# مرض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: مرض

المريض: معروف. والْمَرَضُ: السُّقْمُ نَقِيضُ الصِّحَّةِ، يكون للإِنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرَضُ من المَصادِرِ المجموعة كالشَّغْل والعَقْل، قالوا أَمْراضٌ وأَشْغال وعُقول. ومَرِضَ فلان مَرَضاً ومَرْضاً، فهو مارِضٌ ومَرِضٌ ومَرِيضٍ، والأُنثى مَرِيضةٌ؛ وأَنشد ابن بري لسلامة ابن عبادة الجَعْدي شاهداً على مارِضٍ:
يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ،
ليس بمَهْزُولٍ، ولا بِمارِضِ
وقد أَمْرَضَه اللّه. ويقال: أَتيت فلاناً فأَمْرَضْته أَي وجدته مريضاً. والمِمْراضُ: الرَّجل المِسْقامُ، والتَّمارُض: أَن يُرِيَ من نفْسه المرضَ وليس به. وقال اللحياني: عُدْ فلاناً فإِنه مَريضٌ، ولا تأْكل هذا الطعام فإِنك مارِضٌ إِن أَكلْتَه أَي تَمْرَضُ، والجمع مَرْضَى ومَراضَى ومِراضٌ؛ قال جرير:
وفي المِراضِ لَنا شَجْوٌ وتَعْذِيبُ
قال سيبويه: أَمْرَضَ الرجلَ جعله مَرِيضاً، ومرَّضه تمْرِيضاً قام عليه وَولِيَه في مرَضه وداواه ليزول مرَضُه، جاءَت فَعَّلْت هنا للسلب وإِن كانت في أَكثر الأَمر إِنما تكون للإِثبات. وقال غيره: التَّمْرِيضُ حُسْنُ القِيامِ على المريض. وأَمْرَضَ القومُ إِذا مَرِضَت إِبلُهم، فهم مُمْرِضُون. وفي الحديث: لا يُورِد مُمْرِضٌ عل مُصِحٍّ؛ المُمْرِضُ الذي له إِبل مَرْضَى فنَهَى أَن يَسْقِيَ المُمْرِضُ إِبلَه مع إِبل المُصِحّ، لا لأَجل العَدْوى، ولكن لأَن الصِّحاحَ ربما عرَض لها مرَضٌ فوقع في نفس صاحبها أَن ذلك من قبيل العدوى فيَفْتِنُه ويُشَكِّكُه، فأَمَرَ باجْتِنابِه والبُعْد عنه، وقد يحتمل أَن يكون ذلك من قِبَل الماء والمَرْعى تَسْتَوْبِلُه الماشيةُ فَتَمْرَضُ، فإِذا شاركها في ذلك غيرها أَصابه مثلُ ذلك الداء، فكانوا بجهلهم يسمونه عَدْوَى، وإِنما هو فعل اللّه تعالى. وأَمْرَضَ الرجلُ إِذا وقَع في ماله العاهةُ. وفي حديث تَقاضِي الثِّمار يقول: أَصابها مُراضٌ؛ هو، بالضم، داء يقع في الثَّمَرة فتَهْلِكُ. والتَّمْرِيضُ في الأَمر: التضْجيعُ فيه. وتَمْرِيضُ الأُمور: تَوْهِينُها وأَن لا تُحْكِمَها. وريح مَريضةٌ: ضعيفةُ الهُبُوب. ويقال للشمس إِذا لم تكن مُنْجَلِيةً صافيةً حسنَةً: مريضةٌ. وكلُّ ما ضَعُفَ، فقد مَرِضَ. وليلة مريضةٌ إِذا تَغَيَّمَتِ السماء فلا يكون فيها ضَوء؛ قال أَبو حَبَّة: ولَيْلة مَرِضَتْ من كلِّ ناحِيةٍ،
فلا يُضِيءُ لهَا نَجْمٌ ولا قَمَرُ
ورَأْيٌ مَرِيضٌ: فيه انحِراف عن الصواب، وفسر ثعلب بيت أَبي حبة فقال: وليلة مَرِضَتْ أَظلَمت ونقصَ نورها. وليلةٌ مريضةٌ: مُظْلِمة لا تُرَى فيها كواكِبُها؛ قال الراعي:
وطَخْياء مِنْ لَيْلِ التَّمامِ مَرِيضة،
أَجَنَّ العَماءُ نَجْمَها، فهو ماصِحُ
