# مرذ (م-ر-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: م - ر - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر م
رذم ، ذمر ، مذر ، مرذ .
رذم : قال الليث : قصْعةٌ رَذَومٌ وهي التي قد امتلأتْ حتى إن جَوانبها لتَنْدَى وتَصبَّبُ والفعْل رَذَمتْ ترْذَمُ ، وقلّما يستعمل إلا يفعل مجاوز نحو أَرْذَمتْ .
قال أبو الهيثم : الرَّذُومُ القَطُورُ من الدَّسم وقد رَذَم يَرْذِمُ إذا سال .
وأنشد :
وعَاذِلةٍ هبَّتْ بليلٍ تلومُني
وفي يدها كِسْرٌ أَبَجُّ رَذُومُ
قال : والأبَجُّ العَظيمُ الممْتَلىءِ مِن المُخِّ .
قال : والجَفْنةُ إذا مُلِئت شَحْماً ولَحْماً فهي جَفنةٌ رَذَومٌ ، وجِفانٌ رُذُمٌ ، قال : ويقال صار بعد الخزِّ والوَشيِ في رُدَمٍ وهي الخُلْقان الدال غير معجمة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الرُّذُمِ الجِفان الملأَى والرُّذُمُ الأعضاءُ الممِخَّةُ .
وأنشد غيره :
لا يملأ الدّلْوَ صُباباتُ الوَذَمْ
الإسِجالٌ رَذَمٌ على رَذَمْ
قال الليث : الرّذَمُ ههنا الامتلاء ، والرّذْم الاسم والرّذْمُ المصدر .
مرذ : أبو عبيد عن الأصمعيّ : مَرثَ فلانٌ الخبز في الماء ، ومرذَه إذا ماثَه ، رواه لنا الإيادي ، مَرُذه بالذال مع الثاء وغيره يقول : مرَده بالدَّال .
ويروى بيت النابغة :
فلمّا أَبى أَنْ يَنْقُصَ القوْدُ لَحْمه
نَزَعْنا المزيد والمدِيدَ ليَضْمُرَا
ويقال : امْرُذْ الثَّرِيدَ فَتَفُتَّه ثم تَصُبُّ عليه اللَّبن ثمَّ تَمَيتُهُ وتحسّاه .
ذمر : أبو عبيد عن الفراء : رجل ذَمِرٌ وذِمْرٌ وذَمِيرٌ وذِمِرٌّ : وهو المُنْكَرُ الشديدُ .
قال غيره : الذَّمْرُ اللُّؤْم والحَضُّ معاً ، والقائدُ يَذمُر أصحابَه إذا لامَهم وأسمَعهم
ما كرهوا ، ليكون أجَدَّ لهم في القتال ، والتَّذَمُّر من ذلك اشْتِقَاقه ، وهو أن يفعل الرجل فعلاً لا يُبالغ في نكايةِ العدُوِّ ، فهو يتذمَّر أي يَلُومُ نفسهُ ويُعاتبها ، لكي يَجِدَّ في الأمر ، والقومُ يَتذامرُون في الحرب أي يحُضُّ بعضُهم بعضاً على الجِدّ في القتال ، ومنه قول عنترة :
يتذَامَرُون كرَرْتُ غير مُذَمَّمِ
والذِّمار ، ذِمار الرجل ، وهو كل شيء يلزمُه حِمايتُه ، والدفعُ عنه وإن ضيّعه لزمه اللَّومُ .
أبو عبيد عن الفراء : الذِّمْر الرجلُ الشجاعُ من قوم أَذْمارٍ .
وقال أبو عمرو : الذِّمار الحرَم والأهل ، والذِّمارُ الحَوْزةُ ، والذِّمار الحَشم ، والذِّمارُ الأرَبُ ، ويوضع التَّذمُّرُ موضعَ الحَفيظة للذِّمار ، إذا اسْتُبِيحَ .
وقال ابن مسعود : انتَهيْتُ يوم بدرٍ إلى أبي جهْل ، وهو صَرِيعٌ فوضعْتُ رجْلي على مُذَمَّره فقال لي : يا رُوَيْعيَ الغنم لقد ارْتَقَيتَ مُرْتقًى صعباً ، قال : فاحتزرْتُ رأسَه .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : المُذمَّرُ هو الكاهِلُ والعُنُق وما حوله إلى الذِّفْرَى ، ومنه قيل للرجل الذي يُدخلُ يدَه في حياء الناقةِ لينظرَ أذكَرٌ جنينُها أم أنثى : مُذَمِّرٌ لأنه يضع يدَه ذلك الموضع فيعْرفُه .
قال الكميت :
وقال المُذمِّر للنّاتجيْنِ
مَتَى ذمِّرتْ قَبْليَ الأرجُلُ
يقول : إن التّذميرَ إنما هو في الأعناق لا في الأرجل .
وقال ذو الرمّة :
حرَاجيجُ قودٌ ذُمِّرتْ في نَتاجِها
بناحيةِ الشِّحْرِ الغُرَيرِ وشَدْقَمِ
يعني أنها من إبل هؤلاء فهم يُذَمِّرونها .
مذر : قال الليث : مَذَرَتْ البيْضةُ مَذَراً إِذا غَرْقلَتْ وقد أمْذرتْها الدَّجاجةُ .
وقال أبو عمرو : إذا مذرَتْ البيضةُ فهي الثّعِطةُ .
وقال الليث : التَّمذُّر خُبث النَّفْس .
وأنشد :
فتَمَذرَتْ نَفْسِي لذاك وَلَم أَزلْ
مَذِلاً نهارِي كلَّه حتى الأُصُلْ
وقال شمر : قال شيخٌ من بني ضبّة : المُمْذِقِرُّ من اللبن الذي يَمُسُّه الماءُ فَيَتَمَذَّرُ .
قال : فكيف يَتمَذَّر ؟
قال : يُمذرُهُ الماءُ فيتفرَّق .
قال : وَيتَمذَّر : يتفرَّق ، ومنه قولهم : تفرقوا شذَرَ ومذر .

