدُ؛ وقد مَرَّدها صاحبها تَمْريداً  وتِمْراد والتِّمْراد الاسم، بكسر التاء.  ومَرَدَ الشيءَ: لينه. الصحاح: والمَرادُ، بالفتح، العُنُق. والمرَدُ:  الثريد. ومَرَدَ الخبز والتمر في الماءِ يَمْرُده مَرْداً أَي ماثَه حتى  يَلِينَ؛ وفي المحكم: أَنْقَعَه وهو المَريد؛ قال النابغة:  ولمَّا أَبى أَن يَنْقِصَ القَوْدُ لَحمَه،  نزَعْنا المَرِيذَ والمَريدَ لِيَضْمُرا  والمَرِيذُ: التمر ينقع في اللبن حتى يلين. الأَصمعي: مَرَذَ فلان الخبز  في الماءِ أَيضاً، بالذال المعجمة، ومَرَثه. الأَصمعي: مَرَثَ خبزه في  الماءِ ومَرَدَه إِذا ليَّنَه وفَتَّتَه فيه. ويقال لكل شيءٍ دُلِكَ حتى  استرخى. مَرِيدٌ. ويقال للتمر يُلْقى في اللبن حتى يَلِينَ ثم يُمْرَد  باليد: مَرِيدٌ. ومَرَذَ الطعان، بالذال، إِذا ماثه حتى يلين؛ قال أَبو  منصور: والصواب مَرَثَ الخَبْزَ ومَرَدَه، بالدال، إِلا أَن أَبا عبيد جاء به  في المؤلف مَرَثَ فلان الخبز ومَرَذَه، بالثاء والذال، ولم يغيره شمر؛  قال: وعندي أَنهما لغتان. قال أَبو تراب: سمعت الخَصيبي يقول: مَرَدَه  وهَرَدَه إِذا قطَعه وهَرَطَ عِرْضَه وهَرَدَه؛ ومَرَدَ الصبيُّ ثَدْيَ  أُمّه مَرْداً. والمَرْدُ: الغَضُّ من ثَمر الأَراك، وقيل: هو النَّضِيجُ  منه، وقيل: المَرْدُ هَنواتٌ منه حُمْر ضَخْمة؛ أَنشد أَبو حنيفة:  مِنانِيِّةٌ أَوتادُ أَطنابِ بَيْتِها،  أَراكٌ، إِذا صافَتْ به المَرْدُ، شَقَّحا  واحدته مَرْدةٌ. التهذيب: البَريرُ ثَمر الأَراك، فالغَضُّ منه المَرْد  والنضيجُ الكَباثُ. والمَرْدُ: السَّوْقُ الشديدُ.  والمُرْدِيُّ: خَشَبة يدفع بها المَلاَّحُ السفينةَ، والمَرْدُ: دفعها  بالمُرْدِيِّ، والفعل يَمْرُد.  ومارِدٌ: حِصْنُ دُومةِ الجندل؛ المحكم: ومارِدٌ حِصْن معروف غزاه بعض  الملوك فامتنع عليه، فقالوا في المثل: تَمرَّدَ ماردٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ،  وهما حصنان بالشام؛ وفي التهذيب: وهما حصنان في بلاد العرب غزتهما  الزباء؛ قال المفضل: كانت الزباء سارت إِلى مارد حِصْن دُومة الجندل وإِلى  الأَبْلَق، وهو حصن تَيْماءَ، فامتنعا عليها فقالت هذا المثل، وصار مثلاً لكل  عَزيز مُمْتَنع.  وفي الحديث ذكر مُرَيْد، وهو بضم الميم مصغَّراً: أُطُمٌ من آطام  المدينة وفي الحديث ذكر مَرْدانَ، بفتح الميم وسكون الراء، وهي ثنية بطريق  تَبُوكَ وبها مسجدٌ للنبي، صلى الله عليه وسلم.  ومُرادٌ: أَبو قبيلة من اليمن، وهو مراد بن مالك بن زيد بن كَهْلان بن  سَبَا وكان اسمه يُحابِر فَتَمَرَّد فسمي مُراداً، وهو فُعال على هذا  القول؛ وفي التهذيب: ومُرادٌ حيّ هو اليوم في اليمن، وقيل: إِن نسبهم في  الأَصل من نزار؛ وقول أَبي ذؤيب:  كَسَيْفِ المرادِيِّ لا تاكِلاً  جَباناً، ولا حَيْدَرِيّاً قَبيحا  قيل: أَراد سيف عبد الرحمن بن مُلْجْمَ قاتِلِ عليّ، رضوان الله عليه،  وقيل: أَراد كأَنه سيف يمان في مضائه فلم يستقم له الوزن، فقال كسيف  المُرادِيِّ. ومارِدُون ومارِدِين: موضع، وفي النصب والخفض ماردين.
