# مرض (م-ر-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Bürde” gocuk demektir

- Harfler: م - ر - ض
- Kur'an'da: 24 geçiş · 23 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَرَضٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%8C.md) | فَعَلٌ | Hastalık | 12 | 12 | [2:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:10.md) |
| [مَرْضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | فَعْلَى | Hastalar | 4 | 4 | [4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/4:43.md) |
| [مَرِيضًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Hasta | 3 | 3 | [2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:184.md) |
| [الْمَرِيضِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B6%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Hasta | 2 | 2 | [24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/24:61.md) |
| [الْمَرْضَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%B6%D9%8E%D9%89.md) | الْفَعْلَى | Hastalar | 1 | 1 | [9:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/9:91.md) |
| [مَرَضًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%B6%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Hastalık | 1 | 1 | [2:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:10.md) |
| [مَرِضْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%90%D8%B6%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَعِلْتُ | Hastalandım | 1 | 1 | [26:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/26:80.md) |

## Mücavir kökler — 84 mücavir (241 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 12 ortak ayet · G² 58 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
2. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 31 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
3. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 30 · “Sufur” süpürgedir
4. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Çukur
5. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · “Sume” damga demektir
6. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Su birikintisidir
7. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
8. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Su bitkisi
9. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Tam
10. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Birbirinize dokundunuz
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 16 ortak ayet · G² 15 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
12. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
13. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 14 · İki yüzlüler
14. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Namaz
15. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Bayır, yokuş yer demektir
16. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Çıkar
17. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
18. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Büyük akarsu
19. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · İyi
20. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Mesih
21. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Fidye
22. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Kadınlar
23. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Zade : Azık demektir
24. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Baş demektir
25. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
26. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
27. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
28. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
29. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sülle çokluk demektir
30. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kör demektir
31. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Yan demektir
32. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kanat demektir
33. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Feth, kapının açılması demektir
34. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
35. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Çeper demektir
36. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
37. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Uhur ense demektir
38. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
39. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Su
40. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
41. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
42. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
43. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Yüz demektir
44. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
45. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
46. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
47. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
48. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
49. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
50. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
51. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
52. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
53. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
54. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
55. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
56. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
57. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
58. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
59. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
60. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%B6/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85.md), [علل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%84.md), [دوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [صحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İtidâl, denge ve tabii işleyiş sınırından sapma, zayıflık ve bozulma |
| Çekirdek Özet 2 | Bedensel arıza ve mahrumiyet ile kalpteki inanç, niyet ve ahlak sapması |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî ölçünün yitimiyle sistemin işlevsizleşmesi ve sorumluluk dengesinin değişmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden rahatsızlığına indirgeyerek kalbî ve nifak boyutunu mecazî bir süs saymak veya kalbî hastalığı irade dışı bir illet görüp ahlakî sorumluluğu düşürmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, sürtünerek aşınmak, devamlılık ve acılık; nitekim [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md), [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md), [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md), [مرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AD.md) köklerinde de akışkanlık, sürtüşme, haddi aşma veya acılaşma boyutu görülür | ض | Çekirdeğin taşıdığı akış ve sürtünme hareketine baskı, daralma ve çatlama niteliği eklenerek bünyenin dengesini yitirmesi, fonksiyonel zayıflama ve sağlık itidalinden çıkış anlamı somutlaşmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akış, sıvı dengesi, süreklilik ve canlı bünyenin temel maddesi |
| ر | İnsan başı | Yönetim merkezi, bilinç, ilk ve üst organ |
| ض | Olta, bitki | Yan dönme, eğilme, sıkışma ve tabii yönünden sapma; harfin kalın ve baskılı yapısıyla bünyede oluşan kırılma |
| مرض | Suyun ve hayati akışın merkezden baskı altında eğilip bozulması | Canlı bünyenin veya yönetim merkezinin tabiilikten çıkarak fonksiyon kaybına uğraması, dengenin ve itidâlin sarsılması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının (insan veya devenin) sıhhat ve itidal sınırından çıkıp zayıflaması; güneşin toz ve sis ardında kalarak ışığının donuklaşması (شمس مريضة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Ubâde el-Ca‘dî şiirinde semiz ve dinç atı nitelerken bu kökü zayıflık ve hastalıktan uzaklık anlamında kullanır: يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ / ليس بمَهْزُولٍ ولا بِمارِضِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir işte gereken kararlılığı göstermemek, işi gevşek tutmak ve hakkıyla olgunlaştırmamak (تمريض الأمر) ile bir hedefe yaklaşsa da tam isabet ettirememek (أمرض فلان) kullanımları |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça مرض kökü, zayıflık, itidalden sapma ve bedenî illet anlam matrisinde merkezîleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı anlama denk gelen birincil kökler genellikle חלה (h-l-h) veya רפה (r-p-h) çizgisine dayanırken, Arapça kökün biliteral مر tabanındaki aşınma, acılaşma ve sürtünme dinamiği üzerinden özelleştiği görülür. İbranicede doğrudan m-r-ṣ kökü «acı, şiddetli olmak» veya «baskı yapmak» (māraṣ) bağlamında paralel bir fonetik ve semantik akrabalık taşır. Süryanicede ise marīṣā / mar‘ā çizgisi doğrudan hastalık ve acı çekme durumunu karşılar. Bu durum, Sami kök ailesinde bünyeyi sarsan acı, zorlanma ve zayıflama hissinin Arapçada sıhhatin zıddı olan kurumsal hastalık kavramına dönüştüğünü gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen semitik etimoloji çalışmaları.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İtidâlden ve tam sıhhat halinden sapma | Bünyede veya bir işte tabii akışın kesintiye uğraması, donuklaşma ve gevşeklik | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice māraṣ (baskı, acı verme), Süryanice mra‘ / marīṣā (hastalık, illet) | Acı, tazyik ve bünyenin aşınması temelinde gelişen ortak semantik zemin | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarda doğrudan örtüşen ikna edici soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرض | Anlamlı | Hastalık, sıhhatten sapma | Bünyenin itidalini kaybetmesi, zayıflık ve bozulma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [مضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%B1.md) | Anlamlı | Ekşime, acıma, keskinleşme | Sütün ekşiyip kesilmesi; kabile adı olarak öne çıkış | Kur'an'da geçmez |
| [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) | Anlamlı | Şiddetli sıcak, yanma | Güneşin yeri ve taşları kavurucu biçimde ısıtması | Kur'an'da geçer; hararet yönüyle zayıflatma bağı |
| [رضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%85.md) | Anlamlı | Taşları üst üste yığma | İri taşların birbirine kenetlenerek dizilmesi | Kur'an'da geçmez |
| [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | İncelme, zayıflama, sıkılaşma | Atın zayıflatılarak koşuya hazırlanması, karnın çekilmesi | Kur'an'da geçer; bedensel değişim ve incelme bağı |
| [ضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Alev alma, tutuşma | Ateşin parlayıp şiddetle yayılması, öfkenin kabarması | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرض | Merkez | Sıhhatten sapma | İtidâlin bozulması; hem bedenî hem kalbî-ahlakî arızaları kapsayan genel durum | Bünyenin veya inancın işlev kaybı |
| [سقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85.md) | Komşu | Kronik ve yerleşik illet | مرض köküne göre daha çok bedene yerleşen, ağır ve müzmin dert | Süreklilik ve fiziksel çöküntü |
| [علل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Zayıflatan dış sebep | Bünyeyi sürekli meşgul eden, asli gücünü kıran arızi neden veya bahane | Sebeplilik ve meşgul edicilik |
| [دوى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Gizli ve içten içe kemiren dert | Dışarıdan görünmeyen, göğüste ve iç organlarda saklı kalan müzmin yara | İçsel tahribat ve gizlilik |
| [صحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%AD.md) | Zıt | Tamlık ve sağlamlık | Bütün organ ve yetilerin fıtrî dengesinde, eksiksiz ve arızasız işlemesi | Sıhhat, denge ve itidal hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرض | İtidalden sapma ve hastalık | Hem bedensel arızayı hem kalpteki inanç ve niyet sapmasını tam karşılar | Kesin |
| Latince | Morbus, infirmitas | Hastalık, zayıflık | Morbus fiziksel ve ahlaki illeti karşılar; Kur'an'daki nifak boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | Disease, sickness, illness | Hastalık, rahatsızlık | Disease işlevsel bozulmayı, illness deneyimi verir; ahlakî-kalbî sapmayı tek başına karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Krankheit, Gebrechen | Hastalık, kusur | Krankheit bedensel ve ruhsal bozulmayı karşılar; nifak ve hırs boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Maladie, infirmité | Hastalık, sakatlık | Maladie genel arıza durumunu verir; kalpteki teolojik sapma için mecazî bağlam gerektirir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرَضٌ | Nifak, şek, inanç zafiyeti ve küfür meyli | Münafıkların kalbindeki hile, kuşku ve fıtrat sapması bağlamı (Bakara [2:10](https://lisan.digital/tr/ayet/2:10.md), Hac [22:53](https://lisan.digital/tr/ayet/22:53.md), Müddessir [74:31](https://lisan.digital/tr/ayet/74:31.md)) |
| مَرَضٌ | Şehvet, ahlakî zaaf ve kötüye yönelme hırsı | Peygamber eşlerine hitapta kalbinde bozukluk ve cinsel temayül bulunan kimseler bağlamı (Ahzâb [33:32](https://lisan.digital/tr/ayet/33:32.md)) |
| مَرِيضًا / مَرْضَى | Bedenî rahatsızlık ve ibadetlerde ruhsat sebebi | Oruç, abdest, teyemmüm ve hac kurbanı yükümlülüklerinin hafifletilmesi bağlamı (Bakara [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md), Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md)) |
| الْمَرِيضِ / الْمَرْضَى | Bedenî engel ve toplumsal/cihâdî muafiyet | Savaşa bizzat katılamama ve toplumsal sofralarda kınanmama bağlamı (Tevbe [9:91](https://lisan.digital/tr/ayet/9:91.md), Nûr [24:61](https://lisan.digital/tr/ayet/24:61.md), Fetih [48:17](https://lisan.digital/tr/ayet/48:17.md)) |
| مَرِضْتُ | İnsana arız olan fıtrî bedenî rahatsızlık | İbrahim peygamberin şifayı yalnızca Allah'a nispet ettiği tevhit bağlamı (Şuarâ [26:80](https://lisan.digital/tr/ayet/26:80.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kalpteki maraz ve nifak | Kalpteki hastalığın kulun kendi kesbi mi yoksa ilahi bir ceza olarak mühürlenme mi olduğu, imanın mahiyeti | İtikadî sapma, şek ve kalbî körlük |
| Fıkıh | Ruhsat ve mükellefiyet sınırları | Hastalığın oruç bozma, teyemmüm alma ve savaştan muaf tutulma için hangi dereceyi aşması gerektiği | Bedenî kusur ve acziyet sebebiyle meşakkat |
| Tefsir | Hakikat ve istiare tahlili | Kalpteki hastalığın lafzi anlamdan istiare yoluyla şüphe, riya veya hırs kastedilerek kullanılması | İtidalden sapan ruhsal ve ahlaki eğilimler |
| Hadis | Şifa, sabır ve hasta ziyareti | Hastalığın günahlara kefaret olması, hastayı gözetme (temrîz) vazifesi ve ruhi/tıbbi tedavi dengesi | Arınma vesilesi ve toplumsal dayanışma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve mükellefiyet dengesi | İtidalden sapma ve ruhsat zemini | Aşırı yükü kaldırma veya nifakı teşhis | Bedende meşakkati hafifletir; kalpte ise tevhitten ve ihlastan kopuşu gösterir | Kesin |
| İlmi | Yargı ve muhakeme sıhhati | Zihinsel zaaf ve peşin hüküm | Doğru delil getirmeyi engelleme | Düşüncenin illetli hale gelerek objektif hakikati kavrayamaması durumudur | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sadakat ve kamu düzeni | İçten kemiren nifak şebekesi | Kamusal güvenliği ve dirliği çökertme | Dışarıdan sadık görünüp içeriden fitne üreten yapıların kamu gücünü zayıflatmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Üretim gücü ve piyasa sağlığı | İş gücü kaybı ve spekülatif hırs | Dengeli dolaşımı ve üretimi aksatma | Bedenî hastalık iş gücünü düşürür; ahlakî maraz ise piyasayı tekelleşme ve haksız kazanca sürükler | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve homeostaz bozulması | Termodinamik ve fizyolojide bir sistemin dengeli durumdan saparak iç düzensizliğinin artması ve iş yapabilme kapasitesinin düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal disfonksiyon | Sosyoloji ve hukukta normların aşınması, kurumların asli hedeflerinden saparak toplumsal bütünleşmeyi sağlayamaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca patolojik-biyolojik bir enfeksiyon veya organ yetmezliği olarak anlamak, Kur'an'daki kalbî boyutları saf retorik saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün sıhhatin ve itidâlin zıddı olarak hem fizyolojik zaafı hem de şüphe, nifak, ahlakî şehvet ve haksız hırs gibi ruhsal işlevsizlikleri kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kalpteki hastalığın kulun iradesi dışındaki bir patoloji gibi görülmesiyle ahlakî sorumluluğun yok sayılması veya bedensel ruhsatların keyfî biçimde suiistimal edilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı hem biyolojik sınırları olan hem de kalbî-ahlakî derinliği bulunan bir bütün olarak ele aldığını; merhamet ile adalet, ruhsat ile mükellefiyet dengesini bu kavram üzerinden kurduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadetlerdeki ruhsat ayetlerinde (Bakara [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md)-185, Nûr [24:61](https://lisan.digital/tr/ayet/24:61.md)) ve Medine döneminde münafıkların psikolojik profilini çizen ayetlerde (Bakara [2:10](https://lisan.digital/tr/ayet/2:10.md), Ahzâb [33:12](https://lisan.digital/tr/ayet/33:12.md), [33:32](https://lisan.digital/tr/ayet/33:32.md), Muhammed [47:20](https://lisan.digital/tr/ayet/47:20.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin insandan fıtratı aşan güç talep ettiği zannını bertaraf eder; aynı zamanda inançsızlığı ve iki yüzlülüğü sadece soyut bir inkâr değil, kalbin algı ve idrak kabiliyetini yitirmesi olarak açıklar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının veya organın itidalden ve tabii işleyişten saparak zayıflaması, fonksiyonel güç yitimi.
- Soyut anlam: İnanç, niyet, ahlak ve zihniyetteki fıtrî dengenin bozularak hakkı inkâra, nifaka ve süflî heveslere yönelmesi.
- Sistematik karşılık: Fiziksel düzeyde ibadet ve hukuki sorumlulukları hafifleten bir acziyet hâli; metafizik ve toplumsal düzeyde ise bünyeyi içten çökerten bir fitne ve nifak potansiyeli.
- LaTeX modeli: $$\Delta S = |x - x_0| > 0 \implies \eta(x) = \eta_0 \cdot \left(1 - \frac{\Delta S}{k}\right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x_0$ bünyenin fıtrî ve sıhhatli denge noktasını (itidal), $x$ mevcut durumu temsil eder. Farkın mutlak değeri olan $\Delta S$, itidalden sapma miktarını (maraz) gösterir. Bu sapma meydana geldiğinde ($|x - x_0| > 0$), sistemin asli verim ve işlev kabiliyeti olan $\eta(x)$, ideal kapasite $\eta_0$'dan sapma oranında zayıflayarak azalır; buradaki $k$ katsayısı sistemin çöküş eşiğini simgeler. Sapma bedende olduğunda mükellefiyet hafifler, kalpte olduğunda idrak ve ahlak verimi körelir.

## Geçtiği ayetler (23 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:10.md) — مَرَضٌ · مَرَضًا

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık vardır. Allah da hastalıklarını artırdı. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlara elem verici bir azab vardır.

### [Bakara 2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:184.md) — مَرِيضًا

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için

### [Bakara 2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:185.md) — مَرِيضًا

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/2:196.md) — مَرِيضًا

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/4:43.md) — مَرْضَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Nisa 4:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/4:102.md) — مَرْضَى

وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Sen; içlerinde olup da namazlarını kıldırdığın zaman, bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da alsınlar. Secdeye vardıklarında onlar arkanıza geçsinler, kılmayan öbür kısım gelsin, seninle beraber kılsınlar. Tedbirli olsunlar, silahlarını alsınlar. Kafirler size ansızın bir baskın vermek için silah ve eşyanızdan gafil bulunmanızı arzu ederler. Yağmurdan zarar görecekseniz veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanıza bir beis yoktur. Fakat dikkatli olun. Allah; şüphesiz kafirlere horlayıcı bir azab hazırlamıştır.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/5:6.md) — مَرْضَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Maide 5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/5:52.md) — مَرَضٌ

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık olanların; bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz, diyerek onlara koşuştuklarını görürsün. Olur ki, Allah, fetih verir veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizlediklerinden dolayı pişman olurlar.

### [Enfal 8:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/8:49.md) — مَرَضٌ

إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Hani münafıklar, kalblerinde hastalık bulunanlar: Bunları, dinleri aldattı, diyorlardı. Halbuki kim Allah’a tevekkül ederse; muhakkak ki Allah, Aziz’ dir, Hakim’dir.

### [Tevbe 9:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/9:91.md) — الْمَرْضَى

لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Zayıflara, hastalara ve harcayacak şeyleri bulunmayanlara, Allah’a ve Rasulüne sadık kaldıkça bir sorumluluk yoktur. İhsan edenleri hesaba çekmeye de bir yol yoktur. Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tevbe 9:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/9:125.md) — مَرَضٌ

وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık bulunanların ise, murdarlıklarına murdarlık katmıştır. Ve kafir olarak ölmüşlerdir.

### [Hac 22:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/22:53.md) — مَرَضٌ

لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Şeytanın karıştırdığı, kalblerinde hastalık bulunan ve kalbleri kaskatı olan kimseleri sınamay vesile kılmak içindir. Zalimler, şüpjesiz derin bir ayrılık içindedirler.

### [Nur 24:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/24:50.md) — مَرَضٌ

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Kalblerinde bir hastalık mı var bunların? Yoksa şüphe mi ettiler? Veya Allah’ın ve Rasulünün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, onlar; zalimlerin kendileridir.

### [Nur 24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/24:61.md) — الْمَرِيضِ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Köre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

### [Şuara 26:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/26:80.md) — مَرِضْتُ

وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ

Meal (IK): Hastalandığımda O, şifa verir bana.

### [Ahzab 33:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/33:12.md) — مَرَضٌ

وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا

Meal (IK): Ve hani münafıklar ve kalblerinde bir hastalık bulunanlar: Allah ve Rasulü bize sadece boş vaadlerde bulundular, diyorlardı.

### [Ahzab 33:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/33:32.md) — مَرَضٌ

يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا

Meal (IK): Ey peygamber kadınları; sizler, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer sakınıyorsanız; edalı olmayın yoksa kalbinde bir hastalık bulunanlar kötü şeyler umarlar. Ve hep ma’ruf söz söyleyin.

### [Ahzab 33:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/33:60.md) — مَرَضٌ

لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Andolsun ki münafıklar, kalblerinde hastalık bulunanlar, şehirde bozguncu haberler yayanlar, buna son vermezlerse; muhakkak seni onlarla mücadeleye çağırırız da sonra çevrende az bir zamandan fazla kalamazlar.

### [Muhammed 47:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/47:20.md) — مَرَضٌ

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى لَهُمْ

Meal (IK): İman etmiş olanlar; bir sure indirilmeli değil miydi? derler. Fakat muhkem bir sure indirilip de orada muharebe zikrolununca; kalblerinde hastalık olanların, ölüm korkusundan bayılmış kimselerin bakışları gibi sana baktıklarını görürsün. Bu, onlar için daha evladır.

### [Muhammed 47:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/47:29.md) — مَرَضٌ

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ

Meal (IK): Yoksa; kalblerinde hastalık olanlar, kinlerini Allah’ın dışarı vurmayacağını mı sandılar?

### [Fetih 48:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/48:17.md) — الْمَرِيضِ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَنْ يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Gözü kör olana vebal yok. Topala da vebal yok, hastaya da vebal yok. Kim, Allah’a ve peygamberine itaat ederse; onu altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de geri kalırsa; onu elim bir azab ile azablandırır.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/73:20.md) — مَرْضَى

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Müddessir 74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/ayet/74:31.md) — مَرَضٌ

وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ

Meal (IK): Cehennem bekçilerini yalnız meleklerden kıldık. Onların sayılarını da ancak küfretmiş olanlar için bir fitne kıldık. Ki kendilerine kitab verilmiş olanlar, kesin bilgi sahibi olsunlar. İman edenlerin de imanları artsın. Kendilerine kitab verilmiş olanlar ve mü’minler kuşkuya düşmesinler. Bir de kalblerinde hastalık bulunanlarla kafirler: Bununla Allah neyi kasdetmiş? desinler. İşte böyle Allah, dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Rabbının ordularını ancak kendisi bilir. Bu, ancak insanlara bir öğüttür.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Bürde” gocuk demektir. Sonra soğuk anlamında “berd” denmiştir. Üşütmekten dolayı hasta olmaya da “maraz” denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء والميم معهما
ض ر م، ر ض م، ر م ض، م ر ض، ض م ر مستعملات
ضرم:
الضَّرَمُ من الحَطَب: ما التَهَبَ سريعاً، الواحدة ضَرَمة.
والضَّرَمُ: مصدر ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً.
وضَرِمَ الأسَدُ اذا اشتَدَّ حَرُّ جَوْفِه من الجُوعِ، وكذلك غيره من اللَّواحِمِ، قال:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
والضَّرَمُ: شِدَّة العَدْوِ، وفَرَسٌ ضَرِمُ العَدْوِ وضَرِم الرَّفاقِ، قال:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
يقول: اذا مَشَتْ على الرَّقاقِ اشتَدَّ جَرْيُها.
والضِّرامُ: الذي تُضْرَمُ به النّارُ.
والضِّرامُ: جماعة الضَّرَم من الحَطَب.
واضْطَرَمَتِ النّارُ، وأضْرَمَها غيرُها في الحَطَب.
والضِّرامُ: ما يُرَى من اشتِعال اللَّهَب.
والضَّريمُ: اسْمٌ للحَريق.
رضم: الرَّضَمُ: حِجارةٌ مُجتَمِعةٌ غيرُ ثابتةٍ في الأرض، كأنَّها منثورةٌ في بطُون الأوديِة، ويُجْمَع الرَّضَمُ على رِضام.
وحِجارةٌ مَرْضومةٌ بعضُها فوقَ بعضٍ.
وبِرْذَونٌ مَرْضُومُ العَصَبِ اذا كانَ قد تَشَنَّجَ وصارَ فيه كالعُقَدِ وأنشد: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ ورُضامٌ: اسمُ موضعِ.
رمض:
الرَّمَضُ: حَرُّ الحِجارة من شِدَّةِ حَرِّ الشمس، والاسمُ الرَّمْضاءُ.
وأرضٌ رَمِضةٌ بالحجارة.
ورَمِضَ الانسان رَمَضاً اذا مَشَى على الرَّمْضاءِ.
والرَّمَضُ: حُرْقةُ القَيْظ.
وقد أَرْمَضَني هذا الأمرُ فرَمِضْتُ، قال رؤبة: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض والرَّمَضُ: مَطَرٌ قبل الخريف.
والرَّمضاءُ مُلتَهبةٌ يعني شدَّةٌ الحَرِّ.
ورَمَضانُ: شَهْرُ الصَّوْمِ.
مرض:
التَّمريضُ: حُسْنُ القيام على المريض، يقال: مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً اذا قمت عليه.
وتمريض الأمر: ان تُوهِنَه ولا تُنْضِجَه.
ويقال: قلبٌ مريضٌ من العَداوة ومن النِّفاق، وقال الله تعالى: في قُلُوبِهم مَرَض، أي نِفاق.
والمَراضانِ: واديانِ مُلتقاهما واحد.
وقال فلانٌ قولاً فأَمرَضَ، أي قارَبَ الصَّوابَ ولم يَبلُغْه، قال: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا
مضر:
لَبَنٌ مَضير: شديد الحُمُوضة، ويُقال: إِنَّ مُضَرَ كانَ مولَعاً بشُرْ به فسُمِّيَ به.
والمَضيرةُ: مُرَيْقةٌ تُطبَخُ بلَبَنٍ وأشياء.
وتُماضِرُ: اسمُ امرأةٍ.
وتَمَضَّرَ: اعتَزَى الى مُضَرَ.
والتَمَضُّر: التَعَصُّبُ لِمُضَرَ.
ضمر:
الضُّمْرُ من الهُزالِ ولُحُوق البطْن، والفعْلُ: ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً فهو ضامِرٌ.
وقَضيبٌ ضامِرٌ: انضَمَرَ وذَهَبَ ماؤه.
والمِضمارُ: موضعٌ تُضَمَّرُ فيه الخَيْل، وتضميرُها أنْ تُعْلَفَ قُوتاً بعد السِّمَن.
والضَّميرُ: الشيءُ الذي تُضمِرُه في ضَمير قلبِكَ.
وتقول: أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ اذا كان متحرِّكاً فأسْكَنتُه. فأسْكَنْتُه.
والغِناءُ مِضمار الشِّعْر أي به يُخْتَبَر، قال:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
والضَّمْرُ من الرجال: المُهَضَّمُ البطن، اللطيفُ الجسم، وامرأةٌ ضَمْرَةٌ.
والضِّمارُ من العِداتِ: ما كانَ ذا تَسويفٍ، قال الراعي:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
ولُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ أي فيه بعضُ الانضِمام، قال: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ وتضَمَّرَ وجهُه أي انضَمَّت جلدته من الهُزال.
والضُّمرانُ: من دِقِّ الشَّجَر، وقيلَ: هو الحَمْضُ.
والضُّمْرانُ اسمُ كلبٍ.
والضَّومَرانُ والضَّيْمُرانُ: نوع من الرَّيْحان.
والضَّمارُ من المالِ: مالا يُرْجَى رُجُوعُه.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte

**ض ر م**، **ر ض م**، **ر م ض**، **م ر ض**، **ض م ر** kullanımdadır

**ضرم**:
**الضَّرَمُ** odun cinsinden: çabucak tutuşan şey; teki **ضَرَمة**.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً**’ın mastarı.
Ve aslan **ضَرِمَ** olur; içinin harareti açlıktan şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde et yiyenlerden başkası da; dedi ki:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
Ve **الضَّرَمُ**: koşmanın şiddeti; ve koşması şiddetli at: **ضَرِمُ العَدْوِ** ve yoldaşlara karşı **ضَرِم**; dedi ki:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
Der ki: ince (zemin) üzerinde yürüdüğü zaman koşması şiddetlenir.
Ve **الضِّرامُ**: ateşin onunla tutuşturulduğu şey.
Ve **الضِّرامُ**: odundan **الضَّرَم** topluluğu.
Ve ateş **اضْطَرَمَتِ**; ve başkası onu odunda **أضْرَمَ**.
Ve **الضِّرامُ**: alevin tutuşmasından görülen şey.
Ve **الضَّريمُ**: yangın için bir isim.