##### Türkçe

ذ ر م
**رذم** , **ذمر** , **مذر** , **مرذ** .
**رذم** : Leys dedi: **قصْعةٌ رَذَومٌ**; o, dolmuş olanıdır; öyle ki yanları mutlaka ıslanır ve damlar. Fiil: **رَذَمتْ** **ترْذَمُ**; ve nadiren kullanılır; ancak geçişli **يفعل** (babı) üzere; mesela **أَرْذَمتْ** gibi.
Ebu’l-Heysem dedi: **الرَّذُومُ** yağdan damlayandır; ve **رَذَم** **يَرْذِمُ**; aktığı zaman.
Ve inşad etti:
وعَاذِلةٍ هبَّتْ بليلٍ تلومُني
وفي يدها كِسْرٌ أَبَجُّ رَذُومُ
Dedi: **الأبَجُّ** ilikten büyük, dolu olandır.
Dedi: **الجَفْنةُ** yağ ve et ile doldurulduğu zaman, o **جَفنةٌ رَذَومٌ**dur; ve **جِفانٌ رُذُمٌ**. Dedi: Ve denir ki: **الخزِّ** ve **الوَشيِ**’den sonra **رُدَمٍ** içinde oldu; o, eskimiş elbiselerdir; **الدال** gayr-i mu‘ceme (noktası olmayan)dır.
Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرُّذُمِ** dolu çanaklardır; ve **الرُّذُمُ** iliği bol uzuvlardır, dedi.
Başkası inşad etti:
لا يملأ الدّلْوَ صُباباتُ الوَذَمْ
الإسِجالٌ رَذَمٌ على رَذَمْ
Leys dedi: **الرّذَمُ** burada doluluktur; **الرّذْم** isimdir; ve **الرّذْمُ** mastardır.
**مرذ** : Ebu Ubeyd, Asmaî’den: Falan ekmeği suda **مَرثَ** etti; ve onu **مرذَه** etti; yani onu **ماثَه** etti. Bunu bize İyâdî rivayet etti: **مَرُذه**; **الثاء** ile birlikte **الذال** ile; ve başkası der ki: **مرَده** **الدَّال** ile.
Nâbiga’nın beyti rivayet olunur:
فلمّا أَبى أَنْ يَنْقُصَ القوْدُ لَحْمه
نَزَعْنا المزيد والمدِيدَ ليَضْمُرَا
Ve denir: **امْرُذْ الثَّرِيدَ**; onu ufala; sonra üzerine süt dök; sonra onu **تَمَيتُهُ** edersin ve onu içersin.
**ذمر** : Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: **رجل ذَمِرٌ** ve **ذِمْرٌ** ve **ذَمِيرٌ** ve **ذِمِرٌّ**: o, şiddetli, münker olandır.
Başkası dedi: **الذَّمْرُ** alçaklık ve kışkırtma birlikte (demektir); ve kumandan, arkadaşlarını ayıpladığı ve onlara hoşlanmadıkları şeyi işittirdiği zaman, onları **يَذمُر**; bu, savaşta onlar için daha ciddi olsun diyedir. Ve bundan **التَّذَمُّر**; onun iştikakı (türeyişi)dir; o da, kişinin düşmana zarar vermede mübalağa etmeyen bir fiil yapmasıdır; o hâlde **يتذمَّر**; yani kendini kınar ve onu azarlayıp durur; işte ciddileşsin diye. Ve topluluk savaşta **يَتذامرُون**; yani birbirlerini savaşta ciddiliğe teşvik ederler. Ondan, Antere’nin sözü:
يتذَامَرُون كرَرْتُ غير مُذَمَّمِ