مقاييس اللغة:
(مرد) الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه  واحدٌ، والأصل السين.
القاموس المحيط:
مَرَدَ، كنَصَرَ وكرُمَ، مُروداً ومُرودَةً ومَرادَةً، فهو مارِدٌ ومَريدٌ ومُتَمَرِّدٌ أقْدَمَ، وعَتا، أو هو أن يَبْلُغَ الغايَةَ التي يَخْرُجُ بها من جُمْلَةِ ما عليه ذلك الصِّنْفُ، ج مَرَدَةٌ ومُرَداءُ. ومَرَدَهُ قَطَعَهُ، ومَزَّقَ عِرْضَهُ، وعلى الشيءِ مَرَنَ، واسْتَمَرَّ، والثَّدْيَ مَرَسَهُ، والخُبْزَ ماثَهُ حتى يَلينَ. والأَمْرَدُ الشَّابُّ طَرَّ شارِبُهُ ولم تَنْبُتْ لِحْيَتُهُ. مَرِدَ، كفَرِحَ، مَرَدَاً ومُرُودَةً، وتَمَرَّدَ بَقِي زماناً ثم الْتَحَى. والمَرْداءُ الرَّمْلَة لا تُنْبِتُ، ورَمْلَةٌ بِهَجَرَ، والمرأةُ لا اسْتَ لها، والشجرةُ لا وَرَقَ عليها، وة بِنابُلُسَ، ويُقْصَرُ. ومُرَيْداءُ ة بالبَحْرَيْنِ. والتَّمْرِيدُ في البِناءِ التَّمْلِيسُ، والتَّسْويَةُ. وبِناءٌ مُمَرَّدٌ مُطَوَّلٌ. والمارِدُ المُرْتَفِعُ، والعاتِي، وقُوَيْرَةٌ مُشْرِفَةٌ من أطْرافِ خَياشِيمِ الجَبَل المَعْروفِ بالعارِضِ، وحِصْنٌ بِدُومَةِ الجَنْدَلِ، والأَبْلَقُ حِصْنٌ بِتَيْماءَ، قَصَدَتْهُما الزَّبَّاءُ، فَعَجَزَتْ، فقالتْ " تَمَرَّدَ مارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ " . والتِّمْرادُ، بالكسر بيتٌ صغيرٌ في بيتِ الحَمامِ لمَبْيَضِهِ، فإذا نَسَقَهُ بعضاً فوقَ بعضٍ فهو التَّماريدُ. وقد مَرَّدَهُ صاحِبُهُ تَمْريداً وتَمْراداً. والمَرْدُ الغَضُّ من ثَمَرِ الأَراكِ، أو نَضِيجُهُ، والسَّوْقُ الشديدُ، ودَفْعُ المَلاَّحِ السفينةَ بالمُرْديِّ، بالضم لِخَشَبَةٍ لِلدَّفْعِ. ومُرادٌ، كغُرابٍ أبو قبيلةٍ، لأَنه تَمَرَّدَ. وكَسحابٍ وكِتابٍ العُنُقُ، ج مَراريدُ. ومارِدونَ قلعةٌ م، وفي النَّصْبِ والخفضِ ماردينَ. والمَريدُ التَّمْرُ يُنْقضعُ في اللَّبَنِ حتى يَلينَ، وكَفَرِحَ دام على أكْلِهِ، والماءُ باللَّبنِ. وكسِكِّيتٍ الشديدُ المَرادَةِ. وكزُبَيْرٍ ع بالمدينةِ. ومُرَيْدٌ الدَّلاَّلُ، وعبدُ الأوَّلِ بنُ مُرَيْدٍ، ورَبيعةُ بنتُ مُرَيْدٍ، وأحمدُ بنُ مُرادٍ محدِّثونَ،
ومارِدَةٌ: كُورَةٌ بالمَغْربِ. وثَنِيَّةُ مَرْدانَ: بين تَبُوكَ والمدينة.
