# مرد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: مرد

باب الدال والراء والميم معهما
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات
درم:
الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ.
ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
والدَّرَمُ في الأسنان: كَسرُها وانثِلامُها.
والدَّرَمانُ: مِشية الأرنب والفَأرةِ والقُنْفُذِ ونحوها، والفعل دَرَمَ يدرِمُ.
والدَّرّامةُ: اسْمُ القُنفُذةِ والأرنب.
والدَّرّامةُ: نَعْتٌ للمرأةِ القصيرة.
وبَنوُ دارِمٍ من تَميم، فيها بيتُها وشَرَفُها.
ردم:
رَدَمتُ الثُّلْمةَ والبابَ أردِمُ رَدْماً أي سَدَدْتُه، والاسم الرَّدْم وجمعُه رُدُوم، وثوبٌ مُرَدَّم ومُلَدَّم إذ رُقِّعَ، وقال عنترة:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
أي مُرَقَّع مُستَصْلَحٌ.
والرَّدْمُ: سَدُّ ما بيننا وبينَ يأجوجَ ومَأْجُوجَ.
مرد:
الْمَرْدُ: حَمْلُ الأَراك.
والْمَرْدُ: دَفعُك السفينة بالمُرْديِّ أي خَشبَة يدفع بها المَلاّح السّفينة، والفعل مَرَدَ يمرُد مَرْداً.
ومُرادٌ: حيٌّ في اليَمَن، ويقال: الأصل من نِزارٍ.
والْمَرادة: مصدر المارِد.
والْمَريدُ: من شياطين الإِنْس والجِنِّ.
وقد تَمَرَّدَ عليه أي عَصَى واستَعْصىَ.
ومَرَدَ على الشيءِ أي عَتَا وطَغَى، وكذلك قولُه تعالى: "مَرَودوا على النِّفاقِ".
والتِّمْرادُ: بيتٌ صغير يُجعَلُ في بيوت الحَمام لِمبيضة، فإذا كانت نَسَقاً بعضها فوق بعضٍ فهي التَّماريدُ، وقد مَرَّدَها صاحبها تمريداً وتِمراداً بالكَسْر.
والتمراد: بالفتح، اسْمٌ.
والتمريدُ: تمليسُ الطِّينِ والتَسوية كما مُرِّدَ صَرْحُ سُلَيمان عليه السلام.
ومَرِدَ الأَمرَدُ مُرودةً ومَرَداً، وجمعُه مُرْدٌ.
وتَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثمّ خَرَج وجهُه، وذلك أن يبقَى حَسَناً أمرَدَ.
ورَمْلة مَرْداء: لا تُنبتُ شجرةً إلا نُبذَاً من بُقُول، أي قليلاً، وهي صُلبَةُ المَوْطِئُ.
وإمرأةٌ مَرْداءُ: لم يُخْلَقْ لها إسبٌ.
رمد:
الرَّمَدُ: وَجَعُ العين، وعَيْنٌ رَمْداءُ، ورجلٌ أرمَدُ ورَمِدٌ.
وقد رَمِدَتْ عينه وأرمَدَتُ.
وصارَ الرَّمادُ رِمْدِداً أي هَباءً أدَقَّ ما يكون، والرَّمادُ دُقاق فحم من حُراقةِ النّار.
والمُرَمَّدُ من اللحم: الشِّواءَ يُمَلُّ في الجَمْر، ورَمَّدْتُه فهو مُرَمَّدٌ.
ورُمَّدتِ النّاقةُ ترميداً فهي مُرَمَّدة إذا أنزَلَتْ شيئاً من اللَّبَنِ عند النِّتاح أو قُبَيلَه.
ورَمِدَ القومُ وأرمَدوا: هَلَكُوا.
وارْمَدّ الظليم، أي أسرَعَ، قال:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ
مدر:
المَدَرُ: قِطَعُ طينٍ يابِسٍ، الواحدة مَدَرة.
والمَدْرُ: تَطيينُكَ وجْهَ الحوض بالطِّين الحُرِّ لئلاً يَنشَف الماءُ.
والمَدرةُ: موضِعٌ فيه طين حُرٌّ يُستَعَدُّ لذلك.
ومَدَرْتُ الحوضَ أمدُرُه.
ورجل أمدَرُ الجَنْبَينِ أي عظيمهما، ويقال: مُنتَبرهما.
والأمدَرُ من الظِّباءِ: الذي يُرى على جَسَدِه لُمَعٌ من سَلْحِه.
والمِدرار: المَطَر الغزير الدِّيمة، قال:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا
دمر:
الدَّمارُ: استئصال الهلاك، يقال: دَمَرَ القومُ يدمُرون دَماراً أي هَلَكوا.
ودَمَّر عليهم: مَقَتَهُم. ودَمَّرَهم اللهُ تدميراً.
وقال الله -عزَّ وجلَّ-: "فدَمَّرناهم تدميراً"، يعني فِرْعَونَ وقومَه الذين مُسِخوا قِرَدةً وخَنازيرَ.
والمُدَمِّرُ: اسمُ الصَّيّاد.
وتَدْمُر: اسمُ مدينةٍ بَناها الشَّياطين بإِذنِ سليمان بن داود -عليه السلام-، قال:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
والتَّدْمُريُّ من اليَرابيع: ضَرْبٌ لئيم الخِلْقةِ عَلْب اللحم أي عَضِلٌ.
يقال: هو من مِعزى اليَرابيع، وأمّا ضَأنُها فهو شَفارِيُّها، وعلامةُ الضَّأن فيها أن له في وَسَط ساقه ظُفْراً في مَوضِع صِيصِيَةِ الدِّيك، ويوصف به الرجل اللئيم.
والدُّمُور: الدُّخول على القوم بلا إِذنٍ، ودَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً.

### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte
**د ر م**، **ر د م**، **م ر د**، **ر م د**، **م د ر**، **د م ر** kullanımdadırlar.

**درم**:
**الدَّرَمُ**: topuğun ve kaş kemiğinin ve benzerinin, kopup gitmediği zaman düz/aynı seviyede olmasıdır; o **أَدْرَمُ**dur. Fiil **دَرِمَ يَدْرَمُ**dur; o **دَرِمٌ**dir.
Ve **دَرِمٌ**: Benî Şeybân’dan bir adamın adıdır; A‘şâ onu zikretti de şöyle dedi:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه		كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
Ve kadınlardan **الدَّرّامةُ**: yürüyüşü kötü olan (kadın)dır. Dedi ki:
من البِيض، لا دَرّامةٌ فَمَليّةٌ		تَبُذُّ نِساءَ الناسِ دَلاًّ ومِيَسما
Ve dişlerde **الدَّرَمُ**: onların kırılması ve çentiklenmesidir.
Ve **الدَّرَمانُ**: tavşanın, farenin, kirpinin ve benzerlerinin yürüyüşüdür; fiil **دَرَمَ يدرِمُ**dur.
Ve **الدَّرّامةُ**: dişi kirpinin ve tavşanın adıdır.
Ve **الدَّرّامةُ**: kısa boylu kadın için bir niteleme sıfatıdır.
Ve Temîm’den Benû **دارِمٍ**; onun evi ve şerefi ondadır.

**ردم**:
**رَدَمتُ** gedikliği ve kapıyı **أردِمُ رَدْماً**; yani onu kapattım. İsim **الرَّدْم**dür; çoğulu **رُدُوم**dur. Ve yamalı olduğu zaman elbise **مُرَدَّم** ve **مُلَدَّم** (denir). Antara dedi ki:
هل غادَرَ الشُّعَراءُ من مُتَرَدَّمِ
Yani: yamalı, onarılmış/düzeltilmiş.
Ve **الرَّدْمُ**: bizimle Ye’cûc ve Me’cûc arasındaki set/kapamadır.

**مرد**:
**الْمَرْدُ**: erâk (ağacı) yükü taşımaktır.
Ve **الْمَرْدُ**: gemiyi **المُرْديِّ** ile itmen; yani denizcinin gemiyi ittiği bir tahta ile. Fiil **مَرَدَ يمرُد مَرْداً**dır.
Ve **مُرادٌ**: Yemen’de bir kabiledir; ve denir ki: asıl (köken) Nizâr’dandır.
Ve **الْمَرادة**: **الْمارِد**in mastarıdır.
Ve **الْمَريدُ**: insan ve cin şeytanlarından (olan)dır.
Ve ona karşı **تَمَرَّدَ** etti; yani isyan etti ve başkaldırdı.
Ve bir şey üzerinde **مَرَدَ**; yani azdı ve taştı; bunun gibi Yüce Allah’ın sözü: “**مَرَودوا على النِّفاقِ**”.
Ve **التِّمْرادُ**: hamam evlerinin içinde yumurtlama yeri için yapılan küçük bir evdir; eğer bazıları bazısının üstünde sıra hâlinde olursa onlar **التَّماريدُ**dir. Sahibi onu kırayla **تمريداً** ve **تِمراداً** ile **مَرَّدَ** etmiştir.
Ve **التمراد**: fetih ile, bir isimdir.
Ve **التمريدُ**: çamurun düzleştirilmesi ve tesviye edilmesidir; Süleyman’ın -aleyhisselâm- sarayı düzleştirildiği gibi (**مُرِّدَ صَرْحُ سُلَيمان**).
Ve tüysüz genç **الأَمرَدُ** **مُرودةً** ve **مَرَداً** ile **مَرِدَ**; çoğulu **مُرْدٌ**dur.
Ve falan kimse bir zaman **تَمَرَّدَ** etti, sonra yüzü çıktı; bu, güzel tüysüz olarak kalmasıdır.
Ve **رَمْلة مَرْداء**: az bir ot parçası dışında ağaç bitirmez; yani az (bitirir); ve ayak basılan yeri serttir.
Ve **إمرأةٌ مَرْداءُ**: onun için **إسبٌ** yaratılmamıştır.