**رضم**: **الرَّضَمُ**: yerde sabit olmayan, bir araya toplanmış taşlar; sanki vadilerin karınlarında saçılmış gibidir; ve **الرَّضَمُ**, **رِضام** üzerine cem edilir.
Ve taşlar: **مَرْضومة**; bazısı bazısının üstünde.
Ve bir binek atı (**بِرْذَونٌ**) **مَرْضُومُ العَصَبِ**: kasılmış ve onda düğümler gibi olmuş ise; ve inşad etti: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ ve **رُضامٌ**: bir yer adıdır.

**رمض**:
**الرَّمَضُ**: güneşin hararetinin şiddetinden taşların sıcaklığı; isim **الرَّمْضاءُ**.
Ve taşlı **رَمِضةٌ** bir yer.
Ve insan **رَمِضَ** olur, **رَمَضاً**; **الرَّمْضاءِ** üzerinde yürüdüğü zaman.
Ve **الرَّمَضُ**: yaz sıcağının yakması.
Ve bu iş beni **أَرْمَضَ** etti de ben **رَمِضْتُ**; Rü’be dedi ki: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض و **الرَّمَضُ**: güzden önce bir yağmur.
Ve **الرَّمضاءُ**: tutuşmuş; yani hararetin şiddeti.
Ve **رَمَضانُ**: oruç ayı.

**مرض**:
**التَّمريضُ**: hastanın üzerinde güzelce durmak; denir ki: hastaya baktım: **مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً**; onun başında durduğum zaman.
Ve işin **تمريض**i: onu zayıflatman ve onu olgunlaştırmaman.
Ve denir ki: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مريضٌ**; ve Allah Teâlâ dedi ki: **في قُلُوبِهم مَرَض**; yani nifak.
Ve **المَراضانِ**: birleşme yerleri bir olan iki vadi.
Ve falan bir söz söyledi de **أَمرَضَ**; yani doğruya yaklaştı ve ona ulaşmadı; dedi ki: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا

**مضر**:
**لَبَنٌ مَضير**: şiddetli ekşilikte; ve denir ki: **مُضَرَ** şerbet içmeye düşkün idi de onunla adlandırıldı.
Ve **المَضيرةُ**: süt ve şeylerle pişirilen bir çorbacık.
Ve **تُماضِرُ**: bir kadının adı.
Ve **تَمَضَّرَ**: **مُضَرَ**’a nisbet etti.
Ve **التَمَضُّر**: **لِمُضَرَ** için taassup.

**ضمر**:
Zayıflıktan ve karnın içe çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil: **ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً**; o hâlde o **ضامِرٌ**dir.
Ve **قَضيبٌ ضامِرٌ**: inceldi ve suyu gitti.
Ve **المِضمارُ**: atların zayıflatıldığı yer; ve onların zayıflatılması, semizlikten sonra azık olarak yem verilmesidir.
Ve **الضَّميرُ**: kalbinin içindeki **ضَمير**de gizlediğin şey.
Ve dersin ki: harekeli olduğu zaman harfin i‘rabını **أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ**; sonra onu sükûnlu kıldım. Sonra onu sükûnlu kıldım.
Ve şarkı, şiirin **مِضمار**ıdır; yani onunla sınanır; dedi ki:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezilmiş, bedeni latif olan; ve **ضَمْرَةٌ** bir kadın.
Ve vaatlerden **الضِّمارُ**: oyalama sahibi olan şey; râ‘î dedi ki:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
Ve **لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ**: yani onda bir miktar birleşme vardır; dedi ki: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ ve yüzü **تضَمَّرَ**; yani zayıflıktan derisi büzüldü.
Ve **الضُّمرانُ**: ince ağaçtan; ve denildi ki: o **الحَمْضُ**tur.
Ve **الضُّمْرانُ** bir köpeğin adıdır.
Ve **الضَّومَرانُ** ve **الضَّيْمُرانُ**: reyhanın bir türü.
Ve maldan **الضَّمارُ**: geri dönmesi umulmayan mal.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

المَرَضُ: السُقْمُ. وقد مَرِضَ فلان وأَمْرَضَهُ الله. قال يعقوب: يقال: أَمْرَضَ الرجلُ، إذا وقع في ماله العاهَةُ. والمِمْراضُ: الرجلُ المسقامُ. ومَرَّضْتُهُ تَمْريضاً، إذا قمت عليه في مَرَضِهِ. والتمريضُ في الأمر: التضجيعُ فيه. والتَمارُضُ: أن يُري من نفسه المَرَضَ وليس به. وشمسٌ مَريضَةٌ: فيها فتورٌ. وأمْرَضَ الرجلُ، أي قارب الإصابة في الرأي. قال الشاعر:
ولَكِنْ تحت ذاكَ الشَيْبِ حَزْمٌإذا ما ظَنَّ أَمْرَضَ أو أصابا

##### Türkçe

**المَرَضُ**: hastalık. Ve “falanca hastalandı” denir; “Allah onu hasta etti” (denir). Ya‘kūb dedi: “Adam **أَمْرَضَ** etti” denir; malında âfet vuku bulduğu zaman. Ve **المِمْراضُ**: çok hastalanan adam. Ve “onu **مَرَّضْتُهُ تَمْريضاً**” (dedim); hastalığında onun başında durduğum zaman. Ve işte **التمريضُ**: onda gevşetme/uyuşukluk göstermektir. Ve **التَمارُضُ**: kendisinden hastalığı gösterip de onda (aslında) olmamasıdır. Ve **شمسٌ مَريضَةٌ**: onda bir gevşeklik vardır. Ve “adam **أمْرَضَ** etti” yani görüşte isabete yaklaşmış oldu. Şair dedi ki:
Ve lâkin o ak saçın altında bir sağlamlık vardır;
Ne zaman zannetse, **أَمْرَضَ** etti yahut isabet etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر م
ضرم ، ضمر ، رمض ، رضم ، مضر ، مرض : مستعملات .
ضرم : قال الليث وغيره : الضرَمُ من الحَطَب : ما الْتَهَب سريعاً ، والواحدة ضَرْمة .
والضَّرَمُ : مصدرُ ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً . وضرِم الأَسدُ : إذا اشتدَّ حَرُّ جَوْفه من الجُوع ، وكذلك كلُّ شيء يشتدّ جوعُه من اللَّواحِم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الضَّرِم : الجائع ، قال : وقال الأصمعي : ما بالدار نافخُ ضَرَمة ، أي : ما بها أحد .
قلت : والضِّرام : ما دَقّ من الحَطَب ولم يكن جَزْلاً يثقبه النارُ ، الواحد ضَرَم وضَرمة ومنه قولُ الشاعر :
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ
ويقال : أضرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ ، وضَرَّمتُها فَضرَمَتْ وتضرّمَتْ .
وقال زهير :
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم
وقال الليث : الضَّرِيمُ : اسمٌ للحريق ، وأَنشَد :
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
شَبّه حَفيفَ شَدِّه بحفيف النار إذا شَيَّعْتَها بالحَطَب ، أي : ألقيتَ عليها ما يُذْكيها به ؛ قاله الأصمعيّ .
وقال اللّيْثُ : الضَّرَمُ : شِدّةُ العَدْو .
ويقال : فرسي ضَرِمُ العَدْوِ ، ومنه قولُ جرير :
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
وقال أبو زيد : ضَرِمَ فلانٌ عند الطَّعام ضَرَاماً : إِذا جَدَّ في أَكْله لا يَدفَع منه شيئاً .
ويقال : ضَرِمَ عليه تَضرّم : إذا احتَدَمَ غَضَباً .
وقال ابن شُميل : المُضْطَرِم : المُغْتَلِمُ من الجِمال ، تراه كأنه قد حُسْحِسَ بالنار . وقد أضْرَمَتْه الغُلْمة .
رضم : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : إنّ عَدْوَك لرَضَمَان ، أي : بطيء . وإنّ أَكْلَك لَسَلَجَان ، وإن قَضاءكَ لَلِيّان .
قال شَمِر : قال الأصمعي : الرِّضامُ : صُخور عِظامٌ أمثالُ الجُزر واحدتها رَضْمة . ويقال : بنى فلان دارَه فرضم فيها الحجارة رَضْماً ، ومنه قيل : رَضَم البعيرُ بنفسه : إذا رَمَى بنفسِه . وقال لَبِيد :
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها
وقال أبو عمرو : الرِّضامُ : حِجارةٌ تجمع واحدتها رَضْمَة ورَضْم ، وأَنْشَد :
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
أي : من حجارةٍ مَرْضومة .
وقال شَمِر : يقال : رَضْمٌ ورَضَمٌ للحجارة المَرْضومة .
وقال رُؤبة :
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ
وقال الليث : بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب : إذا تشنّج وصار فيه كالعَقَد ، وأَنشد :
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ
وقال النضر : طائِرٌ رُضمَة ، وقد رَضَمت ، أي : نَبَتت ، ورَضَم الرجلُ في بيتِه ، أي : سَقَط ولا يَخرُج من بيته . ورَمَأَ كذلك . وقد رَضَم يَرضِم رُضوماً . ورُضام : اسم موضع .
رمض : قال اللّيْثُ : الرّمَضُ : حَرُّ الحجارة من شدّةِ حرّ الشمس ، والاسمُ الرّمْضاء . ورَمِض الإنسانُ رمْضاً : إذا مَشَى على الرّمْضاء ، والأرضُ رَمِضَة .
الحرّانيُّ عن ابن السكيت : الرَمْضُ : مصدرُ رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً : إذا جعلته بين حَجَرين ثم دقَقْتَه ليَرِقَّ .
قال : والرّمَضُ : مصدرُ رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً : احتَرَق قدماه في شدّة الحرّ ، وأَنشَد :
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ
ويقال : رَمِضَت الغنمُ تَرمَض رَمَضاً : إذا رَعَتْ في شدّة الحرّ فتَحْبَن رئاتُها وأكبادُها ، يُصيبها فيها قُروح .
وفي الحديث : ( صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال ) ، وهي الصلاةُ الّتي سَنّها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في وقت الضُّحى عند ارتفاع النهار .
ورَمَضُ الفِصالِ : أن تَحترِق الرّمْضاءُ ، وهو الرّمل ، فتَبرُك الفِصال مِن شدّة حَرّها وإحراقِها أَخفافَها وفَراسِنَها .
ويقال : رَمّض الراعِي مَواشِيه وأرمَضَها : إذا رعاها في الرّمْضاء أو أَرْبَضَها عليها .
وقال عمرُ بنُ الخطّاب لراعي الشاة : عليكَ والظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضها . والظَلَفُ من الأرض : المكانُ الغَليظ الّذي لا رَمْضَاءَ فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المَرْموضُ : الشِّواءُ الكَبِس . ومَررْنا على مَرْمِض شاةٍ ومَنْدَةِ شاةٍ . وقد رمضْتُ الشاةَ فأنا أُرْمِضُها رَمْضاً ، وهو ألا يَسلُخها إذا ذبَحَها ويَبقُر بَطنُها ، ويُخرج حُشْوتَها ، ثم يُوقِدَ على الرِّضافِ حتى تحمَرَّ فتصيرَ ناراً تتّقد ، ثم يَطْرَحها في جوف الشَّاة ويكسر ضلوعَها لتنطبق على الرِّضاف ، ولا يزال يتابع عليها الرِّضافَ المُحْرَقة حتى يعلَم أنها قد أنْضَجَتْ لحمُها ، ثم يُقشَر عنها جِلدُها الذي يُسلَخ عنها ، وقد انشوَى عنها لحْمُها ؛ يقال : لحمٌ مَرْمُوض ، وقد رُمِض رَمْضاً . والرّمِيض : قريبٌ من
الحَنِيذ ، غير أن الحَنيذ يُكْبَس ثم يُوقَد فوقَه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه فرمَّضتُ ترْمِيضاً .
قال شمر : تَرْمِيضُه أن ينتظِره ثم يَمضِي .
اللَّيث : الرمَضُ : حُرْقَةُ القَيْظ . وقد أرمضَني هذا الأمرُ فرمِضْتُ ؛ قال رُؤْبة :
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ
وقال أبو عمرو : الإرْماضُ : كلُّ ما أَوْجَع ؛ يقال : أرْمَضَني ، أي : أَوْجَعَني . والرّمَضِيُّ من السَّحاب والمَطَر : ما كان في آخِر القَيْظ وأوّلِ الخريف ؛ فالسحابُ رَمَضِيٌّ ، والمطرَ رَمضّي . وإنما سُمِّي رَمَضِيّاً ، لأنه يُدرِك سُخونةَ الشمس وحَرَّها .
سلَمة عن الفرّاء يقال : هذا شهرُ رمضان ، وهما شهرَا ربيع ؛ ولا يُذكرُ الشهر مع سائر أسماءِ الشهور العربية ، يقال : هذا شعبانُ قد أَقبَل .
وقال جل وعز : ( شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ) ( البقرة : 185 ) .
وقال أبو ذُؤيب :
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها
وقال مُدرِكٌ الكلابيّ فيما روى ابن الفَرَج : ارْتمزَتِ الفَرَسُ بالرّجُل ، وارتَمَضَتْ به ، أي : وثَبَتْ به .
مرض : قال الليث : المريضُ معروف ، والجميع المَرْضَى .
قال : والتمريض : حُسنُ القيام على المريض . يقال : مَرَّضتُ المريضَ تمريضاً : إذا قُمتَ عليه .
وتمرِيض الأمر : أن تُوَهِّنه ولا تُحْكمه . ويقال : قلبٌ مرِيض من العداوة ومن النِّفاق .
قال الله تعالى : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ) ( البقرة : 10 ) ، أي : نِفاق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أصل المَرَض النُّقْصان : بَدَنٌ مرِيض : ناقِصُ القوّة . وقلبٌ مريض : ناقصُ الدِّين .
ومَرَّض فلانٌ في حاجتي : إذا نقصَتْ حركتُه فيها .
وأخبرَني المنذِرِيّ عن بعض أصحابه أنه قال : المَرَض : إظْلامُ الطبيعة واضطرابُها بعد صفائها واعتدالها .
قال : والمَرَض : الظُّلَمة .
وأنشد أبو العبّاس :
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
قال : مَرِضَتْ ، أي : أظلَمَتْ ونقَص نُورُها .
وقال أبو عُبيدة في قوله : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ( معناه : شكٌّ ونِفاق .
قال : والمرَض في القَلْب يَصلُح لكلّ ما خَرج به الإنسانُ عَن الصحّة في الدِّين .
وقال الليث : المَراضَانِ : وادِيان مُلتقاهما واحدٌ .
قلت : المَراضان والمَرَايض : مواضع في ديار تميم بين كاظمة والنَّقِيرة فيها أحْساء ، وليست من باب المَرَض ، والميم فيها ميم مَفعَل ، من استراض الوادِي : إذا استنقع فيه الماء .
ويقال : أرض مريضةٌ : إذا ضاقت بأهلها ، وأرض مريضة : إذا كثُر بها الهَرْج والفِتن والقَتْل .
وقال أوسُ بن حَجَر :
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم
وليلةٌ مريضةٌ : مظلمة لا تُرى فيها كواكبُها .
وقال الراعي :
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ
ورَأْيٌ مريضٌ : فيه انحراف عن الصواب ، قال الشاعر :
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
أمرَضَ : أي : قارَبَ الصواب وإن لَم يُصِب كلَّ الصَّواب .
ويقال : أتيت فلاناً فأمرَضتُه : أي : وجدتُه مريضاً . وأمْرض بنو فلانٍ : إذا مَرِضتْ نَعَمُهُم فهم ممْرِضون .
مضر : قال الليث : لبنٌ مضيرٌ : شديد الحموضة . قال : ويقال : إن مُضَرَ كان مُولَعاً بشُرْبه فسمِّي به .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الماضر : اللّبن الذي يَحذِي اللسان قبل أن يُدرك . وقد مَضر يَمضرُ مُضوراً ، وكذلك النبيذ .
قال : وقال أبو البَيْداء : اسم مُضَر مشتقٌّ منه .
وقيل : سُمِّي مُضَراً لبيَاض لونِه . من مَضِيرة الطَّبِيخ .
قلتُ : والمضِيرةُ عند العرب : أن يُطبَخ اللحمُ باللّبن البَحْت الصَّريح ، الذي قد حَذَى اللسانَ حتى يَنضَج اللحمُ وتَخْثُر المَضيرة وربّما خَلَطُوا الحليبَ بالحَقِين للمَضِيرة ، وهي حينئذ أطيبُ ما تكون .
وقال الليثُ : يُقال : فلانٌ يتمَضَّر ، أي : يتعصّب لمُضَر .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ يقال : ذهب دمُه خَضِراً مَضِراً : إذا ذَهب هَدَراً .
وقال أبو سعيد : ذهب دمُه خِضْراً مِضْراً ،
أي : هنيئاً مريئاً .
قال : والعرب تقول : مَضّرَ اللَّهُ لك الثناء ، أي : طيّبه ، وتُماضِرُ اسم امرأة .
ضمر : رُوي عن حُذيفة أنه قال في خطبته : اليومَ مِضْمارٌ ، وغداً السِّباق ، والسَّابقُ مَن سَبَقَ إلى الجنّة .
قال شَمِر : أراد اليومَ العمل في الدنيا للاسْتباق إلى الجنّة ؛ كالفَرس يُضَمَّر قبل أن يُسابَق عليه .
وقال الليث : الضُّمْرُ من الهُزال ولُحوق البَطْن والفعلُ ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً . وقَضيبٌ ضامر ، وقد انضَمَرَ : إذا ذَهب ماؤه .
قال : والمِضمار : موضعٌ تُضمَّر فيه الخيل ، وتَضمِيرها أن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها .
قلتُ : وقد يكون المِضمار وقتاً للأيام التي تُضمَّر فيها الخيلُ للسباق أو للرَّكْض إلى العَدُوّ ، وتضميرُها أن تُشدّ عليها سُروجُها ، وتُجَلَّلَ بالأجِلَّة حتى تعرَق تحتَها فيذهَب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ، ويُحمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجرونها البردين ولا يُعَنِّفُون بها ، فإذا ضُمِّرَتْ واشتدّتْ لحومُها أُمِنَ عليها القَطْع عند حُضْرها ولم يَقْطَعْها الشَّدُّ ، فذلك التَّضْمير الّذي تعرفه العرب ، ويُسمونه مِضماراً وتَضْميراً .
وقال الليث : الضَمِرُ : الشيء الذي تُضمِره في ضمير قَلْبِك ، تقول : أضمرتُ صَرْف الحرف : إذا كان متحركاً فأسكَنْتَه .
قال : والضَّمْرُ من الرجال : المُهَضَّم البطن ، الخفيف الجسم . وامرأة ضَمْرة وقد تَضمَّر وجهُها : إذا انضمّتْ جلدتُه من الهزال .
ورُوِي عن عمر بن عبد العزيز أنّه كتب إلى مَيْمون بن مِهران في مَظالم كانت في بيت المال أن يردَّها على أربابِها ولا يأخذ منها زكاةَ عامها ، فإنّه كان مالاً ضِماراً .
قال أبو عُبيد : الضِّمارُ : هو الغائب الذي يُرْجَى ، فإذا رُجِيَ فليس بِضمار ؛ وقال الراعي :
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا
وقال الأعشى :
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
أراد : إذا غيّبتْك البلادُ .
وقال الليث : الضِّمارُ من العِداتِ ما كان ذا تَسْويف ، وأنشد بيتَ الراعي .
قال : واللؤْلُؤ المضطمِر : الذي فيه بعض الانضماد ، وأنشد قولَ الشاعر :
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ
قال : والضُمْران من دِقّ الشجر .
قلت : ليس الضُّمْران من دِقّ الشجر وله هَدَبٌ كهَدَب الأرْطَى . ومنه قولُ عُمَر بن لَجأ :
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ
وقال الأصمعي فيما رَوَى ابن السكّيت له أنه قال في قول النابغة :
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
قال : ورواه أبو عُبيدة صُمْرَانُ ، وهو اسم كَلْبٍ في الروايتين معاً .
وقال الليث : الضَّيْمُران والضَّوْمَران : نوعٌ من الرياحين .
وقال الأصمعي : الضَمِيرة والضَّفِيرةُ : الغَدِيرةُ من ذَوائب الرَّأْس ، وجمعها ضمائر .
وقال الفرّاء : ذهبوا بِمَالِي ضِماراً مثل قِماراً ؛ قال : وهو النَّسِيئةُ أيضاً .
قال : والتَّضْمير : حُسْنُ ضَفْر الضَّمِيرة وحُسْنُ دَهْنِها .

##### Türkçe

ض ر م
**ضرم** ، **ضمر** ، **رمض** ، **رضم** ، **مضر** ، **مرض** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**ضرم** : **الليث** ve başkaları dedi ki: Odunlardan **الضرَمُ**: çabucak tutuşan şeydir; tekili **ضَرْمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَت** ateş **تَضرَم** **ضَرَماً**’nın mastarıdır. Ve **ضرِم** aslan: açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde, **اللَّواحِم**’den açlığı şiddetlenen her şey.

**أبو عُبَيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **الضَّرِم**: açtır. Dedi ki: **الأصمعي** de dedi: Evde **نافخُ ضَرَمة** yok; yani: onda hiç kimse yok.

Dedim: Ve **الضِّرام**: odundan ince olan, iri (parça) olmayıp ateşin onu deldiği şeydir; tekili **ضَرَم** ve **ضَرمة**’dir. Ve ondandır şairin sözü:
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ

Ve denir: Ateşi **أضرَمْتُ** da **فاضْطَرَمَتْ**; ve onu **ضَرَّمتُ** da **فَضرَمَتْ** ve **تضرّمَتْ**.

Ve **زهير** dedi:
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم

Ve **الليث** dedi: **الضَّرِيمُ**: yangın için bir addır. Ve okudu:
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
Onun bağlamasının hışırtısını, ateşi odunla **شَيَّعْتَ** (yani: onu onunla tutuşturacak şeyi üzerine attığın) zaman ateşin hışırtısına benzetti; bunu **الأصمعيّ** söyledi.

Ve **اللّيْثُ** dedi: **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denir: Atım **ضَرِمُ العَدْوِ**’dur. Ve ondandır **جرير**’in sözü:
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ

Ve **أبو زيد** dedi: Falan kimse yemekte **ضَرِمَ** **ضَرَاماً**: yemesinde ciddileştiği, ondan hiçbir şeyi geri çevirmediği zaman.
Ve denir: Ona karşı **ضَرِمَ** **تَضرّم**: öfkeyle alevlendiği zaman.

Ve **ابن شُميل** dedi: **المُضْطَرِم**: develerden azgın (çiftleşme isteğiyle coşmuş) olandır; onu, sanki ateşle hışırdatılmış gibi görürsün. Ve onu azgınlık **أضْرَمَتْ**.

**رضم** : **أبو العبّاس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: denir ki: Senin koşun gerçekten **لَرَضَمَان**’dır; yani: yavaştır. Ve senin yemen gerçekten **لَسَلَجَان**’dır; ve senin hükmün gerçekten **لَلِيّان**’dır.

**شَمِر** dedi: **الأصمعي** dedi: **الرِّضامُ**: büyük kayalardır, adalar gibidir; tekili **رَضْمة**’dir. Ve denir: Falan kimse evini yaptı da taşları onda **رَضْماً** olarak yığdı; ve bundan dolayı denildi: Deve kendi kendine **رَضَم**: kendini attığı zaman. Ve **لَبِيد** dedi:
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها

Ve **أبو عمرو** dedi: **الرِّضامُ**: taşlardır, tekili **رَضْمَة** ve **رَضْم** olarak toplanır. Ve okudu:
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
Yani: yığılmış taşlardan.

Ve **شَمِر** dedi: Yığılmış taşlar için **رَضْمٌ** ve **رَضَمٌ** denir.

Ve **رُؤبة** dedi:
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ

Ve **الليث** dedi: Siniri düğümlenmiş **بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب**: kasılıp onda düğümler gibi olduğu zaman. Ve okudu:
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ

Ve **النضر** dedi: **طائِرٌ رُضمَة**; ve **رَضَمت**: yani: bitti. Ve adam evinde **رَضَم**: yani: düştü ve evinden çıkmaz. Ve **رَمَأَ** da böyledir. Ve **رَضَم** **يَرضِم** **رُضوماً**. Ve **رُضام**: bir yer adıdır.

**رمض** : **اللّيْثُ** dedi: **الرّمَضُ**: güneşin hararetinin şiddetinden taşların sıcaklığıdır; ad **الرّمْضاء**’dır. Ve insan **رَمِض** **رمْضاً**: **الرّمْضاء** üzerinde yürüdüğü zaman; ve yer **رَمِضَة**’dir.

**الحرّانيُّ**’den, **ابن السكيت**’ten: **الرَمْضُ**: **رَمَضْتُ** oku (kılıç ağzını) **أَرمِضُهُ** **رَمْضاً**’nın mastarıdır: onu iki taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüğün zaman.

Dedi ki: Ve **الرّمَضُ**: adamın **رَمِض** **يَرمَض** **رَمَضاً**’ının mastarıdır: şiddetli sıcakta ayakları yandığı zaman. Ve okudu:
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ

Ve denir: Koyunlar **رَمِضَت** **تَرمَض** **رَمَضاً**: şiddetli sıcakta otladıkları zaman, akciğerleri ve ciğerleri şişer; onlarda yaralar olur.

