# مرض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%85%D8%B1%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: مرض

المرض، محركة، وإنما لم يضبطه لشهرته: إظلام الطبيعة واضطرابها بعد صفائها واعتدالها، كما في العباب، وهو قول ابن الأعرابي. وقال ابن دريد: المرض: السقم وهو نقيض الصحة، يكون للإنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرض من المصادر المجموعة كالشغل والعقل، قالوا أمراض وأشغال وعقول. مرض فلان كفرح مرضا، بالتحريك، ومرضا بالسكون، فهو مرض، ككتف، ومريض، ومارض، والأنثى مريضة. وأنشد ابن بري، لسلامة بن عبادة الجعدي، شاهدا على مارض:
  يريننا ذا اليسر القـوارض                      ليس بمهزول ولا بمارض وقال اللحياني: عد فلانا فإنه مريض، ولا تأكل هذا الطعام فإنك مارض إن أكلته، أي تمرض. المريض مراض، بالكسر. قال جرير:
  وفي المراض لنا شجو وتعذيب

  قلت: ويجوز أن يكون جمع مارض، كصاحب وصحاب. وقال ابن دريد: يجمع المريض على مرضى ومراضى، مثل جريح وجرحى وجراحى. أو المرض، بالفتح، للقلب خاصة. قال أبو إسحاق: يقال: المرض والسقم في البدن والدين جميعا، كما يقال: الصحة في البدن والدين جميعا. والمرض في القلب يصلح لكل ما خرج به الإنسان عن الصحة والدين. وبالتحريك أو كلاهما: الشك والنفاق وضعف اليقين، وبه فسر قوله تعالى  في قلوبهم مرض  أي شك ونفاق. وقال أبو عبيدة: أي شك. ويقال: قلب مريض من العداوة، وهو النفاق. قال ابن دريد: وحدثنا أبو حاتم عن الأصمعي أنه قال: قرأت على أبي عمرو بن العلاء  وفي قلوبهم مرض  فقال لي: مرض يا غلام. والمرض: الفتور. قال ابن عرفة: المرض في القلب: فتور عن الحق، وفي الأبدان: فتور الأعضاء. وفي العين: فتور النظر. والمرض: الظلمة، عن ابن الأعرابي، وبه فسر قوله تعالى  فيطمع الذي في قلبه مرض  أي ظلمة، وقيل: فتور عما أمر به ونهي عنه. ويقال: حب الزنا. وأنشد ابن الأعرابي كما في التكملة، وفي العباب أنشد ابن كيسان لأبي حية النميري:
  وليلة مرضت من كل ناحية                      فلا يضيء لها نجم ولا قمر ويروى: فما يحس بها، قال: أي أظلمت، وهكذا فسره ثعلب أيضا، وهو مجاز. وقال الراعي:
  وطخياء من ليل التمام مريضة                      أجن العماء نجمها فهو ماصح
  تعسفتها لما تلاوم صحبـتـي                      بمشتبه الموماة والماء نـازح وقال ابن الأعرابي: أصل المرض النقصان، يقال: بدن مريض، أي ناقص القوة. وقلب مريض، أي ناقص الدين. وأمرضه الله: جعله مريضا. وقال سيبويه: أمرض الرجل: جعله مريضا. وفي الصحاح: أمرض الرجل، أي قارب الإصابة في رأيه. زاد في اللسان: وإن لم يصب كل الصواب. وأنشد الجوهري قول الشاعر، وهو الأقيشر الأسدي يمدح عبد الملك بن مروان، وأوله:
  رأيت أبا الوليد غداة جمـع                      به شيب وما فقد الشبـابـا
  ولكن تحت ذاك الشيب حزم                      إذا ما ظن أمرض أو أصابا والذي في الأساس: ومن المجاز: أمرضه فلان: قارب إصابة حاجته?: ولا يخفى أن هذا غير إصابة الرأي، وقد اشتبه على المصنف حيث جعل أمرضه في إصابة الرأي، وإنما هو أمرض الرجل بنفسه، كما هو نص الصحاح وغيره من أمهات اللغة، فتأمل. وأمرض الرجل: صار ذا مرض. ويقال: أتى فلانا فأمرضه، أي وجده مريضا. ومن المجاز: التمريض في الأمور: التوهين فيها وأن لا تحكمها. وقيل: هو التضجيع، وقد مرض في الأمر: ضجع فيه، كما في الأساس. وقال ابن دريد: مرض الرجل في كلامه، إذا ضعفه، ومرض في الأمر، إذا لم يبالغ فيه. والتمريض: حسن القيام على المريض. قال سيبويه: مرضه تمريضا: قام عليه ووليه في مرضه وداواه ليزول مرضه. جاءت فعلت هنا للسلب وإن كانت في أكثر الأمر إنما تكون للإثبات. والتمريض: تذرية الطعام عن أبي عمرو. ومن المجاز: ريح مريضة: ساكنة، أو شديدة الحر، أو ضعيفة الهبوب. وشمس مريضة، إذا لم تكن منجلية صافية حسنة. وأرض مريضة، أي ضعيفة الحال، وأنشد أبو حنيفة:

  توائم أشباه بـأرض مـريضة                      يلذن بخذراف المتان وبالغرب وقيل معناه، ممرضة، عنى بذلك فساد هوائها. وقد تكون مريضة هنا بمعنى قفرة أو ساكنة الريح شديدة الحر. والمراضان، بالفتح: واديان ملتقاهما واحد. قاله الليث. أو هما موضعان أحدهما لسليم، والآخر لهذيل. ويقال: هما المارضان: كذا في التكملة. والمرائض: ع وقال الأزهري: المرائض والمراضان: مواضع في ديار تميم بيم كاظمة والنقيرة، فيها أحساء. وليست من المرض وبابه في شيء، ولكنها مأخوذة من استراضة الماء، وهو استنقاعه فيها، والروضة مأخوذة منها، وقد نبه عليه الصاغاني أيضا، وتقدم للمصنف في روض مثل ذلك وكأنه ذكره هنا ثانيا تبعا لليث. ومن المجاز: تمرض الرجل تمرضا، إذا ضعف في أمره، فهو متمرض. والمراض كغراب: داء للثمار يقع فيها يهلكها، وقد جاء ذكره في حديث تقاضي الثمار.والمراض، كسحاب: ع، أو واد، وقد تقدم قريبا عن الأزهري، أن حقه أن يذكر في روض وقد ذكره المصنف هنا وأعاده ثانيا، فتأمل. ومما يستدرك عليه: التمارض: أن يري من نفسه المرض وليس به. وتمارض في أمره: ضعف، وهو مجاز. وأكل ما لم يوافقه فأمرضه: أوقعه في المرض. وبه مرضة شديدة. ومارضت رأيي فيك: خادعت نفسي، وهو مجاز. ورجل ممروض: مريض، ومتمرض كذلك. ومرضه تمريضا: داواه ليزول مرضه، عن سيبويه، وقد تقدم. ويجمع المريض أيضا على مرضاء، ككريم وكرماء. وأمرض القوم: مرضت إبلهم. ونقل الجوهري عن يعقوب: أمرض الرجل: وقع في ماله العاهة. انتهى، وفي الحديث:  لا يورد ممرض على مصح  . الممرض: من له إبل مرضى، فنهى أن يسقي الممرض إبله مع إبل المصح، لا لأجل العدوى ولكن لأن الصحاح ربما عرض لها مرض فوقع في نفس صاحبها أن ذلك من قبيل العدوى فيفتنه ويشككه، فأمر باجتنابه والبعد عنه. وليلة مريضة، إذا تغيمت السماء فلا يكون فيها ضوء، وقد تقدم، وهو مجاز. ورأي مريض: فيه انحراف عن الصواب، وهو مجاز. ومرض فلان في حاجتي تمريضا، إذا نقصت حركته فيها. وعين مريضة: فيها فتور. وأعين مراض ومرضى، وهو مجاز. وأرض مريضة: قفرة. ويقال: أرض مريضة، إذا ضاقت بأهلها. وقيل إذا كثر بها الهرج والفتن والقتل. وهو مجاز. قال أوس بن حجر:
  ترى الأرض منا بالفضاء مريضة                      معضلة منا بجـيش عـرمـرم وقال ابن دريد: امرأة مريضة الألحاظ، ومريضة النظر، أي ضعيفة النظر. وقال أبو عمرو إذا ديس الزرع ولم يذر بعد فذلك المرض، بالكسر، كما في العباب.