**رمد**:
**الرَّمَدُ**: göz ağrısıdır. Ve göz **رَمْداءُ**dur; ve adam **أرمَدُ** ve **رَمِدٌ**dür.
Ve onun gözü **رَمِدَتْ**; ve ben onu **أرمَدَتُ**.
Ve **الرَّمادُ** **رِمْدِداً** oldu; yani en ince olduğu hâlde bir toz/zerre (gibi) oldu. Ve **الرَّمادُ**: ateşin yakmasından (kalan) ince kömür kırıntılarıdır.
Ve etten **المُرَمَّدُ**: közde bıktırılıncaya kadar tutulan kızartmadır; ve onu **رَمَّدْتُ**; o da **مُرَمَّدٌ**dur.
Ve deve **رُمَّدتِ** **ترميداً**; o da, sağım sırasında yahut ondan az önce sütten bir şey indirdiği zaman **مُرَمَّدة**dir.
Ve kavim **رَمِدَ** ve **أرمَدوا**: helâk oldular.
Ve devekuşu **ارْمَدّ**; yani hızlandı. Dedi ki:
وارْمَدَّ مثل شِهابِ النّار مُنصَلتاً		كأنّه خَشْرمٌ بالقـاع يأتَـلِـقُ

**مدر**:
**المَدَرُ**: kuru çamur parçalarıdır; teki **مَدَرة**dir.
Ve **المَدْرُ**: su kurumasın diye havuzun yüzünü saf çamurla çamurlaman/sıvaman.
Ve **المَدرةُ**: bunun için hazırlanılan, içinde saf çamur bulunan yerdir.
Ve havuzu **مَدَرْتُ**; onu **أمدُرُه**.
Ve adam **أمدَرُ الجَنْبَينِ**dir; yani ikisi büyüktür; ve denir ki: ikisi kabarıktır.
Ve ceylanlardan **الأمدَرُ**: bedeninde dışkısından parıltılar/lekeler görülen (olan)dır.
Ve **المِدرار**: bol, sürekli yağmur (olan)dır. Dedi ki:
وسقالك من نَوءِ الثُرَيّا مُزْنةٌ		سَحَراً تَحَلَّبُ وابلاً مِدْرارا

**دمر**:
**الدَّمارُ**: helâkin kökünü kazımasıdır. Denir ki: kavim **دَمَرَ**; **يدمُرون دَماراً**; yani helâk oldular.
Ve onların üzerine **دَمَّر**: onlara buğzetti. Ve Allah onları **تدميراً** ile **دَمَّرَ** etti.
Ve Allah -azze ve celle- dedi: “**فدَمَّرناهم تدميراً**”; yani Firavun’u ve maymunlara ve domuzlara çevrilen kavmini.
Ve **المُدَمِّرُ**: avcının adıdır.
Ve **تَدْمُر**: Süleyman b. Dâvûd’un -aleyhisselâm- izniyle şeytanların bina ettiği bir şehrin adıdır. Dedi ki:
يَبنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفّاحِ والعَمَدِ
Ve jerboalardan **التَّدْمُريُّ**: yaratılışı aşağılık, eti sert; yani kaslı (olan) bir türdür.
Denir ki: o, jerboaların keçilerindendir; onların koyunu ise onların **شَفارِيُّها**sıdır. Ve onda koyunun alâmeti: onun, horozun ibiğinin yerinde, baldırının ortasında bir tırnağı olmasıdır; ve bununla aşağılık adam vasfedilir.
Ve **الدُّمُور**: kavmin yanına izinsiz girmektir. Ve **دَمَرَ يَدْمُرُ دَمْراً ودُموراً**.