Ve hadiste: ( **صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال** ) ; o, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) gündüz yükseldiğinde kuşluk vaktinde sünnet kıldığı namazdır.

Ve **رَمَضُ الفِصالِ**: **الرّمْضاء**’nın yanmasıdır; o da kumdur; böylece yavru develer, onun şiddetli hararetinden ve ayak tabanlarını ve tırnaklarını yakmasından dolayı çökerler.

Ve denir: Çoban hayvanlarını **رَمّض** ve onları **أرمَضَها**: onları **الرّمْضاء**’da otlattığı yahut onları onun üzerine yatırdığı zaman.

Ve **عمرُ بنُ الخطّاب** koyun çobanına dedi: Yerden **الظَّلَفَ**’a (sert yere) dikkat et; onu **لا تُرَمِّضها**. Ve yerden **الظَلَفُ**: içinde **رَمْضَاء** bulunmayan kalın (sert) yerdir.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **المَرْموضُ**: bastırılmış kızartmadır. Ve bir koyunun **مَرْمِض**’ine ve bir koyunun **مَنْدَة**’sine uğradık. Ve koyunu **رمضْتُ**; ben onu **أُرْمِضُها** **رَمْضاً**: o, onu kestiğinde derisini yüzmemendir; karnını yarmandır; içini çıkarmandır; sonra **الرِّضاف** üzerinde yakmandır, ta ki kızarıp tutuşan ateş olsun; sonra onu koyunun karnının içine atmandır; kaburgalarını kırmandır ki **الرِّضاف** üzerine kapansın; ve onun üzerine yakılmış **الرِّضاف**’ı ardı ardına koymaya devam edersin, ta ki etini pişirdiğini bilinceye kadar; sonra ondan yüzülen derisini ondan soyarsın; eti de ondan kızarmış olur. Denir: **لحمٌ مَرْمُوض**; ve **رُمِض** **رَمْضاً**. Ve **الرّمِيض**: **الحَنِيذ**’e yakındır; ancak **الحَنيذ** bastırılır, sonra üstünde ateş yakılır.

**أبو عُبَيد**’den, **الكسائيّ**’den: Falana geldim de onu bulamadım; bunun üzerine **رمَّضتُ** **ترْمِيضاً**.

**شمر** dedi: Onun **تَرْمِيضُه**: onu bekleyip sonra gitmendir.

**اللَّيث**: **الرمَضُ**: yaz sıcağının yakmasıdır. Ve bu iş beni **أرمضَني** de ben **فرمِضْتُ**; **رُؤْبة** dedi:
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ

Ve **أبو عمرو** dedi: **الإرْماضُ**: acıtan her şeydir; denir: Beni **أرْمَضَني**; yani: beni acıttı. Ve buluttan ve yağmurdan **الرّمَضِيُّ**: yazın sonu ve güzün başında olan şeydir; bulut **رَمَضِيٌّ**’dir, yağmur **رَمضّي**’dir. Ancak ona **رَمَضِيّاً** adı verildi; çünkü güneşin sıcaklığına ve hararetine yetişir.

**سلَمة**’den, **الفرّاء**’dan: denir: Bu **شهرُ رمضان**’dır; ve onlar **شهرَا ربيع**’dir; ay, diğer Arap ay adlarıyla birlikte zikredilmez; denir: Bu **شعبانُ** gelmiştir.

Ve aziz ve yüce olan dedi ki: ( **شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ** ) ( **البقرة** : 185 ).

Ve **أبو ذُؤيب** dedi:
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها

Ve **مُدرِكٌ الكلابيّ** — **ابن الفَرَج**’in rivayet ettiği üzere — dedi ki: At, adamla **ارْتمزَت** ve onunla **ارتَمَضَتْ**; yani: onunla sıçradı.

**مرض** : **الليث** dedi: **المريضُ** bilinen (şey)dir; çoğulu **المَرْضَى**’dır.
Dedi ki: Ve **التمريض**: hastaya iyi bakmaktır. Denir: Hastayı **مَرَّضتُ** **تمريضاً**: ona baktığın zaman.
Ve işin **تمرِيض**’i: onu gevşetmendir ve onu sağlam yapmamandır. Ve denir: Düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مرِيض**.

Allah تعالى dedi ki: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) ( **البقرة** : 10 ) ; yani: nifak.

**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den: **المَرَض**’ın aslı eksilmedir: **بَدَنٌ مرِيض**: kuvveti eksik. Ve **قلبٌ مريض**: dini eksik.

Ve falan kimse ihtiyacımda **مَرَّض**: onda hareketi eksildiği zaman.

Ve **المنذِرِيّ** bana, bazı arkadaşlarından, onun şöyle dediğini haber verdi: **المَرَض**: tabiatın kararması ve saflığından ve itidalinden sonra çalkalanmasıdır.
Dedi ki: Ve **المَرَض**: karanlıktır.

**أبو العبّاس** okudu:
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
Dedi ki: **مَرِضَتْ**; yani: karardı ve nuru eksildi.

Ve **أبو عُبيدة** onun sözü hakkında: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) dedi: manası: şüphe ve nifaktır.
Dedi ki: Kalpteki **المرَض**, insanın dinde sağlık hâlinden çıktığı her şey için uygun olur.

Ve **الليث** dedi: **المَراضَانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadidir.

Dedim: **المَراضان** ve **المَرَايض**: Temîm diyarında **كاظمة** ile **النَّقِيرة** arasında, içinde su çukurları bulunan yerlerdir; **المَرَض** باب’ından değildir; ve ondaki **الميم** **مَفعَل**’ın **ميم**’idir; **استراض** vadiden: onda su biriktiği zaman.

Ve denir: **أرض مريضةٌ**: halkına dar geldiği zaman. Ve **أرض مريضة**: onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldığı zaman.

Ve **أوسُ بن حَجَر** dedi:
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم

Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: karanlık; onda yıldızları görülmez.

Ve **الراعي** dedi:
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ

Ve **رَأْيٌ مريضٌ**: onda doğrudan sapma vardır. Şair dedi:
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
**أمرَضَ**: yani: isabeti yaklaştı, her ne kadar bütün isabeti tutturmasa da.

Ve denir: Falana geldim de onu **فأمرَضتُه**: yani: onu hasta buldum. Ve falan oğulları **أمْرض**: hayvanları hastalandığı zaman; onlar **ممْرِضون**’dur.

**مضر** : **الليث** dedi: **لبنٌ مضيرٌ**: çok ekşi. Dedi ki: Ve denir: **مُضَرَ** onun içmesine düşkün idi; bu sebeple onunla adlandırıldı.

**أبو عُبَيد**’den, **أبي زيد**’den: **الماضر**: olgunlaşmadan önce dili yakan süttür. Ve **مَضر** **يَمضرُ** **مُضوراً**; ve nebiz de böyledir.
Dedi ki: Ve **أبو البَيْداء** dedi: **مُضَر** adı ondan türemiştir.

Ve denildi: Beyazlığından dolayı **مُضَراً** diye adlandırıldı; **مَضِيرة الطَّبِيخ**’ten.

Dedim: Ve Araplar yanında **المضِيرةُ**: etin, dili yakmış olan saf, katıksız sütle pişirilmesidir; ta ki et pişsin ve **المَضيرة** koyulaşsın; ve bazen **المضِيرة** için sütü **الحَقِين** ile karıştırırlar; o vakit o, olduğu hâllerin en lezzetlisi olur.

Ve **الليثُ** dedi: Denir: Falan kimse **يتمَضَّر**; yani: **مُضَر** için taassup gösterir.

**أبو عُبَيْد**’den, **الكسائيّ**’den: denir: Kanı **خَضِراً مَضِراً** gitti: boşa gittiği zaman.

Ve **أبو سعيد** dedi: Kanı **خِضْراً مِضْراً** gitti;
yani: afiyetle, sindirilmiş olarak.
Dedi ki: Araplar der ki: Allah senin için övgüyü **مَضّرَ**; yani: onu hoş kıldı. Ve **تُماضِرُ** bir kadın adıdır.

**ضمر** : **حُذيفة**’den rivayet olundu: hutbesinde dedi ki: Bugün **مِضْمارٌ**’dır, yarın yarış; ve öne geçen, cennete öne geçendir.

**شَمِر** dedi: Bugün, dünyada cennete yetişmek için amel etmeyi kastetti; tıpkı atın, üzerinde yarışılmadan önce **يُضَمَّر** edilmesi gibi.

Ve **الليث** dedi: Zayıflıktan ve karnın içe çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil **ضَمَرَ** **يَضمُر** **ضُموراً**. Ve **قَضيبٌ ضامر**; ve **انضَمَرَ**: suyu gittiği zaman.
Dedi ki: Ve **المِضمار**: atların zayıflatıldığı yerdir; onların **تَضمِير**’i, semirdikten sonra onlara azık olarak yem verilmesidir.

Dedim: Ve **المِضمار**, yarış için yahut düşmana doğru koşmak için atların zayıflatıldığı günlerin bir vakti de olabilir; onların **تضمير**’i: eyerlerinin onlara bağlanması, örtülerle örtülmeleri, böylece altında terlemeleri; gevşekliklerinin gitmesi ve etlerinin sıkılaşması; üzerlerine hafif oğlanların bindirilmesi, onların iki serin vakitte koşturulması ve onlara sert davranılmaması; sonra zayıflatılıp etleri sıkılaştığında, hızlandıklarında kesilme (yorulup kalma) korkusu kalmaz ve şiddet onları kesmez; işte bu, Arapların bildiği **التَّضْمير**’dir; ona **مِضماراً** ve **تَضْميراً** derler.

Ve **الليث** dedi: **الضَمِرُ**: kalbinin içindeki vicdanda gizlediğin şeydir. Dersin ki: Harefin harekesini **أضمرتُ**: hareketli iken onu sakin kıldığın zaman.

Dedi ki: Erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezik, bedeni hafif olandır. Ve **امرأة ضَمْرة**; ve yüzü **تَضمَّر** etti: zayıflıktan derisi büzüldüğü zaman.

Ve **عمر بن عبد العزيز**’den rivayet olundu: Beytülmâlde bulunan mazalim hakkında **مَيْمون بن مِهران**’a yazdı: onları sahiplerine geri versin ve onlardan o yılın zekâtını almasın; çünkü o, **مالاً ضِماراً** idi.

**أبو عُبيد** dedi: **الضِّمارُ**: ümit edilen gaiptir; ümit edilince **بِضمار** değildir. Ve **الراعي** dedi:
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا

Ve **الأعشى** dedi:
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
Muradı: beldeler seni gizlediği zaman.

Ve **الليث** dedi: Vaadlerden **الضِّمارُ**, oyalama sahibi olan şeydir. Ve **الراعي**’nin beytini okudu.

Dedi ki: **اللؤْلُؤ المضطمِر**: onda biraz büzülme bulunan (inci)dir. Ve şairin sözünü okudu:
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ

Dedi ki: Ve **الضُمْران** ince ağaçtandır.

Dedim: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; onda **الأرْطَى**’nın püskülü gibi püskül vardır. Ve ondandır **عُمَر بن لَجأ**’ın sözü:
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ

Ve **الأصمعي** — **ابن السكّيت**’in ona dair rivayet ettiği üzere — dedi ki, **النابغة**’nin sözü hakkında:
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
Dedi ki: **أبو عُبيدة** onu **صُمْرَانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır.

Ve **الليث** dedi: **الضَّيْمُران** ve **الضَّوْمَران**: reyhanlardan bir türdür.

Ve **الأصمعي** dedi: **الضَمِيرة** ve **الضَّفِيرةُ**: başın örgülerinden olan saç örgüsüdür; çoğulu **ضمائر**’dir.

Ve **الفرّاء** dedi: Malımı **ضِماراً** olarak götürdüler; tıpkı **قِماراً** gibi. Dedi ki: O, **النَّسِيئةُ** de (vadeli borç)tur.
Dedi ki: Ve **التَّضْمير**: **الضَّمِيرة**’nin örgüsünü güzel yapmak ve onu yağlamayı güzel yapmaktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز)  الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس)  الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً: وقع بين الخُطَّاف والبَكْرة، فأنت تُعالِجُه أن تُخرِجَه. ورجلٌ مَرِسٌ: ذو جَلَد. وفحل مَرَّاسٌ: ذو مِرَاسٍ شَديد. يقال: امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات: أخَذَ بعضها بعضاً. ومنه الامتراس: اللُّزوق بالشَّيءِ وملازمتُه. قال:
فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])ومنه تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء: احتَكَّ به([2]). والمَرْمريس: الدَّاهية.
(مرش)  الميم والراء والشين. يقولون: المَرْش: خَرْق الجِلد بأطراف الأظافير. والمَرْش أيضاً: الخَدْش الخفيف. والمَرْشُ: الأرض تَسيلُ من أدنَى مطر.
(مرص)  الميم والراء والصاد. يقولون: المَرْص مثل المَرْش. وتمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه: طار. وهذا عندنا كلام.
(مرض)  الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد.
وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها.
وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])(مرط)  الميم والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تحاتِّ الشيءِ أو حَتِّه. وتمرَّط الشَّعر: تحاتَّ، ومَرَطتُهُ. والأمرط من السِّهام: الساقط قُذَذُه. والأمْرَط: الفرس لا شَعرَ على أشاعِرِه. والمُرَيْطاء: ما بين الصَّدر إلى العانة من البَطْن، وهي أقَلُّ من ذلك شَعراً. والمَرَطَى: سُرعة العَدْو، كأنَّه من سُرعتِه يتمرَّط عنه شَعرُه. وناقة مِمْرَطةٌ([4]): سريعة.
(مرع)  الميم والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على خِصْب وخَير. ومرَعَ المكانُ. وأمْرَعَ القومُ: أصابوهُ مَرِيعاً. وأمْرَعَ الوادِي: أكلأَ.
(مرغ)  الميم والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على سَيَلانِ شيءٍ أو إسالة شيء. والمَرْغ: اللُّعاب. وأمْرَغ الإنسانُ: سال لعابُه. ومَرَّغتُ الشَّيءَ: أشبعتُه دُهْناً. والإمراغ في العَجين: أن يكثَّرَ ماؤُه. ويقولون: أمرَغَ: أكثَرَ الكلامَ في غيرِ صواب، كأنَّه يُسِيلهُ إسالة. ويقال أمْرَغَ عِرْضَه ومَرَّغه، كأنه لَطَخه وأسال عليه قيحاً.
وقريبٌ من هذا القياس مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ، أي قلَّبته فتقلَّبَ.
(مرق)  الميم والراء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خروجِ شيءٍ من شيء. منه المَرَق لأنَّه شيءٌ يَمرُق من اللَّحم. وأمْرَقْتُ القِدرَ ومَرَقْتُها([5]). والمُروق: الخروج من الشيء. ومرق السهمُ من الرَّمِيَّة: نفذ. ومرقت الإهابَ، إذا حلقْتَ عنه صُوفَه، وهو قياسٌ صحيح لأنَّك كأنَّك أبرزتَ الجلدَ عن شعره([6]). وإذا عُطِنَ الإهابُ حَتَّى يُنتِنَ فهو مَرْقٌ. ويقال إن المُرَاقَةَ: الكَلأُ اليسير، ومعناه أنَّ الأرضَ كأنَّها تجرَّدت ومَرِقَت.
(مرن)  الميم والراء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينِ شيءٍ وسُهولة. ومَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً: لانَ. والمارنُ: ما لانَ من الأنفِ وفَضَل عن القَصَبة. وأمْرَانُ الذراع: عَصَبٌ تكون فيها، سُمِّيَت لمُرُونها، أي لينِها. والمَرِن([7]): الحال والعادة. يقال: ما زال ذاك مَرِنَه، أي حالَه. وهو في شعر الكميت، وهو الأمرُ يَمرُنُ عليه الإنسان، إذا اعتاده. والمَرْن. فيما يقال: الفِراء؛ إن([8]) كان صحيحاً، وهي([9]) ليِّنة. قال النَّمر:
* كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) *
ومما شذَّ عن هذا الأصل مارَنَت النّاقةُ: انقطَعَ لبنُها. والمرَانَةُ: ناقةُ ابنِ مُقْبِل. قال:
يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])(مره)  الميم والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بياضٍ في شيء. سَرَابٌ أو شَرَابٌ([12]) أمْرَه، أي أبيض. والمرأة لا تتعهَّد الكُحلَ مَرْهاء.
(مري)  الميم والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان يدلُّ [أحدُهما] على مسحِ شيءٍ واستِدرار، والآخر على صلابةٍ في شيء.
فالأوَّل المَرْيُ: مَرْيُ الناقة، وذلك إذا مُسِحَتْ للحَلْب، يقال مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً. ومما يشبَّه بهذا: مَرَى الفرسُ بيدِهِ، إذا حرَّكها على الأرض كالعابث، وكأنَّه يشبَّه بمنْ يَمرِي الضَّرْعَ بيدِه. والمَرَايا: العُروق التي تمتلئ وتَدِرُّ باللبن. قال ابن دريد([13]): مُرْيَةُ النّاقة: أن تُستدرَّ بالمَرْيِ، بضمّ الميم هي الفصيحة، وقد يقال بالكسر([14]).
والأصل الآخر* المَرْو: جمع مَرْوَة، وهي حجارةٌ تبرُق. قال:
حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])وعندنا أنَّ المِراءَ ممّا يتمارَى فيه الرّجُلانِ من هذا، لأنَّه كلامٌ فيه بعضُ الشدّة. ويقال: مارَاهُ مِراءً ومُماراةً.
ومما شذَّ منهما المِرْية: الشَّكّ.
(مرأ)  الميم والراء والهمزة. وإذا هُمِز خرَج عن القياس وصارت فيه كلماتٌ لا تنقاس. يقال امْرُؤٌ وامرآنِ، وقوم امرئٍ. وامرأةٌ تأنيث امرئٍ. والمُرُوَّة: كمال الرُّجُوليّة، وهي مهموزة مشدَّدة، ولا يُبنَى منه فِعل. والمَرَاءة: مصدرُ الشيء المَريء الذي يُستَمرَأ، ويقال مَرَأني الطَّعامُ وامرأني. والمَرِيء: رأس المَعِدة والكَرِش اللازقُ بالحُلْقوم.
(مرت)  الميم والراء والتاء كلمةٌ واحدة، هي المَرْتُ: الفلاةُ القَفْر. ومكانٌ مَرْتٌ: بيِّنُ المُروتةِ، إذا لم يكن فيه خَير. وجَمعُ مَرتٍ أمراتٌ ومُرُوت. وبلَغَنا أنَّ اشتِقاق مَارُوتَ منه. ويقال المَرْت: أرضٌ لا يجفُّ ثَرَاها ولا ينبتُ مَرعاها.
(مرث)  الميم والراء والثاء كلمةٌ ليست بأصل، بل هي من الإبدال. ومَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه مثل مَرَسه يَمرُسُه. ومنه رجل مِمْرَث: صبورٌ على الخُصومات؛ والجمع مَمَارِث، والأصل السين وقد ذُكِرَتَا.
(مرج)  الميم والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مجيءٍ وذَهابٍ واضطراب.
ومَرِج الخاتَم في الإصبع: قَلِقَ. وقياس البابِ كلِّه منه. ومَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم: اضطربت واختلطت. والمَرْج: أصلُه([16]) أرضٌ ذاتُ نباتٍ تَمْرُجُ فيها الدّوابُّ. [و] قولُه تعالى: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]، كأنَّه جلّ ثناؤه أرسَلَهما فَمرِجا. وقال: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53].
(مرح)  الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *
(مرخ)  الميم والراء والخاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تليينٍ في شيء.([21]) ومَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن وأمرَخْتُه. وأمْرَخْتُ العجينَ: أكثرتُ ماءَه حتى يسترخيَ. والمَرْخ: شجرٌ سريع الوَري. قال:
أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])ومما شذَّ عن هذا الباب المِرِّيخ: سهمٌ طويل يُقتَدَرُ به الغِلاء([23])، له أربع قُذَذ؛ وهو نجمٌ أيضاً.
(مرد)  الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه  واحدٌ، والأصل السين.
--------------ـــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 8)، واللسان (مرس، جرشع).
([2]) في الأصل: "اختل به"، صوابه في اللسان.
([3]) البيت لكثير عزة، كما في البيان (4: 67)، وهو في اللسان (مرض) بدون نسبة.
([4]) في الأصل: "مرطة"، صوابه في المجمل واللسان. وما أثبت هو ضبط اللسان، وضبط في المجمل بضم أوله وفتح ثانيه وتشديد ثالثه مع الفتح. والذي في القاموس: "وهي ممرط وممراط" الأولى كمحسن، والثانية كمهذار.
([5]) أي أكثرت مرقها، وهذا من باب نصر، وضرب.
([6]) بعده في الأصل: "قال: كأن جلودهن ثياب مرن"، وإنما هذا الاستشهاد من شواهد المادة التالية، وسيأتي في موضعه.
([7]) ضبط في الأصل بفتح الراء، والصواب كسرها، كما في المجمل والقاموس.
([8]) في الأصل: "فإن".
([9]) في الأصل: "أي".
([10]) صدره في اللسان (مرن): * خفيفات الشخوص وهن خوص *
([11]) لابن مقبل، كما سبق تخريجه في (دين) وانظر تعليق الجرجاني على هذا البيت في الوساطة 311.
([12]) في الأصل: "سراب أو سراب".
([13]) الجمهرة (2: 419-420).
([14]) في المجمل: "هذا قول ابن دريد. فأما أهل العلم باللغة بعد فإنهم يقولون: مرية"، أي بالكسر.
([15]) لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوان الهذليين (1: 3) والمفضليات (2: 222). وهذه الرواية تطابق ما فيهما. والمشرق: مسجد الخفيف بمنى. وروي: "المشقر"، وهو جبل لهذيل. كما في معجم البلدان عند إنشاده.
([16]) في الأصل: "أصل".
([17]) بعده في المجمل: "إذا نظرت من وراء اليد إلى الشيء". وفي اللسان: "إذا اشتد سيلانها".
([18]) أنشده في اللسان (مرح) منسوباً إلى النابغة الجعدي، وفي أساس البلاغة (مرح) إلى كثير عزة، وقال: "وكان أعور".
([19]) الجمهرة (2: 145).
([20]) لأمية بن أبي عائد الهذلي في ديوان الهذليين (2: 186) واللسان (مرح). وهو بتمامه:
يصيب الفريص وصدقاً يقو *** ل مرحى وأيحى إذا ما يوالي
 ([21])يقال بتخفيف الراء وتشديدها.
([22]) لامرئ القيس في ديوانه 6.
([23]) الغلاء: المغالاة بالسهم ليعرف كم مدى ذهابه. وفي الأصل: "الفلاء"، تحريف.
([24]) كذا ضبطت في المجمل، وهو نحو عذراء وعذارى، وفي اللسان "مراد".

ـ

##### Türkçe

(باب **الميم** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**مرز**)  **الميم** ve**الراء** ve**الزاء**; bir asıl(=kök)tur; bir şeyin parçalanmasına ve onun çizilmesine delâlet eder. Ve kadın hamuru **مرَزَت**: onu parçaladı; ve her parça **مَرْزَة**’dir. Ve bunun üzerine kıyas olarak derler: **امتَرزَ عِرْضَه**; ondan bir şey elde ettiğinde(=ona dil uzattığında). Ve **مَرز** derisini: onu çizdi.

(**مرس**)  **الميم** ve**الراء** ve**السين**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin bir şeye şiddet ve kuvvetle bitiştirilmesine delâlet eder.
Bundan: **المَرَس**: ip; kuvvetlerinin bazısının bazısına sürtünmesi sebebiyle adlandırıldı; çoğulu **أمراس**’tır. Ve ip **مَرِسَ** **يَمرَسُ** **مَرَساً**: kanca ile makara arasına düştü; sen onu çıkarmaya uğraşırsın. Ve **رجلٌ مَرِسٌ**: dayanıklılık sahibi. Ve **فحل مَرَّاسٌ**: şiddetli **مِرَاس** sahibi. Denir: **امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات**: bazısı bazısını aldı(=diller birbirine geçti). Ve bundan **الامتراس**: şeye yapışma ve ona devamlı bitişik olma. Dedi:
فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])
Ve bundan: falan kişi şey ile **تمرَّسَ**: onunla sürtündü([2]). Ve **المَرْمريس**: musibet.

(**مرش**)  **الميم** ve**الراء** ve**الشين**. Derler: **المَرْش**: deriyi tırnak uçlarıyla delme. Ve **المَرْش** ayrıca: hafif çizik. Ve **المَرْشُ**: en az bir yağmurdan yerin akması.

(**مرص**)  **الميم** ve**الراء** ve**الصاد**. Derler: **المَرْص** **المَرْش** gibidir. Ve **تمرَّصَ** kabuğu **عن السُّلْتِ**: uçtu. Ve bu, bizim yanımızda sözdür.

(**مرض**)  **الميم** ve**الراء** ve**الضاد**; sahih bir asıl(=kök)tur; insanın onunla sağlık sınırından çıktığı şeye—hangi şey olursa olsun—delâlet eder. Bundan: **العِلَّة**. **مَرِض** ve… **يَمْرَض**. Ve **المريض**’in çoğulu **مَرْضَى**’dır. Ve onu **أمْرَضَه**: ona hastalık verdi. Ve onu **مرَّضَه**: onun hastalığında ona iyi baktı. Ve **شمسٌ مريضة**: parıltılı olmadığında; ve bu, yüzünde bir sönüklük sebebiyle olur. Ve nifak, Allah Teâlâ’nın sözüne göre bir hastalıktır: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10]. Ve dedi: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]; dediler: kahri murad etti. Ve biz demiştik: **المرضُ**: insanın onunla sağlık sınırından çıktığı her şeydir. Ve onun kıyası düzenli(=genel)dir.
Ve dediler: **مَرَّضَ في الحاجة**: kısalttı ve onda azmi sağlam olmadı.
Ve bu kıyastan bir kelime şâz oldu; o da bizim yanımızda müşkildendir; derler: **أمرضَ**; ihtiyacını elde etmeye yaklaşınca. Dedi:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])

(**مرط**)  **الميم** ve**الراء** ve**الطاء**; sahih bir asıl(=kök)tur; şeyin dökülmesine yahut kazınmasına delâlet eder. Ve saç **تمرَّط**: döküldü; ve ben onu **مَرَطتُهُ**. Ve oklardan **الأمرط**: tüyleri düşmüş olan. Ve **الأمْرَط**: yelesinde kıl olmayan at. Ve **المُرَيْطاء**: göğüsten kasığa kadar karından olan yer; ve o, bundan daha az kıllıdır. Ve **المَرَطَى**: koşunun sürati; sanki süratinden kılı ondan dökülür. Ve **ناقة مِمْرَطةٌ**([4]): hızlı.