تاج العروس:
م ر د
مَرَدَ على الأَمْر كنَصَرَ وكَرُم يَمْرُد مُرُداً ومُرُودَةً . بضمّهما ومَرادَةً بالفتح . فهو مارِدٌ ومَرِيدٌ وتَمَرَّدَ فهو مُتَمَرِّدٌ : أَقْدَمَ وفي اللسان : أَقْبَلَ وعَتَا عُتُوًّا وقال ابنُ القَطَّاع في الأَفعال : مَرَدَ الإِنسانُ والسلطَانُ أَي كنصر مَرَادَةً : عَتَا وعَصَى ومَرُدَ أَيضاً كذلك وفي الأَساس : المارِد : هو العاتِي وهو مَارِدٌ مِن المُرَّادِ وتَمَرَّدَ وشَيْطَانٌ مَرِيدٌ ومِرِّيدٌ ونقَل شَيْخُنا عن بعضِ أَئِمّة اللُّغَةِ مَرُدَ كخَبُثَ وَزْناً ومَعْنًى أَو هُوَ أَي المُرُودُ تَأْوِيلُه : أَن يَبْلُغَ الغَايَةَ التي يَخْرُجُ بها مِن جُمْلَةِ مَا عَلَيْهِ ذلك الصِّنْفُ مُرَّادٌ كما في الأَساس ومَرَدَةٌ مُحَرَّكةً جمع مارِدٍ ومُرَدَاءُ جمع مَرِيدٍ كحُنْفَاءَ وشَيْطَانٌ مَرِيد ومارِدٌ واحِدٌ وهو الخَبِيثُ المُتَمَرِّدُ الشِّرِّير وفي حديث رمضان وتُصَفَّدُ فيه مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ . ومَرَد على الشَّرِّ وتَمَرَّدَ : عَتَا وطَغَا قال أَبو تُراب : سمعْت الخُصَيْبِيَّ يقول : مَرَدَه وهَرَدَه إِذا قَطَعَه وهَرَطه : مَزَّقَ عِرْضَهُ كَهَرَدَه . مَرَدَ على الشيْءِ مُرُوداً : مَرضنَ واستَمَرَّ ومَرَدَ على الكلامِ أَي مَرَن عليه لا يَعْبَأُ به وأَصلُ معنَى التَّمرُّدِ التَّمَرُّنُ أَي الاعْتِيَادُ كما نقلَه بعضهم قال الله تعالى " وَمِنْ أَهْل المَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ قال الفَرَّاءُ : يُريد : مَرَنُوا عليه وجُرِّبوا كقولك : تَمَرَّدُوا . وقال ابنُ الأَعرابيّ : المَرْدُ : التَّطَاوُلُ بالكِبْرِ والمَعَاصِي ومنه قوله تعالى " مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ أَي تَطَاوَلُوا . وفي المُفْرَدات للرَّاغِب : هو مِن قَوْلِهم : شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ أَي لا وَرَقَ عليها أَي أَنَّهُم خَلَوْا عن الخَيْرِ . مَرَدَ الصَّبيُّ الثَّدْيَ أَي ثَدْيَ أُمِّه مَرْداً : مَرَسَه وفي الأَفعال لابن القطّاع : مَصَّه . مَرَدَ الخُبْرَ والتَّمْرَ في الماءِ يَمْرُدُه مَرْداً أَي مَاثَه حتى يَلِينَ . وفي المحكم : أَنْقَعَهُ وهو المَرِيدُ وقال الأَصْمَعِيُّ : مَرَذَ فُلانٌ الخُبْرَ في الماءِ أَيضاً بالذال المعجمة ومَرَثَه إِذا لَيَّنَه وفَتَّنَه