وقول الشاعر:
رأَيتُ أَبا الوَلِيدِ غَداةَ جَمْعِ
به شَيْبٌ، وما فَقَدَ الشَّبابا
ولكِن تحْت ذاكَ الشيْبِ حَزْمٌ،
إِذا ما ظَنَّ أَمْرَضَ أَو أَصابا
أَمْرَضَ أَي قارَبَ الصَّواب في الرأْي وإِن يُصِبْ كلَّ الصّواب. والمَرْضُ والمرَضُ: الشَّكُّ؛ ومنه قوله تعالى: في قلوبهم مَرَضٌ أَي شَكٌّ ونِفاقٌ وضَعْفُ يَقِين؛ قال أَبو عبيدة: معناه شك. وقوله تعالى: فزادهم اللّهُ مرَضاً، قال أَبو إِسحق: فيه جوابان أَي بكُفْرهم كما قال تعالى: بلْ طبع اللّه عليها بكفرهم. وقال بعض أَهل اللغة: فزادهم اللّه مرضاً بما أَنزل عليهم من القرآن فشكُّوا فيه كما شكوا في الذي قبله، قال: والدليل على ذلك قوله تعالى: وإذا ما أُنْزِلَتْ سُورة فمنهم من يقول أَيُّكم زادته هذه إِيماناً فأَما الذين آمنوا؛ قال الأَصمعي: قرأْت على أَبي عمرو في قلوبهم مرَض فقال: مَرْضٌ يا غُلام؛ قال أَبو إِسحق: يقال المرَضُ والسُّقْم في البدَن والدِّينِ جميعاً كما يقال الصِّحةُ في البدَن والدين جميعاً، والمرَضُ في القلب يَصْلُح لكل ما خرج به الإِنسان عن الصحة في الدين. ويقال: قلب مَرِيضٌ من العَداوةِ، وهو النِّفاقُ. ابن الأَعرابي: أَصل المرَضِ النُّقْصانُ، وهو بدَنٌ مريض ناقِصُ القوّة، وقلب مَريضٌ ناقِصُ الدين. وفي حديث عمرو بن معْدِ يكرِبَ: هم شِفاء أَمْراضِنا أَي يأْخُذون بثَأْرِنا كأَنهم يَشْفُون مرَضَ القلوبِ لا مرَض الأَجسام. ومَرَّضَ فلان في حاجتي إِذا نقَصَت حَرَكَتُه فيها. وروي عن ابن الأَعرابي أَيضاً قال: المرَضُ إِظْلامُ الطبيعةِ واضْطِرابُها بعد صَفائها واعْتدالها، قال: والمرَضُ الظُّلْمةُ. وقال ابن عرفة: المرَضُ في القلب فُتُورٌ عن الحقّ، وفي الأَبدان فُتورُ الأَعضاء، وفي العين فُتورُ النظرِ. وعين مَريضةٌ: فيها فُتور؛ ومنه: فيطْمعَ الذي في قلبه مرَضٌ أَي فُتور عما أُمِرَ به ونُهِيَ عنه، ويقال ظُلْمة؛ وقوله أَنشده أَبو حنيفة: تَوائِمُ أَشْباهٌ بأَرْضٍ مَريضةٍ،
يَلُذْنَ بِخِذْرافِ المِتانِ وبالغَرْبِ
يجوز أَن يكون في معنى مُمْرِضة، عنى بذلك فَسادَ هَوائها، وقد تكون مريضة هنا بمعنى قَفْرة، وقيل: مريضة ساكنة الريح شديدة الحر. والمَراضانِ: وادِيانِ مُلْتَقاهما واحد؛ قال أَبو منصور: المَراضان والمَرايِضُ مواضعُ في ديار تميم بين كاظِمةَ والنَّقِيرةِ فيها أَحْساء، وليست من المرَضِ وبابِه في شيء ولكنها مأْخوذة من اسْتِراضةِ الماء، وهو اسْتِنْقاعُه فيها، والرَّوْضةُ مأْخوذة منها.
قال: ويقال أَرْض مَرِيضةٌ إِذا ضاقت بأَهلها، وأَرض مَريضةٌ إِذا كثُر بها الهَرْجُ والفِتَنُ والقَتْلُ؛ قال أَوس بن حجر:
تَرَى الأَرضَ مِنّاً بالفَضاءِ مَرِيضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بجَيْشٍ عَرَمْرَمِ