(**مرع**)  **الميم** ve**الراء** ve**العين**; sahih bir asıl(=kök)tur; bereket ve hayra delâlet eder. Ve yer **مرَعَ**. Ve kavim **أمْرَعَ**: onu **مَرِيعاً** olarak buldu. Ve vadi **أمْرَعَ**: otlandı.

(**مرغ**)  **الميم** ve**الراء** ve**الغين**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin akmasına yahut bir şeyi akıtmaya delâlet eder. Ve **المَرْغ**: salya. Ve insan **أمْرَغ**: salyası aktı. Ve ben şeyi **مَرَّغتُ**: onu yağ ile iyice yağladım. Ve hamurda **الإمراغ**: suyunu çoğaltmaktır. Ve derler: **أمرَغَ**: doğru olmayan yerde sözü çoğalttı; sanki onu akıtıyor. Ve denir: **أمْرَغَ عِرْضَه** ve onu **مَرَّغه**; sanki onu lekeledi ve üzerine irin akıttı.
Ve bu kıyasa yakın olan: ben onu toprağa **مرَّغتُه** de o **تمرّغ**; yani onu çevirdim de o da döndü.

(**مرق**)  **الميم** ve**الراء** ve**القاف**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin bir şeyden çıkmasına delâlet eder. Bundan **المَرَق**; çünkü o, etten çıkan bir şeydir. Ve ben tencereyi **أمْرَقْتُ** ve onu **مَرَقْتُها**([5]). Ve **المُروق**: şeyden çıkma. Ve ok, hedef(=atılan şey)den **مرق**: delip geçti. Ve sen deriyi **مرقت**; yününü ondan tıraş ettiğinde; ve bu sahih bir kıyastır, çünkü sanki deriyi kılından dışarı çıkarmışsın gibidir([6]). Ve deri, kokuncaya kadar ıslatılırsa o **مَرْقٌ**’tur. Ve denir ki **المُرَاقَةَ**: az ot; manası: yer sanki soyundu ve **مَرِقَت**.

(**مرن**)  **الميم** ve**الراء** ve**النون**; sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin yumuşaklığına ve kolaylığına delâlet eder. Ve şey **مَرَنَ** **يَمْرُنُ** **مُرُوناً**: yumuşadı. Ve **المارنُ**: burundan yumuşayan ve kıkırdaktan artan kısım. Ve kolun **أمْرَانُ**’ı: onda bulunan bir sinirdir; yumuşaklığı sebebiyle adlandırıldı; yani onun yumuşaklığı. Ve **المَرِن**([7]): hâl ve âdet. Denir: o, onun **مَرِنَه** olmaya devam etti; yani onun hâli. Ve o, Kümeyt’in şiirindedir; ve o, insanın ona alıştığında kendisine yumuşayan iştir. Ve **المَرْن**; denildiğine göre: kürklerdir; eğer([8]) sahih ise; ve onlar([9]) yumuşaktır. Nemir dedi:
* كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) *
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: deve **مارَنَت**: sütü kesildi. Ve **المرَانَةُ**: İbn Mukbil’in devesidir. Dedi:
يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])

(**مره**)  **الميم** ve**الراء** ve**الهاء**; bir kelimedir; bir şeyde beyazlığa delâlet eder. **سَرَابٌ** yahut **شَرَابٌ**([12]) **أمْرَه**: yani beyaz. Ve kadın, sürmeyi gözetmezse **مَرْهاء**’dır.

(**مري**)  **الميم** ve**الراء** ve illetli harf; iki sahih asıldır; [birisi] bir şeyi sıvazlamaya ve sütü akıtmaya, diğeri bir şeyde sertliğe delâlet eder.
Birincisi: **المَرْيُ**: devenin **مَرْيُ**’si; bu, sağım için sıvazlandığında olur; denir: onu **مَرَيْتُها** **أمْرِيها** **مَرْياً**. Ve bununla benzetilen şeylerden: at, eliyle **مَرَى**; yani onu yerde oynayan gibi hareket ettirdi; ve sanki eliyle memeyi **يَمرِي** eden kimseye benzetilir. Ve **المَرَايا**: dolup süt akıtan damarlar. İbn Düreyd([13]) dedi: devenin **مُرْيَةُ**’si: **المَرْيِ** ile sütü akıtılmasıdır; **الميم**’in dammesiyle olanı fasih olandır; ve bazen kesre ile de denir([14]).
Diğer asıl*: **المَرْو**: **مَرْوَة**’nin çoğuludur; o, parıldayan taşlardır. Dedi:
حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])
Ve bizim yanımızda, iki adamın hakkında çekiştiği **المِراءَ** bundan(=bu asıldan)dır; çünkü o, içinde bir miktar şiddet olan sözdür. Ve denir: onu **مارَاهُ** **مِراءً** ve **مُماراةً**.
Ve ikisinden şâz olan şeylerden: **المِرْية**: şüphe.

(**مرأ**)  **الميم** ve**الراء** ve**الهمزة**. Ve hemzelendiğinde kıyastan çıkar ve onda kıyaslanmayan kelimeler olur. Denir: **امْرُؤٌ** ve **امرآنِ** ve **قوم امرئٍ**. Ve **امرأةٌ**: **امرئٍ**’in müennesi. Ve **المُرُوَّة**: erkekliğin kemali; hemzelidir, şeddelidir; ve ondan fiil yapılmaz. Ve **المَرَاءة**: sindirilen **المَريء** şeyin masdarıdır; ve denir: yemek bana **مَرَأني** ve **امرأني**. Ve **المَرِيء**: midenin başı ve boğaza yapışık işkembe.

(**مرت**)  **الميم** ve**الراء** ve**التاء**; tek bir kelimedir; o da **المَرْتُ**: ıssız çöl. Ve **مكانٌ مَرْتٌ**: **المُروتةِ**si açık(=belli)dir; onda hayır olmadığında. Ve **مَرتٍ**’in çoğulu **أمراتٌ** ve **مُرُوت**. Ve bize ulaştı ki **مَارُوتَ**’un iştikakı ondandır. Ve denir: **المَرْت**: toprağı kurumayan ve merası bitmeyen yer.

(**مرث**)  **الميم** ve**الراء** ve**الثاء**; asıl(=kök) olan bir kelime değildir; bilakis o, بدل(=harf değişimi)ndendir. Ve ilacı **مَرَثَ** **يَمْرُِثه**; onu **مَرَسه** **يَمرُسُه** gibi. Ve bundan **رجل مِمْرَث**: çekişmelere sabırlı; çoğulu **مَمَارِث**; asıl **السين**’dir ve ikisi de zikredilmiştir.

(**مرج**)  **الميم** ve**الراء** ve**الجيم**; sahih bir asıl(=kök)tur; gelmeye ve gitmeye ve karışıklığa delâlet eder.
Ve yüzük parmakta **مَرِج**: gevşedi. Ve babın tamamının kıyası ondandır. Ve kavmin emanetleri ve ahitleri **مَرِجَت**: karıştı ve birbirine girdi. Ve **المَرْج**: aslı([16]) bitkili bir yerdir; hayvanlar onda dolaşır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]; sanki O—yüce övgüsü—ikisini salıverdi de ikisi **فَمرِجا** oldu. Ve dedi: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53].

(**مرح**)  **الميم** ve**الراء** ve**الحاء**; bir asıl(=kök)tur; onunla birlikte sevinç neredeyse yerleşmeyen bir neşeye delâlet eder. Ve **مَرِحَ** **يَمْرَحُ**. Ve **فرسٌ مِمْرَاحٌ** ve **مَرُوح**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]; ve bundan **المِراح**; onu zikretmiştik. Dedi:
يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي
Ve **قوسٌ مَرُوحٌ**: onu gören, ona hayranlıktan sevinir; ve denir: bilakis o, ok atışının güzelliğinden sanki onda bir **مَرَح** varmış gibidir. Ve derler: **عينٌ مِمْرَاحٌ**: bol gözyaşlı. Ve bu, babın kıyasının bir kısmıdır; çünkü onda, dediğimiz gibi, yerleşmenin azlığına gittiler. Ve aynı şekilde: ben kırbayı **مرَّحْتُ**: onu doldurdum ki sızsın ve aksın. Ve göz **مَرِحَت** **مَرَحاناً**([17]). Dedi:
كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])
Ve **مَرْحَى**: şaşma ve beğenme kelimesidir. Okçuya isabet ettiğinde denir: ona **مَرْحَى**. İbn Düreyd([19]) dedi: ve ıskaladığında derler: **بَرْحَى**. Dedi:
* مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) *

(**مرخ**)  **الميم** ve**الراء** ve**الخاء**; sahih bir kelimedir; bir şeyde yumuşatmaya delâlet eder([21]). Ve ben deriyi yağ ile **مَرَخْتُ** ve onu **أمرَخْتُ**. Ve hamuru **أمْرَخْتُ**: suyunu çoğalttım; ta ki gevşesin. Ve **المَرْخ**: çabuk tutuşan bir ağaçtır. Dedi:
أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **المِرِّيخ**: onunla ok atışındaki aşırılık ölçülen uzun bir oktur([23]); onun dört tüyü vardır; ve o, bir yıldızdır da.

(**مرد**)  **الميم** ve**الراء** ve**الدال**; sahih bir asıl(=kök)tur; şeyi kabuğundan yahut üstündeki kılından soyup çıkarmaya delâlet eder. Ve **الأمرد**: sakalı belirmemiş genç. Ve **مَرِدَ** **يَمْرَدُ**. Ve dalı **مرَّدَ** **تمريداً**: kabuğunu ondan attı da onu **أمْرَد** bıraktı; ve bundan **شجرةٌ مَرْداء**. Ve **المَرْداء**: üzerinde bitki olmayan yayvan bir kum; çoğulu **مَرادَى**([24]). Ve **المارد**: azgın; ve aynı şekilde **المَرِيد**; sanki hayırdan soyunmuştur. Ve atlardan **الأمْرد**: perçeminde kıl olmayan. Ve **المُمَرَّد**: uzun bina; ve o, babın kıyasıdır; çünkü sanki soyulmuş olup **الشَّجرةَ المَرداء**’ya benzer. Ve derler: **المَرَاد**: boyun; eğer sahihse kıyastır. Ve falan kişi bir zaman **تمرّد**: sakalsız kaldı. Ve onların sözü: yemeği **مَرَدَ** **يَمرُدُه** **مرداً**: onu yoğurdu ta ki yumuşasın; o, بدل(=harf değişimi)ndendir; asıl **مَرَسَ**’tır; böylece **الدال** **السِّين**’in yerine ikame edildi. Ve aynı şekilde* çocuk, annesinin memesini **مَرَدَ** **يَمْرُدُهُ**. Ve aynı şekilde **المَرِيد**: hurmanın süte ıslatılması; bütün bunların manası birdir; asıl **السين**’dir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المرض: الخروج عن الاعتدال الخاص بالإنسان، وذلك ضربان:
الأول: مرض جسمي، وهو المذكور في قوله تعالى: ﴿ولا على المريض حرج﴾ [النور/61]، ﴿ولا على المرضى﴾ [التوبة/91]. والثاني: عبارة عن الرذائل كالجهل، والجبن، والبخل، والنفاق، وغيرها من الرذائل الخلقية. نحو قوله: ﴿في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا﴾ [البقرة/10]، ﴿أفي قلوبهم مرض أم ارتابوا﴾ [النور/50]، ﴿وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم﴾ [التوبة/125]. وذلك نحو قوله: ﴿وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا﴾ [المائدة/64] ويشبه النفاق والكفر ونحوهما من الرذائل بالمرض؛ إما لكونها مانعة عن إدراك الفضائل كالمرض المانع للبدن عن التصرف الكامل؛ وإما لكونها مانعة عن تحصيل الحياة الأخروية المذكورة في قوله: ﴿وإن الدار الآخرة لهي الحيوان لو كانوا يعلمون﴾ [العنكبوت/64] ؛ وإما لميل النفس بها إلى الاعتقادات الرديئة ميل البدن المريض إلى الأشياء المضرة، ولكون هذه الأشياء متصورة بصورة المرض قيل: دوي صدر فلان، ونغل قلبه. وقال عليه الصلاة والسلام: (وأي داء أدوأ من البخل؟) (قال أبو هريرة: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من سيدكم يا بني سلمة؟) قالوا: سيدنا جد بن قيس إلا أنه رجل فيه بخل، فقال صلى الله عليه وسلم: (وأي داء أدوأ من البخل!؟ بل سيدكم بشر بن البراء) أخرجه الحاكم في المستدرك 3/219، وقال: صحيح على شرط مسلم، وأقره الذهبي)، ويقال: شمس مريضة: إذا لم تكن مضيئة لعارض عرض لها، وأمرض فلان في قوله: إذا عرض، والتمريض القيام على المريض، وتحقيقه: إزالة المرض عن المريض كالتقذية في إزالة القذى عن العين.

##### Türkçe

- **المرض**: insan için özel olan itidalden çıkıştır; bu da iki kısımdır:
birincisi: cismanî **مرض**; o, Yüce Allah’ın şu sözü’nde zikredilendir: ﴿ولا على **المريض** حرج﴾ [النور/61]، ﴿ولا على **المرضى**﴾ [التوبة/91]. İkincisi: cehalet, korkaklık, cimrilik, nifak ve ahlâkî reziletlerden başka reziletler gibi reziletlerden ibaredir. Şu sözü gibi: ﴿في قلوبهم **مرض** فزادهم الله **مرضا**﴾ [البقرة/10]، ﴿أفي قلوبهم **مرض** أم ارتابوا﴾ [النور/50]، ﴿وأما الذين في قلوبهم **مرض** فزادتهم رجسا إلى رجسهم﴾ [التوبة/125]. Ve bu, şu sözü gibidir: ﴿وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا﴾ [المائدة/64]. Nifakı ve küfrü ve bunların benzerlerini reziletlerden **المرض**e benzetir; ya faziletleri idrakten alıkoyucu olmaları sebebiyle—bedeni tam tasarruftan alıkoyan **المرض** gibi—; yahut şu sözü’nde zikredilen uhrevî hayatı elde etmekten alıkoyucu olmaları sebebiyle: ﴿وإن الدار الآخرة لهي الحيوان لو كانوا يعلمون﴾ [العنكبوت/64]؛ yahut nefsin bunlarla kötü inançlara meyletmesi sebebiyle—hasta bedenin zararlı şeylere meyli gibi—; ve bu şeyler **المرض** sûretinde tasavvur olunduğu için “falancanın göğsü **دوي** oldu” ve “kalbi **نغل** oldu” denildi. Ve (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (Ve cimrilikten daha dâî olan hangi dert vardır?) (Ebû Hureyre dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (Ey Benî Seleme, seyyidiniz kimdir?) Dediler: Seyyidimiz **جد بن قيس**’tir; ancak onda cimrilik olan bir adamdır. Bunun üzerine (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: (Ve cimrilikten daha dâî olan hangi dert vardır!? Bilakis seyyidiniz **بشر بن البراء**’dır.) Bunu Hâkim **المستدرك**’te 3/219’da çıkardı ve dedi: Müslim’in şartı üzere sahihtir; Zehebî de onu onayladı), ve “hasta güneş” denir: kendisine arız olan bir arızadan dolayı aydınlatıcı olmadığında. Ve “falanca **أمرض** etti” onun sözü’nde: arız olduğunda. Ve **التمريض** hastanın başında durmaktır; ve onun tahkiki: hastadan **المرض**ü gidermektir; gözden **القذى**yı gidermede **التقذية** gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

م ر ض
هو مريض وهم مرضى ومراض وهو مريض ممرض‏:‏ أهله مراض وأمرض القوم‏:‏ مرضت دوابهم وأمرضه الله وأكل ما لم يوافقه فأمرضه وبه مرضة شديدة‏.‏
قال عمران بن حطّان‏:‏ أفي كل عام مرضة ثم نقهة وتنعى ولا تُنعَى فكم ذا إلى متى ومرّضته تمريضاً وتمارض‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مرض في الأمر‏:‏ ضجع فيه وتمرّض وتمارض‏.‏
ومارضت رأيي فيك‏:‏ خادعت نفسي فيك‏.‏
وأمرض فلان‏:‏ قارب إصابة حاجته‏.‏
قال‏:‏ رأيت أبا الوليد غداة جمع به شيب وما فقد الشبابا ولكن تحت ذاك الشيب حزم إذا ما ظنّ أمرض أو أصابا وفي قلبه مرضٌ‏:‏ نفاق‏.‏
وهذه ريح مريضة ونسمت مرضى الرياح‏.‏
وشمس مريضة‏:‏ ضعيفة الضوء وليلة مريضة‏.‏
قال‏:‏ وليلة مرضت من كلّ ناحية فما يضيء لها نجم ولا قمر وقال الراعي‏:‏ وطخياء من ليل التمام مريضة أجنّ الغمام نجمها فهو ما صِحُ وأرض مريضة‏:‏ كثيرة الفتن والحروب مغتصة بالجيوش‏.‏
قال أوس‏:‏ ترى الأرض منا بالفضاء مريضة معضّلةً منا بجمع عرمرم وقالت الأخيليّة‏:‏ إذا بلغ الحجّاج أرضاً مريضة تتبّع أقصى دائها فشفاها ورأى مريض‏.‏
وأعين مراض ومرضى‏.‏

##### Türkçe

م ر ض
O, **مريض**’dir; çoğulu **مرضى** ve **مراض**’dır. Ve **مريض ممرض**: ehli **مراض** (hastalar)dır. Ve **أمرض القوم**: onların binekleri hastalandı. Ve **أمرضه الله**: Allah onu hastalandırdı. Ve (kişi) kendisine uymayanı yedi de onu hastalandırdı. Ve onda şiddetli bir **مرضة** vardır.

İmrân b. Hattân dedi:
Her yılda bir **مرضة** sonra bir **نقهة** mi?
Ve (ölüm) haber verilir de haber verilmez;
Ne kadar böyle, nereye kadar?
Ve onu **تمريضاً** ile **مرّضته** (hastalandırdım) ve **تمارض** (hastaymış gibi davrandı).

Ve mecazdandır: **مرض في الأمر**: onda yattı. Ve **تمرّض** ve **تمارض**.

Ve **مارضت رأيي فيك**: senin hakkında nefsimi aldattım.

Ve **أمرض فلان**: ihtiyacına isabet etmeye yaklaştı.

Dedi:
Ebû’l-Velîd’i cem‘ günü sabahı gördüm; onda ak saç var ve gençliği kaybetmemiş;
Lâkin o ak saçın altında bir azim vardır;
Bir işin **أمرض** (yaklaştığını) yahut isabet ettiğini zannettiği vakit.
Ve onun kalbinde bir **مرض** vardır: nifak.

Ve bu bir **ريح مريضة**’dir; ve rüzgârların **مرضى**’sı esti.

Ve **شمس مريضة**: ışığı zayıf. Ve **ليلة مريضة**.

Dedi:
Ve her taraftan **مرضت** (hastalandı) bir gece; ona ne yıldız ışık verir ne de ay.
Ve er-Râ‘î dedi:
Ve dolunay gecesinden **مريضة** bir karanlık;
Bulut onun yıldızını örter; artık o, ne **صِحُ**.
Ve **أرض مريضة**: fitneleri ve savaşları çok; ordularla boğulmuş.

Evs dedi:
Görürsün yeri bizden, genişlikte, **مريضة**;
Bizden, büyük bir toplulukla, güçleştirilmiş.
Ve el-Uhayliyye dedi:
Haccâc **أرضاً مريضة**’ye vardığı vakit, onun hastalığının en uç noktasını izledi de onu iyileştirdi.
Ve **رأى مريض**.

Ve **أعين مراض ومرضى**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

المريض: معروف. والْمَرَضُ: السُّقْمُ نَقِيضُ الصِّحَّةِ، يكون للإِنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرَضُ من المَصادِرِ المجموعة كالشَّغْل والعَقْل، قالوا أَمْراضٌ وأَشْغال وعُقول. ومَرِضَ فلان مَرَضاً ومَرْضاً، فهو مارِضٌ ومَرِضٌ ومَرِيضٍ، والأُنثى مَرِيضةٌ؛ وأَنشد ابن بري لسلامة ابن عبادة الجَعْدي شاهداً على مارِضٍ:
يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ،
ليس بمَهْزُولٍ، ولا بِمارِضِ
وقد أَمْرَضَه اللّه. ويقال: أَتيت فلاناً فأَمْرَضْته أَي وجدته مريضاً. والمِمْراضُ: الرَّجل المِسْقامُ، والتَّمارُض: أَن يُرِيَ من نفْسه المرضَ وليس به. وقال اللحياني: عُدْ فلاناً فإِنه مَريضٌ، ولا تأْكل هذا الطعام فإِنك مارِضٌ إِن أَكلْتَه أَي تَمْرَضُ، والجمع مَرْضَى ومَراضَى ومِراضٌ؛ قال جرير:
وفي المِراضِ لَنا شَجْوٌ وتَعْذِيبُ
قال سيبويه: أَمْرَضَ الرجلَ جعله مَرِيضاً، ومرَّضه تمْرِيضاً قام عليه وَولِيَه في مرَضه وداواه ليزول مرَضُه، جاءَت فَعَّلْت هنا للسلب وإِن كانت في أَكثر الأَمر إِنما تكون للإِثبات. وقال غيره: التَّمْرِيضُ حُسْنُ القِيامِ على المريض. وأَمْرَضَ القومُ إِذا مَرِضَت إِبلُهم، فهم مُمْرِضُون. وفي الحديث: لا يُورِد مُمْرِضٌ عل مُصِحٍّ؛ المُمْرِضُ الذي له إِبل مَرْضَى فنَهَى أَن يَسْقِيَ المُمْرِضُ إِبلَه مع إِبل المُصِحّ، لا لأَجل العَدْوى، ولكن لأَن الصِّحاحَ ربما عرَض لها مرَضٌ فوقع في نفس صاحبها أَن ذلك من قبيل العدوى فيَفْتِنُه ويُشَكِّكُه، فأَمَرَ باجْتِنابِه والبُعْد عنه، وقد يحتمل أَن يكون ذلك من قِبَل الماء والمَرْعى تَسْتَوْبِلُه الماشيةُ فَتَمْرَضُ، فإِذا شاركها في ذلك غيرها أَصابه مثلُ ذلك الداء، فكانوا بجهلهم يسمونه عَدْوَى، وإِنما هو فعل اللّه تعالى. وأَمْرَضَ الرجلُ إِذا وقَع في ماله العاهةُ. وفي حديث تَقاضِي الثِّمار يقول: أَصابها مُراضٌ؛ هو، بالضم، داء يقع في الثَّمَرة فتَهْلِكُ. والتَّمْرِيضُ في الأَمر: التضْجيعُ فيه. وتَمْرِيضُ الأُمور: تَوْهِينُها وأَن لا تُحْكِمَها. وريح مَريضةٌ: ضعيفةُ الهُبُوب. ويقال للشمس إِذا لم تكن مُنْجَلِيةً صافيةً حسنَةً: مريضةٌ. وكلُّ ما ضَعُفَ، فقد مَرِضَ. وليلة مريضةٌ إِذا تَغَيَّمَتِ السماء فلا يكون فيها ضَوء؛ قال أَبو حَبَّة: ولَيْلة مَرِضَتْ من كلِّ ناحِيةٍ،
فلا يُضِيءُ لهَا نَجْمٌ ولا قَمَرُ
ورَأْيٌ مَرِيضٌ: فيه انحِراف عن الصواب، وفسر ثعلب بيت أَبي حبة فقال: وليلة مَرِضَتْ أَظلَمت ونقصَ نورها. وليلةٌ مريضةٌ: مُظْلِمة لا تُرَى فيها كواكِبُها؛ قال الراعي:
وطَخْياء مِنْ لَيْلِ التَّمامِ مَرِيضة،
أَجَنَّ العَماءُ نَجْمَها، فهو ماصِحُ
وقول الشاعر:
رأَيتُ أَبا الوَلِيدِ غَداةَ جَمْعِ
به شَيْبٌ، وما فَقَدَ الشَّبابا
ولكِن تحْت ذاكَ الشيْبِ حَزْمٌ،
إِذا ما ظَنَّ أَمْرَضَ أَو أَصابا
أَمْرَضَ أَي قارَبَ الصَّواب في الرأْي وإِن يُصِبْ كلَّ الصّواب. والمَرْضُ والمرَضُ: الشَّكُّ؛ ومنه قوله تعالى: في قلوبهم مَرَضٌ أَي شَكٌّ ونِفاقٌ وضَعْفُ يَقِين؛ قال أَبو عبيدة: معناه شك. وقوله تعالى: فزادهم اللّهُ مرَضاً، قال أَبو إِسحق: فيه جوابان أَي بكُفْرهم كما قال تعالى: بلْ طبع اللّه عليها بكفرهم. وقال بعض أَهل اللغة: فزادهم اللّه مرضاً بما أَنزل عليهم من القرآن فشكُّوا فيه كما شكوا في الذي قبله، قال: والدليل على ذلك قوله تعالى: وإذا ما أُنْزِلَتْ سُورة فمنهم من يقول أَيُّكم زادته هذه إِيماناً فأَما الذين آمنوا؛ قال الأَصمعي: قرأْت على أَبي عمرو في قلوبهم مرَض فقال: مَرْضٌ يا غُلام؛ قال أَبو إِسحق: يقال المرَضُ والسُّقْم في البدَن والدِّينِ جميعاً كما يقال الصِّحةُ في البدَن والدين جميعاً، والمرَضُ في القلب يَصْلُح لكل ما خرج به الإِنسان عن الصحة في الدين. ويقال: قلب مَرِيضٌ من العَداوةِ، وهو النِّفاقُ. ابن الأَعرابي: أَصل المرَضِ النُّقْصانُ، وهو بدَنٌ مريض ناقِصُ القوّة، وقلب مَريضٌ ناقِصُ الدين. وفي حديث عمرو بن معْدِ يكرِبَ: هم شِفاء أَمْراضِنا أَي يأْخُذون بثَأْرِنا كأَنهم يَشْفُون مرَضَ القلوبِ لا مرَض الأَجسام. ومَرَّضَ فلان في حاجتي إِذا نقَصَت حَرَكَتُه فيها. وروي عن ابن الأَعرابي أَيضاً قال: المرَضُ إِظْلامُ الطبيعةِ واضْطِرابُها بعد صَفائها واعْتدالها، قال: والمرَضُ الظُّلْمةُ. وقال ابن عرفة: المرَضُ في القلب فُتُورٌ عن الحقّ، وفي الأَبدان فُتورُ الأَعضاء، وفي العين فُتورُ النظرِ. وعين مَريضةٌ: فيها فُتور؛ ومنه: فيطْمعَ الذي في قلبه مرَضٌ أَي فُتور عما أُمِرَ به ونُهِيَ عنه، ويقال ظُلْمة؛ وقوله أَنشده أَبو حنيفة: تَوائِمُ أَشْباهٌ بأَرْضٍ مَريضةٍ،
يَلُذْنَ بِخِذْرافِ المِتانِ وبالغَرْبِ
يجوز أَن يكون في معنى مُمْرِضة، عنى بذلك فَسادَ هَوائها، وقد تكون مريضة هنا بمعنى قَفْرة، وقيل: مريضة ساكنة الريح شديدة الحر. والمَراضانِ: وادِيانِ مُلْتَقاهما واحد؛ قال أَبو منصور: المَراضان والمَرايِضُ مواضعُ في ديار تميم بين كاظِمةَ والنَّقِيرةِ فيها أَحْساء، وليست من المرَضِ وبابِه في شيء ولكنها مأْخوذة من اسْتِراضةِ الماء، وهو اسْتِنْقاعُه فيها، والرَّوْضةُ مأْخوذة منها.
قال: ويقال أَرْض مَرِيضةٌ إِذا ضاقت بأَهلها، وأَرض مَريضةٌ إِذا كثُر بها الهَرْجُ والفِتَنُ والقَتْلُ؛ قال أَوس بن حجر:
تَرَى الأَرضَ مِنّاً بالفَضاءِ مَرِيضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بجَيْشٍ عَرَمْرَمِ