عن ابن الأَعرابيّ : المَرَدُ : نَقَاءُ الخَدَّيْنِ مِن الشَّعر ونَقَاءُ الغُصْنِ مِن الوَرَقِ والأَمْرَدُ : الشابُّ الذي طَرَّ شَارِبُه ولمْ يَنْبُتْ وفي بعض الأُمهات : ولم تَبْدُ لِحْيَتُه بَعْدُ وقد مَرِدَ كفَرِحَ مَرَداً ومُرُودَةً . وتَمَرَّدَ : بَقِيَ زَماناً ثم الْتَحَى بعد ذلك وخَرَجَ وَجْهُه وفي حديث مُعَاوِيَة تَمَرَّدْتُ عِشْرِينَ سَنَةً وجَمَعْتُ عِشرِينَ ونَتَفْتُ عِشرِين وخَضَبْتُ عِشْرِين وأَنا ابنُ ثَمَانينَ أَي مَكَثْتُ أَمْرَدَ عشرينَ سَنَةً ثم صِرْتُ مَجْتَمِعَ اللِّحْيَةِ عشرِينَ سنَةً . من المَجاز : المَرْدَاءُ : الرَّمْلَةُ المُتَسَطِّحَةُ لا تُنْبِتُ . والمَرْدَاءُ بِعَيْنِهَا رَمْلَةٌ بِهَجَرَ لا تُنْبِتُ شيئاً قال أَبو النَّجْمِ :
" هلاَّ سَأَلْتُمْ يَوْمَ مَرْدَاءِ هَجَرْ
" وزَمَنَ الفِتْنَةِ مَنْ سَاسَ البَشَرْ
" مُحَمَّداً عَنَّا وعَنْكُمْ وعُمَرْ وقال ابنُ السِّكّيت : المَرَادِي : رِمَالٌ بِهَجَرَ مَعروفَةٌ واحدتها مَرْدَاءُ قال ابنُ سِيدَه : وأَرَاهَا سُمِّيت بِذلك لِقِلَّة نَبضاتِها قال الراعِي :
فَلَيْتَكَ حَالَ الدَّهْرُ دُونَكَ كُلُّه ... ومَنْ بِالمَرَادِي مِنْ فَصِيحٍ وأَعْجَمَا
وقال الأَصعيّ : أَرْضٌ مَرْدَاءُ وجَمْعُها مَرادٍ وهي رِمَالٌ مُنْبَطِحَة لا يُنْبَتُ فيها ومنها قيل للغلامِ أَمْرَدُ وقال الأَزهريُّ مثلَ قولِ ابن السِّكِّيت . من المَجاز : المَرْدَاءُ : المَرْأَةُ لا اسْتَ لَهَا هكذا بالهمزة والسين المهملة والتاءِ المثنّاة الفوقيّة في نُسختنا ويُؤَيّده أَيضاً قولُ الزمخشريِّ في الأَساس : وامرأَةٌ مَرْدَاءُ : لم يُخلَق لها اسْتٌ . وهو تصحيف والذي في اللسان والتكملة : وامرأةٌ مَرْدَاءُ : لا إِسْبَ لهَا . بالبَاءِ الموحّدة . ثم قال : وهي شِعْرَتُها . وفي الحديث : " أَهْلُ الجَنَّةِ جُرْدٌ مُرْدٌ " . من المجاز : المَرْدَاءُ : الشِّجَرَةُ لا وَرَقَ عَلَيْهَا وغُصْنٌ أَمْرَدُ كذلك وقال أَبو حنيفة : شجَرةٌ مَرْدَاءُ : ذَهَبَ وَرَقُها أَجْمَعُ وغُلامٌ أَمردُ بَيِّنث المَرَدِ بالتحريك ولا يقال : جارِيَةٌ مَرْدَاءُ ويقال : شَجَرَة مَرْدَاءُ ولا يُقال غُصْنٌ أَمْرَدُ وقال الكسائيُّ : شَجَرةٌ مَرداءُ وغُصنٌ أَمْرَدُ : لا وَرَقَ عليهما . قلت : وإِنكارُ غُصن أَمْرَد رُوِي عن ابنِ الأَعرابيّ