### Türkçe

**المرض** (harekeli), fakat şöhretinden dolayı onu ضبط etmedi: tabiatın aydınlığından ve itidalinden sonra kararması ve bozulmasıdır; **العباب**’da olduğu gibi; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. İbn Düreyd dedi: **المرض**: **السقم**dur ve **الصحة**’nın zıddıdır; insanda ve devede olur; o, cins için bir isimdir. Sîbeveyh dedi: **المرض**; **الشغل** ve **العقل** gibi, toplanmış masdarlardandır; **أمراض** ve **أشغال** ve **عقول** dediler. Falan kimse, **كفرح** gibi **مرضا** (harekeli) ve **مرضا** (sâkin) hastalandı; o, **مرض** ( **كتف** gibi), ve **مريض**, ve **مارض**tır; dişisi **مريضة**dır. İbn Berrî, **مارض** üzerine şahit olarak Selâme b. Ubâde el-Ca‘dî’nin şu beytini okudu:
  Bize, kemiriciler olan kolaylığı gösterirler;
  ne zayıflatılmıştır ne de **بمارض**.

Lihyânî dedi: Falanı ziyaret et; çünkü o **مريض**tir. Ve bu yemeği yeme; çünkü onu yersen sen **مارض** olursun; yani hastalanırsın. **المريض**: **مراض** (kesre ile). Cerîr dedi:
  Ve **المراض** içinde bizim için bir keder ve bir azap vardır.

Dedim: **مارض**’ın cemi olması da caizdir; **صاحب** ve **صحاب** gibi. İbn Düreyd dedi: **المريض**, **مرضى** ve **مراضى** üzerine cem‘ edilir; **جريح** ve **جرحى** ve **جراحى** gibi. Yahut **المرض** (fetha ile), kalbe mahsustur. Ebû İshâk dedi: Bedende ve dinde ikisinde de **المرض** ve **السقم** denir; bedende ve dinde ikisinde de **الصحة** denildiği gibi. Kalpteki **المرض**, insanı sağlık ve dinden çıkardığı her şeye elverişlidir. Ve (hareke ile) yahut ikisi de: şüphe, nifak ve yakînin zayıflığıdır; bununla, Yüce Allah’ın sözü **في قلوبهم مرض** tefsir edildi; yani şüphe ve nifak. Ebû Ubeyde dedi: yani şüphe. Ve denir: düşmanlıktan **قلب مريض**; o, nifaktır. İbn Düreyd dedi: Ebû Hâtim bize Asma‘î’den rivayet etti; o dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ’ya **وفي قلوبهم مرض** okudum; bana dedi ki: “**مرض** ey oğlan.” **المرض**: gevşekliktir. İbn Arafe dedi: Kalpteki **المرض**: haktan gevşekliktir; bedenlerde: uzuvların gevşekliğidir. Gözde: bakışın gevşekliğidir. **المرض**: karanlıktır; İbnü’l-A‘râbî’den; bununla, Yüce Allah’ın sözü **فيطمع الذي في قلبه مرض** tefsir edildi; yani karanlık. Ve denildi: emredilene ve nehyedilene karşı gevşeklik. Ve denir: zinayı sevme. İbnü’l-A‘râbî, **التكملة**’de olduğu gibi, ve **العباب**’da İbn Keysân’ın Ebû Hayye en-Nümeyrî için okuduğunu rivayet etti:
  Her yönden **مرضت** olan bir gece;
  ona ne bir yıldız ışık verir ne de bir ay.