##### Türkçe

**المريض**: bilinen (ma‘rûf).

Ve **الْمَرَضُ**: **السُّقْمُ**; **الصِّحَّةِ**’nin zıddı; insan ve deve için olur; ve o, cins için bir isimdir. Sîbeveyh dedi: **المرَضُ**, **الشَّغْل** ve **العَقْل** gibi, toplanmış masdarlardandır; **أَمْراضٌ** ve **أَشْغال** ve **عُقول** dediler. Ve falan kimse **مَرِضَ** **مَرَضاً** ve **مَرْضاً**; artık o **مارِضٌ** ve **مَرِضٌ** ve **مَرِيضٍ**’dir; dişisi **مَرِيضةٌ**’dir. Ve İbn Berrî, **مارِضٍ** üzerine şahit olarak Selâme b. Ubâde el-Ca‘dî’den inşâd etti:

يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ،
ليس بمَهْزُولٍ، ولا بِمارِضِ

Ve Allah onu **أَمْرَضَه**. Ve denir: Falana geldim de onu **فأَمْرَضْته**; yani onu hasta buldum. Ve **المِمْراضُ**: çok hastalanan adamdır. Ve **التَّمارُض**: kendisinden hastalığı gösterip de onda olmamasıdır. Lihyânî dedi: Falancayı ziyaret et; çünkü o **مَريضٌ**’dir; ve bu yemeği yeme; çünkü sen **مارِضٌ**’sin, eğer onu yersen; yani **تَمْرَضُ**. Çoğulu **مَرْضَى** ve **مَراضَى** ve **مِراضٌ**’dur; Cerîr dedi:

وفي المِراضِ لَنا شَجْوٌ وتَعْذِيبُ

Sîbeveyh dedi: **أَمْرَضَ** adamı: onu **مَرِيضاً** kıldı; ve onu **مرَّضه** **تمْرِيضاً**: onun başında durdu ve hastalığında onu üstlendi ve hastalığı gitsin diye onu tedavi etti; burada **فَعَّلْت** (bâbı) “sökmek/izâle etmek” için geldi; her ne kadar çoğu işte ancak “ispat etmek” için olsa da. Başkası dedi: **التَّمْرِيضُ** hastanın başında iyi durmaktır. Ve kavim **أَمْرَضَ**: develeri hastalandığı zaman; artık onlar **مُمْرِضُون**’dur. Hadiste: “**مُمْرِضٌ** **مُصِحٍّ** üzerine suya götürmesin”; **المُمْرِضُ**: kendisinde **مَرْضَى** develer bulunan kimsedir; böylece **المُمْرِضُ**’ün develerini **المُصِحّ**’in develeriyle birlikte sulamasını yasakladı; bulaşma (**العَدْوى**) için değil, fakat sağlıklıların belki bir hastalığa uğrayıp da sahibinin nefsinde bunun bulaşma kabilinden olduğuna dair bir şey düşmesi, onu fitneye düşürmesi ve onu şüpheye sevk etmesi sebebiyledir; böylece ondan sakınmayı ve ondan uzak durmayı emretti. Ve muhtemeldir ki bu, su ve otlak tarafından olur: davar onu “ağır/zararlı” bulur da hastalanır; sonra bunda başkası ona ortak olursa ona da o hastalığın benzeri isabet eder; böylece onlar cehaletleriyle ona “bulaşma” adını verirler; hâlbuki o ancak Allah Teâlâ’nın fiilidir. Ve adam **أَمْرَضَ**: malına âfet düştüğü zaman. Ve meyvelerin tahsili (tazmin) hadîsinde der ki: “Ona **مُراضٌ** isabet etti”; o, (mîm’in) dammesiyle, meyvede vâki olan bir hastalıktır; böylece helâk olur. Ve işte **التَّمْرِيضُ**: onda gevşetmedir. Ve **تَمْرِيضُ الأُمور**: onları zayıflatmak ve onları sağlam yapmamaktır. Ve **ريح مَريضةٌ**: esişi zayıf. Ve güneş için, açık-seçik, saf, güzel olmadığı zaman: **مريضةٌ** denir. Ve her ne zayıflarsa, artık **مَرِضَ** olmuştur. Ve **ليلة مريضةٌ**: gök bulutlandığı zaman; böylece onda ışık olmaz; Ebû Habbe dedi:

ولَيْلة مَرِضَتْ من كلِّ ناحِيةٍ،
فلا يُضِيءُ لهَا نَجْمٌ ولا قَمَرُ

Ve **رَأْيٌ مَرِيضٌ**: onda doğrudan sapma vardır. Ve Sa‘leb, Ebû Habbe’nin beytini tefsir etti de dedi: “**وليلة مَرِضَتْ**”: karardı ve nuru eksildi. Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: karanlık; onda yıldızları görülmez; Râ‘î dedi:

وطَخْياء مِنْ لَيْلِ التَّمامِ مَرِيضة،
أَجَنَّ العَماءُ نَجْمَها، فهو ماصِحُ

Ve şairin sözü:

رأَيتُ أَبا الوَلِيدِ غَداةَ جَمْعِ
به شَيْبٌ، وما فَقَدَ الشَّبابا
ولكِن تحْت ذاكَ الشيْبِ حَزْمٌ،
إِذا ما ظَنَّ أَمْرَضَ أَو أَصابا

**أَمْرَضَ**: görüşte doğruya yaklaştı demektir; her doğruyu isabet ettirmese bile.

Ve **المَرْضُ** ve **المرَضُ**: şüphedir; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: “Kalplerinde **مَرَضٌ** vardır”; yani şüphe ve nifak ve yakînin zayıflığı. Ebû Ubeyde dedi: manası şüphedir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “Allah onların **مرَضاً**ını artırdı”; Ebû İshâk dedi: onda iki cevap vardır: yani küfürleri sebebiyle; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Bilakis Allah onu küfürleri sebebiyle mühürledi.” Dil ehlinin bazısı dedi: Allah onların **مرضاً**ını, onlara Kur’an’dan indirdiği şey sebebiyle artırdı; onda şüphe ettiler; daha önceki hakkında şüphe ettikleri gibi. Dedi: bunun delili Allah Teâlâ’nın sözü: “Ne zaman bir sûre indirilse, onlardan kimi der ki: ‘Bu hanginizi iman bakımından artırdı?’; ama iman edenler...” Asma‘î dedi: Ebû Amr’a “Kalplerinde **مرَض** vardır”ı okudum; dedi ki: “**مَرْضٌ** ey oğlan!” Ebû İshâk dedi: **المرَضُ** ve **السُّقْم** beden ve dinin ikisinde de söylenir; tıpkı beden ve dinin ikisinde de **الصِّحةُ** denildiği gibi. Ve kalpteki **المرَضُ**, insanı dinde sıhhatten çıkaran her şey için elverişlidir. Ve denir: düşmanlıktan **قلب مَرِيضٌ**; o da nifaktır.

İbnü’l-A‘râbî: **المرَضِ**’ın aslı eksilmedir; o, kuvveti eksik hasta bir bedendir; ve dini eksik hasta bir kalptir. Amr b. Ma‘dîkerib hadîsinde: “Onlar bizim **أَمْراضِنا**’mızın şifasıdır”; yani öcümüzü alırlar; sanki onlar kalplerin hastalığını şifaya kavuştururlar, bedenlerin hastalığını değil. Ve falan kimse, ihtiyacımda **مَرَّضَ**: onda hareketi eksildiği zaman. İbnü’l-A‘râbî’den yine rivayet edildi; dedi: **المرَضُ**, tabiatın kararması ve saflığı ve itidali sonrası onun bozulup çalkalanmasıdır. Dedi: ve **المرَضُ** karanlıktır. İbn Arefe dedi: Kalpte **المرَضُ**: hakka karşı gevşekliktir; bedenlerde: uzuvların gevşekliğidir; gözde: bakışın gevşekliğidir. Ve **عين مَريضةٌ**: onda gevşeklik vardır; ondan: “Kalbinde **مرَضٌ** olan tamah eder”; yani emrolunduğu ve nehyolunduğu şeyden gevşeklik; ve “karanlık” denir. Ebû Hanîfe’nin inşâd ettiği sözü:

تَوائِمُ أَشْباهٌ بأَرْضٍ مَريضةٍ،
يَلُذْنَ بِخِذْرافِ المِتانِ وبالغَرْبِ

**مُمْرِضة** manasında olması câizdir; bununla havasının bozukluğunu kastetti. Ve burada **مريضة**’nin **قَفْرة** manasında olması da olabilir. Ve denildi: **مريضة**: rüzgârı sakin, sıcağı şiddetli.

Ve **المَراضانِ**: kavuşma yerleri bir olan iki vâdidir. Ebû Mansûr dedi: **المَراضان** ve **المَرايِضُ**, Temîm diyarında Kâzıme ile en-Nakîra arasında yerlerdir; orada su çukurları (**أَحْساء**) vardır; ve **المرَضِ** ve onun bâbından hiçbir şeyde değildir; fakat suyun **اسْتِراضةِ**’sından alınmıştır; o da onun orada birikmesidir (**اسْتِنْقاعُه**); ve **الرَّوْضةُ** ondan alınmıştır.

Dedi: Ve denir: **أَرْض مَرِيضةٌ**: halkına dar geldiği zaman. Ve **أَرض مَريضةٌ**: onda kargaşa (**الهَرْجُ**) ve fitneler ve öldürme çoğaldığı zaman. Evs b. Hacer dedi:

تَرَى الأَرضَ مِنّاً بالفَضاءِ مَرِيضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بجَيْشٍ عَرَمْرَمِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* م ر ض * * المَرَضُ * السُّقم وبابه طرِب و * أمْرَضَهُ * الله و * مَرَّضَهُ تَمْرِيضاً * قام عليه في مرضه و * التَّمارُضُ * أن يُري من نفسه المرض وليس به مرض وعين * مَرِيضةٌ * فيها فُتور

##### Türkçe

* م ر ض * **المَرَضُ**: hastalık; babı **طرِب**’dir. Ve **أمْرَضَهُ**: Allah onu hasta etti. Ve **مَرَّضَهُ تَمْرِيضاً**: onun hastalığında onun başında durdu. Ve **التَّمارُضُ**: kendisinden hastalığı göstermesi, hâlbuki onda hastalık yoktur. Ve **مَرِيضةٌ** göz: onda gevşeklik vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

المرض، محركة، وإنما لم يضبطه لشهرته: إظلام الطبيعة واضطرابها بعد صفائها واعتدالها، كما في العباب، وهو قول ابن الأعرابي. وقال ابن دريد: المرض: السقم وهو نقيض الصحة، يكون للإنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرض من المصادر المجموعة كالشغل والعقل، قالوا أمراض وأشغال وعقول. مرض فلان كفرح مرضا، بالتحريك، ومرضا بالسكون، فهو مرض، ككتف، ومريض، ومارض، والأنثى مريضة. وأنشد ابن بري، لسلامة بن عبادة الجعدي، شاهدا على مارض:
  يريننا ذا اليسر القـوارض                      ليس بمهزول ولا بمارض وقال اللحياني: عد فلانا فإنه مريض، ولا تأكل هذا الطعام فإنك مارض إن أكلته، أي تمرض. المريض مراض، بالكسر. قال جرير:
  وفي المراض لنا شجو وتعذيب

  قلت: ويجوز أن يكون جمع مارض، كصاحب وصحاب. وقال ابن دريد: يجمع المريض على مرضى ومراضى، مثل جريح وجرحى وجراحى. أو المرض، بالفتح، للقلب خاصة. قال أبو إسحاق: يقال: المرض والسقم في البدن والدين جميعا، كما يقال: الصحة في البدن والدين جميعا. والمرض في القلب يصلح لكل ما خرج به الإنسان عن الصحة والدين. وبالتحريك أو كلاهما: الشك والنفاق وضعف اليقين، وبه فسر قوله تعالى  في قلوبهم مرض  أي شك ونفاق. وقال أبو عبيدة: أي شك. ويقال: قلب مريض من العداوة، وهو النفاق. قال ابن دريد: وحدثنا أبو حاتم عن الأصمعي أنه قال: قرأت على أبي عمرو بن العلاء  وفي قلوبهم مرض  فقال لي: مرض يا غلام. والمرض: الفتور. قال ابن عرفة: المرض في القلب: فتور عن الحق، وفي الأبدان: فتور الأعضاء. وفي العين: فتور النظر. والمرض: الظلمة، عن ابن الأعرابي، وبه فسر قوله تعالى  فيطمع الذي في قلبه مرض  أي ظلمة، وقيل: فتور عما أمر به ونهي عنه. ويقال: حب الزنا. وأنشد ابن الأعرابي كما في التكملة، وفي العباب أنشد ابن كيسان لأبي حية النميري:
  وليلة مرضت من كل ناحية                      فلا يضيء لها نجم ولا قمر ويروى: فما يحس بها، قال: أي أظلمت، وهكذا فسره ثعلب أيضا، وهو مجاز. وقال الراعي:
  وطخياء من ليل التمام مريضة                      أجن العماء نجمها فهو ماصح
  تعسفتها لما تلاوم صحبـتـي                      بمشتبه الموماة والماء نـازح وقال ابن الأعرابي: أصل المرض النقصان، يقال: بدن مريض، أي ناقص القوة. وقلب مريض، أي ناقص الدين. وأمرضه الله: جعله مريضا. وقال سيبويه: أمرض الرجل: جعله مريضا. وفي الصحاح: أمرض الرجل، أي قارب الإصابة في رأيه. زاد في اللسان: وإن لم يصب كل الصواب. وأنشد الجوهري قول الشاعر، وهو الأقيشر الأسدي يمدح عبد الملك بن مروان، وأوله:
  رأيت أبا الوليد غداة جمـع                      به شيب وما فقد الشبـابـا
  ولكن تحت ذاك الشيب حزم                      إذا ما ظن أمرض أو أصابا والذي في الأساس: ومن المجاز: أمرضه فلان: قارب إصابة حاجته?: ولا يخفى أن هذا غير إصابة الرأي، وقد اشتبه على المصنف حيث جعل أمرضه في إصابة الرأي، وإنما هو أمرض الرجل بنفسه، كما هو نص الصحاح وغيره من أمهات اللغة، فتأمل. وأمرض الرجل: صار ذا مرض. ويقال: أتى فلانا فأمرضه، أي وجده مريضا. ومن المجاز: التمريض في الأمور: التوهين فيها وأن لا تحكمها. وقيل: هو التضجيع، وقد مرض في الأمر: ضجع فيه، كما في الأساس. وقال ابن دريد: مرض الرجل في كلامه، إذا ضعفه، ومرض في الأمر، إذا لم يبالغ فيه. والتمريض: حسن القيام على المريض. قال سيبويه: مرضه تمريضا: قام عليه ووليه في مرضه وداواه ليزول مرضه. جاءت فعلت هنا للسلب وإن كانت في أكثر الأمر إنما تكون للإثبات. والتمريض: تذرية الطعام عن أبي عمرو. ومن المجاز: ريح مريضة: ساكنة، أو شديدة الحر، أو ضعيفة الهبوب. وشمس مريضة، إذا لم تكن منجلية صافية حسنة. وأرض مريضة، أي ضعيفة الحال، وأنشد أبو حنيفة:

  توائم أشباه بـأرض مـريضة                      يلذن بخذراف المتان وبالغرب وقيل معناه، ممرضة، عنى بذلك فساد هوائها. وقد تكون مريضة هنا بمعنى قفرة أو ساكنة الريح شديدة الحر. والمراضان، بالفتح: واديان ملتقاهما واحد. قاله الليث. أو هما موضعان أحدهما لسليم، والآخر لهذيل. ويقال: هما المارضان: كذا في التكملة. والمرائض: ع وقال الأزهري: المرائض والمراضان: مواضع في ديار تميم بيم كاظمة والنقيرة، فيها أحساء. وليست من المرض وبابه في شيء، ولكنها مأخوذة من استراضة الماء، وهو استنقاعه فيها، والروضة مأخوذة منها، وقد نبه عليه الصاغاني أيضا، وتقدم للمصنف في روض مثل ذلك وكأنه ذكره هنا ثانيا تبعا لليث. ومن المجاز: تمرض الرجل تمرضا، إذا ضعف في أمره، فهو متمرض. والمراض كغراب: داء للثمار يقع فيها يهلكها، وقد جاء ذكره في حديث تقاضي الثمار.والمراض، كسحاب: ع، أو واد، وقد تقدم قريبا عن الأزهري، أن حقه أن يذكر في روض وقد ذكره المصنف هنا وأعاده ثانيا، فتأمل. ومما يستدرك عليه: التمارض: أن يري من نفسه المرض وليس به. وتمارض في أمره: ضعف، وهو مجاز. وأكل ما لم يوافقه فأمرضه: أوقعه في المرض. وبه مرضة شديدة. ومارضت رأيي فيك: خادعت نفسي، وهو مجاز. ورجل ممروض: مريض، ومتمرض كذلك. ومرضه تمريضا: داواه ليزول مرضه، عن سيبويه، وقد تقدم. ويجمع المريض أيضا على مرضاء، ككريم وكرماء. وأمرض القوم: مرضت إبلهم. ونقل الجوهري عن يعقوب: أمرض الرجل: وقع في ماله العاهة. انتهى، وفي الحديث:  لا يورد ممرض على مصح  . الممرض: من له إبل مرضى، فنهى أن يسقي الممرض إبله مع إبل المصح، لا لأجل العدوى ولكن لأن الصحاح ربما عرض لها مرض فوقع في نفس صاحبها أن ذلك من قبيل العدوى فيفتنه ويشككه، فأمر باجتنابه والبعد عنه. وليلة مريضة، إذا تغيمت السماء فلا يكون فيها ضوء، وقد تقدم، وهو مجاز. ورأي مريض: فيه انحراف عن الصواب، وهو مجاز. ومرض فلان في حاجتي تمريضا، إذا نقصت حركته فيها. وعين مريضة: فيها فتور. وأعين مراض ومرضى، وهو مجاز. وأرض مريضة: قفرة. ويقال: أرض مريضة، إذا ضاقت بأهلها. وقيل إذا كثر بها الهرج والفتن والقتل. وهو مجاز. قال أوس بن حجر:
  ترى الأرض منا بالفضاء مريضة                      معضلة منا بجـيش عـرمـرم وقال ابن دريد: امرأة مريضة الألحاظ، ومريضة النظر، أي ضعيفة النظر. وقال أبو عمرو إذا ديس الزرع ولم يذر بعد فذلك المرض، بالكسر، كما في العباب.

##### Türkçe

**المرض** (harekeli), fakat şöhretinden dolayı onu ضبط etmedi: tabiatın aydınlığından ve itidalinden sonra kararması ve bozulmasıdır; **العباب**’da olduğu gibi; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. İbn Düreyd dedi: **المرض**: **السقم**dur ve **الصحة**’nın zıddıdır; insanda ve devede olur; o, cins için bir isimdir. Sîbeveyh dedi: **المرض**; **الشغل** ve **العقل** gibi, toplanmış masdarlardandır; **أمراض** ve **أشغال** ve **عقول** dediler. Falan kimse, **كفرح** gibi **مرضا** (harekeli) ve **مرضا** (sâkin) hastalandı; o, **مرض** ( **كتف** gibi), ve **مريض**, ve **مارض**tır; dişisi **مريضة**dır. İbn Berrî, **مارض** üzerine şahit olarak Selâme b. Ubâde el-Ca‘dî’nin şu beytini okudu:
  Bize, kemiriciler olan kolaylığı gösterirler;
  ne zayıflatılmıştır ne de **بمارض**.

Lihyânî dedi: Falanı ziyaret et; çünkü o **مريض**tir. Ve bu yemeği yeme; çünkü onu yersen sen **مارض** olursun; yani hastalanırsın. **المريض**: **مراض** (kesre ile). Cerîr dedi:
  Ve **المراض** içinde bizim için bir keder ve bir azap vardır.

Dedim: **مارض**’ın cemi olması da caizdir; **صاحب** ve **صحاب** gibi. İbn Düreyd dedi: **المريض**, **مرضى** ve **مراضى** üzerine cem‘ edilir; **جريح** ve **جرحى** ve **جراحى** gibi. Yahut **المرض** (fetha ile), kalbe mahsustur. Ebû İshâk dedi: Bedende ve dinde ikisinde de **المرض** ve **السقم** denir; bedende ve dinde ikisinde de **الصحة** denildiği gibi. Kalpteki **المرض**, insanı sağlık ve dinden çıkardığı her şeye elverişlidir. Ve (hareke ile) yahut ikisi de: şüphe, nifak ve yakînin zayıflığıdır; bununla, Yüce Allah’ın sözü **في قلوبهم مرض** tefsir edildi; yani şüphe ve nifak. Ebû Ubeyde dedi: yani şüphe. Ve denir: düşmanlıktan **قلب مريض**; o, nifaktır. İbn Düreyd dedi: Ebû Hâtim bize Asma‘î’den rivayet etti; o dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ’ya **وفي قلوبهم مرض** okudum; bana dedi ki: “**مرض** ey oğlan.” **المرض**: gevşekliktir. İbn Arafe dedi: Kalpteki **المرض**: haktan gevşekliktir; bedenlerde: uzuvların gevşekliğidir. Gözde: bakışın gevşekliğidir. **المرض**: karanlıktır; İbnü’l-A‘râbî’den; bununla, Yüce Allah’ın sözü **فيطمع الذي في قلبه مرض** tefsir edildi; yani karanlık. Ve denildi: emredilene ve nehyedilene karşı gevşeklik. Ve denir: zinayı sevme. İbnü’l-A‘râbî, **التكملة**’de olduğu gibi, ve **العباب**’da İbn Keysân’ın Ebû Hayye en-Nümeyrî için okuduğunu rivayet etti:
  Her yönden **مرضت** olan bir gece;
  ona ne bir yıldız ışık verir ne de bir ay.

Ve “**فما يحس بها**” diye rivayet edilir. Dedi: yani karardı; Sa‘leb de onu böyle tefsir etti; bu, mecazdır. Râ‘î dedi:
  Dolunay gecesinden kapkara bir gece, **مريضة**;
  onun yıldızı kör bir karanlık; o ise **ماصح**tır.
  Onu, arkadaşlığım kınanırken zorladım;
  çölün karışık yerinde ve su uzak iken.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرض**’ın aslı eksilmedir; denir: **بدن مريض**; yani kuvveti eksik. Ve **قلب مريض**; yani dini eksik. Allah onu **أمرضه**: onu **مريضا** kıldı. Sîbeveyh dedi: **أمرض** adam: onu **مريضا** kıldı. **الصحاح**’ta: **أمرض** adam; yani görüşünde isabete yaklaştı. **اللسان**’da artırdı: her doğruya isabet etmese bile. Cevherî, şairin sözünü okudu; o, el-Ukeyşir el-Esedî’dir; Abdülmelik b. Mervân’ı över; başı şöyledir:
  Ebü’l-Velîd’i cem‘ gününde gördüm;
  onda ak saç var, gençliği kaybetmemiş.
  Fakat o ak saçın altında bir azim vardır;
  zannettiğinde **أمرض** yahut isabet etti.