مَرْدَاءُ : بِنَابُلُسَ ويُقْصَرُ كما هو المشهور على الأَلْسِنة خرج منها الفُقَهَاءُ والمُحَدِّثون منهم العَلاَّمة قاضي القُضَاءِ جَمَالُ الدينِ يوسفُ بن محمّد بن عبد الله المَرْدَاوِيُّ الحَنْبَلِيُّ مُؤَلِّف الأَحكام وأَبو عبد الله مُوسى بن محمّد بن أَبي بكْر ابن سالمِ بن سَلْمَان المَرْدَاوِيّ الفقيهُ الحنبليُّ مِن شيوخِ التَّقِيِّ السُّبْكّيِ تُوفّيّ بِمَرْدَا سنة 719 ، وكذلك أَبو بكر كان من المحدِّثين . ومُرَيْدَاءُ مُصَغَّرَّا ممدوداً : بالبَحْرَينِ . والتَّمْرِيدُ في البِنَاءِ : التَّمْلِيسُ والتَّسْوِيَةُ التَّطِيينُ . وبِنَاءٌ مُمَرَّدٌ كمُعَظَّمٍ : مُطَوَّلٌ وقال أَبُو عُبَيْدٍ : المُمَرّضد : بِنَاءٌ طَوِيلٌ . قال أَبو منصور : ومنه قوله تعالى " صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوَارِيرَ " وقيل : المُمَرَّد : المُمَلَّس ومنه الأَمْرَد لِلِينِ خَدَّيْهِ كذا في زوائد الأَمَالِي اللقالي . والمارِدُ : المُرْتَفِعُ من الأَبْنِيَةِ . المارِد : العَاتِي وفي حديثِ العِرْبَاضِ وكانَ صَاحِبُ خَيْبَرَ رَجُلاً مارِداً مُنْكَراً أَي عاتِياً شِديداً . وأَصله من مَرَدَةِ الجِنِّ والشياطينِ مارِدٌ : قُوَيْرَةٌ مُشْرِفَةٌ مِن أَطْرَافِ خَيَاشِيمِ الجَبَلِ المَعْرُوفِ بالعَارِض باليَمَامَةِ وفي المَرَاصد : مارِدٌ : مَوْضِعٌ باليمامة
مَارِدٌ : حِصْنٌ بِتَيْمَاءَ كِلاهما بالشَّام كذا في المحكم وفي التهذيبِ : وهما حِصْنَانِ في بِلادِ العَربِ قال المُفَضَّلُ : قَصَدَتْهُما الزَّبَّاءُ فعَجَزَتء عن قِتَالِهِما فقالَتْ : تَمَرَّدَ مَارِدٌ وعَزَّ الأَبْلَقُ وذَهَبَ مَثَلاً لِكُلِّ غَزِيزٍ مُمْتَنِعٍ وهو مَجَازٌ وأَورده المَيْدَانيُّ في مُجمَعِ الأَمثالِ وقال : مارِدٌ : حِصْنُ دُومَةِ الجَنْدَلِ والأَبْلَقُ : حِصْنُ دُومَةِ الجَنْدَلِ والأَبْلَقُ : حِصْنٌ للسَّمَوْأَلِ بن عَادِيَا قيل : وُصِف بالأَبْلَق لأَنه بُنِيَ مِن حِجارةٍ مُخْتَلِفَة بأَرْضِ تَيْمَاءَ وهما حِصْنانِ عَظِيمانِ قَصَدَتْهُمَا الزَّبَّاءُ مَلِكَةُ العَرَبِ فلم تَقْدِر عليهما فقالَتْ ذلك فصارَ مَثَلاً لكُلِّ ما يَعِزُّ ويمْتَنِعُ على طالِبه وقد أَعادَه المُصَنّف مرَّةً أُخرَى في بلق . والتِّمْرَادُ بالكسر : بَيْتٌ صَغِيرٌ يُجْعَل في بَيْتِ الحَمَامِ بالتخفيف لِمَبْيَضِهِ فإِذا نَسَقَه بَعْضاً فَوْقَ بَعْضٍ فهو التَّمَارِيدُ وقد مَرَّدَه صاحِبُه تَمْرِيداً وتَمَراداً بفتح التاءِ والتِّمْرَاد بالكسر الاسم . والمَرْدُ بفتح فسكونٍ : الغَضُّ مِن ثَمَرِ الأَراكِ أَو نَضِيجُه وقيل : هَنَوَاتٌ منه حُمْرٌ ضَخْمَةٌ أَنشد أَبو حنيفةَ :
كِنَانِيَّةٌ أَوْتَادُ أَطْنَابِ بَيْتِها ... أَراكٌ إِذا صَافَتْ بِه المَرْدُ شَقَّحَا