### Türkçe

**المريض**: bilinen (ma‘rûf).

Ve **الْمَرَضُ**: **السُّقْمُ**; **الصِّحَّةِ**’nin zıddı; insan ve deve için olur; ve o, cins için bir isimdir. Sîbeveyh dedi: **المرَضُ**, **الشَّغْل** ve **العَقْل** gibi, toplanmış masdarlardandır; **أَمْراضٌ** ve **أَشْغال** ve **عُقول** dediler. Ve falan kimse **مَرِضَ** **مَرَضاً** ve **مَرْضاً**; artık o **مارِضٌ** ve **مَرِضٌ** ve **مَرِيضٍ**’dir; dişisi **مَرِيضةٌ**’dir. Ve İbn Berrî, **مارِضٍ** üzerine şahit olarak Selâme b. Ubâde el-Ca‘dî’den inşâd etti:

يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ،
ليس بمَهْزُولٍ، ولا بِمارِضِ

Ve Allah onu **أَمْرَضَه**. Ve denir: Falana geldim de onu **فأَمْرَضْته**; yani onu hasta buldum. Ve **المِمْراضُ**: çok hastalanan adamdır. Ve **التَّمارُض**: kendisinden hastalığı gösterip de onda olmamasıdır. Lihyânî dedi: Falancayı ziyaret et; çünkü o **مَريضٌ**’dir; ve bu yemeği yeme; çünkü sen **مارِضٌ**’sin, eğer onu yersen; yani **تَمْرَضُ**. Çoğulu **مَرْضَى** ve **مَراضَى** ve **مِراضٌ**’dur; Cerîr dedi:

وفي المِراضِ لَنا شَجْوٌ وتَعْذِيبُ

Sîbeveyh dedi: **أَمْرَضَ** adamı: onu **مَرِيضاً** kıldı; ve onu **مرَّضه** **تمْرِيضاً**: onun başında durdu ve hastalığında onu üstlendi ve hastalığı gitsin diye onu tedavi etti; burada **فَعَّلْت** (bâbı) “sökmek/izâle etmek” için geldi; her ne kadar çoğu işte ancak “ispat etmek” için olsa da. Başkası dedi: **التَّمْرِيضُ** hastanın başında iyi durmaktır. Ve kavim **أَمْرَضَ**: develeri hastalandığı zaman; artık onlar **مُمْرِضُون**’dur. Hadiste: “**مُمْرِضٌ** **مُصِحٍّ** üzerine suya götürmesin”; **المُمْرِضُ**: kendisinde **مَرْضَى** develer bulunan kimsedir; böylece **المُمْرِضُ**’ün develerini **المُصِحّ**’in develeriyle birlikte sulamasını yasakladı; bulaşma (**العَدْوى**) için değil, fakat sağlıklıların belki bir hastalığa uğrayıp da sahibinin nefsinde bunun bulaşma kabilinden olduğuna dair bir şey düşmesi, onu fitneye düşürmesi ve onu şüpheye sevk etmesi sebebiyledir; böylece ondan sakınmayı ve ondan uzak durmayı emretti. Ve muhtemeldir ki bu, su ve otlak tarafından olur: davar onu “ağır/zararlı” bulur da hastalanır; sonra bunda başkası ona ortak olursa ona da o hastalığın benzeri isabet eder; böylece onlar cehaletleriyle ona “bulaşma” adını verirler; hâlbuki o ancak Allah Teâlâ’nın fiilidir. Ve adam **أَمْرَضَ**: malına âfet düştüğü zaman. Ve meyvelerin tahsili (tazmin) hadîsinde der ki: “Ona **مُراضٌ** isabet etti”; o, (mîm’in) dammesiyle, meyvede vâki olan bir hastalıktır; böylece helâk olur. Ve işte **التَّمْرِيضُ**: onda gevşetmedir. Ve **تَمْرِيضُ الأُمور**: onları zayıflatmak ve onları sağlam yapmamaktır. Ve **ريح مَريضةٌ**: esişi zayıf. Ve güneş için, açık-seçik, saf, güzel olmadığı zaman: **مريضةٌ** denir. Ve her ne zayıflarsa, artık **مَرِضَ** olmuştur. Ve **ليلة مريضةٌ**: gök bulutlandığı zaman; böylece onda ışık olmaz; Ebû Habbe dedi:

ولَيْلة مَرِضَتْ من كلِّ ناحِيةٍ،
فلا يُضِيءُ لهَا نَجْمٌ ولا قَمَرُ

Ve **رَأْيٌ مَرِيضٌ**: onda doğrudan sapma vardır. Ve Sa‘leb, Ebû Habbe’nin beytini tefsir etti de dedi: “**وليلة مَرِضَتْ**”: karardı ve nuru eksildi. Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: karanlık; onda yıldızları görülmez; Râ‘î dedi:

وطَخْياء مِنْ لَيْلِ التَّمامِ مَرِيضة،
أَجَنَّ العَماءُ نَجْمَها، فهو ماصِحُ

Ve şairin sözü:

رأَيتُ أَبا الوَلِيدِ غَداةَ جَمْعِ
به شَيْبٌ، وما فَقَدَ الشَّبابا
ولكِن تحْت ذاكَ الشيْبِ حَزْمٌ،
إِذا ما ظَنَّ أَمْرَضَ أَو أَصابا

**أَمْرَضَ**: görüşte doğruya yaklaştı demektir; her doğruyu isabet ettirmese bile.

Ve **المَرْضُ** ve **المرَضُ**: şüphedir; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: “Kalplerinde **مَرَضٌ** vardır”; yani şüphe ve nifak ve yakînin zayıflığı. Ebû Ubeyde dedi: manası şüphedir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “Allah onların **مرَضاً**ını artırdı”; Ebû İshâk dedi: onda iki cevap vardır: yani küfürleri sebebiyle; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Bilakis Allah onu küfürleri sebebiyle mühürledi.” Dil ehlinin bazısı dedi: Allah onların **مرضاً**ını, onlara Kur’an’dan indirdiği şey sebebiyle artırdı; onda şüphe ettiler; daha önceki hakkında şüphe ettikleri gibi. Dedi: bunun delili Allah Teâlâ’nın sözü: “Ne zaman bir sûre indirilse, onlardan kimi der ki: ‘Bu hanginizi iman bakımından artırdı?’; ama iman edenler...” Asma‘î dedi: Ebû Amr’a “Kalplerinde **مرَض** vardır”ı okudum; dedi ki: “**مَرْضٌ** ey oğlan!” Ebû İshâk dedi: **المرَضُ** ve **السُّقْم** beden ve dinin ikisinde de söylenir; tıpkı beden ve dinin ikisinde de **الصِّحةُ** denildiği gibi. Ve kalpteki **المرَضُ**, insanı dinde sıhhatten çıkaran her şey için elverişlidir. Ve denir: düşmanlıktan **قلب مَرِيضٌ**; o da nifaktır.

İbnü’l-A‘râbî: **المرَضِ**’ın aslı eksilmedir; o, kuvveti eksik hasta bir bedendir; ve dini eksik hasta bir kalptir. Amr b. Ma‘dîkerib hadîsinde: “Onlar bizim **أَمْراضِنا**’mızın şifasıdır”; yani öcümüzü alırlar; sanki onlar kalplerin hastalığını şifaya kavuştururlar, bedenlerin hastalığını değil. Ve falan kimse, ihtiyacımda **مَرَّضَ**: onda hareketi eksildiği zaman. İbnü’l-A‘râbî’den yine rivayet edildi; dedi: **المرَضُ**, tabiatın kararması ve saflığı ve itidali sonrası onun bozulup çalkalanmasıdır. Dedi: ve **المرَضُ** karanlıktır. İbn Arefe dedi: Kalpte **المرَضُ**: hakka karşı gevşekliktir; bedenlerde: uzuvların gevşekliğidir; gözde: bakışın gevşekliğidir. Ve **عين مَريضةٌ**: onda gevşeklik vardır; ondan: “Kalbinde **مرَضٌ** olan tamah eder”; yani emrolunduğu ve nehyolunduğu şeyden gevşeklik; ve “karanlık” denir. Ebû Hanîfe’nin inşâd ettiği sözü:

تَوائِمُ أَشْباهٌ بأَرْضٍ مَريضةٍ،
يَلُذْنَ بِخِذْرافِ المِتانِ وبالغَرْبِ

**مُمْرِضة** manasında olması câizdir; bununla havasının bozukluğunu kastetti. Ve burada **مريضة**’nin **قَفْرة** manasında olması da olabilir. Ve denildi: **مريضة**: rüzgârı sakin, sıcağı şiddetli.

Ve **المَراضانِ**: kavuşma yerleri bir olan iki vâdidir. Ebû Mansûr dedi: **المَراضان** ve **المَرايِضُ**, Temîm diyarında Kâzıme ile en-Nakîra arasında yerlerdir; orada su çukurları (**أَحْساء**) vardır; ve **المرَضِ** ve onun bâbından hiçbir şeyde değildir; fakat suyun **اسْتِراضةِ**’sından alınmıştır; o da onun orada birikmesidir (**اسْتِنْقاعُه**); ve **الرَّوْضةُ** ondan alınmıştır.

Dedi: Ve denir: **أَرْض مَرِيضةٌ**: halkına dar geldiği zaman. Ve **أَرض مَريضةٌ**: onda kargaşa (**الهَرْجُ**) ve fitneler ve öldürme çoğaldığı zaman. Evs b. Hacer dedi:

تَرَى الأَرضَ مِنّاً بالفَضاءِ مَرِيضةً،
مُعَضِّلةً مِنَّا بجَيْشٍ عَرَمْرَمِ