**الأساس**’ta olan: Mecazdan: Falan onu **أمرضه**: ihtiyacının isabetine yaklaştı?; gizli değildir ki bu, görüşe isabetten başkadır; musannife karışmış; çünkü **أمرضه**’yi görüşe isabette kıldı; hâlbuki o, **أمرض** adamın kendisidir; **الصحاح** ve dilin ana kaynaklarının nassı olduğu üzere; öyleyse düşün. Ve **أمرض** adam: hastalık sahibi oldu. Ve denir: Falana geldi de onu **فأمرضه**; yani onu **مريضا** buldu. Mecazdan: işlerde **التمريض**: onları gevşetmek ve onları sağlamlaştırmamaktır. Ve denildi: o, yatırmadır; ve işte **مرض** etti: onda yattı; **الأساس**’ta olduğu gibi. İbn Düreyd dedi: Adam sözünde **مرض** etti; onu zayıflattığında. Ve işte **مرض** etti; onda aşırıya gitmediğinde. **التمريض**: hastaya iyi bakmaktır. Sîbeveyh dedi: Onu **تمريضا** ile **مرضه**: ona baktı, hastalığında onunla ilgilendi ve hastalığı gitsin diye onu tedavi etti. Burada **فعلت** (bâbı) sülb için geldi; her ne kadar çoğu zaman ancak isbat için olsa da. **التمريض**: Ebû Amr’dan, yemeği savurmadır. Mecazdan: **ريح مريضة**: durgun; yahut çok sıcak; yahut esişi zayıf. Ve **شمس مريضة**: açık, berrak, güzel olmadığında. Ve **أرض مريضة**: yani hâli zayıf; Ebû Hanîfe şu beyti okudu:

  **بأرض مريضة**’de benzer ikizler;
  sertin **خذراف**’ına ve **الغرب**’a sığınırlar.

Ve denildi: manası **ممرضة**; bununla havasının bozukluğunu kastetti. Ve burada **مريضة**, çorak yahut rüzgârı durgun, sıcağı şiddetli manasında da olabilir. **المراضان** (fetha ile): birleşme yerleri bir olan iki vadidir. Bunu Leys söyledi. Yahut ikisi iki yerdir; birisi Süleym’e, diğeri Hüzeyl’e aittir. Ve denir: ikisi **المارضان**dır; **التكملة**’de böyledir. Ve **المرائض**: ع. Ezherî dedi: **المرائض** ve **المراضان**: Temîm diyarında, Kâzıme ile Nukayra arasında yerlerdir; içinde **أحساء** vardır. **المرض** ve babından hiçbir şey değildir; fakat suyun **استراضة**’sından alınmıştır; o, onun orada göllenmesidir; ve **الروضة** ondan alınmıştır; Sâğânî de buna dikkat çekti; musannifin **روض** maddesinde bunun benzeri geçti; sanki burada onu ikinci defa, Leys’e tâbi olarak zikretti. Mecazdan: Adam **تمرض** etti **تمرضا**; işinde zayıfladığında; o, **متمرض**tir. Ve **المراض** ( **كغراب** gibi): meyveler için bir hastalıktır; onlara düşer, onları helâk eder; meyvelerin tahsili hadîsinde onun zikri gelmiştir. Ve **المراض** ( **كسحاب** gibi): ع; yahut bir vadi; az önce Ezherî’den geçti ki hakkı, **روض**’da zikredilmesidir; musannif onu burada zikretti ve ikinci defa iade etti; öyleyse düşün. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التمارض**: kendisinden hastalığı gösterir, hâlbuki onda yoktur. Ve işinde **تمارض** etti: zayıfladı; bu, mecazdır. Ve kendisine uymayanı yedi de onu **فأمرضه**: onu hastalığa düşürdü. Ve onda şiddetli bir **مرضة** vardır. Senin hakkında görüşümü **مارضت**: nefsimi aldattım; bu, mecazdır. Ve **رجل ممروض**: **مريض**; ve **متمرض** da böyledir. Ve onu **تمريضا** ile **مرضه**: hastalığı gitsin diye onu tedavi etti; Sîbeveyh’ten; ve geçti. Ve **المريض** ayrıca **مرضاء** üzerine de cem‘ edilir; **كريم** ve **كرماء** gibi. Ve kavim **أمرض** etti: develeri hastalandı. Cevherî, Ya‘kûb’dan nakletti: Adam **أمرض** etti: malına âfet düştü. Bitti. Ve hadîste: **لا يورد ممرض على مصح**. **الممرض**: hasta develeri olan kimsedir; **الممرض**’in develerini **المصح**’ın develeriyle birlikte sulamasını yasakladı; bulaşma için değil, fakat sağlamların başına belki bir hastalık arız olur da sahibi nefsinde bunun bulaşma kabilinden olduğunu sanır; onu fitneye düşürür ve şüpheye sevk eder; bundan sakınmayı ve ondan uzak durmayı emretti. Ve **ليلة مريضة**: gökyüzü bulutlandığında, onda ışık olmadığında; geçti; bu, mecazdır. Ve **رأي مريض**: onda doğrudan sapma vardır; bu, mecazdır. Ve falan kimse, ihtiyacımda **تمريضا** ile **مرض** etti: onda hareketini eksilttiğinde. Ve **عين مريضة**: onda gevşeklik vardır. Ve **أعين مراض** ve **مرضى**; bu, mecazdır. Ve **أرض مريضة**: çorak. Ve denir: **أرض مريضة**; halkına dar geldiğinde. Ve denildi: onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldığında. Bu, mecazdır. Evs b. Hacer dedi:
  Görürsün ki yer, bizden dolayı boşlukta **مريضة**;
  bizden dolayı çetin; büyük bir ordu ile.

İbn Düreyd dedi: **امرأة مريضة الألحاظ** ve **مريضة النظر**; yani bakışı zayıf. Ebû Amr dedi: Ekin çiğnenir de sonra savrulmazsa, işte o **المرض** (kesre ile)dir; **العباب**’da olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

مَرِضَ
1 مَرِضَ ذ , (S, Msb, K,) aor. مَرَضَ , inf. n. مَرَضٌ and مَرْضٌ, (Msb, K,) which latter is a dial. form rarely used, (Msb,) He (a man, S, or an animal [of any kind], Msb) was, or became, [diseased, disordered, distempered, sick, or ill; i. e.] in the state termed مَرَضٌ (S, Msb, K) denoting that change of the constitution or temperament which is described in the explanation of this term below; (K;) as also ↓ امرض, expl. by صَارَ ذَا مَرَضٍ. (K, TA; but not in the CK.) ― -b2- [Hence, مَرِضَتِ العَيْنُ (tropical:) The eye became languid; or languishing; or weak: (see مَرِيضٌ:) or, as Golius says, on the authority of Ibn-Maaroof, was weak from much, and too much, looking.] ― -b3- And مَرِضَتِ اللَّيْلَةُ (tropical:) The night became dark. (Th, O.) ― -b4- [The verb probably has several other tropical significations agreeable with explanations of مَرَضٌ and مَرِيضٌ which will be found below.]

مرّضهُ
2 مرّضهُ ذ , (S, Mgh, Msb,) inf. n. تَمْرِيضٌ, (S, Msb, K,) He took care of him in his sickness; (Sb, S, Mgh;) and treated him medically, to remove his disease; the measure فَعَّلَ in this instance having a privative quality, though its quality is in most instances confirmative: (Sb:) or he took good care of him, namely a sick person: (K:) or he undertook, or managed, or superintended, the medical treatment of him. (Msb.) -A2- مرّض فِى الأَمْرِ, (IDrd, A,) [and مَرَّضَهُ, (O, K voce ضَهْيَأَ,)] inf. n. as above, (S, K,) (tropical:) He fell short of doing what he ought to have done, or was remiss, in, or with respect to, the affair: (S, A:) or he did not exert himself to the full, or to the utmost, or beyond what is usual, in it: (IDrd:) or he did it weakly, or feebly, (K, * TA,) not firmly or soundly: (TA:) as also فِيهِ ↓ مارض. (TA.) [See also 5.] And مرّض فُلَانٌ فِى حَاجَتِى (tropical:) Such a one was deficient in activity in accomplishing my want. (TA.) And مرّض فِى كَلَامِهِ (tropical:) He was weak in his speech. (IDrd.) ― -b2- [حَكَاهُ بِصِيغَةِ التَّمْرِيضِ, probably a post-classical phrase, signifies (assumed tropical:) He mentioned it, or related it, in a manner implying that it was doubtful, or was a mere assertion; as when the word قِيلَ is used.]

مارض فِى الأَمْرِ
3 مارض فِى الأَمْرِ ذ : see 2. ― -b2- مَارَضْتُ رَأْيِى فِيكَ (tropical:) I deceived myself, or endeavoured to deceive myself, respecting thee. (A, TA.)

امرض
4 امرض ذ : see 1. ― -b2- He had a bane, or murrain, (Yaakoob, S,) or a disease, or distemper, (A, TA,) in his beasts, (Yaakoob, S, A,) or camels. (TA.) -A2- امرضهُ He (God, S, Msb) rendered him مَرِيض [or diseased, &c.]. (Sb, S, * Msb, K.) You say also, أَكَلَ مَا لَمْ يُوَافِقْهُ فَأَمْرَضَهُ (A, TA) [He ate what did not agree with him, and] it caused him to fall into المَرَض [or disease, &c.]. (TA.) ― -b2- [Hence,] اِمْرَاضُ الأجْفَانِ (S, voce اِسْجَادٌ) (tropical:) The lowering of the eyelids [in a languid, or languishing, manner: see مَرِيضٌ]. (TK, voce اِسْجَادٌ.) ― -b3- امرضهُ also signifies He found him to be مَرِيض [or diseased, &c.]. (K.) -A3- Also امرض (assumed tropical:) He was near to being right in opinion, (S, L, K, *) though not altogether right. (L.) In the K, this signification is wrongly assigned to امرضهُ. (TA.) A poet says, (S,) namely El-Ukeyshir El-Asadee, praising 'Abd-el-Melik Ibn-Marwلn, (TA.)
وَلٰكِنْ تَحْتَ ذَاكَ الشَّيْبِ حَزْمٌ
اِذَا مَا ظَنَّ أَمْرَضَ أَوْ أَصَابَا
[But beneath that hoariness is good judgment: when he forms an opinion, he is nearly right, or he is right]. (S, TA.) ― -b2- Also, امرضهُ فُلَانٌ (tropical:) Such a one was near to attaining the object of his [another's] want. (A, TA.)

تمرّض
5 تمرّض ذ (tropical:) He was weak, or feeble, in his affair. (A, * K, TA.) [It seems to be indicated in the A that ↓ تمارض also has this signification; like as مارض in nearly the same sense is syn. with مرّض, q. v.: or perhaps تمارض signifies (tropical:) he feigned, or made a false show of, weakness, or feebleness, in his affair: it is said, in the A, to be used tropically as well as properly.]

تمارض
6 تمارض ذ He feigned, or made a false show of, مَرَض [or disease, &c.] in himself. (S, A. *) ― -b2- See also 5.

مَرْضٌ
مَرْضٌ ذ : see 1: and see what here next follows, in six places.

مَرَضٌ
مَرَضٌ ذ (IDrd, S, O, Msb, K) and ↓ مَرْضٌ: (Msb, K:) see 1: i. q. سُقْمٌ [Disease, disorder, distemper, sickness, illness, or malady]; (IDrd, S;) which is the contr. of صِحَّةٌ; and affects man and the camel [&c.]: (IDrd:) or  a certain state foreign to the constitution or temperament, injurious to the intellect; whence it is known that pains and tumours are accidents arising therefrom: or, as IF says, that whereby a man passes beyond the limit of health or soundness or perfection or rectitude, whether it be disease (عِلَّة), or (assumed tropical:) hypocrisy, or (assumed tropical:) a falling short of doing what he ought to do in an affair: (Msb:) or a dark and disordered state of the constitution or temperament, after a clear and right state thereof: (O, K:) or ↓ مَرْضٌ is (assumed tropical:) [a disease] of the heart: (K:) Aboo-Is-hلk says, مَرَضٌ and سُقْمٌ are said to be in the body and (assumed tropical:) in religion, like as صِحَّةٌ is said to be in the body and in religion; and ↓ مَرْضٌ is in the heart, applying to (assumed tropical:) everything whereby a man quits a state of soundness or perfection or rectitude in religion: (TA:) and As says, I recited to Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà [the words of the Kur, ii. 9, &c.,] فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ and he said to me ↓ “ مَرْضٌ, O boy ”: (AHلt, IDrd, Msb:) and مَرَضٌ, or this and ↓ مَرْضٌ also, signifies (assumed tropical:) doubt: and (assumed tropical:) hypocrisy: (K:) and (assumed tropical:) weakness of belief: (TA:) and the former, (TA,) or ↓ both, (K,) (assumed tropical:) languor, or languidness, or weakness: (K:) and (assumed tropical:) darkness (IAar, K) in the heart: (IAar:) and (assumed tropical:) defectiveness; deficiency; or imperfection; (IAar, K;) which last is said by IAar to be the primary signification: (TA:) or مَرَضٌ in the body is a languor, or languidness, or weakness, of the limbs, or members: and in the eye, (assumed tropical:) weakness of sight: and in the heart, (assumed tropical:) a flagging, or remissness, in respect of the truth: (Ibn-'Arafeh:) or it properly signifies an accidental affection of the body, which puts it out of the right state proper to it, and necessarily occasions interruption, or infirmity, in its actions: and tropically, (tropical:) affections of the mind, which interrupt, or mar, its integrity; such as (tropical:) ignorance; and (tropical:) evil belief; and (tropical:) envy; and (tropical:) malevolence, or malice; and (tropical:) love of acts of disobedience; for these prevent from the attaining of excellences, or lead to the cessation of true eternal life: (Bd, ii. 9:) it is a gen. n.: (IDrd:) and the n. un. is ↓ مَرْضَةٌ: (A, TA:) it is one of the inf. ns. which have pls., like شُغْلٌ and عَقْلٌ; the pls. of these three being أَمْرَاضٌ and أَشْغَالٌ and عُقُولٌ. (Sb.) فِى قُلْوبِهِمْ مَرَضٌ, in the Kur, [ii. 9, &c.,] means (assumed tropical:) In their hearts is doubt: (AO:) or (assumed tropical:) doubt and hypocrisy. (TA.) And الَّذِى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ, in the same, [xxxiii. 32,] (assumed tropical:) In whose heart is darkness: or (assumed tropical:) flagging, or remissness, in respect of what is commanded and what is forbidden: or (assumed tropical:) love of adultery or fornication: (TA:) or hypocrisy. (A.)

مَرِضٌ
مَرِضٌ ذ : see مَرِيضٌ.

مَرْضَةٌ
مَرْضَةٌ ذ [A single disease, &c.]: see مَرَضٌ, near the end of the paragraph.

مُرَاضٌ
مُرَاضٌ ذ A disease [or blight or the like] which affects fruits, and destroys them. (K.)

مَرِيضٌ
مَرِيضٌ ذ [Diseased; disordered; distempered; sick; or ill;] in the state termed مَرَضٌ (Msb, K) denoting that change of the constitution or temperament which is described in the explanation of the latter word above; (K;) as also ↓ مَرِضٌ (K,) and ↓ مَارِضٌ, (IB, Msb, K,) the first [and second] being from the verb of which the inf. n. is مَرَضٌ, and the third from that of which the inf. n. is مَرْضٌ, (Msb,) and ↓ مَمْرُوضٌ, and ↓ مُتَمَرِّضٌ: (TA:) or, applied to a body, it signifies deficient in strength: (IAar:) pl. مِرَاضٌ (A, K, TA:) and مَرْضَى (IDrd, Msb, K) and مَرَاضَى (IDrd, K) and مُرَضَآءُ; (TA;) or مِرَاضٌ may be pl. of مَارِضٌ (TA) [or of مَرِضٌ]. Accord. to Lh, you say, عُدْ فُلَانٌ فَاِنَّهُ مَرِيضٌ [Visit thou such a one, for he is sick]: and لَا تَأْكُلْ هٰذَا اِنْ أَكَلْتَهُ ↓ الطَّعَامَ فَاِنَّكَ مَارِضٌ meaning تَمْرَضُ [i. e. Eat not thou this food, for thou wilt be sick if thou eat it]. (TA.) [مَرِيضٌ has also several tropical significations.] You say also, عَيْنٌ مَرِيضَةٌ (tropical:) An eye in which is languor, or languidness, or weakness: (S, TA:) pl. أَعْيَنٌ مِرَاضٌ, and مَرْضَى. (A, TA.) And اِمْرَأَةٌ مَرِيضَةُ الأَلْحَاظِ and مريضةُ النَّظَرِ (assumed tropical:) A woman weak in sight. (IDrd.) And قَلْبٌ مَرِيضٌ (assumed tropical:) A heart deficient in religion. [IAar.) And شَمْسٌ مَرِيضَةٌ (tropical:) A sun having a feeble light; (A, K; *) not clear, (S, TA,) and not beautiful. (TA.) And أَرْضٌ مَرِيضَةٌ (tropical:) A land in which are frequent seditions, or factions, or conflicts, or dissensions, (A, TA,) and wars, (A,) and slaughters: (TA:) or (assumed tropical:) in a weak condition: (K:) or straitened with its inhabitants: or (assumed tropical:) in which the wind is still, and the heat intense: or that causes disease; meaning (assumed tropical:) corrupt in its air. (TA.) And رِيحٌ مَرِيضَةٌ (A, K) (tropical:) A weak wind: (K:) or (tropical:) a still wind: or (tropical:) a wind intensely hot, and blowing feebly. (TA.) And لَيْلَةٌ مَرِيضَةٌ (tropical:) A night in which no star shines; (A;) in which the sky is clouded, so that there is no light. (TA.) And رَأْىٌ مَرِيضٌ (A, TA) (tropical:) An opinion deviating from what is right. (TA.)

مَارِضٌ
مَارِضٌ ذ : see مَرِيضٌ, in two places.

مُمْرِضٌ
مُمْرِضٌ ذ A man having diseased camels: so in the following trad.: لَا يُورِدُ مُمْرِضٌ عَلَى مُصِحٍّ [One having diseased camels shall not bring them to water immediately after one whose camels are in a healthy state]: the prohibition being not because of the transition of disease by contagion; but because sometimes disease may befall the healthy beasts, and it may come into the mind of the owner that that is from contagion. (TA.) [See also مُصِحٌّ.]

مِمْرَاضٌ
مِمْرَاضٌ ذ A man frequently diseased or sick. (S, K.)

مَمْرُوضٌ
مَمْرُوضٌ ذ see مَرِيضٌ.

مُتَمَرِّضٌ
مُتَمَرِّضٌ ذ : see مَرِيضٌ. ― -b2- Also, (tropical:) A man weak, or feeble, in his affair. (TA.)

##### Türkçe

**مَرِضَ**
1 **مَرِضَ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘i **مَرَضَ** , mastar ismi **مَرَضٌ** ve **مَرْضٌ**, (Msb, K,) ki bu ikincisi, nadiren kullanılan bir lehçe şeklidir, (Msb,) O (bir adam, S, yahut bir hayvan [herhangi bir türden], Msb) **مَرَضٌ** diye adlandırılan hâlde idi, yahut o hâle girdi; (S, Msb, K) yani aşağıda bu terimin açıklamasında anlatılan, bünyenin yahut mizacın o değişimi; (K;) ve yine ↓ **امرض**, **صَارَ ذَا مَرَضٍ** ile açıklanmıştır. (K, TA; fakat CK’de değil.) ― -b2- [Bundan dolayı, **مَرِضَتِ العَيْنُ** (mecazen:) Göz gevşekleşti; yahut sönükleşti; yahut zayıfladı: (bk. **مَرِيضٌ**:) yahut Golius’un, İbn-Maaroof’un otoritesine dayanarak söylediğine göre, çok ve aşırı bakmaktan zayıf oldu.] ― -b3- Ve **مَرِضَتِ اللَّيْلَةُ** (mecazen:) Gece karardı. (Th, O.) ― -b4- [Fiilin, aşağıda bulunacak olan **مَرَضٌ** ve **مَرِيضٌ** açıklamalarıyla uyumlu birkaç başka mecazî anlamı daha muhtemelen vardır.]

**مرّضهُ**
2 **مرّضهُ** ذ , (S, Mgh, Msb,) mastar ismi **تَمْرِيضٌ**, (S, Msb, K,) Onun hastalığında onunla ilgilendi; (Sb, S, Mgh;) ve hastalığını gidermek için onu tıbbî olarak tedavi etti; bu örnekte **فَعَّلَ** vezninin, çoğu örnekte pekiştirici olduğu hâlde, burada giderici bir niteliği vardır: (Sb:) yahut o, yani hasta bir kimse, onun bakımını iyi yaptı: (K:) yahut onun tıbbî tedavisini üstlendi, yahut yürüttü, yahut denetledi. (Msb.) -A2- **مرّض فِى الأَمْرِ**, (IDrd, A,) [ve **مَرَّضَهُ**, (O, K voce **ضَهْيَأَ**,)] mastar ismi yukarıdaki gibi, (S, K,) (mecazen:) Yapması gereken şeyi yapmada eksik kaldı, yahut işte gevşek davrandı: (S, A:) yahut onda kendini tam olarak, yahut sonuna kadar, yahut alışılmışın ötesinde zorlamadı: (IDrd:) yahut onu zayıfça, yahut güçsüzce yaptı, (K, * TA,) sağlamca yahut sıhhatlice değil: (TA:) ve yine **فِيهِ** ↓ **مارض**. (TA.) [Bk. ayrıca 5.] Ve **مرّض فُلَانٌ فِى حَاجَتِى** (mecazen:) Falanca, ihtiyacımın yerine getirilmesinde faaliyette eksik kaldı. (TA.) Ve **مرّض فِى كَلَامِهِ** (mecazen:) Sözünde zayıf oldu. (IDrd.) ― -b2- [**حَكَاهُ بِصِيغَةِ التَّمْرِيضِ**, muhtemelen klasik-sonrası bir ibare, (varsayılan mecazen:) Onu, şüpheli olduğu yahut sırf bir iddia olduğu izlenimini veren bir tarzda zikretti yahut rivayet etti; **قِيلَ** kelimesinin kullanıldığı gibi.]

**مارض فِى الأَمْرِ**
3 **مارض فِى الأَمْرِ** ذ : bk. 2. ― -b2- **مَارَضْتُ رَأْيِى فِيكَ** (mecazen:) Senin hakkında kendimi aldattım, yahut kendimi aldatmaya çalıştım. (A, TA.)

**امرض**
4 **امرض** ذ : bk. 1. ― -b2- Onun hayvanlarında, (Yaakoob, S,) bir kıran, yahut murrain, yahut bir hastalık, yahut rahatsızlık, (A, TA,) bulundu; (Yaakoob, S, A,) yahut develerinde. (TA.) -A2- **امرضهُ** O (Allah, S, Msb) onu **مَرِيض** [yahut hastalıklı, vb.] kıldı. (Sb, S, * Msb, K.) Yine şöyle dersin: **أَكَلَ مَا لَمْ يُوَافِقْهُ فَأَمْرَضَهُ** (A, TA) [Kendisine uymayan şeyi yedi de] onu **المَرَض** [yahut hastalık, vb.] içine düşürdü. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اِمْرَاضُ الأجْفَانِ** (S, voce **اِسْجَادٌ**) (mecazen:) Göz kapaklarının indirilmesi [gevşek, yahut sönük, bir tarzda: bk. **مَرِيضٌ**]. (TK, voce **اِسْجَادٌ**.) ― -b3- **امرضهُ** ayrıca, Onu **مَرِيض** [yahut hastalıklı, vb.] buldu, demektir. (K.) -A3- Ayrıca **امرض** (varsayılan mecazen:) Görüşte doğruya yakın oldu, (S, L, K, *) fakat bütünüyle doğru olmadı. (L.) K’da bu anlam yanlış olarak **امرضهُ**’ya verilmiştir. (TA.) Bir şair der ki, (S,) yani ‘Abd-el-Melik İbn-Marwān’ı öven El-Ukeyshir El-Asadee, (TA.)
وَلٰكِنْ تَحْتَ ذَاكَ الشَّيْبِ حَزْمٌ
اِذَا مَا ظَنَّ أَمْرَضَ أَوْ أَصَابَا
[“Fakat o aklığın altında sağlam bir basiret vardır: bir zan yürüttüğünde, doğruya yakındır yahut isabet eder.”] (S, TA.) ― -b2- Ayrıca, **امرضهُ فُلَانٌ** (mecazen:) Falanca, onun [başkasının] ihtiyacının maksadına ulaşmaya yakın oldu. (A, TA.)

**تمرّض**
5 **تمرّض** ذ (mecazen:) İşinde zayıf oldu, yahut güçsüz oldu. (A, * K, TA.) [A’da, ↓ **تمارض**’ın da bu anlama sahip olduğu, **مارض**’ın neredeyse aynı anlamda **مرّض** ile eşanlamlı olması gibi, işaret ediliyor görünür: yahut belki **تمارض** (mecazen:) işinde zayıflığı yahut güçsüzlüğü uydurdu, yahut sahte bir görünüş yaptı, demektir: A’da, hakikî olarak da mecazî olarak da kullanıldığı söylenir.]

**تمارض**
6 **تمارض** ذ Kendisinde **مَرَض** [yahut hastalık, vb.] uydurdu, yahut sahte bir görünüş yaptı. (S, A. *) ― -b2- Bk. ayrıca 5.