Ve “**فما يحس بها**” diye rivayet edilir. Dedi: yani karardı; Sa‘leb de onu böyle tefsir etti; bu, mecazdır. Râ‘î dedi:
  Dolunay gecesinden kapkara bir gece, **مريضة**;
  onun yıldızı kör bir karanlık; o ise **ماصح**tır.
  Onu, arkadaşlığım kınanırken zorladım;
  çölün karışık yerinde ve su uzak iken.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المرض**’ın aslı eksilmedir; denir: **بدن مريض**; yani kuvveti eksik. Ve **قلب مريض**; yani dini eksik. Allah onu **أمرضه**: onu **مريضا** kıldı. Sîbeveyh dedi: **أمرض** adam: onu **مريضا** kıldı. **الصحاح**’ta: **أمرض** adam; yani görüşünde isabete yaklaştı. **اللسان**’da artırdı: her doğruya isabet etmese bile. Cevherî, şairin sözünü okudu; o, el-Ukeyşir el-Esedî’dir; Abdülmelik b. Mervân’ı över; başı şöyledir:
  Ebü’l-Velîd’i cem‘ gününde gördüm;
  onda ak saç var, gençliği kaybetmemiş.
  Fakat o ak saçın altında bir azim vardır;
  zannettiğinde **أمرض** yahut isabet etti.

**الأساس**’ta olan: Mecazdan: Falan onu **أمرضه**: ihtiyacının isabetine yaklaştı?; gizli değildir ki bu, görüşe isabetten başkadır; musannife karışmış; çünkü **أمرضه**’yi görüşe isabette kıldı; hâlbuki o, **أمرض** adamın kendisidir; **الصحاح** ve dilin ana kaynaklarının nassı olduğu üzere; öyleyse düşün. Ve **أمرض** adam: hastalık sahibi oldu. Ve denir: Falana geldi de onu **فأمرضه**; yani onu **مريضا** buldu. Mecazdan: işlerde **التمريض**: onları gevşetmek ve onları sağlamlaştırmamaktır. Ve denildi: o, yatırmadır; ve işte **مرض** etti: onda yattı; **الأساس**’ta olduğu gibi. İbn Düreyd dedi: Adam sözünde **مرض** etti; onu zayıflattığında. Ve işte **مرض** etti; onda aşırıya gitmediğinde. **التمريض**: hastaya iyi bakmaktır. Sîbeveyh dedi: Onu **تمريضا** ile **مرضه**: ona baktı, hastalığında onunla ilgilendi ve hastalığı gitsin diye onu tedavi etti. Burada **فعلت** (bâbı) sülb için geldi; her ne kadar çoğu zaman ancak isbat için olsa da. **التمريض**: Ebû Amr’dan, yemeği savurmadır. Mecazdan: **ريح مريضة**: durgun; yahut çok sıcak; yahut esişi zayıf. Ve **شمس مريضة**: açık, berrak, güzel olmadığında. Ve **أرض مريضة**: yani hâli zayıf; Ebû Hanîfe şu beyti okudu:

  **بأرض مريضة**’de benzer ikizler;
  sertin **خذراف**’ına ve **الغرب**’a sığınırlar.

Ve denildi: manası **ممرضة**; bununla havasının bozukluğunu kastetti. Ve burada **مريضة**, çorak yahut rüzgârı durgun, sıcağı şiddetli manasında da olabilir. **المراضان** (fetha ile): birleşme yerleri bir olan iki vadidir. Bunu Leys söyledi. Yahut ikisi iki yerdir; birisi Süleym’e, diğeri Hüzeyl’e aittir. Ve denir: ikisi **المارضان**dır; **التكملة**’de böyledir. Ve **المرائض**: ع. Ezherî dedi: **المرائض** ve **المراضان**: Temîm diyarında, Kâzıme ile Nukayra arasında yerlerdir; içinde **أحساء** vardır. **المرض** ve babından hiçbir şey değildir; fakat suyun **استراضة**’sından alınmıştır; o, onun orada göllenmesidir; ve **الروضة** ondan alınmıştır; Sâğânî de buna dikkat çekti; musannifin **روض** maddesinde bunun benzeri geçti; sanki burada onu ikinci defa, Leys’e tâbi olarak zikretti. Mecazdan: Adam **تمرض** etti **تمرضا**; işinde zayıfladığında; o, **متمرض**tir. Ve **المراض** ( **كغراب** gibi): meyveler için bir hastalıktır; onlara düşer, onları helâk eder; meyvelerin tahsili hadîsinde onun zikri gelmiştir. Ve **المراض** ( **كسحاب** gibi): ع; yahut bir vadi; az önce Ezherî’den geçti ki hakkı, **روض**’da zikredilmesidir; musannif onu burada zikretti ve ikinci defa iade etti; öyleyse düşün. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التمارض**: kendisinden hastalığı gösterir, hâlbuki onda yoktur. Ve işinde **تمارض** etti: zayıfladı; bu, mecazdır. Ve kendisine uymayanı yedi de onu **فأمرضه**: onu hastalığa düşürdü. Ve onda şiddetli bir **مرضة** vardır. Senin hakkında görüşümü **مارضت**: nefsimi aldattım; bu, mecazdır. Ve **رجل ممروض**: **مريض**; ve **متمرض** da böyledir. Ve onu **تمريضا** ile **مرضه**: hastalığı gitsin diye onu tedavi etti; Sîbeveyh’ten; ve geçti. Ve **المريض** ayrıca **مرضاء** üzerine de cem‘ edilir; **كريم** ve **كرماء** gibi. Ve kavim **أمرض** etti: develeri hastalandı. Cevherî, Ya‘kûb’dan nakletti: Adam **أمرض** etti: malına âfet düştü. Bitti. Ve hadîste: **لا يورد ممرض على مصح**. **الممرض**: hasta develeri olan kimsedir; **الممرض**’in develerini **المصح**’ın develeriyle birlikte sulamasını yasakladı; bulaşma için değil, fakat sağlamların başına belki bir hastalık arız olur da sahibi nefsinde bunun bulaşma kabilinden olduğunu sanır; onu fitneye düşürür ve şüpheye sevk eder; bundan sakınmayı ve ondan uzak durmayı emretti. Ve **ليلة مريضة**: gökyüzü bulutlandığında, onda ışık olmadığında; geçti; bu, mecazdır. Ve **رأي مريض**: onda doğrudan sapma vardır; bu, mecazdır. Ve falan kimse, ihtiyacımda **تمريضا** ile **مرض** etti: onda hareketini eksilttiğinde. Ve **عين مريضة**: onda gevşeklik vardır. Ve **أعين مراض** ve **مرضى**; bu, mecazdır. Ve **أرض مريضة**: çorak. Ve denir: **أرض مريضة**; halkına dar geldiğinde. Ve denildi: onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldığında. Bu, mecazdır. Evs b. Hacer dedi:
  Görürsün ki yer, bizden dolayı boşlukta **مريضة**;
  bizden dolayı çetin; büyük bir ordu ile.

İbn Düreyd dedi: **امرأة مريضة الألحاظ** ve **مريضة النظر**; yani bakışı zayıf. Ebû Amr dedi: Ekin çiğnenir de sonra savrulmazsa, işte o **المرض** (kesre ile)dir; **العباب**’da olduğu gibi.