والواحِدة مَرْدَةٌ . وفي التهذيب : البَرِيرُ : ثَمَرُ الأَراكِ فالغَضُّ منه المَرْدُ النَّضِيجُ الكَبَاثُ . المَرْدُ : السَّوْقُ الشديدُ والمَرْدُ : دَفْعُ المَلاَّحِ السفينةَ بالمُرْدِيِّ بالضمِّ اسم لِخَشَبَةٍ أُعِدَّت للدَّفْعِ والفِعْل يَمْرُد وفي الأَفْعَال وهي المِجْدَافُ قال رؤبة :
إذَا أَصْمَأَكَّ أَخْدَعَاهُ ابْتَدَّا ... صَلِيفَ مُرْدِيٍّ ومُصْلَخِدَّا ومُرَادٌ كغُرضابٍ : أَبو قَبِيلَةٍ من اليمن وهو مُرَاد بن مالِكِ بن زيدَ ابن كَهْلاَن بن سَبَإٍ وكان اسْمُه يَحَابِرِ فَسُمِّيَ مُرَاداً لأَنّه تَمَرَّدَ وقال ابنُ دُرَيْد : يَحَابِر جمْ يَحْبُورَة وسُمِّيَ مُرَاداً لأَنّه أَوَّل مَن مَرَدَ باليَمَن . وفي المصباح مُرَاد قَبِيلةٌ مِن مَذْحِج . قلت ومَذْحِج هو مالك بن زَيْد المُتَقدّم ذِكْرُه في التهذيب وقيل إِن نَسبهم في الأَصل من نِزار . المَرادُ كسَحَابٍ وكَتَّانٍ العُنُقُ وعلى الأَوّل اقتصرَ الجَوْهَرِيّ مَرارِيدُ . ومارَدُونَ : قَلْعَةٌ أَي معروفة على قُنَّةِ جَبَلِ الجَزِيرة مُشْرِفَة على بلادٍ كثيرةٍ وفضاءٍ واسِعٍ تَحْتَهَا رَبَضٌ عَظِيم فيه أَسواقٌ ومَدارِسُ ورُبُطٌ ودُورُهم كالدَّرَجِ وكلُّ دَرْبٍ يُشْرِف على ما تَحْتَه من الدُّورِ والماءُ عندهم قليلٌ وأَكثرُ شُرْبِهم من الصهاريج التي يُعِدُّونها في بُيوتهم كذافي المراصد . تقول في النَّصْبِ والخَفْضِ مَارِدِينَ أَي إِنه مُلْحَق بجمع المُذِكّر السالم في الإِعراب كصِفِّينَ وفِلَسْطِينَ ونَحوِهما . قال شيخنا : ومنهم من يُلْزِمُها اليَاءَ كَحِينٍ ومنهم من يُلْزِمها الواوَ وفتحَ النون . والمَرِيدُ كأَمير : التَّمْرُ يُنْقَعُ في اللَّبَنِ حتى يَلِينَ وقد مَرِدَ كفَرِحَ : دَامَ على أَكْلِه وقال الأَصمعيُّ : ويقال لكُلِّ شْيءٍ دُلِكَ حتّى اسْتَرْخَى : مَرِيدٌ والتمْرُ يُلْقَى في اللَّبَن حَتَّى يَلِينَ ثم يُمْرَدُ باليَدِ : مَريدٌ . المَرِيدٌ أَيضاً : الماءُ بِاللَّبَنِ وبه فُسِّرَ قولُ النابِغَة الجَعْدِيّ :
" فَلَمَّا أَبَي أَنْ يَنْزِعَ القَوْدُ لَحْمَهنَزَعْتُ المَدِيدَ والمَرِيدَ لِيَضْمُرَا المِرِّيد كسِكِّيتٍ : الشديدُ المَرَادَةِ أَي العُتُوَّ مثل الخِمِّيرِ والسَّكِّير . مُرَيْدٌ كزُبَيْرٍ : بالمدينةِ شرَّفها اللهُ تعالى وهي أَطَمَةٌ لِبَنِي خَطْمَةَ وقد جاءَ ذِكْرُه في الحديث . ومُرَيْدق الدَّلاَّلُ أَبو حاتم روى عن أَيُّوبَ السٍّخْتِيَانيّ وعنه ابنُه حاتِم بن مُرَيْد . وعَبْدُ الأَوَّلِ بنُ مُرَيْدٍ من بني أَنْفِ النَّاقَةِ روَى عنه محمّد بن الحسن بن دُرَيد . وَرَبِيعَةُ بنْتُ مُرَيْدٍ روَى عنها المُنْتَجِعُ بن الصَّلْت وأَحْمَدُ بن مُرادٍ الجُهْنِيّ مُحَدِّثُونَ . وَمَارِدَةُ : كُورَةٌ واسِعَة بالمَغْرِب من أَعمالِ قُرْطُبة وهي مَدِينة رائعةق كثيرةُ الرُّخَامِ عَالِيَة البِنْيَانِ بَينها وبين قُرْطُبَة سِتَّةُ أَيّام . في الحديث ذكر ثَنِيَّة مَرْدَانَ بفتح فسكون وهي بينَ تَبُوكَ والمَدِينةِ وبها مَسْجِدٌ للنبيِّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ . ومما يستدرك عليه : المَرُود كصَبُورٍ والمارِدُ : الذي يَجِيءُ ويَذْهَب نَشاطاً قال أَبو زُبَيْد :
مُسْنِفَاتٌ كَأَنَّهُنَّ قَنَا الهِنْ ... د وَنَسَّى الوَجِيفُ شَغْبَ المَرُودِ
ومَرِدَ كفرِحَ : تَطَاوَل في المَعَاصِي لُغَة في مَرَدَ كنَصر عن الصاغانيّ . ومُرَاد : حِصْن قريبٌ من قُرْطُبة وعبدُ الله بن بكر بن مَرْدَان شَيْخٌ لغُنْجَار ومَرْدَان لَقَبُ مُقَاتِل بن رَوْحٍ المَرْوَزِيّ والد محمدٍ شيخِ البخاريّ وأَبو محمّدٍ عبدُ الله بن محمّد بن مَكِّيٍّ المعروفُ بابنِ مارِدَةَ المَارِدِيُّ نُسب إِلى جَدِّه مات ببغداد سنة 444 . وَمَرَدْت الشيءَ ومَرَّدْته : لَيَّنْتُه وصَقَلْتُه . والمَرْدُ : الثَّرْدُ . ومَرَدَ الشيءَ في الماءِ : عَرَكَه . ومَرَدَ الغُصْنَ : أَلْقَى عنه لِحَاءَه كمَرَّدَه . ومَرِدَت الأَرضُ مَرَداً لم تُنْبِتْ إِلاَّ نَبْذاً . ومَرِدَ الفَرَسُ لم يَنْبُتْ على ثُنَّتِه شَعْرٌ . كذا في الأَفعال . والمِرَادُ ككِتَابٍ : ثَنِيَّةٌ في جَبْلٍ تُشْرِف على الحُدَيْبِيَة كما في الرَّوْض . وعَشائرُ بن محمّد بن ميمون بن مَرَّاد التميميُّ ككَتَّانٍ أَبو المعالي الحِمْصِيّ من شيوخ السَمْعَانيّ . ومُرَيْد قَبيلة من بَلِيٍّ وهم حُلفاءُ بني أُمَيَّةَ بن زيد ويقال لهم الجَعَادِرَة منهم امرأَةٌ مُسْلِمَةٌ لها شِعْرٌ في السِّيرة . ومَرُودَةُ مُخَفَّفاً جَدُّ أَبي الفضل محمّد بن عثمان بن إٍسحاق بن شُعَيْبِ ابن الفضل بن عاصم النَّسَفِيّ المَرْودِيّ اَثْنَى عليه المُسْتَغفِرِيُّ ورَوَى عنه . وقالت امرأَةٌ لِزَوْجِهَا : يا شيخُ فقال لها : مِنْ أَيْنَ لي لك أُمَيْرِدٌ فصارَ مَثَلاً . ومن المجاز : جَبَلٌ مُتَمَرِّد . وجِبَالٌ مُتَمَرِّدَاتٌ . وميردةُ : من قُرَى أصْفَهَان نزَلَهَا أَبو الحسن محمّد بن أَحمد بن محمّد بن الحسين الأَصفهانيّ سمع أَبا الشيخِ وغيره

_Türkçe çeviri henüz yok_