**مَرْضٌ**
**مَرْضٌ** ذ : bk. 1: ve burada hemen ardından gelen şeye, altı yerde, bak.

**مَرَضٌ**
**مَرَضٌ** ذ (IDrd, S, O, Msb, K) ve ↓ **مَرْضٌ**: (Msb, K:) bk. 1: **سُقْمٌ** ile aynı anlamdadır [Hastalık, bozukluk, rahatsızlık, maraz, illet]; (IDrd, S;) ki bu, **صِحَّةٌ**’nin zıddıdır; ve insana ve deveye [vb.] arız olur: (IDrd:) yahut bünyeye yahut mizaca yabancı, akla zarar veren belirli bir hâl; buradan, ağrıların ve şişlerin ondan doğan arazlar olduğu bilinir: yahut IF’nin dediği gibi, bir kimsenin sıhhat yahut sağlamlık yahut kemal yahut doğruluk sınırını aşmasına sebep olan şey; ister hastalık (**عِلَّة**) olsun, ister (varsayılan mecazen:) nifak olsun, ister (varsayılan mecazen:) bir işte yapması gerekeni yapmada eksik kalma olsun: (Msb:) yahut bünyenin yahut mizacın, onun açık ve doğru hâlinden sonra, karanlık ve bozuk bir hâli: (O, K:) yahut ↓ **مَرْضٌ** (varsayılan mecazen:) kalbin [hastalığı]dır: (K:) Aboo-Is-hāk der ki: **مَرَضٌ** ve **سُقْمٌ**, bedende ve (varsayılan mecazen:) dinde söylenir; tıpkı **صِحَّةٌ**’nin bedende ve dinde söylenmesi gibi; ve ↓ **مَرْضٌ** kalptedir; (varsayılan mecazen:) bir kimsenin dinde sağlamlık yahut kemal yahut doğruluk hâlinden çıkmasına sebep olan her şeye uygulanır: (TA:) ve As der ki: Aboo-‘Amr İbn-El-‘Alà’ya [Kur’ân, ii. 9, vb. sözlerini] **فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ** okudum da bana ↓ “ **مَرْضٌ**, ey oğlan ” dedi: (AHāt, IDrd, Msb:) ve **مَرَضٌ**, yahut bu ve ↓ **مَرْضٌ** da, (varsayılan mecazen:) şüphe demektir: ve (varsayılan mecazen:) nifak: (K:) ve (varsayılan mecazen:) imanın zayıflığı: (TA:) ve birincisi, (TA,) yahut ↓ her ikisi, (K,) (varsayılan mecazen:) gevşeklik, yahut gevşekleşme, yahut zayıflık: (K:) ve (varsayılan mecazen:) kalpte karanlık: (IAar:) ve (varsayılan mecazen:) kusurluluk; eksiklik; yahut noksanlık; (IAar, K;) ki bu sonuncunun, IAar tarafından asıl anlam olduğu söylenir: (TA:) yahut bedendeki **مَرَضٌ**, uzuvların yahut organların gevşekliği, yahut gevşekleşmesi, yahut zayıflığıdır: ve gözde, (varsayılan mecazen:) görmenin zayıflığı: ve kalpte, (varsayılan mecazen:) hakka dair gevşeme, yahut gevşeklik: (Ibn-‘Arafeh:) yahut o, hakikatte, bedenin arızî bir etkilenmesidir; onu kendisine uygun doğru hâlden çıkarır ve zorunlu olarak fiillerinde kesintiye, yahut zayıflığa, sebep olur: ve mecazen, (mecazen:) zihnin bütünlüğünü kesintiye uğratan yahut bozan zihnî etkilenmeler; meselâ (mecazen:) cehalet; ve (mecazen:) kötü inanç; ve (mecazen:) haset; ve (mecazen:) kötülük isteme, yahut kin; ve (mecazen:) itaatsizlik fiillerini sevme; çünkü bunlar faziletlere erişmeyi engeller, yahut gerçek ebedî hayatın kesilmesine götürür: (Bd, ii. 9:) bu bir cins ismidir: (IDrd:) ve tekil birimi ↓ **مَرْضَةٌ**’dır: (A, TA:) bu, çoğulları olan mastar isimlerinden biridir; **شُغْلٌ** ve **عَقْلٌ** gibi; bu üçünün çoğulları **أَمْرَاضٌ** ve **أَشْغَالٌ** ve **عُقُولٌ**’dür. (Sb.) Kur’ân’da [ii. 9, vb.] **فِى قُلْوبِهِمْ مَرَضٌ**, (varsayılan mecazen:) “Kalplerinde şüphe vardır” demektir: (AO:) yahut (varsayılan mecazen:) şüphe ve nifak. (TA.) Ve aynı yerde [xxxiii. 32] **الَّذِى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ**, (varsayılan mecazen:) “Kalbinde karanlık olan”: yahut (varsayılan mecazen:) emredilene ve yasaklanana dair gevşeme, yahut gevşeklik: yahut (varsayılan mecazen:) zina yahut fuhuş sevgisi: (TA:) yahut nifak. (A.)

**مَرِضٌ**
**مَرِضٌ** ذ : bk. **مَرِيضٌ**.

**مَرْضَةٌ**
**مَرْضَةٌ** ذ [Tek bir hastalık, vb.]: bk. **مَرَضٌ**, paragrafın sonuna yakın.

**مُرَاضٌ**
**مُرَاضٌ** ذ Meyvelere arız olan ve onları helâk eden bir hastalık [yahut yanıklık vb.]. (K.)

**مَرِيضٌ**
**مَرِيضٌ** ذ [Hastalıklı; bozuk; rahatsız; hasta; yahut illetli;] **مَرَضٌ** diye adlandırılan hâlde; (Msb, K) yani yukarıda son kelimenin açıklamasında anlatılan, bünyenin yahut mizacın o değişimini ifade eden; (K;) ve yine ↓ **مَرِضٌ** (K,) ve ↓ **مَارِضٌ**, (IB, Msb, K,) birincisi [ve ikincisi] mastar ismi **مَرَضٌ** olan fiilden, üçüncüsü ise mastar ismi **مَرْضٌ** olan fiildendir, (Msb,) ve ↓ **مَمْرُوضٌ**, ve ↓ **مُتَمَرِّضٌ**: (TA:) yahut, bir bedene uygulandığında, kuvvette eksik demektir: (IAar:) çoğulu **مِرَاضٌ** (A, K, TA:) ve **مَرْضَى** (IDrd, Msb, K) ve **مَرَاضَى** (IDrd, K) ve **مُرَضَآءُ**; (TA;) yahut **مِرَاضٌ**, **مَارِضٌ**’ın çoğulu olabilir (TA) [yahut **مَرِضٌ**’ün]. Lh’ye göre şöyle dersin: **عُدْ فُلَانٌ فَاِنَّهُ مَرِيضٌ** [Falancayı ziyaret et; çünkü o hastadır]: ve **لَا تَأْكُلْ هٰذَا اِنْ أَكَلْتَهُ ↓ الطَّعَامَ فَاِنَّكَ مَارِضٌ**; **تَمْرَضُ** anlamında [yani: Bu yemeği yeme; onu yersen hasta olursun]. (TA.) [**مَرِيضٌ**’ün ayrıca birkaç mecazî anlamı da vardır.] Yine şöyle dersin: **عَيْنٌ مَرِيضَةٌ** (mecazen:) İçinde gevşeklik, yahut gevşekleşme, yahut zayıflık bulunan bir göz: (S, TA:) çoğulu **أَعْيَنٌ مِرَاضٌ**, ve **مَرْضَى**. (A, TA.) Ve **اِمْرَأَةٌ مَرِيضَةُ الأَلْحَاظِ** ve **مريضةُ النَّظَرِ** (varsayılan mecazen:) Görüşte zayıf bir kadın. (IDrd.) Ve **قَلْبٌ مَرِيضٌ** (varsayılan mecazen:) Dinde eksik bir kalp. [IAar.) Ve **شَمْسٌ مَرِيضَةٌ** (mecazen:) Işığı zayıf olan bir güneş; (A, K; *) berrak olmayan, (S, TA,) ve güzel olmayan. (TA.) Ve **أَرْضٌ مَرِيضَةٌ** (mecazen:) İçinde sık fitneler, yahut hizipleşmeler, yahut çatışmalar, yahut ayrılıklar, (A, TA,) ve savaşlar, (A,) ve boğazlaşmalar bulunan bir yer: (TA:) yahut (varsayılan mecazen:) zayıf bir durumda: (K:) yahut halkıyla daralmış: yahut (varsayılan mecazen:) rüzgârın durgun, sıcağın şiddetli olduğu: yahut hastalık yapan; yani (varsayılan mecazen:) havası bozuk olan. (TA.) Ve **رِيحٌ مَرِيضَةٌ** (A, K) (mecazen:) Zayıf bir rüzgâr: (K:) yahut (mecazen:) durgun bir rüzgâr: yahut (mecazen:) çok sıcak olup güçsüz esen bir rüzgâr. (TA.) Ve **لَيْلَةٌ مَرِيضَةٌ** (mecazen:) Hiçbir yıldızın parlamadığı bir gece; (A;) göğün bulutlandığı, böylece ışığın olmadığı. (TA.) Ve **رَأْىٌ مَرِيضٌ** (A, TA) (mecazen:) Doğrudan sapan bir görüş. (TA.)

**مَارِضٌ**
**مَارِضٌ** ذ : bk. **مَرِيضٌ**, iki yerde.

**مُمْرِضٌ**
**مُمْرِضٌ** ذ Hastalıklı develeri olan bir adam: aşağıdaki rivayette böyledir: **لَا يُورِدُ مُمْرِضٌ عَلَى مُصِحٍّ** [Hastalıklı develeri olan kimse, develeri sağlıklı durumda olan kimsenin hemen ardından onları suya getirmesin]: yasak, hastalığın bulaşma yoluyla geçmesinden dolayı değildir; fakat bazen sağlıklı hayvanlara hastalık arız olabilir ve sahibinin zihnine bunun bulaşmadan olduğu gelebilir. (TA.) [Bk. ayrıca **مُصِحٌّ**.]

**مِمْرَاضٌ**
**مِمْرَاضٌ** ذ Sık sık hastalanan yahut hasta olan bir adam. (S, K.)

**مَمْرُوضٌ**
**مَمْرُوضٌ** ذ bk. **مَرِيضٌ**.

**مُتَمَرِّضٌ**
**مُتَمَرِّضٌ** ذ : bk. **مَرِيضٌ**. ― -b2- Ayrıca, (mecazen:) İşinde zayıf, yahut güçsüz, bir adam. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

مَرِضَ
مَرِضَ A ( n. ac. مَرْض 1 ,  مَرَض 4 ),
a.  Ailed, was ill.

b.  Was weak, languishing ( eye ).

c.  Was dark ( night ).

مَرَّضَ
مَرَّضَ II ,
a.  Nursed; tended; doctored.

b.  Made ill.

c.  [ Fī ], Did ill, badly, was remiss over; was weak in.

مَاْرَضَ
مَاْرَضَ III ,
a.  see II (c) .

أَمْرَضَ
أَمْرَضَ IV ,
a.  see I (a) & II ( b ).

c.  Found ill.

d.  Had diseased cattle.

e.  Was nearly correct; was near succeeding.

تَمَرَّضَ
تَمَرَّضَ V ,
a.  see II (c) .

تَمَاْرَضَ
تَمَاْرَضَ VI ,
a.  Feigned illness.

اِسْتَمْرَضَ
اِسْتَمْرَضَ X
a.  [ coll. ],  see VI .

مَرْض
مَرْض 1 ,  مَرْضَة 1t ,
a.  see 4 (a) .

مَرَض
مَرَض 4 , ( pl. مُرُوْض 27 ,  أَمْرَاْض 38 ),
a.  Illness, sickness, malady, ailment, complaint; disease,   disorder; distemper; infirmity, weakness; debility, languor.

b.  Darkness.

c.  Doubt; hypocrisy; ignorance; malice, &c.

مَرِض
مَرِض 5 , ( pl. مِرَاْض 23 ),
a.  see 25 (a) .

مَاْرِض
مَاْرِض 21 ,
a.  see 25 (a) .

مُرَاْض
مُرَاْض 24 ,
a.  Blight, mildew ( on fruit ),

مَرِيْض
مَرِيْض 25 , ( pl. مَرْض 1
a.  ya ,  مَرَاْضَى 22ya ), Ill, sick, unwell; disordered, diseased; infirm, ailing; weak, languid.

b.  Unsound, erroneous ( opinion ).

مَرِيْضَة
مَرِيْضَة 25t ,
a.  fem. of مَرِيْض 25 .

b.  Dark ( night ).

مِمْرَاْض
مِمْرَاْض 45 ,
a.  Invalid, valetudinarian.

مَرڤضَ
N. P. مَرڤضَ I ,
a.  see 25 (a) .

أَمْرَضَ
N. Ag. أَمْرَضَ IV ,
a.  One having diseased cattle.

تَمَرَّضَ
N. Ag. تَمَرَّضَ V ,
a.  see 25 (a) .

شَمْس مَرِيْضَة
شَمْس مَرِيْضَة
a.  Pale sun.

##### Türkçe

**مَرِضَ**
**مَرِضَ** A ( n. ac. **مَرْض** 1 , **مَرَض** 4 ),
a. Hastalandı, hasta idi.

b. Zayıf idi, dermansız idi (göz).

c. Karanlık idi (gece).

**مَرَّضَ**
**مَرَّضَ** II ,
a. Hemşirelik etti; baktı; tedavi etti.

b. Hasta etti.

c. [ **فِي** ], Kötülük etti, kötü yaptı, hakkında ihmalkâr oldu; -de zayıf oldu.

**مَاْرَضَ**
**مَاْرَضَ** III ,
a. II (c)’ye bak.

**أَمْرَضَ**
**أَمْرَضَ** IV ,
a. I (a) ve II (b)’ye bak.

c. Hasta buldu.

d. Hastalıklı sığırları vardı.

e. Neredeyse doğru idi; neredeyse başarmaya yakındı.

**تَمَرَّضَ**
**تَمَرَّضَ** V ,
a. II (c)’ye bak.

**تَمَاْرَضَ**
**تَمَاْرَضَ** VI ,
a. Hastalık tasladı.

**اِسْتَمْرَضَ**
**اِسْتَمْرَضَ** X
a. [ topl. ], VI’ya bak.

**مَرْض**
**مَرْض** 1 , **مَرْضَة** 1t ,
a. 4 (a)’ya bak.

**مَرَض**
**مَرَض** 4 , ( pl. **مُرُوْض** 27 , **أَمْرَاْض** 38 ),
a. Hastalık, rahatsızlık, maraz, illet, şikâyet; hastalık, bozukluk; distemper; sakatlık, zayıflık; güçsüzlük, dermansızlık, bitkinlik.

b. Karanlık.

c. Şüphe; münafıklık; cehalet; kötülük, vb.

**مَرِض**
**مَرِض** 5 , ( pl. **مِرَاْض** 23 ),
a. 25 (a)’ya bak.

**مَاْرِض**
**مَاْرِض** 21 ,
a. 25 (a)’ya bak.

**مُرَاْض**
**مُرَاْض** 24 ,
a. (Meyve üzerindeki) yanıklık, küf.

**مَرِيْض**
**مَرِيْض** 25 , ( pl. **مَرْض** 1
a. ya , **مَرَاْضَى** 22ya ), Hasta, rahatsız, keyifsiz; bozulmuş, hastalıklı; sakat, hasta; zayıf, dermansız.

b. Sağlam olmayan, hatalı (görüş).

**مَرِيْضَة**
**مَرِيْضَة** 25t ,
a. **مَرِيْض** 25’in müennesi.

b. Karanlık (gece).

**مِمْرَاْض**
**مِمْرَاْض** 45 ,
a. Sürekli hasta, hastalıklı kimse.

**مَرڤضَ**
N. P. **مَرڤضَ** I ,
a. 25 (a)’ya bak.

**أَمْرَضَ**
N. Ag. **أَمْرَضَ** IV ,
a. Hastalıklı sığırları olan kimse.

**تَمَرَّضَ**
N. Ag. **تَمَرَّضَ** V ,
a. 25 (a)’ya bak.

**شَمْس مَرِيْضَة**
**شَمْس مَرِيْضَة**
a. Solgun güneş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

مرض
مَرِضَ - يَمْرَضُ - مَرَضُ - مَريْض - مَرْضى
مَرِضَ - يَمْرَضُ + الكائن + بشيء أو مرض:  يضعف ويفتر ويألم في جسمه أو نفسه: تتبدل حاله من سليم إلى مريض: يتغير بناء وعمل عضو أو أكثر من أعضاء الجسم من وضع الأصل الذي يسير عليه في أكثر الناس إلى وضع جديد أقل كفاءة ولا يؤدي المطلوب منه عادة
مَرَضُ: اسم فعل " مَرِضَ - يَمْرَضُ ": تغير بناء وعمل عضو أو أكثر من أعضاء الجسم من وضع الأصل الذي يسير وفقه في أكثر الناس، إلى وضع جديد أقل كفاءة ولا يؤدي المطلوب منه عادة
مَريْض: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " مَرِضَ - يَمْرَضُ ": من تغير لديه بناء وعمل عضو أو أكثر من أعضاء الجسم من وضع الأصل الذي يسير وفقه في أكثر الناس، إلى وضع جديد أقل كفاءة ولا يؤدي المطلوب منه عادة
مَرْضَى: جمع " مَريْض  "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المرض الجسمي أو النفسي وتغير بنية ووظيفة الشيء أو الكائن نحو الضعف والسوء"، وهي:
سَنِهَ - يَسْنَهُ، أَسِنَ - يَأْسِنُ (أَسَنَ - يَأْسُنُ)، سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ)، مَرِضَ - يَمْرَضُ، فَسَدَ - يَفْسُدُ، قَرِحَ - يَقْرَحُ (قَرَحَ - يَقْرَحُ)
مَرِضَ
 	﴿وإذا مرضت فهو يشفيني(80)﴾ الشعراء
مَرَضُ
في قلوبهم مرض	﴿في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا ولهم عذاب أليم بما كانوا يكذبون(10)﴾ البقرة ﴿أفي قلوبهم مرض أم ارتابوا أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله بل أولئك هم الظالمون(50)﴾ النور
المنافقون والذين في قلوبهم مرض	﴿إذ يقول المنافقون والذين في قلوبهم مرض غر هؤلاء دينهم ومن يتوكل على الله فإن الله عزيز حكيم(49)﴾ الأنفال ﴿وإذ يقول المنافقون والذين في قلوبهم مرض ما وعدنا الله ورسوله إلا غرورا(12)﴾ الأحزاب ﴿لئن لم ينته المنافقون والذين في قلوبهم مرض والمرجفون في المدينة لنغرينك بهم ثم لا يجاورونك فيها إلا قليلا(60)﴾ الأحزاب
الذين في قلوبهم مرض	﴿فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمين(52)﴾ المائدة ﴿وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم وماتوا وهم كافرون(125)﴾ التوبة ﴿ليجعل ما يلقي الشيطان فتنة للذين في قلوبهم مرض والقاسية قلوبهم وإن الظالمين لفي شقاق بعيد(53)﴾ الحج ﴿يانساء النبي لستن كأحد من النساء إن اتقيتن فلا تخضعن بالقول فيطمع الذي في قلبه مرض وقلن قولا معروفا(32)﴾ الأحزاب ﴿ويقول الذين آمنوا لولا نزلت سورة فإذا أنزلت سورة محكمة وذكر فيها القتال رأيت الذين في قلوبهم مرض ينظرون إليك نظر المغشي عليه من الموت فأولى لهم(20)﴾ محمد ﴿أم حسب الذين في قلوبهم مرض أن لن يخرج الله أضغانهم(29)﴾ محمد ﴿وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)﴾ المدثر
مَريْض - مَرْضى
من كان منكم مريضا﴿أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير له وأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون(184)﴾ البقرة ﴿شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون(185)﴾ البقرة
 	﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب (196)﴾ البقرة
إن كنتم مرضى	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
 	﴿وإذا كنت فيهم فأقمت لهم الصلاة فلتقم طائفة منهم معك وليأخذوا أسلحتهم فإذا سجدوا فليكونوا من ورائكم ولتأت طائفة أخرى لم يصلوا فليصلوا معك وليأخذوا حذرهم وأسلحتهم ود الذين كفروا لو تغفلون عن أسلحتكم وأمتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة ولا جناح عليكم إن كان بكم أذى من مطر أو كنتم مرضى أن تضعوا أسلحتكم وخذوا حذركم إن الله أعد للكافرين عذابا مهينا(102)﴾ النساء
سيكون منكم مرضى	﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله وآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(20)﴾ المزمل
ليس على المريض حرج	﴿ليس على الضعفاء ولا على المرضى ولا على الذين لا يجدون ما ينفقون حرج إذا نصحوا لله ورسوله ما على المحسنين من سبيل والله غفور رحيم(91)﴾ التوبة
 	﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم أو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ النور ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ومن يطع الله ورسوله يدخله جنات تجري من تحتها الأنهار ومن يتول يعذبه عذابا أليما(17)﴾ الفتح