Ve **الذِّمار**; kişinin **ذِمار**’ı; o, korunması ve ondan savunulması kendisine gerekli olan her şeydir; eğer onu zayi ederse, kınama ona gerekli olur.
Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: **الذِّمْر**; **أَذْمارٍ** kavminden yiğit adamdır.
Ebu Amr dedi: **الذِّمار** harem ve ehildir; ve **الذِّمارُ** havza (korunaklı bölge)dir; ve **الذِّمار** hizmetkârlar/maiyet (hâşem)dir; ve **الذِّمارُ** ihtiyaçtır. Ve **التَّذمُّرُ**, **الذِّمار** için, ihlâl edildiği zaman, hamiyet (koruyucu öfke) yerine konur.
İbn Mes‘ûd dedi: Bedir günü Ebu Cehil’e vardım; o, yere serilmişti; ayağımı onun **مُذَمَّره**’si üzerine koydum; bana dedi ki: Ey koyun güden küçük çoban, gerçekten zor bir tırmanış yerine tırmandın. Dedi: Bunun üzerine başını kestim.
Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: **المُذمَّرُ**; omuz başı, boyun ve çevresi, **الذِّفْرَى**’ya kadar olan yerdir. Ondan dolayı, elini dişi devenin hayâsına sokup cenininin erkek mi dişi mi olduğuna bakan adama **مُذَمِّرٌ** denildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir.
Kümeyt dedi:
وقال المُذمِّر للنّاتجيْنِ
مَتَى ذمِّرتْ قَبْليَ الأرجُلُ
Der ki: **التّذميرَ** ancak boyunlarda olur; ayaklarda değil.
Zü’r-Rumme dedi:
حرَاجيجُ قودٌ ذُمِّرتْ في نَتاجِها
بناحيةِ الشِّحْرِ الغُرَيرِ وشَدْقَمِ
Yani: onlar, bunların develerindendir; onlar da onları **يُذَمِّرونها**.
**مذر** : Leys dedi: Yumurta **مَذَرَتْ** **مَذَراً**; **غَرْقلَتْ** olduğu zaman; ve tavuğun onu **أمْذرتْها** etmesiyle.
Ebu Amr dedi: Yumurta **مذرَتْ** ettiği zaman, o **الثّعِطةُ**dır.
Leys dedi: **التَّمذُّر** nefsin kötülüğüdür.
Ve inşad etti:
فتَمَذرَتْ نَفْسِي لذاك وَلَم أَزلْ
مَذِلاً نهارِي كلَّه حتى الأُصُلْ
Şemmer dedi: Benî Dabba’dan bir şeyh dedi: Sütten **المُمْذِقِرُّ**; suyun dokunduğu süttür; böylece **فَيَتَمَذَّرُ**.
Dedi: Peki nasıl **يَتمَذَّر**?
Dedi: Su onu **يُمذرُهُ** eder; böylece o da dağılır.
Dedi: Ve **وَيتَمذَّر**: dağılır; ve ondandır onların sözü: **تفرقوا شذَرَ ومذر**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَصمعي: حَذَوْتُ وحثوت، وهو القيام على أَطراف الأَصابع. قال: ومَرَثَ فلانٌ الخُبز في الماء ومَرَذَه إِذا ماثَهُ؛ ورواه الإِيادي مرذده، بالذال، وغيره يقول مرده، بالدال؛ وروي بيت النابغة: فلما أَبى أَنْ يَنْقُصَ القَوْدُ لحمَهُ،
نَزَعْنا المَرِيذَ والمَدِيدَ لِيَضْمُرَا
ويقال: امْرُذِ الثريدَ فتَفُتُّه ثم تصب عليه اللبن ثم تَمَيّثُه وتَحسّاه.

##### Türkçe

الأَصمعي: **حَذَوْتُ** ve **حثوت**; bu, ayak parmaklarının uçları üzerinde durmaktır. Dedi:
Ve falan, ekmeği suda **مَرَثَ** eder ve onu **مَرَذَه** eder; yani onu yoğurup bulandırdığı zaman; ve bunu el-İyâdî **مرذده** diye rivayet etti, **بالذال**; başkası ise **مرده** der, **بالدال**; ve en-Nâbiga’nın beyti rivayet edildi:
فلما أَبى أَنْ يَنْقُصَ القَوْدُ لحمَهُ،
نَزَعْنا **المَرِيذَ** ve **المَدِيدَ** لِيَضْمُرَا
Ve denir ki: **امْرُذِ الثريدَ**; onu ufalayıp dağıtırsın; sonra üzerine süt dökersin; sonra onu yoğurup bulandırırsın ve onu içersin.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

مرذ فلان الخبز في الماء، أهمله الجوهري، وقال الأصمعي: إذا مرثه، رواه الإيادي بالذال مع الثاء، وغيره يقول. مرده، بالدال، هكذا نقله الأصمعي، وروى بيت النابغة:
  فلما أبى أن ينقص القود لحمهنزعنا المريذ والمريد ليضمرا ويقال: امرذ الثريد، فتفته ثم تصب عليه اللبن، ثم تميثه وتحساه.

##### Türkçe

**مرذ**: Falan kimse ekmeği su içinde ovdu; el-Cevherî onu ihmal etti. el-Asmaʿî dedi ki: Onu **مرثه** dediği zaman; el-İyâdî onu **الذال** ile **الثاء** ile birlikte rivayet etti; başkası ise **مرده** der, **الدال** ile. el-Asmaʿî onu böyle nakletti. Ve en-Nâbiğa’nın beytini rivayet etti:

  “Ne vakit ki, onların etinden kısılmayı reddetti,
  **المريذ** ve **المريد**’i çekip çıkardık ki zayıflasınlar.”

Ve denilir: **امرذ الثريد**; onu ufalayıp didiklersin, sonra üzerine süt dökersin, sonra onu **تمييثه** edersin ve onu içerek yudumlarsın.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَرَذَ
مَرَذَ U ( n. ac. مَرْذ 1 ),
a.  Bedewed.

##### Türkçe

**مَرَذَ**
**مَرَذَ** U (isim-i masdar: **مَرْذ** 1),
a. Bedevîleşti.