تصنيف موضوعي
- مرض القلب الإعتقادي
عدم الثقة بوعد الله ونصره  -  عدم الثقة  بعدل الله
عدم الثقة بوعد الله ونصره	﴿إذ يقول المنافقون والذين في قلوبهم مرض غر هؤلاء دينهم ومن يتوكل على الله فإن الله عزيز حكيم (49)﴾ الأنفال ﴿وإذ يقول المنافقون والذين في قلوبهم مرض ما وعدنا الله ورسوله إلا غرورا (12)﴾  الأحزاب ﴿ويقول الذين آمنوا لولا نزلت سورة فإذا أنزلت سورة محكمة وذكر فيهاالقتال رأيت الذين في قلوبهم مرض ينظرون إليك نظر المغشي عليه من الموت فأولى لهم (20)﴾ محمد ﴿فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمين (52)﴾ المائدة
عدم الثقة بعدل الله	﴿أفي قلوبهم مرض أم ارتابوا أم يخافون أن يحيف الله عليهم ورسوله بل أولئك هم الظالمون (50)﴾ النور ﴿لئن لم ينته المنافقون والذين في قلوبهم مرض والمرجفون في المدينة لنغرينك بهم ثم لا يجاورونك فيها إلا قليلا (60)﴾ الأحزاب
عدم اليقين بما أنزل الله - عدم الاتعاظ بما أنزل الله
عدم اليقين بما أنزل الله                ﴿وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر (31)﴾ المدثر { وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته والله عليم حكيم (52) ليجعل ما يلقي الشيطان فتنة للذين في قلوبهم مرض والقاسية قلوبهم وإن الظالمين لفي شقاق بعيد (53) وليعلم الذين أوتوا العلم أنه الحق من ربك فيؤمنوا به فتخبت له قلوبهم وإن الله لهادي الذين آمنوا إلى صراط مستقيم (54) الحج
عدم الاتعاظ بما أنزل الله  	﴿وإذا ما أنزلت سورة فمنهم من يقول أيكم زادته هذه إيمانا فأما الذين آمنوا فزادتهم إيمانا وهم يستبشرون (124)وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم وماتوا وهم كافرون (125)﴾ التوبة
يضمرون الضغينة للمؤمنين - الطمع بما ليس لهم
يضمرون الضغينة للمؤمنين     الطمع بما ليس لهم﴿أم حسب الذين في قلوبهم مرض أن لن يخرج الله أضغانهم (29)﴾ مجمد ﴿ومن الناس من يقول آمنا بالله وباليوم الآخر وما هم بمؤمنين(8)يخادعون الله والذين آمنوا وما يخدعون إلا أنفسهم وما يشعرون(9) في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا ولهم عذاب أليم بما كانوا يكذبون (10)﴾ البقرة ﴿يا نساء النبي لستن كأحد من النساء إن اتقيتن فلا تخضعن بالقول فيطمع الذي في قلبه مرض وقلن قولا معروفا (32)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [مرض] م ر ض: المَرَضُ السُّقم وبابه طرِب و أمْرَضَهُ الله و مَرَّضَهُ تَمْرِيضاً قام عليه في مرضه و التَّمارُضُ أن يُري من نفسه المرض وليس به مرض وعين مَرِيضةٌ فيها فُتور
الراغب
مرض
- المرض: الخروج عن الاعتدال الخاص بالإنسان، وذلك ضربان:
الأول: مرض جسمي، وهو المذكور في قوله تعالى: }ولا على المريض حرج﴿[النور/61]،﴾ولا على المرضى﴿[التوبة/91]. والثاني: عبارة عن الرذائل كالجهل، والجبن، والبخل، والنفاق، وغيرها من الرذائل الخلقية. نحو قوله:﴾في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا﴿[البقرة/10]،﴾أفي قلوبهم مرض أم ارتابوا﴿[النور/50]،﴾وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم﴿[التوبة/125]. وذلك نحو قوله:﴾وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا﴿[المائدة/64] ويشبه النفاق والكفر ونحوهما من الرذائل بالمرض؛ إما لكونها مانعة عن إدراك الفضائل كالمرض المانع للبدن عن التصرف الكامل؛ وإما لكونها مانعة عن تحصيل الحياة الأخروية المذكورة في قوله:﴾وإن الدار الآخرة لهي الحيوان لو كانوا يعلمون{ [العنكبوت/64] ؛ وإما لميل النفس بها إلى الاعتقادات الرديئة ميل البدن المريض إلى الأشياء المضرة، ولكون هذه الأشياء متصورة بصورة المرض قيل: دوي صدر فلان، ونغل قلبه. وقال عليه الصلاة والسلام: (وأي داء أدوأ من البخل؟) (قال أبو هريرة: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من سيدكم يا بني سلمة؟) قالوا: سيدنا جد بن قيس إلا أنه رجل فيه بخل، فقال صلى الله عليه وسلم: (وأي داء أدوأ من البخل!؟ بل سيدكم بشر بن البراء) أخرجه الحاكم في المستدرك 3/219، وقال: صحيح على شرط مسلم، وأقره الذهبي)، ويقال: شمس مريضة: إذا لم تكن مضيئة لعارض عرض لها، وأمرض فلان في قوله: إذا عرض، والتمريض القيام على المريض، وتحقيقه: إزالة المرض عن المريض كالتقذية في إزالة القذى عن العين.
ملخص اللسان:
1.    المريض: معروف. والمَرَضُ: السُّقْمُ نَقِيضُ الصِّحَّةِ ، ومَرِضَ فلان  مَرَضاً ومَرْضاً، فهو مارِضٌ ومَرِضٌ ومَرِيضٍ، والأُنثى مَرِيضةٌ؛
2.    والتَّمارُض: أَن يُرِيَ من نفْسه  المرضَ وليس به
3.     أَمْرَضَ الرجلَ جعله مَرِيضاً،
4.      ومرَّضه تمْرِيضاً قام عليه  وَولِيَه في مرَضه وداواه ليزول مرَضُه
5.     وأَمْرَضَ الرجلُ إِذا وقَع في ماله العاهةُ. وفي حديث تَقاضِي الثِّمار  يقول: أَصابها مُراضٌ؛ هو، بالضم، داء يقع في الثَّمَرة فتَهْلِكُ.
6.     والتَّمْرِيضُ في الأَمر: التضْجيعُ فيه. وتَمْرِيضُ الأُمور: تَوْهِينُها وأَن  لا تُحْكِمَها. وريح مَريضةٌ: ضعيفةُ الهُبُوب.
7.     ويقال للشمس إِذا لم تكن  مُنْجَلِيةً صافيةً حسنَةً: مريضةٌ. وكلُّ ما ضَعُفَ، فقد مَرِضَ. وليلة  مريضةٌ إِذا تَغَيَّمَتِ السماء فلا يكون فيها ضَوء
8.     والمَرْضُ والمرَضُ: الشَّكُّ؛ ومنه قوله تعالى: في قلوبهم مَرَضٌ أَي  شَكٌّ ونِفاقٌ وضَعْفُ يَقِين
9.     يقال  المرَضُ والسُّقْم في البدَن والدِّينِ جميعاً كما يقال الصِّحةُ في البدَن  والدين جميعاً
10.                        والمرَضُ الظُّلْمةُ.
11.                       المرَضُ في القلب  فُتُورٌ عن الحقّ، وفي الأَبدان فُتورُ الأَعضاء، وفي العين فُتورُ النظرِ.وعين مَريضةٌ: فيها فُتور؛
لسان العرب
● - مرض: المريض: معروف. والمَرَضُ: السُّقْمُ نَقِيضُ الصِّحَّةِ، يكون  للإِنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرَضُ من المَصادِرِ  المجموعة كالشَّغْل والعَقْل، قالوا أَمْراضٌ وأَشْغال وعُقول. ومَرِضَ فلان  مَرَضاً ومَرْضاً، فهو مارِضٌ ومَرِضٌ ومَرِيضٍ، والأُنثى مَرِيضةٌ؛ وأَنشد  ابن بري لسلامة ابن عبادة الجَعْدي شاهداً على مارِضٍ:  يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ،  ليس بمَهْزُولٍ، ولا بِمارِضِ  وقد أَمْرَضَه اللّه. ويقال: أَتيت فلاناً فأَمْرَضْته أَي وجدته  مريضاً. والمِمْراضُ: الرَّجل المِسْقامُ، والتَّمارُض: أَن يُرِيَ من نفْسه  المرضَ وليس به. وقال اللحياني: عُدْ فلاناً فإِنه مَريضٌ، ولا تأْكل هذا  الطعام فإِنك مارِضٌ إِن أَكلْتَه أَي تَمْرَضُ، والجمع مَرْضَى ومَراضَى  ومِراضٌ؛ قال جرير:  وفي المِراضِ لَنا شَجْوٌ وتَعْذِيبُ  قال سيبويه: أَمْرَضَ الرجلَ جعله مَرِيضاً، ومرَّضه تمْرِيضاً قام عليه  وَولِيَه في مرَضه وداواه ليزول مرَضُه، جاءَت فَعَّلْت هنا للسلب وإِن  كانت في أَكثر الأَمر إِنما تكون للإِثبات. وقال غيره: التَّمْرِيضُ  حُسْنُ القِيامِ على المريض. وأَمْرَضَ القومُ إِذا مَرِضَت إِبلُهم، فهم  مُمْرِضُون. وفي الحديث: لا يُورِد مُمْرِضٌ عل مُصِحٍّ؛ المُمْرِضُ الذي له  إِبل مَرْضَى فنَهَى أَن يَسْقِيَ المُمْرِضُ إِبلَه مع إِبل المُصِحّ،  لا لأَجل العَدْوى، ولكن لأَن الصِّحاحَ ربما عرَض لها مرَضٌ فوقع في نفس  صاحبها أَن ذلك من قبيل العدوى فيَفْتِنُه ويُشَكِّكُه، فأَمَرَ  باجْتِنابِه والبُعْد عنه، وقد يحتمل أَن يكون ذلك من قِبَل الماء والمَرْعى  تَسْتَوْبِلُه الماشيةُ فَتَمْرَضُ، فإِذا شاركها في ذلك غيرها أَصابه مثلُ  ذلك الداء، فكانوا بجهلهم يسمونه عَدْوَى، وإِنما هو فعل اللّه تعالى.  وأَمْرَضَ الرجلُ إِذا وقَع في ماله العاهةُ. وفي حديث تَقاضِي الثِّمار  يقول: أَصابها مُراضٌ؛ هو، بالضم، داء يقع في الثَّمَرة فتَهْلِكُ.  والتَّمْرِيضُ في الأَمر: التضْجيعُ فيه. وتَمْرِيضُ الأُمور: تَوْهِينُها وأَن  لا تُحْكِمَها. وريح مَريضةٌ: ضعيفةُ الهُبُوب. ويقال للشمس إِذا لم تكن  مُنْجَلِيةً صافيةً حسنَةً: مريضةٌ. وكلُّ ما ضَعُفَ، فقد مَرِضَ. وليلة  مريضةٌ إِذا تَغَيَّمَتِ السماء فلا يكون فيها ضَوء؛ قال أَبو حَبَّة:  ولَيْلة مَرِضَتْ من كلِّ ناحِيةٍ،  فلا يُضِيءُ لهَا نَجْمٌ ولا قَمَرُ  ورَأْيٌ مَرِيضٌ: فيه انحِراف عن الصواب، وفسر ثعلب بيت أَبي حبة فقال:  وليلة مَرِضَتْ أَظلَمت ونقصَ نورها. وليلةٌ مريضةٌ: مُظْلِمة لا تُرَى  فيها كواكِبُها؛ قال الراعي:  وطَخْياء مِنْ لَيْلِ التَّمامِ مَرِيضة،  أَجَنَّ العَماءُ نَجْمَها، فهو ماصِحُ  وقول الشاعر:  رأَيتُ أَبا الوَلِيدِ غَداةَ جَمْعِ  به شَيْبٌ، وما فَقَدَ الشَّبابا  ولكِن تحْت ذاكَ الشيْبِ حَزْمٌ،  إِذا ما ظَنَّ أَمْرَضَ أَو أَصابا  أَمْرَضَ أَي قارَبَ الصَّواب في الرأْي وإِن يُصِبْ كلَّ الصّواب.  والمَرْضُ والمرَضُ: الشَّكُّ؛ ومنه قوله تعالى: في قلوبهم مَرَضٌ أَي  شَكٌّ ونِفاقٌ وضَعْفُ يَقِين؛ قال أَبو عبيدة: معناه شك. وقوله تعالى:  فزادهم اللّهُ مرَضاً، قال أَبو إِسحق: فيه جوابان أَي بكُفْرهم كما قال  تعالى: بلْ طبع اللّه عليها بكفرهم. وقال بعض أَهل اللغة: فزادهم اللّه  مرضاً بما أَنزل عليهم من القرآن فشكُّوا فيه كما شكوا في الذي قبله، قال:  والدليل على ذلك قوله تعالى: وإذا ما أُنْزِلَتْ سُورة فمنهم من يقول  أَيُّكم زادته هذه إِيماناً فأَما الذين آمنوا؛ قال الأَصمعي: قرأْت على أَبي  عمرو في قلوبهم مرَض فقال: مَرْضٌ يا غُلام؛ قال أَبو إِسحق: يقال  المرَضُ والسُّقْم في البدَن والدِّينِ جميعاً كما يقال الصِّحةُ في البدَن  والدين جميعاً، والمرَضُ في القلب يَصْلُح لكل ما خرج به الإِنسان عن الصحة  في الدين. ويقال: قلب مَرِيضٌ من العَداوةِ، وهو النِّفاقُ. ابن  الأَعرابي: أَصل المرَضِ النُّقْصانُ، وهو بدَنٌ مريض ناقِصُ القوّة، وقلب  مَريضٌ ناقِصُ الدين. وفي حديث عمرو بن معْدِ يكرِبَ: هم شِفاء أَمْراضِنا أَي  يأْخُذون بثَأْرِنا كأَنهم يَشْفُون مرَضَ القلوبِ لا مرَض الأَجسام.  ومَرَّضَ فلان في حاجتي إِذا نقَصَت حَرَكَتُه فيها. وروي عن ابن الأَعرابي  أَيضاً قال: المرَضُ إِظْلامُ الطبيعةِ واضْطِرابُها بعد صَفائها  واعْتدالها، قال: والمرَضُ الظُّلْمةُ. وقال ابن عرفة: المرَضُ في القلب  فُتُورٌ عن الحقّ، وفي الأَبدان فُتورُ الأَعضاء، وفي العين فُتورُ النظرِ.  وعين مَريضةٌ: فيها فُتور؛ ومنه: فيطْمعَ الذي في قلبه مرَضٌ أَي فُتور عما  أُمِرَ به ونُهِيَ عنه، ويقال ظُلْمة؛ وقوله أَنشده أَبو حنيفة:  تَوائِمُ أَشْباهٌ بأَرْضٍ مَريضةٍ،  يَلُذْنَ بِخِذْرافِ المِتانِ وبالغَرْبِ  يجوز أَن يكون في معنى مُمْرِضة، عنى بذلك فَسادَ هَوائها، وقد تكون  مريضة هنا بمعنى قَفْرة، وقيل: مريضة ساكنة الريح شديدة الحر.  والمَراضانِ: وادِيانِ مُلْتَقاهما واحد؛ قال أَبو منصور: المَراضان  والمَرايِضُ مواضعُ في ديار تميم بين كاظِمةَ والنَّقِيرةِ فيها أَحْساء،  وليست من المرَضِ وبابِه في شيء ولكنها مأْخوذة من اسْتِراضةِ الماء، وهو  اسْتِنْقاعُه فيها، والرَّوْضةُ مأْخوذة منها.  قال: ويقال أَرْض مَرِيضةٌ إِذا ضاقت بأَهلها، وأَرض مَريضةٌ إِذا كثُر  بها الهَرْجُ والفِتَنُ والقَتْلُ؛ قال أَوس بن حجر:  تَرَى الأَرضَ مِنّاً بالفَضاءِ مَرِيضةً،  مُعَضِّلةً مِنَّا بجَيْشٍ عَرَمْرَمِ
مقاييس اللغة:
(مرض) الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى:﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد.
وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها.
وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال:
ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])
القاموس المحيط:
المَرَضُ إظْلامُ الطَّبيعةِ، واضْطِرابُها بعدَ صفائِهَا واعْتِدَالِها، مَرِضَ، كفَرِحَ، مَرَضاً ومَرْضاً، فهو مَرِضٌ ومَريضٌ ومارِضٌ ج مِراضٌ ومَرْضَى ومَراضَى، أو المَرْضُ، بالفتح للقَلْبِ خاصَّةً، وبالتحريكِ أو كلاهُما الشكُّ، والنِّفاقُ، والفُتورُ، والظُّلْمَةُ، والنُّقْصَانُ. وأمْرَضَهُ جَعَلَهُ مَريضاً، وقارَبَ الإِصابَةَ في رأيِهِ، وصارَ ذا مَرَضٍ، ووجَدَهُ مَريضاً. والتَّمْرِيضُ التَّوْهِينُ وحُسْنُ القِيامِ على المَرِيضِ، وتَذْرِيةُ الطعامِ. وريحٌ وشمسٌ وأرضٌ مَرِيضةٌ ضَعيفَةُ الحالِ. والمَراضانِ، بالفتحِ واديانِ مُلْتَقاهُمَا واحِدٌ، أو هُمَا مَوْضِعَانِ، أحدُهُما لسُلَيْمٍ، والآخَرُ لِهُذَيْلٍ. والمَرايِضُ ع. وتَمَرَّضَ ضَعُفَ في أمرِهِ. والمِمْرَاضُ المِسْقَامُ. والمُراضُ، كغُرابٍ داءٌ للثِّمَارِ يُهْلِكُها. وكسَحابٍ ع أو وادٍ.
تاج العروس:
م ر ض
المَرَضُ مُحَرَّكَةً وإِنَّما لم يَضْبُطْه لشُهْرَتِهِ : إِظْلامُ الطَّبيعَةِ واضْطِرابُها بعدَ صَفائِها واعْتِدالِها كما في العباب وهو قَوْلُ ابنِ الأَعْرَابيّ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : المَرَضُ : السُّقمُ وهو نَقيضُ الصِّحَّةِ يكونُ للإِنسانِ والبَعيرِ وهو اسمٌ للجنسِ . قالَ سِيبَوَيْه : المَرَضُ من المصادرِ المجموعَةِ كالشَّغْلِ والعَقْلِ قالوا أَمراضٌ وأَشغالٌ وعُقُولٌ . مَرِضَ فلانٌ كفَرِحَ مَرَضاً بالتَّحْريكِ ومَرْضاً بالسُّكونِ فهو مَرِضٌ ككَتِفٍ ومَرِيضٌ ومَارِضٌ والأُنْثى مَرِيضَةٌ . وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ لسلامَةَ بنِ عُبادَةَ الجَعْدِيّ شاهداً عَلَى مَارِضٍ :
يُرِينَنَا ذا اليَسَرِ القَوارِضِ ... لَيْسَ بمَهْزولٍ ولا بمَارِضِ وقال اللِّحْيانِيُّ : عُدْ فُلاناً فإِنَّه مَرِيضٌ ولا تأكُلْ هذا الطَّعامَ فإِنَّكَ مَارِضٌ إنْ أَكلتَهُ أَي تَمْرَضُ . المَرِيضِ مِراضٌ بالكَسْرِ . قالَ جَريرٌ :
" وفي المِراضِ لَنَا شَجْوٌ وتَعْذِيبُ
قُلْتُ : ويجوزُ أَنْ يكونَ جَمْعَ مَارِضٍ كصاحبٍ وصِحابٍ . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : يُجمعُ المَرِيضُ عَلَى مَرْضى ومَرَاضَى مِثْلُ جَريحٍ وجَرْحى وجَرَاحَى . أَو المَرْضُ بالفَتْحِ للقَلْبِ خاصَّةً . قالَ أَبو إسحاقَ : يُقَالُ : المَرَضُ والسُّقُم في البَدَن والدِّينِ جَميعاً كما يُقَالُ : الصِّحَّة في البَدَنِ والدِّينِ جميعاً . والمَرَضُ في القلبِ يصلُحُ لكُلِّ مَا خرَجَ به الإِنسانُ عن الصِّحَّةِ والدِّينِ . وبالتَّحريك أَو كِلاهُما : الشَّكُّ والنِّفاقُ وضَعْفُ اليَقينِ وبه فُسِّرَ قَوْله تَعَالَى " في قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ " أَي شكٌّ ونِفاقٌ . وقال أَبو عُبَيْدَةَ : أَي شكٌّ . ويُقَالُ : قلبٌ مَرِيضٌ من العَدَاوَةِ وهو النِّفاقُ . قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : وحدَّثنا أَبو حاتمٍ عن الأَصْمَعِيّ أَنَّهُ قالَ : قرأْتُ عَلَى أَبي عَمْرو بنِ العلاءِ " وفي قُلوبِهِمْ مَرَضٌ " فقالَ لي : مَرْضٌ يا غُلامُ . والمَرَضُ : الفُتورُ . قالَ ابنُ عَرَفَةَ : المَرَضُ في القَلبِ : فُتورٌ عن الحقِّ وفي الأَبدانِ : فُتورُ الأَعْضاءِ . وفي العَيْنِ : فُتورُ النَّظَرِ . والمَرَضُ : الظُّلمَةُ عن ابنِ الأَعْرَابيّ وبه فُسِّرَ قَوْله تَعَالَى " فيَطْمَعَ الَّذي في قَلْبِه مَرَضٌ " أَي ظُلْمَةٌ وقيلَ : فُتورٌ عمَّا أُمرَ به ونُهِيَ عنه . ويُقَالُ : حُبُّ الزِّنا . وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابيّ كما في التَّكْمِلَة وفي العُبَاب أَنشَدَ ابنُ كَيْسانَ لأَبي حَيَّةَ النُّميْريّ :
ولَيْلَةٍ مَرِضَتْ من كُلِّ ناحِيَةٍ ... فلا يُضيءُ لها نَجْمٌ ولا قَمَرُ ويُروى : فما يُحِسُّ بِها قالَ : أَي أَظلمتْ وهكذا فسَّرَهُ ثَعْلَبٌ أَيْضاً وهو مَجازٌ . وقال الرَّاعي :
وطَخْياءَ مِنْ لَيْلِ التَّمامِ مَريضَةً ... أَجَنَّ العَمَاءُ نَجْمَها فهْو مَاصِحُ
تَعَسَّفْتُها لمَّا تَلاوَمَ صُحْبَتي ... بمُشْتَبِهِ المَوْماةِ والماءُ نازِحُ وقال ابنُ الأَعْرَابيّ : أَصلُ المَرَضِ النُّقْصانُ يُقَالُ : بدنٌ مَرِيضٌ أَي ناقصُ القوَّةِ . وقلبٌ مَرِيضٌ أَي ناقِصُ الدِّينِ . وأَمرَضَهُ اللهُ : جَعَلَهُ مَريضاً . وقال سِيبَوَيْه : أَمْرَضَ الرَّجُلَ : جَعَلَهُ مَريضاً . وفي الصّحاح : أَمْرَضَ الرَّجُلُ أَي قارَبَ الإِصابَةَ في رأْيِهِ . زادَ في اللّسَان : وإنْ لم يُصِبْ كلَّ الصَّوابِ . وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ قَوْلَ الشَّاعر وهو الأُقَيْشِرُ الأَسَدِيّ يمدحُ عبدَ الملكِ بنَ مروانَ وأَوَّلهُ :
رَأَيْتُ أَبا الوَليدِ غَداةَ جمْعٍ ... بِهِ شَيْبٌ وما فَقَدَ الشَّبَابَا
ولكِنْ تَحْتَ ذاكَ الشَّيْبِ حَزْمٌ ... إِذا مَا ظنَّ أَمْرَضَ أَوْ أَصابا والذي في الأَساس : ومن المَجازِ : أَمْرَضَهُ فلانٌ : قارَبَ إِصابَةَ حاجَتِهِ ؟ : ولا يَخْفَى أنَّ هذا غيرُ إِصابَةِ الرَّأْيِ وَقَدْ اشْتَبَهَ عَلَى المُصَنِّفِ حيثُ جعل أَمْرَضَهُ في إِصابَةِ الرَّأْيِ وإِنَّما هو أَمْرَضَ الرَّجُلُ بنَفْسه كما هو نصُّ الصّحاح وغيرِه من أُمَّهاتِ اللَّغة فتأَمَّل . وأَمْرَضَ الرَّجُلُ : صارَ ذا مَرَضٍ . ويُقَالُ : أَتى فُلاناً فأَمْرَضَهُ أَي وَجَدَهُ مَريضاً . ومن المَجَازِ : التَّمْريضُ في الأُمورِ : التَّوْهينُ فيها وأَنْ لا تُحْكِمَها . وقِيل : هو التَّضْجيعُ وَقَدْ مرَّضَ في الأَمْرِ : ضَجَّعَ فيه كما في الأَساسِ . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : مَرَّضَ الرَّجُلُ في كلامِهِ إِذا ضَعَّفَهُ ومَرَّضَ في الأَمْرِ إِذا لم يُبالِغْ فيه . والتَّمْريضُ : حُسْنُ القِيامِ عَلَى المَرِيضِ . قالَ سِيبَوَيْه : مرَّضَهُ تَمْريضاً : قامَ عَلَيْهِ وَوَلِيَهُ في مَرَضِه ودَاواهُ ليَزولَ مَرَضُهُ . جاءَتْ فَعَّلْتُ هُنا للسَّلْبِ وإِنْ كانتْ في أَكثرِ الأَمْرِ إنَّما تكونُ للإِثْباتِ . والتَّمْريضُ : تَذْرِيَةُ الطَّعامِ عن أَبي عَمْرو . ومن المَجَازِ : ريحٌ مَرِيضَةٌ : ساكنةٌ أَو شديدَةُ الحَرِّ أَو ضَعيفَةُ الهُبُوبِ . وشمسٌ مَرِيضَةٌ إِذا لم تكُنْ منجَلِيَةً صافيةً حَسَنةً . وأَرْضٌ مَرِيضَةٌ أَي ضعيفَةُ الحالِ وأَنْشَدَ أَبو حَنيفَةَ :
تَوَائِمُ أَشْباهٌ بأَرْضٍ مَرِيضَةٍ ... يَلُذْنَ بخِذْرافِ المِتانِ وبالغَرْبِ وقيلَ معناهُ مُمْرِضة عَنَى بذلك فَسادَ هَوَائها . وَقَدْ تَكُونُ مَرِيضَةً هُنا بمَعْنَى قَفْرَةٍ أَو ساكِنَةِ الرِّيحِ شديدَةِ الحرِّ . والمَرَاضَانِ بالفَتْحِ : وادِيانِ مُلْتقاهُما واحِدٌ . قالَهُ اللَّيْثُ . أَو هُما مَوْضِعانِ أَحدهُما لسُلَيْمٍ والآخَرُ لهُذَيْلٍ . ويُقَالُ : هُما المَارِضانِ : كذا في التَّكْمِلَة . والمَرائضُ : ع وقال الأّزْهَرِيّ : المَرائضُ والمَراضانِ : مَواضِعُ في ديارِ تَميمٍ بيم كاظِمَةَ والنَّقِيرَة فيها أَحْساءٌ . وليستْ من المَرَضِ وبابِه في شيءٍ ولكنَّها مأْخوذةٌ من اسْتِراضَةِ الماءِ وهو اسْتِنْقاعُه فيها والرَّوْضَةُ مأْخوذةٌ منها وَقَدْ نبَّهَ عَلَيْهِ الصَّاغَانِيُّ أَيْضاً وتقدَّمَ للمُصنِّفِ في روض مِثْلُ ذلك وكأَنَّهُ ذَكَرَهُ هنا ثانياً تبَعاً للَّيْثِ . ومن المَجَازِ : تَمرَّضَ الرَّجُلُ تَمَرُّضاً إِذا ضعُفَ في أَمرِهِ فهو مُتَمَرِّضٌ . والمُراضُ كغُرابٍ : داءٌ للثِّمار يقَعُ فيها يُهْلِكُها وَقَدْ جاء ذِكرُهُ في حديثِ تَقَاضي الثِّمار . والمَرَاضُ كسَحَابٍ : ع أَو وادٍ وَقَدْ تَقَدَّم قَريباً عن الأّزْهَرِيّ أن حقه أن يذكر في روض وَقَدْ ذَكَرَهُ المُصَنِّفُ هُنا وأعاده ثانياً فتَأَمَّلْ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : التَّمارُضُ : أَنْ يُري مِنْ نَفًسِهِ المَرَضَ وليسَ بِهِ . وتَمَارَضَ في أَمرِهِ : ضَعُف وهو مَجازٌ . وأَكلَ مَا لم يُوافِقْه فأَمْرَضَهُ : أَوْقَعَهُ في المَرَضِ . وبِهِ مَرْضَةٌ شَديدةٌ . ومارَضْتُ رَأْيِي فيكَ : خادَعْتُ نَفْسي وهو مَجازٌ . ورَجُلٌ مَمْروضٌ : مَرِيضٌ ومُتَمَرِّض كَذلِكَ . ومَرَّضَهُ تَمْريضاً : داواهُ ليزُولَ مَرَضَهُ عن سِيبَوَيْه وَقَدْ تَقَدَّم . ويُجْمَعُ المَرِيضُ أَيْضاً عَلَى مُرَضاءَ ككَريمٍ وكُرَماءَ . وأَمْرَضَ القومُ : مَرِضَتْ إِبِلُهُمْ . ونقَلَ الجَوْهَرِيّ عن يعقوبَ : أَمْرَضَ الرَّجُلُ : وقَعَ في مالِهِ العاهَةُ . انْتَهَى وفي الحَدِيث : " لا يُورِدُ مُمْرِضٌ عَلَى مُصِحٍّ " . المُمْرِضُ : من له إِبِلٌ مَرْضَى فنَهَى أَنْ يَسْقِيَ المُمْرِضُ إِبلَهُ مع إِبِلِ المُصِحِّ لا لأَجْل العدوَى ولكنْ لأنَّ الصِّحاحَ رُبَّما عَرَضَ لها مَرَضٌ فوقَعَ في نَفْسِ صاحِبها أَنَّ ذلك مِنْ قَبِيلِ العدوَى فيَفْتِنه ويُشَكِّكُه فأَمَرَ باجْتِنابِهِ والبُعْدِ عنه . وليلةٌ مَرِيضَةٌ إِذا تَغَيَّمت السَّماءُ فلا يَكُونُ فيها ضوءٌ وَقَدْ تَقَدَّم وهُو مَجَازٌ . ورأيٌ مَرِيضٌ : فيهِ انْحِرافٌ عن الصَّوَابِ وهُو مَجَازٌ . ومَرَّضَ فُلانٌ في حاجَتِي تَمْرِيضاً إِذا نَقَصَتْ حَرَكَتُهُ فيها . وعَيْنٌ مَرِيضَةٌ : فيها فُتُورٌ . وأَعْيُنٌ مِراضٌ ومَرْضَى وهُو مَجَازٌ . وأَرضٌ مَرِيضَةٌ : قَفْرَةٌ . ويُقَالُ : أَرضٌ مَرِيضَةٌ إِذا ضاقَتْ بأَهْلِها . وقيل إِذا كثُرَ بها الهَرْجُ والفِتَنُ والقَتْلُ . وهُو مَجَازٌ . قالَ أَوْسُ بن حَجَرٍ :
تَرَى الأرْضَ مِنَّا بالفَضَاءِ مَرِيضَةً ... مُعَضِّلَةً مِنَّا بجَيْشٍ عَرَمْرَمِ وقال ابنُ دُرَيْدٍ : امرأةٌ مَرِيضَةُ الأَلْحاظِ ومَرِيضَةُ النَّظَرِ أَي ضعيفَةُ النَّظَرِ . وقال أَبو عَمْرٍو إِذا دِيسَ الزَّرْعُ ولمْ يُذَرَّ بعدُ فذلِكَ المِرْضُ بالكَسْرِ كما في العُبَاب

_Türkçe çeviri henüz yok_
